وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3175 413013 343669 2026-09-17T11:03:50Z AsifAliSKR 21154 /* گلوڪاره */ ڳنڍڻا وڌا 413013 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = فوزيہ سومرو<br/>Fozia Soomro |image = Fozia soomro.PNG |caption = |image_size = |background = solo_singer |birth_name = حڪيمان |birth_date = 1966 |death_date = {{death date and age|df=yes|2002|09|04|1966|01|01}} |origin = [[سنڌ]] |genre = لوڪ |occupation = فنڪاره |years_active = 1990–2002 |label = |website = }} [[فائل:Fozia Soomro - Bemisaal Thari.svg|thumb|Fozia Soomro - Bemisaal Thari]] '''فوزيه سومرو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Fozia Soomro}}، [[سنڌ]] جي مشهور عوامي گلوڪاره هئي. سندس جنم 1969ع تي [[ٿر]] جي کارسر جبل ڪناري هڪڙي ننڍڙي ڳوٺ ويرواهه ۾ نٿو خان سومرو جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد حمد ۽ نعتون ڳائيندو هو ۽ ٽنڊو محمد خان جي فوجي شگرملز ۾ نوڪري ڪندو هو۔ == ذاتي زندگي ۽ تعليم == فوزيه سومرو جو اصل نالو ”حڪيمان” هو، سندس والده جو نالو ”ستان“ هو۔ سندس وڏا اصل ٿر جا رهاڪو هئا فوزيه سومرو ننڍپڻ ۽ جواني [[ٽنڊو محمد خان]] ۾ گذري. فوزيه سومرو مئٽرڪ پاس ڪيو. == گلوڪاره == سورنهن سترهن سالن جي عمر ۾ هن ڳائڻ شروع ڪيو. [[ريڊيو پاڪستان حيدرآباد]] تي [[انور بلوچ]] ۽ [[نصير مرزا]] کيس متعارف ڪرايو. سندس شروعاتي ڪلام "بي قدرا قدر نه ڪيڙئي ڪو" ڏاڍو مشهور ٿيو. موسيقيءَ جي حوالي سان فوزيه سومرواستاد نياز حسين، استاد مجيد خان ۽ غلام حسين ڪليري کان سکيا ورتي۔ لوڪ موسيقي سندس مقبوليت جوسبب بڻي۔ هن [[ڍاٽڪي ٻولي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[سرائيڪي]]، بلوچي، مارواڙي ٻولين ۾ ڳايو۔ فوزيه سومرو ملڪ کان ٻاهر [[سعودي عرب]]، دبئي، [[ڀارت]] وغيره ۾ پڻ پنهنجي آواز جو جادو جاڳائي مڃتا ماڻي. کيس شاهه لطيف ايوارڊ، شهباز ايوارڊ، سميت لاتعداد ايوارڊن سان نوازيو ويو۔هن ٽنڊو محمد خان جي زميندار مصري سٺيو سان پيار جو پرڻو ڪيو هو۔ جيڪو پرڻو 4 سالن بعد پڌرو ڪيو ويو هو۔ کيس ڪرن نالي هڪ نياڻي آهي جيڪا پڻ راڳ جي سکيا وٺي رهي آهي۔ <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D9%81%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87 |accessdate=2019-12-15 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119083144/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D9%81%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87 |dead-url=yes }}</ref> == وفات == فوزيه سومرو 4 سيپٽمبر 2002 تي گڙدن جي تڪليف سبب لاڏاڻو ڪري. کيس ٽنڊو محمد خان جي سخي برهان شاهه قبرستان ۾ سپردخاڪ ڪيو ويو۔ == وڌيڪ ڏسو == * [[مريد عباس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڳائڻيون]] [[زمرو:پنجابي راڳي]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]] [[زمرو:1966ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2002ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون]] [[زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون]] [[زمرو:سنڌي راڳي]] ri9wtb55r31qxhyd1097g0ki1e2xs1d 413015 413013 2026-09-17T11:04:33Z AsifAliSKR 21154 /* گلوڪاره */ ڳنڍڻا وڌا 413015 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = فوزيہ سومرو<br/>Fozia Soomro |image = Fozia soomro.PNG |caption = |image_size = |background = solo_singer |birth_name = حڪيمان |birth_date = 1966 |death_date = {{death date and age|df=yes|2002|09|04|1966|01|01}} |origin = [[سنڌ]] |genre = لوڪ |occupation = فنڪاره |years_active = 1990–2002 |label = |website = }} [[فائل:Fozia Soomro - Bemisaal Thari.svg|thumb|Fozia Soomro - Bemisaal Thari]] '''فوزيه سومرو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Fozia Soomro}}، [[سنڌ]] جي مشهور عوامي گلوڪاره هئي. سندس جنم 1969ع تي [[ٿر]] جي کارسر جبل ڪناري هڪڙي ننڍڙي ڳوٺ ويرواهه ۾ نٿو خان سومرو جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد حمد ۽ نعتون ڳائيندو هو ۽ ٽنڊو محمد خان جي فوجي شگرملز ۾ نوڪري ڪندو هو۔ == ذاتي زندگي ۽ تعليم == فوزيه سومرو جو اصل نالو ”حڪيمان” هو، سندس والده جو نالو ”ستان“ هو۔ سندس وڏا اصل ٿر جا رهاڪو هئا فوزيه سومرو ننڍپڻ ۽ جواني [[ٽنڊو محمد خان]] ۾ گذري. فوزيه سومرو مئٽرڪ پاس ڪيو. == گلوڪاره == سورنهن سترهن سالن جي عمر ۾ هن ڳائڻ شروع ڪيو. [[ريڊيو پاڪستان حيدرآباد]] تي [[انور بلوچ]] ۽ [[نصير مرزا]] کيس متعارف ڪرايو. سندس شروعاتي ڪلام "بي قدرا قدر نه ڪيڙئي ڪو" ڏاڍو مشهور ٿيو. موسيقيءَ جي حوالي سان فوزيه سومرواستاد نياز حسين، استاد مجيد خان ۽ غلام حسين ڪليري کان سکيا ورتي۔ لوڪ موسيقي سندس مقبوليت جوسبب بڻي۔ هن [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[سرائيڪي]]، بلوچي، مارواڙي ٻولين ۾ ڳايو۔ فوزيه سومرو ملڪ کان ٻاهر [[سعودي عرب]]، دبئي، [[ڀارت]] وغيره ۾ پڻ پنهنجي آواز جو جادو جاڳائي مڃتا ماڻي. کيس شاهه لطيف ايوارڊ، شهباز ايوارڊ، سميت لاتعداد ايوارڊن سان نوازيو ويو۔هن ٽنڊو محمد خان جي زميندار مصري سٺيو سان پيار جو پرڻو ڪيو هو۔ جيڪو پرڻو 4 سالن بعد پڌرو ڪيو ويو هو۔ کيس ڪرن نالي هڪ نياڻي آهي جيڪا پڻ راڳ جي سکيا وٺي رهي آهي۔ <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D9%81%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87 |accessdate=2019-12-15 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119083144/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D9%81%D9%88%D8%B2%D9%8A%D9%87 |dead-url=yes }}</ref> == وفات == فوزيه سومرو 4 سيپٽمبر 2002 تي گڙدن جي تڪليف سبب لاڏاڻو ڪري. کيس ٽنڊو محمد خان جي سخي برهان شاهه قبرستان ۾ سپردخاڪ ڪيو ويو۔ == وڌيڪ ڏسو == * [[مريد عباس]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ڳائڻيون]] [[زمرو:پنجابي راڳي]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]] [[زمرو:1966ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2002ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون]] [[زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون]] [[زمرو:سنڌي راڳي]] r6tfcx9qzyb7r4hifjubrru07wwmgi7 0 9982 412940 346496 2026-09-17T08:33:31Z Intisar Ali 8681 412940 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جو تعلقو}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Sehwan Taluka}} {{Infobox settlement | name = سيوهڻ تعلقو | native_name = تعلقو سيوهڻ | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG | image_caption = [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، [[سيوهڻ]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ تعلقي جي صدر مقام جو هنڌ | coordinates = {{coord|26.42|67.86|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڄامشورو ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[سيوهڻ]] | government_type = تعلقا انتظاميا | area_total_km2 = 2160 | population_as_of = 2023ع | population_total = 322011 | population_urban = 118275 | population_rural = 203736 | population_density_km2 = 149.08 | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''سيوهڻ تعلقو''' ({{langx|en|Sehwan Taluka}})، جنهن کي '''سيوهڻ شريف تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام تاريخي شهر [[سيوهڻ]] آهي. سيوهڻ تعلقو تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن، [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] سبب سنڌ جي اهم علائقن مان هڪ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي آبادي '''322,011''' هئي، جڏهن ته ان جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''149.08 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=7th Population and Housing Census 2023 |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو == سيوهڻ تاريخي ماخذن ۾ مختلف نالن ۽ صورتن سان ذڪر ٿيل آهي، جن ۾ '''سيوستان''' ۽ '''سيوهڻ''' جهڙا نالا شامل آهن. شهر جي نالي جي اصل بابت مختلف روايتون موجود آهن. هڪ مقامي روايت موجب سيوهڻ جي نالي کي هندو ديوتا [[شِو]] سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ان کي ''شِو واهڻ'' يا ان سان ملندڙ قديم صورت مان نڪتل سمجهيو ويو آهي. ڪجهه مقامي لکڻين ۾ شهر جي اڳ-اسلامي مذهبي روايتن کي به هن مفروضي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=سيوهڻ ۽ شو ديوتا |url=https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |accessdate=17 May 2017 |archive-date=22 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922195216/https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |url-status=dead}}</ref> بهرحال، هن اشتقاق کي سيوهڻ جي نالي جي قطعي ۽ متفقه علمي تشريح نه سمجهيو وڃي ٿو. == جاگرافي == سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافي سنڌو درياهه جي ميداني علائقن، خشڪ ۽ پٿريلي زمين، اولهه سنڌ جي جابلو خطي ۽ منڇر جي آبي ماحول تي مشتمل آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="PBS2023"/> علائقي جو الهندو حصو سنڌ جي پهاڙي ۽ نيم خشڪ جاگرافيءَ ڏانهن وڌي ٿو، جڏهن ته اوڀر ۽ اتر اوڀر جا حصا سنڌو درياهه جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهن. === منڇر ڍنڍ === [[File:Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ تعلقي جي اهم قدرتي ماڳن مان هڪ آهي.]] [[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سڀ کان نمايان قدرتي خصوصيتن مان هڪ آهي. ڍنڍ سنڌ جي آبي ماحول، مهاڻن جي معيشت ۽ مقامي ثقافت سان تاريخي تعلق رکي ٿي. [[بوبڪ]] منڇر جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع آهي ۽ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. منڇر جي پاڻيءَ جي سطح ۾ ٿيندڙ وڏيون تبديليون تعلقي جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آبادي، زراعت ۽ مڇي مارڻ تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. == تاريخ == سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي علائقن مان هڪ آهي. موجوده تعلقي جي تاريخ ان جي صدر مقام [[سيوهڻ]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. شهر مختلف تاريخي دورن ۾ فوجي، واپاري، انتظامي ۽ مذهبي اهميت رکندو رهيو آهي. سيوهڻ تعلقي ۾ ڪيترائي آثار قديمه وارا ماڳ پڻ موجود آهن. [[ڪائي ماٿري]] ۾ قديم غارون، بلو جي بٺي ۽ قديم تدفين سان لاڳاپيل آثار بيان ڪيا ويا آهن، جڏهن ته [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي، قمبر علي شاهه جو مقبرو ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل ٺلهه جهڙا ماڳ موجود آهن. منڇر جي ڪناري تي [[ٽهڻي]] جو آثار قديمه وارو ماڳ پڻ هن تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Majumdar">{{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind |year=1934 |publisher=Archaeological Survey of India |location=Delhi}}</ref> آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي تحقيق دوران نئيگ، لکمير جي ماڙي، ٽهڻي ۽ هن خطي جي ٻين قديم ماڳن جو جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/><ref>{{cite book |last=Kingrani |first=Aziz |title=Sindh Tourism: An Archaeological Journey |publisher=Culture Department, Government of Sindh |location=Karachi}}</ref> === سيوهڻ جو قلعو === [[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعي]] جا آثار]] سيوهڻ شهر جي اترئين حصي ۾ قديم قلعي جا آثار موجود آهن. سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي موجب قلعي جو موجوده دڙو تقريباً '''400 ميٽر ڊگهو، 200 ميٽر ويڪرو ۽ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو''' آهي.<ref name="SehwanFort">{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=2 January 2022 |access-date=17 September 2026}}</ref> روايتي بيانن ۾ قلعي کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان نسبت جي تصديق ڪندڙ يوناني آثار نه مليا آهن. اين. جي. مجمدار قلعي جي نظر ايندڙ اڏاوت کي مسلم دور سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته دڙي جي هيٺين سطحن ۾ ان کان اڳ واري انساني آباديءَ جا آثار پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="SehwanFort"/> === لعل شهباز قلندر === [[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]]] سيوهڻ جي وچئين دور جي تاريخ خاص طور صوفي بزرگ [[لعل شهباز قلندر]] سان ڳنڍيل آهي. سندس اصل نالو سيد عثمان مروندي هو ۽ هو 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو. سندس وفات کان پوءِ سيوهڻ ۾ سندس مقبرو سنڌ جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ بڻجي ويو. هر سال عرس دوران سنڌ، پاڪستان ۽ ٻين هنڌن کان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. قلندر سان لاڳاپيل [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي شهر جي موجوده ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. === ٽالپر دور === 18هين ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي سنڌي رياست جو حصو هو. ٽالپرن 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. 1843ع ۾ برطانوي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست کان پوءِ سنڌ [[برطانوي هندستان]] ۾ شامل ٿي وئي. === برطانوي دور === برطانوي راڄ دوران سيوهڻ کي باقاعده تعلقا انتظامي حيثيت حاصل هئي. شروعاتي برطانوي انتظام هيٺ اهو [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] سان لاڳاپيل هو. ان وقت سيوهڻ تعلقي جي اتر ۾ دادو ۽ جوهي، اوڀر طرف سنڌوءَ پار قاضي احمد ۽ مورو وارا علائقا، جڏهن ته ڏکڻ طرف مانجهند ۽ ڪوهستان محل جا علائقا واقع هئا. 1901ع ۾ انتظامي حدن ۾ تبديلي ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي قيام کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڪراچي ضلعي مان لاڙڪاڻي ضلعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |date=17 December 2014 |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |access-date=3 September 2023 |website=Aziz Kingrani}}</ref> 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي کان نئين دادو ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=District Profile |url=https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |access-date=3 September 2023 |website=Dadu Police |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903082803/https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |url-status=dead}}</ref> === ڄامشوري ضلعي جو قيام === 2004ع ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي کي ڌار ڪري نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جو حصو بڻيو.<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mohammad Hussain |date=8 March 2021 |title=Jamshoro's diversity and dams |url=https://www.dawn.com/news/1611248 |work=Dawn |access-date=3 September 2023}}</ref> ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ کان سواءِ [[ڪوٽڙي تعلقو]]، [[مانجهند تعلقو]] ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] شامل آهن. == آبادي == 2023ع جي ستين آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''322,011''' هئي، جنهن ۾ 165,837 مرد، 156,156 عورتون ۽ 18 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جي آبادي''' ! سال ! ڪل آبادي ! شهري آبادي ! ٻهراڙيءَ جي آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي |- | 1998ع | 170,589 | — | — | — |- | 2017ع | 269,817 | 104,350 | 165,467 | 124.92 في چورس ڪلوميٽر |- | 2023ع | '''322,011''' | '''118,275''' | '''203,736''' | '''149.08 في چورس ڪلوميٽر''' |} 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ '''3.00 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماري ۾ سيوهڻ تعلقي جي آبادي 269,817 هئي، جيڪا 1998ع جي 170,589 آباديءَ کان 99,228 وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08601.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=Population and Housing Census 2017 |access-date=17 September 2026}}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جا '''203,736 ماڻهو ٻهراڙيءَ''' ۽ '''118,275 ماڻهو شهري علائقن''' ۾ رهندا هئا. ان حساب سان لڳ ڀڳ '''36.7 سيڪڙو''' آبادي شهري ۽ '''63.3 سيڪڙو''' ٻهراڙيءَ جي هئي.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماري موجب [[سيوهڻ]] شهر جي آبادي '''75,167''' ۽ [[ڀان سيدآباد]] جي آبادي '''43,108''' هئي.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == سيوهڻ تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سيوهڻ]] شهر آهي. تعلقي ۾ سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد کان سواءِ بوبڪ، ٽلٽي، جهانگارا، باجارا، چنا ۽ ٻيون ڪيتريون آباديون شامل آهن. پراڻي مڪاني حڪومت واري انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون هن ريت درج ڪيون وينديون هيون: {| class="wikitable" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' ! نمبر ! يونين ڪائونسل |- | 1 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 1|سيوهڻ 1]] |- | 2 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 2|سيوهڻ 2]] |- | 3 | [[چنا]] |- | 4 | [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 5 | [[بوبڪ]] |- | 6 | [[ٽلٽي]] |- | 7 | [[ڀان سيدآباد|ڀان]] |- | 8 | [[جهانگارا]] |} مقامي حڪومت جي حدبندين ۾ وقت سان تبديليون ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري مٿين فهرست تاريخي انتظامي ورهاست جي نمائندگي ڪري ٿي. 2022ع جي ٻوڏ بابت رپورٽن ۾ بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي مقامي انتظامي علائقا منڇر جي ٻوڏ کان متاثر ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> == ديهون == سيوهڻ تعلقي ۾ '''71 ديهون''' درج ٿيل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون ديهون'''<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آباد (سيوهڻ)|آباد]] | 2 || [[آڪري جاگير]] | 3 || [[آڪري ريئتي]] | 4 || [[اڪتر]] |- | 5 || [[ارضي (سيوهڻ)|ارضي]] | 6 || [[عربي (سيوهڻ)|عربي]] | 7 || [[بڊو جبل]] | 8 || [[باغ يوسف]] |- | 9 || [[بئد (سيوهڻ)|بئد]] | 10 || [[باجرا]] | 11 || [[بارڪي]] | 12 || [[ڀمڀا]] |- | 13 || [[ڀاڻ (سيوهڻ)|ڀاڻ]] | 14 || [[ڀوتڙا]] | 15 || [[ڀونڍڙي]] | 16 || [[بلاولپور]] |- | 17 || [[ٻلهڻ]] | 18 || [[ٻلهڻي]] | 19 || [[بوبڪ]] | 20 || [[بختيارپور (سيوهڻ)|بختيارپور]] |- | 21 || [[چنا (سيوهڻ)|چنا]] | 22 || [[ڇاڇ]] | 23 || [[ڇورلو]] | 24 || [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 25 || [[دله]] | 26 || [[ڍنڍ ڪرمپور]] | 27 || [[دريديرو جاگير]] | 28 || [[دريديرو ريئتي]] |- | 29 || [[فاضلاڻي]] | 30 || [[ڳاهر]] | 31 || [[گمراڇ]] | 32 || [[جعفرآباد]] |- | 33 || [[جهيجا (سيوهڻ)|جهيجا]] | 34 || [[جتوئي (سيوهڻ)|جتوئي]] | 35 || [[جهنڊياڻي]] | 36 || [[جهانگارا]] |- | 37 || [[ڪڇي (سيوهڻ)|ڪڇي]] | 38 || [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] | 39 || [[ڪالو بروهي]] | 40 || [[ڪنڊي جبل]] |- | 41 || [[ڪرمپور (سيوهڻ)|ڪرمپور]] | 42 || [[ڪارياڻي]] | 43 || [[کابروٺ جاگير]] | 44 || [[کابروٺ ريئتي]] |- | 45 || [[خيروديرو (سيوهڻ)|خيروديرو]] | 46 || [[ڪوٽ ٻاروچو]] | 47 || [[لاشاري (سيوهڻ)|لاشاري]] | 48 || [[ماهيجي]] |- | 49 || [[مليرڙي]] | 50 || [[منهن مکري]] | 51 || [[سيوهڻ]] | 52 || [[نائنگ]] |- | 53 || [[نارپراڙي]] | 54 || [[نگهوال]] | 55 || [[پير حسن]] | 56 || [[راڌوڪ]] |- | 57 || [[روهڙي (سيوهڻ)|روهڙي]] | 58 || [[شاهه گورچ]] | 59 || [[شيخ (سيوهڻ)|شيخ]] | 60 || [[سعيدآباد (سيوهڻ)|سعيدآباد]] |- | 61 || [[سلطانپور (سيوهڻ)|سلطانپور]] | 62 || [[سوپڙ]] | 63 || [[تلاباد جبل]] | 64 || [[ٽلٽي]] |- | 65 || [[ٽنڊو شهبازي]] | 66 || [[ٽيهڻي]] | 67 || [[ٺيڙهي جاگير]] | 68 || [[ٺيڙهي ريئتي]] |- | 69 || [[واهر]] | 70 || [[وانڇا]] | 71 || [[يعقوباڻي]] | || |} == اهم شهر ۽ آباديون == === سيوهڻ === [[سيوهڻ]] تعلقي جو صدر مقام ۽ ان جو سڀ کان اهم تاريخي، مذهبي ۽ شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي '''75,167''' هئي، جڏهن ته 2017ع ۾ اها 66,898 هئي.<ref name="PBSUrban"/> شهر [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، سيوهڻ قلعي ۽ پنهنجي قديم تاريخ سبب مشهور آهي. === ڀان سيدآباد === [[ڀان سيدآباد]] تعلقي جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي '''43,108''' هئي، جيڪا 2017ع جي 37,452 آباديءَ کان وڌي وئي هئي.<ref name="PBSUrban"/> === بوبڪ === [[بوبڪ]] منڇر ڍنڍ جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع قديم آبادي آهي. بوبڪ جي سماجي ۽ معاشي تاريخ منڇر جي آبي ماحول ۽ مڇي مارڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي. === ڪائي === [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري ماٿري آثار قديمه جي لحاظ کان اهم آهي. هتي قدرتي غارن سان گڏ قديم انساني سرگرمين ۽ تدفين سان لاڳاپيل ماڳ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Majumdar"/> === نئيگ === [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي ۽ ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن جا آثار موجود آهن. اين. جي. مجمدار پنهنجي سنڌ واري آثار قديمه جي تحقيق دوران هن علائقي جو پڻ جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/> == معيشت == سيوهڻ تعلقي جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپايو مال، مڇي مارڻ، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ مذهبي سياحت تي آهي. تعلقي جي زرعي علائقن ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ڪئي وڃي ٿي. آبپاشيءَ جي دستيابي ۽ زمين جي نوعيت مطابق فصلن ۾ علائقائي فرق ملي ٿو. منڇر ڍنڍ جي ڀرپاسي ۾ مڇي مارڻ تاريخي طور ڪيترن خاندانن جي روزگار جو ذريعو رهيو آهي. ڍنڍ جي ماحولياتي حالت ۾ تبديلين مقامي مهاڻن جي معيشت تي پڻ اثر وڌو آهي. سيوهڻ شهر ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي سياحت مقامي معيشت جو اهم حصو آهي. زائرين جي آمد سان هوٽلن، مسافر خانن، کاڌي پيتي، دڪانداري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين خدمتن سان لاڳاپيل ڪاروبار هلن ٿا. == ثقافت == سيوهڻ تعلقي جي ثقافت سنڌي ڳوٺاڻي روايتن، صوفي ثقافت ۽ منڇر سان لاڳاپيل مهاڻن جي طرز زندگيءَ جو ميلاپ آهي. === قلندري روايت === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل عرس، [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي سيوهڻ جي ثقافتي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهن. عرس دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ عقيدتمند شهر ۾ گڏ ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي سيوهڻ ۾ لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل لائبريري، ميوزيم ۽ کليل هوا واري ٿيٽر سميت مختلف ثقافتي سهولتن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Culture Tourism Antiquities and Archives Budget |url=https://www.sindhculture.gov.pk/elfinder/B2425.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> == آمدرفت == سيوهڻ سنڌ جي اتر ۽ ڏکڻ کي ملائيندڙ اهم زميني لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. شهر روڊ ۽ ريل ذريعي سنڌ جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[سيوهڻ ريلوي اسٽيشن]] [[پاڪستان ريلوي]] جي نيٽ ورڪ جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي سياحتي ريل پروگرامن ۾ پڻ ڪراچي کان سيوهڻ ۽ اڳتي لاڙڪاڻي طرف سفر شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Mohen Jo Daro Train Safari |url=https://sindhculture.gov.pk/event/mohen-jo-daro-train-safari/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> روڊ ذريعي سيوهڻ جو رابطو [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[ڀان سيدآباد]] ۽ ٻين علائقن سان آهي. == 2022ع جي ٻوڏ == [[File:Manchar Lake Pakistan 2022 flood.jpg|thumb|منڇر واري علائقي ۾ 2022ع جي ٻوڏ]] 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران [[منڇر ڍنڍ]] ۾ پاڻيءَ جي سطح انتهائي وڌي وئي. ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل بندن تي وڌندڙ دٻاءَ سبب سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسلون ٻوڏ کان متاثر ٿيون. بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت ڪيترن علائقن ۾ آباديءَ کي لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ٻوڏ گهرن، زرعي زمينن، رستن، مقامي معيشت ۽ منڇر سان لاڳاپيل آبادين تي وڏو اثر وڌو. == تاريخي، آثار قديمه ۽ سياحتي ماڳ == سيوهڻ تعلقي ۾ مذهبي، تاريخي، آثار قديمه ۽ قدرتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن: * [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] * [[سيوهڻ جو قلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[ڪائي ماٿري]] * لکمير جي ماڙي * [[نئيگ]] * [[ٽيهڻي]] * بُلو جي بُٺي * منڇر ڪناري جون قديم مهاڻن جون آباديون سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي سيوهڻ قلعي کي ڄامشوري ضلعي جي اهم محفوظ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="SehwanFort"/> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[لعل شهباز قلندر]] * [[ڀان سيدآباد]] * [[بوبڪ]] * [[ڪائي ماٿري]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ سنڌ جي آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل] * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين، بورڊ آف روينيو سنڌ] {{Jamshoro District}} [[زمرو:سيوهڻ تعلقو| ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] ij9cngafk2di1sjcyg354my2gxr93bt 412942 412940 2026-09-17T08:34:00Z Intisar Ali 8681 412942 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = سيوهڻ تعلقو | native_name = تعلقو سيوهڻ | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG | image_caption = [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، [[سيوهڻ]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ تعلقي جي صدر مقام جو هنڌ | coordinates = {{coord|26.42|67.86|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڄامشورو ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[سيوهڻ]] | government_type = تعلقا انتظاميا | area_total_km2 = 2160 | population_as_of = 2023ع | population_total = 322011 | population_urban = 118275 | population_rural = 203736 | population_density_km2 = 149.08 | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''سيوهڻ تعلقو''' ({{langx|en|Sehwan Taluka}})، جنهن کي '''سيوهڻ شريف تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام تاريخي شهر [[سيوهڻ]] آهي. سيوهڻ تعلقو تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن، [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] سبب سنڌ جي اهم علائقن مان هڪ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي آبادي '''322,011''' هئي، جڏهن ته ان جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''149.08 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=7th Population and Housing Census 2023 |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو == سيوهڻ تاريخي ماخذن ۾ مختلف نالن ۽ صورتن سان ذڪر ٿيل آهي، جن ۾ '''سيوستان''' ۽ '''سيوهڻ''' جهڙا نالا شامل آهن. شهر جي نالي جي اصل بابت مختلف روايتون موجود آهن. هڪ مقامي روايت موجب سيوهڻ جي نالي کي هندو ديوتا [[شِو]] سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ان کي ''شِو واهڻ'' يا ان سان ملندڙ قديم صورت مان نڪتل سمجهيو ويو آهي. ڪجهه مقامي لکڻين ۾ شهر جي اڳ-اسلامي مذهبي روايتن کي به هن مفروضي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=سيوهڻ ۽ شو ديوتا |url=https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |accessdate=17 May 2017 |archive-date=22 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922195216/https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |url-status=dead}}</ref> بهرحال، هن اشتقاق کي سيوهڻ جي نالي جي قطعي ۽ متفقه علمي تشريح نه سمجهيو وڃي ٿو. == جاگرافي == سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافي سنڌو درياهه جي ميداني علائقن، خشڪ ۽ پٿريلي زمين، اولهه سنڌ جي جابلو خطي ۽ منڇر جي آبي ماحول تي مشتمل آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="PBS2023"/> علائقي جو الهندو حصو سنڌ جي پهاڙي ۽ نيم خشڪ جاگرافيءَ ڏانهن وڌي ٿو، جڏهن ته اوڀر ۽ اتر اوڀر جا حصا سنڌو درياهه جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهن. === منڇر ڍنڍ === [[File:Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ تعلقي جي اهم قدرتي ماڳن مان هڪ آهي.]] [[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سڀ کان نمايان قدرتي خصوصيتن مان هڪ آهي. ڍنڍ سنڌ جي آبي ماحول، مهاڻن جي معيشت ۽ مقامي ثقافت سان تاريخي تعلق رکي ٿي. [[بوبڪ]] منڇر جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع آهي ۽ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. منڇر جي پاڻيءَ جي سطح ۾ ٿيندڙ وڏيون تبديليون تعلقي جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آبادي، زراعت ۽ مڇي مارڻ تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. == تاريخ == سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي علائقن مان هڪ آهي. موجوده تعلقي جي تاريخ ان جي صدر مقام [[سيوهڻ]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. شهر مختلف تاريخي دورن ۾ فوجي، واپاري، انتظامي ۽ مذهبي اهميت رکندو رهيو آهي. سيوهڻ تعلقي ۾ ڪيترائي آثار قديمه وارا ماڳ پڻ موجود آهن. [[ڪائي ماٿري]] ۾ قديم غارون، بلو جي بٺي ۽ قديم تدفين سان لاڳاپيل آثار بيان ڪيا ويا آهن، جڏهن ته [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي، قمبر علي شاهه جو مقبرو ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل ٺلهه جهڙا ماڳ موجود آهن. منڇر جي ڪناري تي [[ٽهڻي]] جو آثار قديمه وارو ماڳ پڻ هن تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Majumdar">{{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind |year=1934 |publisher=Archaeological Survey of India |location=Delhi}}</ref> آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي تحقيق دوران نئيگ، لکمير جي ماڙي، ٽهڻي ۽ هن خطي جي ٻين قديم ماڳن جو جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/><ref>{{cite book |last=Kingrani |first=Aziz |title=Sindh Tourism: An Archaeological Journey |publisher=Culture Department, Government of Sindh |location=Karachi}}</ref> === سيوهڻ جو قلعو === [[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعي]] جا آثار]] سيوهڻ شهر جي اترئين حصي ۾ قديم قلعي جا آثار موجود آهن. سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي موجب قلعي جو موجوده دڙو تقريباً '''400 ميٽر ڊگهو، 200 ميٽر ويڪرو ۽ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو''' آهي.<ref name="SehwanFort">{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=2 January 2022 |access-date=17 September 2026}}</ref> روايتي بيانن ۾ قلعي کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان نسبت جي تصديق ڪندڙ يوناني آثار نه مليا آهن. اين. جي. مجمدار قلعي جي نظر ايندڙ اڏاوت کي مسلم دور سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته دڙي جي هيٺين سطحن ۾ ان کان اڳ واري انساني آباديءَ جا آثار پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="SehwanFort"/> === لعل شهباز قلندر === [[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]]] سيوهڻ جي وچئين دور جي تاريخ خاص طور صوفي بزرگ [[لعل شهباز قلندر]] سان ڳنڍيل آهي. سندس اصل نالو سيد عثمان مروندي هو ۽ هو 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو. سندس وفات کان پوءِ سيوهڻ ۾ سندس مقبرو سنڌ جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ بڻجي ويو. هر سال عرس دوران سنڌ، پاڪستان ۽ ٻين هنڌن کان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. قلندر سان لاڳاپيل [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي شهر جي موجوده ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. === ٽالپر دور === 18هين ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي سنڌي رياست جو حصو هو. ٽالپرن 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. 1843ع ۾ برطانوي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست کان پوءِ سنڌ [[برطانوي هندستان]] ۾ شامل ٿي وئي. === برطانوي دور === برطانوي راڄ دوران سيوهڻ کي باقاعده تعلقا انتظامي حيثيت حاصل هئي. شروعاتي برطانوي انتظام هيٺ اهو [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] سان لاڳاپيل هو. ان وقت سيوهڻ تعلقي جي اتر ۾ دادو ۽ جوهي، اوڀر طرف سنڌوءَ پار قاضي احمد ۽ مورو وارا علائقا، جڏهن ته ڏکڻ طرف مانجهند ۽ ڪوهستان محل جا علائقا واقع هئا. 1901ع ۾ انتظامي حدن ۾ تبديلي ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي قيام کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڪراچي ضلعي مان لاڙڪاڻي ضلعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |date=17 December 2014 |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |access-date=3 September 2023 |website=Aziz Kingrani}}</ref> 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي کان نئين دادو ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=District Profile |url=https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |access-date=3 September 2023 |website=Dadu Police |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903082803/https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |url-status=dead}}</ref> === ڄامشوري ضلعي جو قيام === 2004ع ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي کي ڌار ڪري نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جو حصو بڻيو.<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mohammad Hussain |date=8 March 2021 |title=Jamshoro's diversity and dams |url=https://www.dawn.com/news/1611248 |work=Dawn |access-date=3 September 2023}}</ref> ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ کان سواءِ [[ڪوٽڙي تعلقو]]، [[مانجهند تعلقو]] ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] شامل آهن. == آبادي == 2023ع جي ستين آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''322,011''' هئي، جنهن ۾ 165,837 مرد، 156,156 عورتون ۽ 18 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جي آبادي''' ! سال ! ڪل آبادي ! شهري آبادي ! ٻهراڙيءَ جي آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي |- | 1998ع | 170,589 | — | — | — |- | 2017ع | 269,817 | 104,350 | 165,467 | 124.92 في چورس ڪلوميٽر |- | 2023ع | '''322,011''' | '''118,275''' | '''203,736''' | '''149.08 في چورس ڪلوميٽر''' |} 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ '''3.00 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماري ۾ سيوهڻ تعلقي جي آبادي 269,817 هئي، جيڪا 1998ع جي 170,589 آباديءَ کان 99,228 وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08601.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=Population and Housing Census 2017 |access-date=17 September 2026}}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جا '''203,736 ماڻهو ٻهراڙيءَ''' ۽ '''118,275 ماڻهو شهري علائقن''' ۾ رهندا هئا. ان حساب سان لڳ ڀڳ '''36.7 سيڪڙو''' آبادي شهري ۽ '''63.3 سيڪڙو''' ٻهراڙيءَ جي هئي.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماري موجب [[سيوهڻ]] شهر جي آبادي '''75,167''' ۽ [[ڀان سيدآباد]] جي آبادي '''43,108''' هئي.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == سيوهڻ تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سيوهڻ]] شهر آهي. تعلقي ۾ سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد کان سواءِ بوبڪ، ٽلٽي، جهانگارا، باجارا، چنا ۽ ٻيون ڪيتريون آباديون شامل آهن. پراڻي مڪاني حڪومت واري انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون هن ريت درج ڪيون وينديون هيون: {| class="wikitable" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' ! نمبر ! يونين ڪائونسل |- | 1 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 1|سيوهڻ 1]] |- | 2 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 2|سيوهڻ 2]] |- | 3 | [[چنا]] |- | 4 | [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 5 | [[بوبڪ]] |- | 6 | [[ٽلٽي]] |- | 7 | [[ڀان سيدآباد|ڀان]] |- | 8 | [[جهانگارا]] |} مقامي حڪومت جي حدبندين ۾ وقت سان تبديليون ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري مٿين فهرست تاريخي انتظامي ورهاست جي نمائندگي ڪري ٿي. 2022ع جي ٻوڏ بابت رپورٽن ۾ بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي مقامي انتظامي علائقا منڇر جي ٻوڏ کان متاثر ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> == ديهون == سيوهڻ تعلقي ۾ '''71 ديهون''' درج ٿيل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون ديهون'''<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آباد (سيوهڻ)|آباد]] | 2 || [[آڪري جاگير]] | 3 || [[آڪري ريئتي]] | 4 || [[اڪتر]] |- | 5 || [[ارضي (سيوهڻ)|ارضي]] | 6 || [[عربي (سيوهڻ)|عربي]] | 7 || [[بڊو جبل]] | 8 || [[باغ يوسف]] |- | 9 || [[بئد (سيوهڻ)|بئد]] | 10 || [[باجرا]] | 11 || [[بارڪي]] | 12 || [[ڀمڀا]] |- | 13 || [[ڀاڻ (سيوهڻ)|ڀاڻ]] | 14 || [[ڀوتڙا]] | 15 || [[ڀونڍڙي]] | 16 || [[بلاولپور]] |- | 17 || [[ٻلهڻ]] | 18 || [[ٻلهڻي]] | 19 || [[بوبڪ]] | 20 || [[بختيارپور (سيوهڻ)|بختيارپور]] |- | 21 || [[چنا (سيوهڻ)|چنا]] | 22 || [[ڇاڇ]] | 23 || [[ڇورلو]] | 24 || [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 25 || [[دله]] | 26 || [[ڍنڍ ڪرمپور]] | 27 || [[دريديرو جاگير]] | 28 || [[دريديرو ريئتي]] |- | 29 || [[فاضلاڻي]] | 30 || [[ڳاهر]] | 31 || [[گمراڇ]] | 32 || [[جعفرآباد]] |- | 33 || [[جهيجا (سيوهڻ)|جهيجا]] | 34 || [[جتوئي (سيوهڻ)|جتوئي]] | 35 || [[جهنڊياڻي]] | 36 || [[جهانگارا]] |- | 37 || [[ڪڇي (سيوهڻ)|ڪڇي]] | 38 || [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] | 39 || [[ڪالو بروهي]] | 40 || [[ڪنڊي جبل]] |- | 41 || [[ڪرمپور (سيوهڻ)|ڪرمپور]] | 42 || [[ڪارياڻي]] | 43 || [[کابروٺ جاگير]] | 44 || [[کابروٺ ريئتي]] |- | 45 || [[خيروديرو (سيوهڻ)|خيروديرو]] | 46 || [[ڪوٽ ٻاروچو]] | 47 || [[لاشاري (سيوهڻ)|لاشاري]] | 48 || [[ماهيجي]] |- | 49 || [[مليرڙي]] | 50 || [[منهن مکري]] | 51 || [[سيوهڻ]] | 52 || [[نائنگ]] |- | 53 || [[نارپراڙي]] | 54 || [[نگهوال]] | 55 || [[پير حسن]] | 56 || [[راڌوڪ]] |- | 57 || [[روهڙي (سيوهڻ)|روهڙي]] | 58 || [[شاهه گورچ]] | 59 || [[شيخ (سيوهڻ)|شيخ]] | 60 || [[سعيدآباد (سيوهڻ)|سعيدآباد]] |- | 61 || [[سلطانپور (سيوهڻ)|سلطانپور]] | 62 || [[سوپڙ]] | 63 || [[تلاباد جبل]] | 64 || [[ٽلٽي]] |- | 65 || [[ٽنڊو شهبازي]] | 66 || [[ٽيهڻي]] | 67 || [[ٺيڙهي جاگير]] | 68 || [[ٺيڙهي ريئتي]] |- | 69 || [[واهر]] | 70 || [[وانڇا]] | 71 || [[يعقوباڻي]] | || |} == اهم شهر ۽ آباديون == === سيوهڻ === [[سيوهڻ]] تعلقي جو صدر مقام ۽ ان جو سڀ کان اهم تاريخي، مذهبي ۽ شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي '''75,167''' هئي، جڏهن ته 2017ع ۾ اها 66,898 هئي.<ref name="PBSUrban"/> شهر [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، سيوهڻ قلعي ۽ پنهنجي قديم تاريخ سبب مشهور آهي. === ڀان سيدآباد === [[ڀان سيدآباد]] تعلقي جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي '''43,108''' هئي، جيڪا 2017ع جي 37,452 آباديءَ کان وڌي وئي هئي.<ref name="PBSUrban"/> === بوبڪ === [[بوبڪ]] منڇر ڍنڍ جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع قديم آبادي آهي. بوبڪ جي سماجي ۽ معاشي تاريخ منڇر جي آبي ماحول ۽ مڇي مارڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي. === ڪائي === [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري ماٿري آثار قديمه جي لحاظ کان اهم آهي. هتي قدرتي غارن سان گڏ قديم انساني سرگرمين ۽ تدفين سان لاڳاپيل ماڳ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Majumdar"/> === نئيگ === [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي ۽ ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن جا آثار موجود آهن. اين. جي. مجمدار پنهنجي سنڌ واري آثار قديمه جي تحقيق دوران هن علائقي جو پڻ جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/> == معيشت == سيوهڻ تعلقي جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپايو مال، مڇي مارڻ، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ مذهبي سياحت تي آهي. تعلقي جي زرعي علائقن ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ڪئي وڃي ٿي. آبپاشيءَ جي دستيابي ۽ زمين جي نوعيت مطابق فصلن ۾ علائقائي فرق ملي ٿو. منڇر ڍنڍ جي ڀرپاسي ۾ مڇي مارڻ تاريخي طور ڪيترن خاندانن جي روزگار جو ذريعو رهيو آهي. ڍنڍ جي ماحولياتي حالت ۾ تبديلين مقامي مهاڻن جي معيشت تي پڻ اثر وڌو آهي. سيوهڻ شهر ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي سياحت مقامي معيشت جو اهم حصو آهي. زائرين جي آمد سان هوٽلن، مسافر خانن، کاڌي پيتي، دڪانداري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين خدمتن سان لاڳاپيل ڪاروبار هلن ٿا. == ثقافت == سيوهڻ تعلقي جي ثقافت سنڌي ڳوٺاڻي روايتن، صوفي ثقافت ۽ منڇر سان لاڳاپيل مهاڻن جي طرز زندگيءَ جو ميلاپ آهي. === قلندري روايت === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل عرس، [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي سيوهڻ جي ثقافتي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهن. عرس دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ عقيدتمند شهر ۾ گڏ ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي سيوهڻ ۾ لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل لائبريري، ميوزيم ۽ کليل هوا واري ٿيٽر سميت مختلف ثقافتي سهولتن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Culture Tourism Antiquities and Archives Budget |url=https://www.sindhculture.gov.pk/elfinder/B2425.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> == آمدرفت == سيوهڻ سنڌ جي اتر ۽ ڏکڻ کي ملائيندڙ اهم زميني لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. شهر روڊ ۽ ريل ذريعي سنڌ جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[سيوهڻ ريلوي اسٽيشن]] [[پاڪستان ريلوي]] جي نيٽ ورڪ جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي سياحتي ريل پروگرامن ۾ پڻ ڪراچي کان سيوهڻ ۽ اڳتي لاڙڪاڻي طرف سفر شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Mohen Jo Daro Train Safari |url=https://sindhculture.gov.pk/event/mohen-jo-daro-train-safari/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> روڊ ذريعي سيوهڻ جو رابطو [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[ڀان سيدآباد]] ۽ ٻين علائقن سان آهي. == 2022ع جي ٻوڏ == [[File:Manchar Lake Pakistan 2022 flood.jpg|thumb|منڇر واري علائقي ۾ 2022ع جي ٻوڏ]] 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران [[منڇر ڍنڍ]] ۾ پاڻيءَ جي سطح انتهائي وڌي وئي. ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل بندن تي وڌندڙ دٻاءَ سبب سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسلون ٻوڏ کان متاثر ٿيون. بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت ڪيترن علائقن ۾ آباديءَ کي لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ٻوڏ گهرن، زرعي زمينن، رستن، مقامي معيشت ۽ منڇر سان لاڳاپيل آبادين تي وڏو اثر وڌو. == تاريخي، آثار قديمه ۽ سياحتي ماڳ == سيوهڻ تعلقي ۾ مذهبي، تاريخي، آثار قديمه ۽ قدرتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن: * [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] * [[سيوهڻ جو قلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[ڪائي ماٿري]] * لکمير جي ماڙي * [[نئيگ]] * [[ٽيهڻي]] * بُلو جي بُٺي * منڇر ڪناري جون قديم مهاڻن جون آباديون سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي سيوهڻ قلعي کي ڄامشوري ضلعي جي اهم محفوظ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="SehwanFort"/> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[لعل شهباز قلندر]] * [[ڀان سيدآباد]] * [[بوبڪ]] * [[ڪائي ماٿري]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ سنڌ جي آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل] * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين، بورڊ آف روينيو سنڌ] {{Jamshoro District}} [[زمرو:سيوهڻ تعلقو| ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] posi8477upwpg3umgno38ggqfraf35i 412943 412942 2026-09-17T08:34:57Z Intisar Ali 8681 /* منڇر ڍنڍ */ 412943 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = سيوهڻ تعلقو | native_name = تعلقو سيوهڻ | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG | image_caption = [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، [[سيوهڻ]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ تعلقي جي صدر مقام جو هنڌ | coordinates = {{coord|26.42|67.86|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڄامشورو ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[سيوهڻ]] | government_type = تعلقا انتظاميا | area_total_km2 = 2160 | population_as_of = 2023ع | population_total = 322011 | population_urban = 118275 | population_rural = 203736 | population_density_km2 = 149.08 | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''سيوهڻ تعلقو''' ({{langx|en|Sehwan Taluka}})، جنهن کي '''سيوهڻ شريف تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام تاريخي شهر [[سيوهڻ]] آهي. سيوهڻ تعلقو تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن، [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] سبب سنڌ جي اهم علائقن مان هڪ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي آبادي '''322,011''' هئي، جڏهن ته ان جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''149.08 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=7th Population and Housing Census 2023 |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو == سيوهڻ تاريخي ماخذن ۾ مختلف نالن ۽ صورتن سان ذڪر ٿيل آهي، جن ۾ '''سيوستان''' ۽ '''سيوهڻ''' جهڙا نالا شامل آهن. شهر جي نالي جي اصل بابت مختلف روايتون موجود آهن. هڪ مقامي روايت موجب سيوهڻ جي نالي کي هندو ديوتا [[شِو]] سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ان کي ''شِو واهڻ'' يا ان سان ملندڙ قديم صورت مان نڪتل سمجهيو ويو آهي. ڪجهه مقامي لکڻين ۾ شهر جي اڳ-اسلامي مذهبي روايتن کي به هن مفروضي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=سيوهڻ ۽ شو ديوتا |url=https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |accessdate=17 May 2017 |archive-date=22 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922195216/https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |url-status=dead}}</ref> بهرحال، هن اشتقاق کي سيوهڻ جي نالي جي قطعي ۽ متفقه علمي تشريح نه سمجهيو وڃي ٿو. == جاگرافي == سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافي سنڌو درياهه جي ميداني علائقن، خشڪ ۽ پٿريلي زمين، اولهه سنڌ جي جابلو خطي ۽ منڇر جي آبي ماحول تي مشتمل آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="PBS2023"/> علائقي جو الهندو حصو سنڌ جي پهاڙي ۽ نيم خشڪ جاگرافيءَ ڏانهن وڌي ٿو، جڏهن ته اوڀر ۽ اتر اوڀر جا حصا سنڌو درياهه جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهن. === منڇر ڍنڍ === [[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] تي مقامي مهاڻا؛ منڇر سيوهڻ تعلقي جي اهم قدرتي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ آهي.]] [[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سڀ کان نمايان قدرتي خصوصيتن مان هڪ آهي. ڍنڍ سنڌ جي آبي ماحول، مهاڻن جي معيشت ۽ مقامي ثقافت سان تاريخي تعلق رکي ٿي. [[بوبڪ]] منڇر جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع آهي ۽ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. منڇر جي پاڻيءَ جي سطح ۾ ٿيندڙ وڏيون تبديليون تعلقي جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آبادي، زراعت ۽ مڇي مارڻ تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. == تاريخ == سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي علائقن مان هڪ آهي. موجوده تعلقي جي تاريخ ان جي صدر مقام [[سيوهڻ]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. شهر مختلف تاريخي دورن ۾ فوجي، واپاري، انتظامي ۽ مذهبي اهميت رکندو رهيو آهي. سيوهڻ تعلقي ۾ ڪيترائي آثار قديمه وارا ماڳ پڻ موجود آهن. [[ڪائي ماٿري]] ۾ قديم غارون، بلو جي بٺي ۽ قديم تدفين سان لاڳاپيل آثار بيان ڪيا ويا آهن، جڏهن ته [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي، قمبر علي شاهه جو مقبرو ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل ٺلهه جهڙا ماڳ موجود آهن. منڇر جي ڪناري تي [[ٽهڻي]] جو آثار قديمه وارو ماڳ پڻ هن تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Majumdar">{{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind |year=1934 |publisher=Archaeological Survey of India |location=Delhi}}</ref> آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي تحقيق دوران نئيگ، لکمير جي ماڙي، ٽهڻي ۽ هن خطي جي ٻين قديم ماڳن جو جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/><ref>{{cite book |last=Kingrani |first=Aziz |title=Sindh Tourism: An Archaeological Journey |publisher=Culture Department, Government of Sindh |location=Karachi}}</ref> === سيوهڻ جو قلعو === [[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعي]] جا آثار]] سيوهڻ شهر جي اترئين حصي ۾ قديم قلعي جا آثار موجود آهن. سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي موجب قلعي جو موجوده دڙو تقريباً '''400 ميٽر ڊگهو، 200 ميٽر ويڪرو ۽ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو''' آهي.<ref name="SehwanFort">{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=2 January 2022 |access-date=17 September 2026}}</ref> روايتي بيانن ۾ قلعي کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان نسبت جي تصديق ڪندڙ يوناني آثار نه مليا آهن. اين. جي. مجمدار قلعي جي نظر ايندڙ اڏاوت کي مسلم دور سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته دڙي جي هيٺين سطحن ۾ ان کان اڳ واري انساني آباديءَ جا آثار پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="SehwanFort"/> === لعل شهباز قلندر === [[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]]] سيوهڻ جي وچئين دور جي تاريخ خاص طور صوفي بزرگ [[لعل شهباز قلندر]] سان ڳنڍيل آهي. سندس اصل نالو سيد عثمان مروندي هو ۽ هو 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو. سندس وفات کان پوءِ سيوهڻ ۾ سندس مقبرو سنڌ جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ بڻجي ويو. هر سال عرس دوران سنڌ، پاڪستان ۽ ٻين هنڌن کان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. قلندر سان لاڳاپيل [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي شهر جي موجوده ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. === ٽالپر دور === 18هين ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي سنڌي رياست جو حصو هو. ٽالپرن 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. 1843ع ۾ برطانوي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست کان پوءِ سنڌ [[برطانوي هندستان]] ۾ شامل ٿي وئي. === برطانوي دور === برطانوي راڄ دوران سيوهڻ کي باقاعده تعلقا انتظامي حيثيت حاصل هئي. شروعاتي برطانوي انتظام هيٺ اهو [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] سان لاڳاپيل هو. ان وقت سيوهڻ تعلقي جي اتر ۾ دادو ۽ جوهي، اوڀر طرف سنڌوءَ پار قاضي احمد ۽ مورو وارا علائقا، جڏهن ته ڏکڻ طرف مانجهند ۽ ڪوهستان محل جا علائقا واقع هئا. 1901ع ۾ انتظامي حدن ۾ تبديلي ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي قيام کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڪراچي ضلعي مان لاڙڪاڻي ضلعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |date=17 December 2014 |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |access-date=3 September 2023 |website=Aziz Kingrani}}</ref> 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي کان نئين دادو ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=District Profile |url=https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |access-date=3 September 2023 |website=Dadu Police |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903082803/https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |url-status=dead}}</ref> === ڄامشوري ضلعي جو قيام === 2004ع ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي کي ڌار ڪري نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جو حصو بڻيو.<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mohammad Hussain |date=8 March 2021 |title=Jamshoro's diversity and dams |url=https://www.dawn.com/news/1611248 |work=Dawn |access-date=3 September 2023}}</ref> ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ کان سواءِ [[ڪوٽڙي تعلقو]]، [[مانجهند تعلقو]] ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] شامل آهن. == آبادي == 2023ع جي ستين آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''322,011''' هئي، جنهن ۾ 165,837 مرد، 156,156 عورتون ۽ 18 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جي آبادي''' ! سال ! ڪل آبادي ! شهري آبادي ! ٻهراڙيءَ جي آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي |- | 1998ع | 170,589 | — | — | — |- | 2017ع | 269,817 | 104,350 | 165,467 | 124.92 في چورس ڪلوميٽر |- | 2023ع | '''322,011''' | '''118,275''' | '''203,736''' | '''149.08 في چورس ڪلوميٽر''' |} 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ '''3.00 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماري ۾ سيوهڻ تعلقي جي آبادي 269,817 هئي، جيڪا 1998ع جي 170,589 آباديءَ کان 99,228 وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08601.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=Population and Housing Census 2017 |access-date=17 September 2026}}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جا '''203,736 ماڻهو ٻهراڙيءَ''' ۽ '''118,275 ماڻهو شهري علائقن''' ۾ رهندا هئا. ان حساب سان لڳ ڀڳ '''36.7 سيڪڙو''' آبادي شهري ۽ '''63.3 سيڪڙو''' ٻهراڙيءَ جي هئي.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماري موجب [[سيوهڻ]] شهر جي آبادي '''75,167''' ۽ [[ڀان سيدآباد]] جي آبادي '''43,108''' هئي.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == سيوهڻ تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سيوهڻ]] شهر آهي. تعلقي ۾ سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد کان سواءِ بوبڪ، ٽلٽي، جهانگارا، باجارا، چنا ۽ ٻيون ڪيتريون آباديون شامل آهن. پراڻي مڪاني حڪومت واري انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون هن ريت درج ڪيون وينديون هيون: {| class="wikitable" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' ! نمبر ! يونين ڪائونسل |- | 1 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 1|سيوهڻ 1]] |- | 2 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 2|سيوهڻ 2]] |- | 3 | [[چنا]] |- | 4 | [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 5 | [[بوبڪ]] |- | 6 | [[ٽلٽي]] |- | 7 | [[ڀان سيدآباد|ڀان]] |- | 8 | [[جهانگارا]] |} مقامي حڪومت جي حدبندين ۾ وقت سان تبديليون ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري مٿين فهرست تاريخي انتظامي ورهاست جي نمائندگي ڪري ٿي. 2022ع جي ٻوڏ بابت رپورٽن ۾ بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي مقامي انتظامي علائقا منڇر جي ٻوڏ کان متاثر ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> == ديهون == سيوهڻ تعلقي ۾ '''71 ديهون''' درج ٿيل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون ديهون'''<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آباد (سيوهڻ)|آباد]] | 2 || [[آڪري جاگير]] | 3 || [[آڪري ريئتي]] | 4 || [[اڪتر]] |- | 5 || [[ارضي (سيوهڻ)|ارضي]] | 6 || [[عربي (سيوهڻ)|عربي]] | 7 || [[بڊو جبل]] | 8 || [[باغ يوسف]] |- | 9 || [[بئد (سيوهڻ)|بئد]] | 10 || [[باجرا]] | 11 || [[بارڪي]] | 12 || [[ڀمڀا]] |- | 13 || [[ڀاڻ (سيوهڻ)|ڀاڻ]] | 14 || [[ڀوتڙا]] | 15 || [[ڀونڍڙي]] | 16 || [[بلاولپور]] |- | 17 || [[ٻلهڻ]] | 18 || [[ٻلهڻي]] | 19 || [[بوبڪ]] | 20 || [[بختيارپور (سيوهڻ)|بختيارپور]] |- | 21 || [[چنا (سيوهڻ)|چنا]] | 22 || [[ڇاڇ]] | 23 || [[ڇورلو]] | 24 || [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 25 || [[دله]] | 26 || [[ڍنڍ ڪرمپور]] | 27 || [[دريديرو جاگير]] | 28 || [[دريديرو ريئتي]] |- | 29 || [[فاضلاڻي]] | 30 || [[ڳاهر]] | 31 || [[گمراڇ]] | 32 || [[جعفرآباد]] |- | 33 || [[جهيجا (سيوهڻ)|جهيجا]] | 34 || [[جتوئي (سيوهڻ)|جتوئي]] | 35 || [[جهنڊياڻي]] | 36 || [[جهانگارا]] |- | 37 || [[ڪڇي (سيوهڻ)|ڪڇي]] | 38 || [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] | 39 || [[ڪالو بروهي]] | 40 || [[ڪنڊي جبل]] |- | 41 || [[ڪرمپور (سيوهڻ)|ڪرمپور]] | 42 || [[ڪارياڻي]] | 43 || [[کابروٺ جاگير]] | 44 || [[کابروٺ ريئتي]] |- | 45 || [[خيروديرو (سيوهڻ)|خيروديرو]] | 46 || [[ڪوٽ ٻاروچو]] | 47 || [[لاشاري (سيوهڻ)|لاشاري]] | 48 || [[ماهيجي]] |- | 49 || [[مليرڙي]] | 50 || [[منهن مکري]] | 51 || [[سيوهڻ]] | 52 || [[نائنگ]] |- | 53 || [[نارپراڙي]] | 54 || [[نگهوال]] | 55 || [[پير حسن]] | 56 || [[راڌوڪ]] |- | 57 || [[روهڙي (سيوهڻ)|روهڙي]] | 58 || [[شاهه گورچ]] | 59 || [[شيخ (سيوهڻ)|شيخ]] | 60 || [[سعيدآباد (سيوهڻ)|سعيدآباد]] |- | 61 || [[سلطانپور (سيوهڻ)|سلطانپور]] | 62 || [[سوپڙ]] | 63 || [[تلاباد جبل]] | 64 || [[ٽلٽي]] |- | 65 || [[ٽنڊو شهبازي]] | 66 || [[ٽيهڻي]] | 67 || [[ٺيڙهي جاگير]] | 68 || [[ٺيڙهي ريئتي]] |- | 69 || [[واهر]] | 70 || [[وانڇا]] | 71 || [[يعقوباڻي]] | || |} == اهم شهر ۽ آباديون == === سيوهڻ === [[سيوهڻ]] تعلقي جو صدر مقام ۽ ان جو سڀ کان اهم تاريخي، مذهبي ۽ شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي '''75,167''' هئي، جڏهن ته 2017ع ۾ اها 66,898 هئي.<ref name="PBSUrban"/> شهر [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، سيوهڻ قلعي ۽ پنهنجي قديم تاريخ سبب مشهور آهي. === ڀان سيدآباد === [[ڀان سيدآباد]] تعلقي جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي '''43,108''' هئي، جيڪا 2017ع جي 37,452 آباديءَ کان وڌي وئي هئي.<ref name="PBSUrban"/> === بوبڪ === [[بوبڪ]] منڇر ڍنڍ جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع قديم آبادي آهي. بوبڪ جي سماجي ۽ معاشي تاريخ منڇر جي آبي ماحول ۽ مڇي مارڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي. === ڪائي === [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري ماٿري آثار قديمه جي لحاظ کان اهم آهي. هتي قدرتي غارن سان گڏ قديم انساني سرگرمين ۽ تدفين سان لاڳاپيل ماڳ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Majumdar"/> === نئيگ === [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي ۽ ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن جا آثار موجود آهن. اين. جي. مجمدار پنهنجي سنڌ واري آثار قديمه جي تحقيق دوران هن علائقي جو پڻ جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/> == معيشت == سيوهڻ تعلقي جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپايو مال، مڇي مارڻ، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ مذهبي سياحت تي آهي. تعلقي جي زرعي علائقن ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ڪئي وڃي ٿي. آبپاشيءَ جي دستيابي ۽ زمين جي نوعيت مطابق فصلن ۾ علائقائي فرق ملي ٿو. منڇر ڍنڍ جي ڀرپاسي ۾ مڇي مارڻ تاريخي طور ڪيترن خاندانن جي روزگار جو ذريعو رهيو آهي. ڍنڍ جي ماحولياتي حالت ۾ تبديلين مقامي مهاڻن جي معيشت تي پڻ اثر وڌو آهي. سيوهڻ شهر ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي سياحت مقامي معيشت جو اهم حصو آهي. زائرين جي آمد سان هوٽلن، مسافر خانن، کاڌي پيتي، دڪانداري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين خدمتن سان لاڳاپيل ڪاروبار هلن ٿا. == ثقافت == سيوهڻ تعلقي جي ثقافت سنڌي ڳوٺاڻي روايتن، صوفي ثقافت ۽ منڇر سان لاڳاپيل مهاڻن جي طرز زندگيءَ جو ميلاپ آهي. === قلندري روايت === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل عرس، [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي سيوهڻ جي ثقافتي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهن. عرس دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ عقيدتمند شهر ۾ گڏ ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي سيوهڻ ۾ لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل لائبريري، ميوزيم ۽ کليل هوا واري ٿيٽر سميت مختلف ثقافتي سهولتن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Culture Tourism Antiquities and Archives Budget |url=https://www.sindhculture.gov.pk/elfinder/B2425.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> == آمدرفت == سيوهڻ سنڌ جي اتر ۽ ڏکڻ کي ملائيندڙ اهم زميني لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. شهر روڊ ۽ ريل ذريعي سنڌ جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[سيوهڻ ريلوي اسٽيشن]] [[پاڪستان ريلوي]] جي نيٽ ورڪ جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي سياحتي ريل پروگرامن ۾ پڻ ڪراچي کان سيوهڻ ۽ اڳتي لاڙڪاڻي طرف سفر شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Mohen Jo Daro Train Safari |url=https://sindhculture.gov.pk/event/mohen-jo-daro-train-safari/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> روڊ ذريعي سيوهڻ جو رابطو [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[ڀان سيدآباد]] ۽ ٻين علائقن سان آهي. == 2022ع جي ٻوڏ == [[File:Manchar Lake Pakistan 2022 flood.jpg|thumb|منڇر واري علائقي ۾ 2022ع جي ٻوڏ]] 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران [[منڇر ڍنڍ]] ۾ پاڻيءَ جي سطح انتهائي وڌي وئي. ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل بندن تي وڌندڙ دٻاءَ سبب سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسلون ٻوڏ کان متاثر ٿيون. بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت ڪيترن علائقن ۾ آباديءَ کي لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ٻوڏ گهرن، زرعي زمينن، رستن، مقامي معيشت ۽ منڇر سان لاڳاپيل آبادين تي وڏو اثر وڌو. == تاريخي، آثار قديمه ۽ سياحتي ماڳ == سيوهڻ تعلقي ۾ مذهبي، تاريخي، آثار قديمه ۽ قدرتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن: * [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] * [[سيوهڻ جو قلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[ڪائي ماٿري]] * لکمير جي ماڙي * [[نئيگ]] * [[ٽيهڻي]] * بُلو جي بُٺي * منڇر ڪناري جون قديم مهاڻن جون آباديون سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي سيوهڻ قلعي کي ڄامشوري ضلعي جي اهم محفوظ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="SehwanFort"/> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[لعل شهباز قلندر]] * [[ڀان سيدآباد]] * [[بوبڪ]] * [[ڪائي ماٿري]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ سنڌ جي آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل] * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين، بورڊ آف روينيو سنڌ] {{Jamshoro District}} [[زمرو:سيوهڻ تعلقو| ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 0s2pco3ipywt13a6vldznobzl631wij 412944 412943 2026-09-17T08:37:28Z Intisar Ali 8681 /* 2022ع جي ٻوڏ */ 412944 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = سيوهڻ تعلقو | native_name = تعلقو سيوهڻ | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG | image_caption = [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، [[سيوهڻ]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ سيوهڻ تعلقي جي صدر مقام جو هنڌ | coordinates = {{coord|26.42|67.86|region:PK-SD_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڄامشورو ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[سيوهڻ]] | government_type = تعلقا انتظاميا | area_total_km2 = 2160 | population_as_of = 2023ع | population_total = 322011 | population_urban = 118275 | population_rural = 203736 | population_density_km2 = 149.08 | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''سيوهڻ تعلقو''' ({{langx|en|Sehwan Taluka}})، جنهن کي '''سيوهڻ شريف تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[حيدرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام تاريخي شهر [[سيوهڻ]] آهي. سيوهڻ تعلقو تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن، [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]] سبب سنڌ جي اهم علائقن مان هڪ آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي آبادي '''322,011''' هئي، جڏهن ته ان جي ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' ۽ آباديءَ جي گهاٽائي '''149.08 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=7th Population and Housing Census 2023 |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو == سيوهڻ تاريخي ماخذن ۾ مختلف نالن ۽ صورتن سان ذڪر ٿيل آهي، جن ۾ '''سيوستان''' ۽ '''سيوهڻ''' جهڙا نالا شامل آهن. شهر جي نالي جي اصل بابت مختلف روايتون موجود آهن. هڪ مقامي روايت موجب سيوهڻ جي نالي کي هندو ديوتا [[شِو]] سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ان کي ''شِو واهڻ'' يا ان سان ملندڙ قديم صورت مان نڪتل سمجهيو ويو آهي. ڪجهه مقامي لکڻين ۾ شهر جي اڳ-اسلامي مذهبي روايتن کي به هن مفروضي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=سيوهڻ ۽ شو ديوتا |url=https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |accessdate=17 May 2017 |archive-date=22 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922195216/https://iaob.wordpress.com/2017/05/17/shiva-and-sehwan/ |url-status=dead}}</ref> بهرحال، هن اشتقاق کي سيوهڻ جي نالي جي قطعي ۽ متفقه علمي تشريح نه سمجهيو وڃي ٿو. == جاگرافي == سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافي سنڌو درياهه جي ميداني علائقن، خشڪ ۽ پٿريلي زمين، اولهه سنڌ جي جابلو خطي ۽ منڇر جي آبي ماحول تي مشتمل آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''2,160 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="PBS2023"/> علائقي جو الهندو حصو سنڌ جي پهاڙي ۽ نيم خشڪ جاگرافيءَ ڏانهن وڌي ٿو، جڏهن ته اوڀر ۽ اتر اوڀر جا حصا سنڌو درياهه جي ميداني نظام سان لاڳاپيل آهن. === منڇر ڍنڍ === [[File:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|[[منڇر ڍنڍ]] تي مقامي مهاڻا؛ منڇر سيوهڻ تعلقي جي اهم قدرتي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ آهي.]] [[منڇر ڍنڍ]] سيوهڻ تعلقي ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي سڀ کان نمايان قدرتي خصوصيتن مان هڪ آهي. ڍنڍ سنڌ جي آبي ماحول، مهاڻن جي معيشت ۽ مقامي ثقافت سان تاريخي تعلق رکي ٿي. [[بوبڪ]] منڇر جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع آهي ۽ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 14 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. منڇر جي پاڻيءَ جي سطح ۾ ٿيندڙ وڏيون تبديليون تعلقي جي ڀرپاسي واري ڳوٺاڻي آبادي، زراعت ۽ مڇي مارڻ تي اثرانداز ٿينديون رهيون آهن. == تاريخ == سيوهڻ سنڌ جي قديم تاريخي علائقن مان هڪ آهي. موجوده تعلقي جي تاريخ ان جي صدر مقام [[سيوهڻ]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. شهر مختلف تاريخي دورن ۾ فوجي، واپاري، انتظامي ۽ مذهبي اهميت رکندو رهيو آهي. سيوهڻ تعلقي ۾ ڪيترائي آثار قديمه وارا ماڳ پڻ موجود آهن. [[ڪائي ماٿري]] ۾ قديم غارون، بلو جي بٺي ۽ قديم تدفين سان لاڳاپيل آثار بيان ڪيا ويا آهن، جڏهن ته [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي، قمبر علي شاهه جو مقبرو ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل ٺلهه جهڙا ماڳ موجود آهن. منڇر جي ڪناري تي [[ٽهڻي]] جو آثار قديمه وارو ماڳ پڻ هن تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Majumdar">{{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind |year=1934 |publisher=Archaeological Survey of India |location=Delhi}}</ref> آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي تحقيق دوران نئيگ، لکمير جي ماڙي، ٽهڻي ۽ هن خطي جي ٻين قديم ماڳن جو جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/><ref>{{cite book |last=Kingrani |first=Aziz |title=Sindh Tourism: An Archaeological Journey |publisher=Culture Department, Government of Sindh |location=Karachi}}</ref> === سيوهڻ جو قلعو === [[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ جو قلعو|سيوهڻ قلعي]] جا آثار]] سيوهڻ شهر جي اترئين حصي ۾ قديم قلعي جا آثار موجود آهن. سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي موجب قلعي جو موجوده دڙو تقريباً '''400 ميٽر ڊگهو، 200 ميٽر ويڪرو ۽ ڀرپاسي جي زمين کان لڳ ڀڳ 18 ميٽر اوچو''' آهي.<ref name="SehwanFort">{{cite web |title=Sehwan Fort, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/sehwan-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |date=2 January 2022 |access-date=17 September 2026}}</ref> روايتي بيانن ۾ قلعي کي [[سڪندر اعظم]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان نسبت جي تصديق ڪندڙ يوناني آثار نه مليا آهن. اين. جي. مجمدار قلعي جي نظر ايندڙ اڏاوت کي مسلم دور سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته دڙي جي هيٺين سطحن ۾ ان کان اڳ واري انساني آباديءَ جا آثار پڻ رپورٽ ٿيا آهن.<ref name="SehwanFort"/> === لعل شهباز قلندر === [[File:Tomb of Hazrat Lal Shahbaz Qalandar.JPG|thumb|[[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]]] سيوهڻ جي وچئين دور جي تاريخ خاص طور صوفي بزرگ [[لعل شهباز قلندر]] سان ڳنڍيل آهي. سندس اصل نالو سيد عثمان مروندي هو ۽ هو 13هين صديءَ ۾ سيوهڻ ۾ رهيو. سندس وفات کان پوءِ سيوهڻ ۾ سندس مقبرو سنڌ جي اهم صوفي زيارتگاهن مان هڪ بڻجي ويو. هر سال عرس دوران سنڌ، پاڪستان ۽ ٻين هنڌن کان وڏي تعداد ۾ زائرين سيوهڻ اچن ٿا. قلندر سان لاڳاپيل [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي شهر جي موجوده ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. === ٽالپر دور === 18هين ۽ 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سيوهڻ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي سنڌي رياست جو حصو هو. ٽالپرن 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. 1843ع ۾ برطانوي فوجن هٿان ٽالپرن جي شڪست کان پوءِ سنڌ [[برطانوي هندستان]] ۾ شامل ٿي وئي. === برطانوي دور === برطانوي راڄ دوران سيوهڻ کي باقاعده تعلقا انتظامي حيثيت حاصل هئي. شروعاتي برطانوي انتظام هيٺ اهو [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] سان لاڳاپيل هو. ان وقت سيوهڻ تعلقي جي اتر ۾ دادو ۽ جوهي، اوڀر طرف سنڌوءَ پار قاضي احمد ۽ مورو وارا علائقا، جڏهن ته ڏکڻ طرف مانجهند ۽ ڪوهستان محل جا علائقا واقع هئا. 1901ع ۾ انتظامي حدن ۾ تبديلي ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي قيام کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڪراچي ضلعي مان لاڙڪاڻي ضلعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |date=17 December 2014 |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |access-date=3 September 2023 |website=Aziz Kingrani}}</ref> 1931ع ۾ [[دادو ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ تعلقو لاڙڪاڻي ضلعي کان نئين دادو ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=District Profile |url=https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |access-date=3 September 2023 |website=Dadu Police |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903082803/https://dadupolice.com/DistrictProfile.aspx |url-status=dead}}</ref> === ڄامشوري ضلعي جو قيام === 2004ع ۾ دادو ضلعي جي ڏاکڻي حصي کي ڌار ڪري نئون [[ڄامشورو ضلعو]] قائم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ تعلقو ڄامشوري ضلعي جو حصو بڻيو.<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mohammad Hussain |date=8 March 2021 |title=Jamshoro's diversity and dams |url=https://www.dawn.com/news/1611248 |work=Dawn |access-date=3 September 2023}}</ref> ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ کان سواءِ [[ڪوٽڙي تعلقو]]، [[مانجهند تعلقو]] ۽ [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] شامل آهن. == آبادي == 2023ع جي ستين آدمشماري موجب سيوهڻ تعلقي جي ڪل آبادي '''322,011''' هئي، جنهن ۾ 165,837 مرد، 156,156 عورتون ۽ 18 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جي آبادي''' ! سال ! ڪل آبادي ! شهري آبادي ! ٻهراڙيءَ جي آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي |- | 1998ع | 170,589 | — | — | — |- | 2017ع | 269,817 | 104,350 | 165,467 | 124.92 في چورس ڪلوميٽر |- | 2023ع | '''322,011''' | '''118,275''' | '''203,736''' | '''149.08 في چورس ڪلوميٽر''' |} 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ '''3.00 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماري ۾ سيوهڻ تعلقي جي آبادي 269,817 هئي، جيڪا 1998ع جي 170,589 آباديءَ کان 99,228 وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/08601.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |work=Population and Housing Census 2017 |access-date=17 September 2026}}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جا '''203,736 ماڻهو ٻهراڙيءَ''' ۽ '''118,275 ماڻهو شهري علائقن''' ۾ رهندا هئا. ان حساب سان لڳ ڀڳ '''36.7 سيڪڙو''' آبادي شهري ۽ '''63.3 سيڪڙو''' ٻهراڙيءَ جي هئي.<ref name="PBS2023"/> 2023ع جي آدمشماري موجب [[سيوهڻ]] شهر جي آبادي '''75,167''' ۽ [[ڀان سيدآباد]] جي آبادي '''43,108''' هئي.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex: Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_2.pdf |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == سيوهڻ تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[سيوهڻ]] شهر آهي. تعلقي ۾ سيوهڻ ۽ ڀان سيدآباد کان سواءِ بوبڪ، ٽلٽي، جهانگارا، باجارا، چنا ۽ ٻيون ڪيتريون آباديون شامل آهن. پراڻي مڪاني حڪومت واري انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون هن ريت درج ڪيون وينديون هيون: {| class="wikitable" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون يونين ڪائونسلون''' ! نمبر ! يونين ڪائونسل |- | 1 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 1|سيوهڻ 1]] |- | 2 | [[سيوهڻ يونين ڪائونسل 2|سيوهڻ 2]] |- | 3 | [[چنا]] |- | 4 | [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 5 | [[بوبڪ]] |- | 6 | [[ٽلٽي]] |- | 7 | [[ڀان سيدآباد|ڀان]] |- | 8 | [[جهانگارا]] |} مقامي حڪومت جي حدبندين ۾ وقت سان تبديليون ٿينديون رهيون آهن، تنهنڪري مٿين فهرست تاريخي انتظامي ورهاست جي نمائندگي ڪري ٿي. 2022ع جي ٻوڏ بابت رپورٽن ۾ بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي مقامي انتظامي علائقا منڇر جي ٻوڏ کان متاثر ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> == ديهون == سيوهڻ تعلقي ۾ '''71 ديهون''' درج ٿيل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ '''سيوهڻ تعلقي جون ديهون'''<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[آباد (سيوهڻ)|آباد]] | 2 || [[آڪري جاگير]] | 3 || [[آڪري ريئتي]] | 4 || [[اڪتر]] |- | 5 || [[ارضي (سيوهڻ)|ارضي]] | 6 || [[عربي (سيوهڻ)|عربي]] | 7 || [[بڊو جبل]] | 8 || [[باغ يوسف]] |- | 9 || [[بئد (سيوهڻ)|بئد]] | 10 || [[باجرا]] | 11 || [[بارڪي]] | 12 || [[ڀمڀا]] |- | 13 || [[ڀاڻ (سيوهڻ)|ڀاڻ]] | 14 || [[ڀوتڙا]] | 15 || [[ڀونڍڙي]] | 16 || [[بلاولپور]] |- | 17 || [[ٻلهڻ]] | 18 || [[ٻلهڻي]] | 19 || [[بوبڪ]] | 20 || [[بختيارپور (سيوهڻ)|بختيارپور]] |- | 21 || [[چنا (سيوهڻ)|چنا]] | 22 || [[ڇاڇ]] | 23 || [[ڇورلو]] | 24 || [[دل (سيوهڻ)|دل]] |- | 25 || [[دله]] | 26 || [[ڍنڍ ڪرمپور]] | 27 || [[دريديرو جاگير]] | 28 || [[دريديرو ريئتي]] |- | 29 || [[فاضلاڻي]] | 30 || [[ڳاهر]] | 31 || [[گمراڇ]] | 32 || [[جعفرآباد]] |- | 33 || [[جهيجا (سيوهڻ)|جهيجا]] | 34 || [[جتوئي (سيوهڻ)|جتوئي]] | 35 || [[جهنڊياڻي]] | 36 || [[جهانگارا]] |- | 37 || [[ڪڇي (سيوهڻ)|ڪڇي]] | 38 || [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] | 39 || [[ڪالو بروهي]] | 40 || [[ڪنڊي جبل]] |- | 41 || [[ڪرمپور (سيوهڻ)|ڪرمپور]] | 42 || [[ڪارياڻي]] | 43 || [[کابروٺ جاگير]] | 44 || [[کابروٺ ريئتي]] |- | 45 || [[خيروديرو (سيوهڻ)|خيروديرو]] | 46 || [[ڪوٽ ٻاروچو]] | 47 || [[لاشاري (سيوهڻ)|لاشاري]] | 48 || [[ماهيجي]] |- | 49 || [[مليرڙي]] | 50 || [[منهن مکري]] | 51 || [[سيوهڻ]] | 52 || [[نائنگ]] |- | 53 || [[نارپراڙي]] | 54 || [[نگهوال]] | 55 || [[پير حسن]] | 56 || [[راڌوڪ]] |- | 57 || [[روهڙي (سيوهڻ)|روهڙي]] | 58 || [[شاهه گورچ]] | 59 || [[شيخ (سيوهڻ)|شيخ]] | 60 || [[سعيدآباد (سيوهڻ)|سعيدآباد]] |- | 61 || [[سلطانپور (سيوهڻ)|سلطانپور]] | 62 || [[سوپڙ]] | 63 || [[تلاباد جبل]] | 64 || [[ٽلٽي]] |- | 65 || [[ٽنڊو شهبازي]] | 66 || [[ٽيهڻي]] | 67 || [[ٺيڙهي جاگير]] | 68 || [[ٺيڙهي ريئتي]] |- | 69 || [[واهر]] | 70 || [[وانڇا]] | 71 || [[يعقوباڻي]] | || |} == اهم شهر ۽ آباديون == === سيوهڻ === [[سيوهڻ]] تعلقي جو صدر مقام ۽ ان جو سڀ کان اهم تاريخي، مذهبي ۽ شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي '''75,167''' هئي، جڏهن ته 2017ع ۾ اها 66,898 هئي.<ref name="PBSUrban"/> شهر [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]]، سيوهڻ قلعي ۽ پنهنجي قديم تاريخ سبب مشهور آهي. === ڀان سيدآباد === [[ڀان سيدآباد]] تعلقي جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. 2023ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي '''43,108''' هئي، جيڪا 2017ع جي 37,452 آباديءَ کان وڌي وئي هئي.<ref name="PBSUrban"/> === بوبڪ === [[بوبڪ]] منڇر ڍنڍ جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع قديم آبادي آهي. بوبڪ جي سماجي ۽ معاشي تاريخ منڇر جي آبي ماحول ۽ مڇي مارڻ سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي. === ڪائي === [[ڪائي (سيوهڻ)|ڪائي]] ۽ ان جي ڀرپاسي واري ماٿري آثار قديمه جي لحاظ کان اهم آهي. هتي قدرتي غارن سان گڏ قديم انساني سرگرمين ۽ تدفين سان لاڳاپيل ماڳ بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Majumdar"/> === نئيگ === [[نئيگ]] واري علائقي ۾ لکمير جي ماڙي ۽ ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ماڳن جا آثار موجود آهن. اين. جي. مجمدار پنهنجي سنڌ واري آثار قديمه جي تحقيق دوران هن علائقي جو پڻ جائزو ورتو.<ref name="Majumdar"/> == معيشت == سيوهڻ تعلقي جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپايو مال، مڇي مارڻ، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ مذهبي سياحت تي آهي. تعلقي جي زرعي علائقن ۾ ڪڻڪ، چانور ۽ ٻين موسمي فصلن جي پوک ڪئي وڃي ٿي. آبپاشيءَ جي دستيابي ۽ زمين جي نوعيت مطابق فصلن ۾ علائقائي فرق ملي ٿو. منڇر ڍنڍ جي ڀرپاسي ۾ مڇي مارڻ تاريخي طور ڪيترن خاندانن جي روزگار جو ذريعو رهيو آهي. ڍنڍ جي ماحولياتي حالت ۾ تبديلين مقامي مهاڻن جي معيشت تي پڻ اثر وڌو آهي. سيوهڻ شهر ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي درگاهه سبب مذهبي سياحت مقامي معيشت جو اهم حصو آهي. زائرين جي آمد سان هوٽلن، مسافر خانن، کاڌي پيتي، دڪانداري، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين خدمتن سان لاڳاپيل ڪاروبار هلن ٿا. == ثقافت == سيوهڻ تعلقي جي ثقافت سنڌي ڳوٺاڻي روايتن، صوفي ثقافت ۽ منڇر سان لاڳاپيل مهاڻن جي طرز زندگيءَ جو ميلاپ آهي. === قلندري روايت === لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل عرس، [[ڌمال]]، نغارا ۽ صوفي موسيقي سيوهڻ جي ثقافتي سڃاڻپ جو نمايان حصو آهن. عرس دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ عقيدتمند شهر ۾ گڏ ٿين ٿا. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي سيوهڻ ۾ لعل شهباز قلندر سان لاڳاپيل لائبريري، ميوزيم ۽ کليل هوا واري ٿيٽر سميت مختلف ثقافتي سهولتن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Culture Tourism Antiquities and Archives Budget |url=https://www.sindhculture.gov.pk/elfinder/B2425.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> == آمدرفت == سيوهڻ سنڌ جي اتر ۽ ڏکڻ کي ملائيندڙ اهم زميني لنگهن مان هڪ تي واقع آهي. شهر روڊ ۽ ريل ذريعي سنڌ جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[سيوهڻ ريلوي اسٽيشن]] [[پاڪستان ريلوي]] جي نيٽ ورڪ جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي سياحتي ريل پروگرامن ۾ پڻ ڪراچي کان سيوهڻ ۽ اڳتي لاڙڪاڻي طرف سفر شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Mohen Jo Daro Train Safari |url=https://sindhculture.gov.pk/event/mohen-jo-daro-train-safari/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026}}</ref> روڊ ذريعي سيوهڻ جو رابطو [[ڄامشورو]]، [[دادو]]، [[ڀان سيدآباد]] ۽ ٻين علائقن سان آهي. == 2022ع جي ٻوڏ == [[File:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|آگسٽ 2022ع ۾ [[سنڌ]] ۾ شديد ٻوڏ جي ناسا سيٽلائيٽ تصوير؛ [[منڇر ڍنڍ]] جي ڀرپاسي وارا علائقا پڻ 2022ع جي ٻوڏ کان سخت متاثر ٿيا.]] 2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ دوران [[منڇر ڍنڍ]] ۾ پاڻيءَ جي سطح انتهائي وڌي وئي. ڍنڍ ۽ ان سان لاڳاپيل بندن تي وڌندڙ دٻاءَ سبب سيوهڻ تعلقي جا ڪيترائي ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسلون ٻوڏ کان متاثر ٿيون. بوبڪ، واهڙ، جعفرآباد، چنا، آرازي، شيخ، ڀنڀا، ٽلٽي، جهانگارا ۽ باجارا سميت ڪيترن علائقن ۾ آباديءَ کي لڏپلاڻ ڪرڻي پئي.<ref>{{cite news |title=Can the shadow of 2022's deadly deluge swing flood-hit voters? |url=https://www.dawn.com/news/1811828 |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ٻوڏ گهرن، زرعي زمينن، رستن، مقامي معيشت ۽ منڇر سان لاڳاپيل آبادين تي وڏو اثر وڌو. == تاريخي، آثار قديمه ۽ سياحتي ماڳ == سيوهڻ تعلقي ۾ مذهبي، تاريخي، آثار قديمه ۽ قدرتي اهميت جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن: * [[لعل شهباز قلندر جي درگاهه]] * [[سيوهڻ جو قلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[ڪائي ماٿري]] * لکمير جي ماڙي * [[نئيگ]] * [[ٽيهڻي]] * بُلو جي بُٺي * منڇر ڪناري جون قديم مهاڻن جون آباديون سنڌ جي آثار قديمه واري کاتي سيوهڻ قلعي کي ڄامشوري ضلعي جي اهم محفوظ تاريخي ماڳن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="SehwanFort"/> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[لعل شهباز قلندر]] * [[ڀان سيدآباد]] * [[بوبڪ]] * [[ڪائي ماٿري]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/ پاڪستان شماريات بيورو] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ سنڌ جي آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل] * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ زمين، بورڊ آف روينيو سنڌ] {{Jamshoro District}} [[زمرو:سيوهڻ تعلقو| ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] jlcuief66lgsuhviszko4yyel6pz1tj 0 10925 412930 342135 2026-09-17T08:07:05Z Intisar Ali 8681 412930 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' ('''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چڪر''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چُڪَر جو سائنسي نالو ''Alectoris chukar'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''Perdix Chukar'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''Alectoris'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''Alectoris'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چُڪَر'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> 5f3y90qp5g45urvn7qtivxnn43i91iu 412931 412930 2026-09-17T08:10:50Z Intisar Ali 8681 412931 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' ('''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چڪر''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چُڪَر جو سائنسي نالو ''Alectoris chukar'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''Perdix Chukar'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''Alectoris'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''Alectoris'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چُڪَر'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چُڪَر File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چُڪَر File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] arqbtafh6uiex8q9nfljx9meh4lb06p 412932 412931 2026-09-17T08:12:02Z Intisar Ali 8681 412932 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' ('''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چڪر''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چُڪَر جو سائنسي نالو ''Alectoris chukar'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''Perdix Chukar'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''Alectoris'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''Alectoris'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چُڪَر'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] o5v37udzt8h3c1jvlidzxy3xw97awmw 412933 412932 2026-09-17T08:12:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 412933 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' ('''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چُڪَر جو سائنسي نالو ''Alectoris chukar'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''Perdix Chukar'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''Alectoris'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''Alectoris'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چُڪَر'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] ltt77i5wqi2qhmw7rbon9sada4cy4qc 412934 412933 2026-09-17T08:13:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 412934 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' ('''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چُڪَر جو سائنسي نالو ''Alectoris chukar'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''Perdix Chukar'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''Alectoris'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''Alectoris'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چُڪَر'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] thf2qmk2ifk9k4bdt18txs293p4k8ih 412935 412934 2026-09-17T08:13:53Z Intisar Ali 8681 412935 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' (سائنسي نالو: '''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چُڪَر جو سائنسي نالو ''Alectoris chukar'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''Perdix Chukar'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''Alectoris'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''Alectoris'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چُڪَر'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] bgh9vlq41xsemyacp50ubz8dt6lucsn 412936 412935 2026-09-17T08:16:43Z Intisar Ali 8681 412936 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' (سائنسي نالو: '''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چڪَور جو سائنسي نالو ''اليڪٽورس چڪر'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''پرڊڪس چڪر'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''اليڪٽورس'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''اليڪٽورس'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چڪَور'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] 70ogqxxpv96qpk5fs6yghvmki05ll47 412937 412936 2026-09-17T08:17:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 412937 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (''Alectoris chukar'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = Alectoris | species = chukar | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' (سائنسي نالو: اليڪٽورس چڪر: '''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چڪَور جو سائنسي نالو ''اليڪٽورس چڪر'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''پرڊڪس چڪر'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''اليڪٽورس'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''اليڪٽورس'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چڪَور'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] 2951acy56muk9i4yzhhsg0pi0srusyk 412938 412937 2026-09-17T08:21:56Z Intisar Ali 8681 412938 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان سان تعلق رکندڙ تتر جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = چڪَور | image = Chukarhuhn Weltvogelpark Walsrode 2010.jpg | image_caption = نر [[چڪَور]] (اليڪٽورس چڪر'') | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Alectoris chukar'' |amends=2018 |article-number=e.T22678691A155454429 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22678691A155454429.en |access-date=24 May 2022}}</ref> | genus = اليڪٽورس | species = چڪر | authority = ([[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع) | range_map = AlectorisChristensen.svg | range_map_caption = چڪَور (سائي رنگ) ۽ ان سان لاڳاپيل تترن جي لڳ ڀڳ قدرتي ورڇ | synonyms = * ''Caccabis kakelik'' | subdivision_ranks = ذيلي جنسون | subdivision = {{collapsible list| * ''A. c. chukar'' * ''A. c. cypriotes'' * ''A. c. dzungarica'' * ''A. c. falki'' * ''A. c. kleini'' * ''A. c. koroviakovi'' * ''A. c. kurdestanica'' * ''A. c. pallescens'' * ''A. c. pallida'' * ''A. c. potanini'' * ''A. c. pubescens'' * ''A. c. sinaica'' * ''A. c. subpallida'' * ''A. c. werae'' }} }} '''چڪَور''' (سائنسي نالو: اليڪٽورس چڪر: '''''Alectoris chukar''''')، جنهن کي اردو ۾ '''چُڪَر''' ۽ انگريزي ۾ '''فيزنٽ''' چيو وڃي ٿو، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي ''[[اليڪٽورس]]'' نسل سان تعلق رکندڙ هڪ [[پيلئارڪٽڪ]] جابلو [[تتر]] آهي. هن جي قدرتي ورڇ ڏکڻ اوڀر يورپ ۽ [[وچ اوڀر]] کان [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] کان ٿيندي اولهندي چين تائين پکڙيل آهي.<ref name="iucn"/><ref name="pcr">{{cite book |last=Rasmussen |first=Pamela C. |author-link=Pamela C. Rasmussen |last2=Anderton |first2=John C. |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions |year=2005 |isbn=84-87334-66-0 |volume=2 |page=120}}</ref> هي [[پاڪستان]] سميت افغانستان، ايران، هندستان ۽ هماليائي علائقن جو مقامي پکي آهي. چڪَور کي ماضيءَ ۾ [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان هڪ ئي جنس سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي ٻنهي کي الڳ جنسون تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="watson">{{cite journal |author=Watson GE |title=Three sibling species of ''Alectoris'' Partridge |journal=Ibis |volume=104 |issue=3 |pages=353–367 |year=1962 |doi=10.1111/j.1474-919X.1962.tb08663.x}}</ref> چڪَور، پٿريلي تتر، [[فلبي تتر]] ۽ [[پرزيوالسڪي تتر]] کي هڪ ٻئي سان ويجهي نسبت رکندڙ جنسن جو مجموعو سمجهيو ويو آهي. هن پکي جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ اڇي ڳلي ۽ چهري کي گهيريندڙ ٿلهي ڪاري پٽي، ڳاڙهي چهنب ۽ ٽنگن ۽ پاسن تي ڪارن ۽ اڇن پٽن مان ٿئي ٿي. ان جو مشهور آواز ''چڪ-چڪ-چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو، جنهن سان ان جو عام نالو پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="fbi2">{{cite book |author=Baker ECS |year=1928 |title=Fauna of British India. Birds. Volume 5 |edition=2nd |publisher=Taylor and Francis, London |pages=402–405 |url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds5/BakerFBI5#page/n430/mode/1up/}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == چڪَور جو سائنسي نالو ''اليڪٽورس چڪر'' آهي. انگريز حيوانيات دان [[جان ايڊورڊ گري]] هن پکي کي 1830ع ۾ ''پرڊڪس چڪر'' جي نالي سان بيان ڪيو هو. بعد ۾ ان کي ''اليڪٽورس'' نسل ۾ منتقل ڪيو ويو. ''اليڪٽورس'' نالو قديم يوناني لفظ ''alektoris'' مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب ڪڪڙ يا مرغ جهڙو پکي آهي، جڏهن ته ''چڪَور'' نالو پکي جي آواز سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هن لاءِ '''چڪور'''، '''چُڪَر''' ۽ انهن سان ملندڙ نالا استعمال ٿيندا رهيا آهن. پراڻي هندستاني ادب ۾ ''چڪور'' نالي پکيءَ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |publisher=Trübner & Co. |year=1879 |place=London |page=65 |url=https://archive.org/details/aclassicaldicti00dowsgoog/page/n90/mode/1up}}</ref> == جسماني بناوت == [[File:Chukar Partridge from Ladakh.jpg|thumb|left|[[لداخ]] جي چانگ لا علائقي ۾ چُڪَر]] چڪَور هڪ گول ۽ مضبوط جسم وارو وچولي جسامت جو تتر آهي. بالغ پکي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|32|to|35|cm|abbr=on}} هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پٺ هلڪي ڀوري، ڇاتي سرمائي ۽ پيٽ هلڪي بادامي يا ڦڪي رنگ جو هوندو آهي. مختلف جاگرافيائي آبادين ۾ انهن رنگن جي ڇانوَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. چهرو ۽ ڳلو اڇو يا هلڪو هوندو آهي، جنهن کي پيشاني کان شروع ٿيندڙ نمايان ڪاري پٽي گهيري ٿي. اها پٽي اک مان گذري ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ لهي ڳلي جي چوڌاري ڪاري هار جهڙي شڪل ٺاهي ٿي. پاسن تي ڪارا، اڇا ۽ ڳاڙهسرا عمودي پٽا هوندا آهن. چهنب مرجاني ڳاڙهي ۽ ٽنگون ڳاڙهيون هونديون آهن. نر ۽ مادي ظاهري طور گهڻو هڪجهڙا آهن، پر مادي عام طور ٿوري ننڍي هوندي آهي ۽ ان ۾ نر واري واضح اسپر جي کوٽ هوندي آهي.<ref name="pcr"/> پڇ ۾ 14 کنڀ هوندا آهن.<ref name="fbi">{{cite book |author=Blanford |first=William Thomas |title=Fauna of British India. Birds. Volume 4 |publisher=Taylor and Francis, London |year=1898 |pages=131–132 |url=https://archive.org/stream/birdsindia04oaterich#page/131/mode/1up/}}</ref> [[File:Alectoris chukar hm.jpg|thumb|''Game Birds of India, Burma and Ceylon'' ۾ چڪَور جي تاريخي تصوير]] === ٻين تترن کان سڃاڻپ === چڪَور ظاهري طور [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] (''Alectoris graeca'') سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو. چُڪَر جي پٺ عام طور وڌيڪ ڀوري ۽ اڳئين ڳچيءَ تي هلڪي پيلاڻ هوندي آهي.<ref name="watson"/> [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] (''Alectoris rufa'') ۾ ڳلي جي ڪاري سرحد هيٺئين پاسي ننڍن ڪارن نشانن ۾ ٽٽل نظر اچي ٿي، جڏهن ته چڪَور ۾ ڪارو هار وڌيڪ صاف ۽ مسلسل هوندو آهي. [[باربري تتر]] (''Alectoris barbara'') ۾ ڪاري بدران ڳاڙهسري ڀوري ڳچيءَ جي پٽي هوندي آهي. == ورڇ == [[File:AlectorisChristensen.svg|thumb|چُڪَر ۽ لاڳاپيل تترن جي ورڇ]] چڪَور جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي. اها ڏکڻ اوڀر يورپ کان وچ اوڀر ۽ وچ ايشيا مان ٿيندي هماليه ۽ چين تائين پکڙيل آهي. ان جي قدرتي يا مقامي ورڇ ۾ [[بلغاريا]]، [[يونان]] جا ڪجهه حصا، [[ترڪي]]، [[قبرص]]، [[اسرائيل]]، [[فلسطين]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[شام]]، [[عراق]]، [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[تاجڪستان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] ۽ وچ ۽ اوڀر ايشيا جا ٻيا علائقا شامل آهن.<ref name="iucn"/> اولهه طرف يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ ان جي جاءِ ويجهي نسبت رکندڙ پٿريلو تتر وٺي ٿو. آفريڪا ۾ ان جي قدرتي ورڇ [[سينا اپٻيٽ]] تائين پهچي ٿي. === پاڪستان ۾ === [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[گلگت بلتستان]] جي هنزه واري علائقي ۾ چُڪَر]] پاڪستان چڪَور جي قدرتي ڏکڻ ايشيائي ورڇ جو اهم حصو آهي. ملڪ ۾ هي خاص طور اتر ۽ اولهه جي پٿريلي، خشڪ ۽ جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي ڏکڻ ايشيائي پکين جي ادب ۾ هن جي ورڇ اتر اولهندي برصغير ۽ اولهندي هماليائي علائقن ۾ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="hbk">{{cite book |vauthors=Ali S, Ripley SD |year=1980 |title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 2 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=17–20 |isbn=0-19-562063-1}}</ref> پاڪستان ۾ هي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|600|m|abbr=on}} کان شروع ٿيندڙ مناسب پٿريلي علائقن ۾ ملي سگهي ٿو، جڏهن ته پنهنجي ايشيائي ورڇ جي ٻين حصن ۾ اهو {{convert|2000|to|4000|m|ft|abbr=on}} تائين جابلو علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="pcr"/> چڪَور پاڪستان جي ثقافتي ۽ علامتي ادب ۾ پڻ سڃاتل پکي آهي ۽ عام طور پاڪستان جي قومي پکي طور پيش ڪيو ويندو آهي. == رهائش == [[File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|thumb|[[جبل اللوز]] جي پٿريلي رهائشگاهه ۾ چڪَور]] چُڪَر بنيادي طور خشڪ، کليل ۽ پٿريلي جابلو ماحول جو پکي آهي. اهو پٿريليون ڍلان، ٽڪريون، ويران جبل، ننڍن ٻوٽن ۽ گاهه وارا علائقا ۽ ڪڏهن زرعي زمينن جي ڀرپاسي رهائش اختيار ڪري ٿو. هن کي گهڻي نمي ۽ مسلسل تيز برسات وارا علائقا عام طور موزون ناهن.<ref name="baker_gbi">{{cite journal |author=Stuart Baker EC |year=1922 |title=The game birds of India, Burma and Ceylon, part 31 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=2 |pages=306–312 |url=https://archive.org/details/gamebirdsofindia01bake}}</ref> بلنديءَ جو دائرو علائقي مطابق تمام گهڻو بدلجي ٿو. مردار سمنڊ جي ڀرسان هي سمنڊ جي سطح کان هيٺ علائقن ۾ به ملي سگهي ٿو، جڏهن ته ايشيا جي بلند جبلن ۾ هزارين ميٽرن جي بلندي تائين وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> == دنيا جي ٻين علائقن ۾ تعارف == چُڪَر کي شڪار جي پکي طور پنهنجي قدرتي ورڇ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ متعارف ڪرايو ويو آهي. قائم ٿيل يا تاريخي متعارف ٿيل آباديون [[آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[هوائي]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مليون آهن. اتر آمريڪا ۾ اهو خاص طور [[راڪي جبل]]، [[گريٽ بيسن]] ۽ آمريڪا جي اولهندي خشڪ پٿريلي علائقن ۾ ڪاميابيءَ سان قائم ٿيو آهي. آمريڪي ٻيلن واري اداري مطابق ان جون قائم ٿيل آباديون برٽش ڪولمبيا کان واشنگٽن، آئيڊاهو، مونٽانا، نيواڊا، يوٽا ۽ ٻين اولهندي علائقن تائين پکڙيل آهن. هوائي ۾ چڪَور کي 1923ع ۾ شڪار جي پکي طور متعارف ڪرايو ويو، جتي اهو خشڪ ۽ پٿريلي بلند علائقن ۾ ملي ٿو. [[آسٽريليا]] جي [[نيو سائوٿ ويلز]] ۾ پڻ ان کي متعارف ڪرايو ويو، پر اتي مستقل نسل وڌائيندڙ آبادي قائم نه رهي.<ref>{{cite book |title=Systematics and Taxonomy of Australian Birds |vauthors=Christidis L, Boles WE |year=2008 |publisher=CSIRO |page=60 |isbn=978-0-643-06511-6}}</ref> == رويو == [[File:Alectoris chukar 7 - Israel.jpg|thumb|چڪَور عام طور زمين تي هلڻ ۽ ڊوڙڻ کي ترجيح ڏئي ٿو]] نسل وڌائڻ واري موسم کان ٻاهر چڪَور عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهن ٿا، جن کي انگريزي پکين جي ادب ۾ ڪووي ''covey'' چيو ويندو آهي. اهڙي ٽولي ۾ عام طور ڏهه يا ان کان وڌيڪ پکي ٿي سگهن ٿا ۽ ڪڏهن تعداد ڪيترن درجن تائين پهچي سگهي ٿو. هي زمين تي تيز ڊوڙندڙ پکي آهي. خطري وقت عام طور پهرين ڊوڙي بچڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. جيڪڏهن اڏام ضروري ٿئي ته گول پرن سان تيز پر نسبتاً مختصر اڏام ڪري، اڪثر جبل جي ڍلان طرف هيٺ وڃي ٿو.<ref name="pcr"/> سياري ۾ بلند علائقن ۾ برف پوڻ کان پوءِ چُڪَر هيٺين وادين ڏانهن لهي سگهن ٿا. اهي صبح ۽ شام خاص طور گهڻو آواز ڪن ٿا. === آواز === چڪَور جو آواز هن جي سڀ کان نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. عام سڏ ۾ بار بار ''چڪ'' جهڙا نوٽ ۽ پوءِ ''چُڪَر-چُڪَر'' جهڙو سلسلو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Stokes">{{cite journal |doi=10.2307/1365525 |title=Voice and Social Behavior of the Chukar Partridge |author=Stokes, Allen W |pages=111–127 |year=1961 |journal=The Condor |volume=63 |issue=2 |jstor=1365525}}</ref> مختلف سماجي حالتن ۾ مختلف سڏ رڪارڊ ڪيا ويا آهن. انهن مان هڪ گڏ ٿيڻ وارو سڏ آهي، جنهن جي رڪارڊنگ کي جهنگلي پکين جي موجودگي معلوم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Bohl">{{cite journal |doi=10.2307/3797253 |title=Experiments in Locating Wild Chukar Partridges by Use of Recorded Calls |author=Bohl, Wayne H. |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=20 |issue=1 |year=1956 |pages=83–85 |jstor=3797253}}</ref> == خوراڪ == چڪَور جي خوراڪ جو وڏو حصو ٻوٽن مان حاصل ٿئي ٿو. اهو مختلف قسمن جا ٻج، اناج، گاهه، پن ۽ نرم ٻوٽا کائي ٿو، جڏهن ته حشرات ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جاندار پڻ خوراڪ ۾ شامل ٿين ٿا. [[ڪشمير]] ۾ ڪيل مطالعي ۾ ''[[ايراگروسٽس]]'' نسل جي ٻوٽن جا ٻج خوراڪ جو اهم حصو هئا،<ref name="Oakleaf">{{cite journal |doi=10.2307/3799623 |title=Fall Food Items Utilized by Chukars in Kashmir, India |vauthors=Oakleaf RJ, Robertson JH |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=35 |issue=2 |year=1971 |pages=395–397 |jstor=3799623}}</ref> جڏهن ته اتر آمريڪا جي ڪجهه آبادين ۾ ''[[برومس ٽيڪٽورم]]'' اهم خوراڪ طور رڪارڊ ڪيو ويو آهي. چڪَور ننڍا پٿر يا '''گرٽ''' پڻ ڳهي ٿو، جيڪي سنگدان ۾ سخت ٻوٽي واري خوراڪ کي پيهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. رسيل ٻوٽا کائڻ سان پاڻيءَ جي ضرورت جو ڪجهه حصو پورو ٿي سگهي ٿو، پر گرم ۽ خشڪ موسم ۾ چڪَور کليل پاڻيءَ جي ذريعن ڏانهن پڻ وڃن ٿا.<ref name="Degen">{{cite journal |title=Must desert Chukars (''Alectoris chukar sinaica'') drink water? Water influx and body mass changes in response to dietary water content |vauthors=Degen AA, Pinshow B, Shaw PJ |journal=The Auk |volume=101 |issue=1 |pages=47–52 |year=1984 |doi=10.1093/auk/101.1.47}}</ref> == نسل وڌائڻ == بهار ۽ اونهاري ۾ سياري جا ٽولا ٽٽي جوڙن ۾ ورهائجي وڃن ٿا. نر هن وقت علائقائي ۽ جارحاڻو ٿي سگهي ٿو ۽ ٻين نرن سان آواز ۽ ويڙهه ذريعي مقابلو ڪري ٿو. نر ميلاپ کان اڳ خوراڪ ڏيکارڻ وارو هڪ خاص نمائشي رويو اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ اهو خوراڪ کي چهنب سان کڻي يا ان ڏانهن اشارو ڪري مادي کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪري ٿو. نر مادي جي چوڌاري ڪنڌ هيٺ، پر ٿورو جهڪائي ۽ ڳچيءَ جا کنڀ ڦهلائي هلڻ جهڙيون نمائشي حرڪتون پڻ ڪري سگهي ٿو. چڪَور عام طور زمين تي آکيرو ٺاهي ٿو. آکيرو هڪ هلڪي کوٽائي هوندي آهي، جيڪا گاهه ۽ ٻين ٻوٽن سان ٿوري ڍڪيل ٿي سگهي ٿي. اهو اڪثر ننڍن ٻوٽن، پٿرن يا مٿي نڪتل پٿر جي تحفظ هيٺ هوندو آهي.<ref name="Hume">{{cite book |author=Hume AO |year=1890 |title=The nests and eggs of Indian Birds. Volume 3 |edition=2nd |publisher=R H Porter, London |pages=431–433 |url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia03humerich#page/431/mode/1up/}}</ref> مادي عام طور لڳ ڀڳ '''7 کان 14 آنا''' ڏئي ٿي ۽ آنا تقريباً '''23 کان 25 ڏينهن''' ۾ ڦٽن ٿا.<ref name="baker_gbi"/><ref name="hbk"/> ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هلڻ ۽ والدين سان گڏ خوراڪ ڳولڻ شروع ڪري سگهن ٿا. == ٻچن جي حرڪت ۽ اڏام جي ارتقا == [[File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|thumb|چڪَور جو ٻچو]] چڪَور جا ٻچا پکين جي اڏام جي ارتقا بابت تجرباتي تحقيق ۾ اهم نمونو رهيا آهن. اڏام جي مڪمل صلاحيت حاصل ڪرڻ کان اڳ اهي پرن کي ڦڙڪائي تيز ڍلانن تي مٿي ڊوڙڻ ۾ مدد وٺندا آهن. هن رويي کي '''پرن جي مدد سان ڍلان تي ڊوڙڻ''' (''wing-assisted incline running'') چيو وڃي ٿو. هن رويي جي مطالعي مان اها مفروضي جانچڻ ۾ مدد ملي آهي ته ابتدائي پکين ۾ مڪمل طاقتور اڏام کان اڳ جزوي طور ترقي ڪيل پر ڪهڙي طرح زميني حرڪت ۽ چڙهڻ ۾ فائديمند ٿي سگهيا ٿي.<ref name="TobalskeDial2007">{{cite journal |author1=Tobalske, B. W. |author2=Dial, K. P. |year=2007 |title=Aerodynamics of wing-assisted incline running in birds |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=210 |pages=1742–1751 |doi=10.1242/jeb.001701 |pmid=17488937 |issue=Pt 10 |doi-access=free}}</ref><ref name="Dial2003WAIR">{{cite journal |author=Dial, K.P. |year=2003 |title=Wing-Assisted Incline Running and the Evolution of Flight |journal=Science |volume=299 |issue=5605 |pages=402–404 |doi=10.1126/science.1078237 |pmid=12532020}}</ref> == آرام ۽ سماجي زندگي == رات جو چڪَور پٿريلي ڍلانن، غارن جهڙين محفوظ جڳهن يا ٻوٽن هيٺ آرام ڪن ٿا. ٿڌي موسم ۾ ٽولي جا پکي ويجهو ويهي سگهن ٿا. ڪجهه مشاهدي ۾ پکين کي گول دائري جهڙي ترتيب ۾، مٿا ٻاهر طرف ڪري ويٺل ڏٺو ويو آهي، جنهن سان گرمي محفوظ ڪرڻ ۽ چوڌاري خطري تي نظر رکڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. خشڪ علائقن ۾ پاڻيءَ تائين پهچ سندن روزاني حرڪت تي اثر وجهي سگهي ٿي. اتر آمريڪا ۾ ڪيل مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته چُڪَر پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي عام خوراڪ واري علائقي کان ڪيترائي ڪلوميٽر سفر ڪري سگهن ٿا. == شڪار ڪندڙ جانور ۽ بيماريون == [[سونهري عقاب]] (''Aquila chrysaetos'') سميت مختلف شڪاري پکي چُڪَر جو شڪار ڪن ٿا.<ref name="bbb">{{cite journal |author=Ticehurst |first=Claud B. |year=1927 |title=The Birds of British Baluchistan. Part 3 |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=1 |pages=64–97 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859292}}</ref> قيد ۾ رکيل چُڪَر مختلف متعدي بيمارين کان متاثر ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ ''[[مائڪوپلازما]]'' سان لاڳاپيل تنفسي بيماريون ۽ [[ايريسيپيلس]] شامل آهن.<ref name="Lateef">{{cite journal |journal=The Journal of Animal and Plant Sciences |volume=16 |issue=1–2 |year=2006 |title=Outbreak of respiratory syndrome in Chukar Partridge (''Alectoris chukar'') |vauthors=Lateef M, Rauf U, Sajid MA}}</ref> == درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپا == چڪَور ''Alectoris'' نسل جي انهن تترن مان آهي، جن جي سڃاڻپ ڳاڙهين ٽنگن، مضبوط جسم ۽ ڳلي جي نمايان پٽي سان ٿئي ٿي. ماضيءَ ۾ چڪَور کي پٿريلي تتر سان گڏ ''Alectoris graeca'' جو حصو سمجهيو ويندو هو. 20هين صديءَ ۾ جسماني، آواز ۽ جاگرافيائي فرقن جي مطالعي کان پوءِ انهن کي الڳ جنسن طور قبول ڪيو ويو.<ref name="watson"/> ''Alectoris'' جي مختلف جنسن ۾ ويجهي جينياتي نسبت سبب بين النسلي ميلاپ ممڪن آهي. خاص طور چڪَور ۽ ڳاڙهي ٽنگن واري تتر جا قيدي نسل مان پيدا ڪيل هائبرڊ يورپ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي تترن جي جينياتي سالميت لاءِ تحفظاتي مسئلو بڻيا آهن.<ref name="Barilani">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2007.01.014 |title=Hybridisation with introduced chukars (''Alectoris chukar'') threatens the gene pool integrity of native rock (''A. graeca'') and red-legged (''A. rufa'') partridge populations |journal=Biological Conservation |volume=137 |issue=1 |year=2007 |pages=57–69 |first=Marina |last=Barilani |author2=Ariane Bernard-Laurent |author3=Nadia Mucci |author4=Cristiano Tabarroni |author5=Salit Kark |author6=Jose Antonio Perez Garrido |author7=Ettore Randi}}</ref> == ذيلي جنسون == چڪَور جون عام طور '''14 ذيلي جنسون''' تسليم ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/ |access-date=18 March 2023 |doi=10.14344/ioc.ml.13.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#d9ead3; color:#202122; padding:7px;" | '''چُڪَر جون تسليم ٿيل ذيلي جنسون''' ! style="background:#cfe2f3;" | ذيلي جنس ! style="background:#fce5cd;" | بيان ڪندڙ ۽ سال ! style="background:#ead1dc;" | بنيادي قدرتي ورڇ |- | ''A. c. chukar'' | [[جان ايڊورڊ گري|جي. اي. گري]]، 1830ع | اوڀر [[افغانستان]] کان اوڀر [[نيپال]] تائين |- | ''A. c. cypriotes'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | ڏکڻ اوڀر [[بلغاريا]] کان ڏکڻ [[شام]]؛ [[ڪريٽ]]، [[روڊس]] ۽ [[قبرص]] |- | ''A. c. dzungarica'' | سوشڪن، 1927ع | اتر اولهه [[منگوليا]]، روسي التائي ۽ اوڀر [[تبت]] |- | ''A. c. falki'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1917ع | اتر-وچ [[افغانستان]] کان پامير ۽ اولهه [[چين]] |- | ''A. c. kleini'' | [[ارنسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1925ع | اتر [[يونان]]، [[بلغاريا]]، اتر [[ترڪي]] ۽ قفقاز |- | ''A. c. koroviakovi'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | اوڀر [[ايران]] کان [[پاڪستان]] |- | ''A. c. kurdestanica'' | [[رچرڊ مينرٽزهاگن|مينرٽزهاگن]]، 1923ع | قفقاز کان [[ايران]] |- | ''A. c. pallescens'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اوڀر [[افغانستان]] کان [[لداخ]] ۽ اولهه [[تبت]] |- | ''A. c. pallida'' | [[ايلن آڪٽيوين هيوم|هيوم]]، 1873ع | اتر اولهه [[چين]] |- | ''A. c. potanini'' | سوشڪن، 1927ع | اولهه [[منگوليا]] |- | ''A. c. pubescens'' | [[رابرٽ سوئنهو|آر. سوئنهو]]، 1871ع | اندروني [[منگوليا]] کان اتر اولهه سيچوان ۽ اوڀر چنگھائي |- | ''A. c. sinaica'' | [[چارلس لوسيان بوناپارٽ|بوناپارٽ]]، 1858ع | اتر شامي ريگستان کان [[سينا اپٻيٽ]] |- | ''A. c. subpallida'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]]، 1914ع | قزل قم ۽ قرا قم واري وچ ايشيائي علائقي ۾ |- | ''A. c. werae'' | [[نڪولائي زارودني|زارودني]] ۽ لائوڊن، 1904ع | اوڀر [[عراق]] ۽ ڏکڻ اولهه [[ايران]] |} پاڪستان جي حوالي سان خاص اهميت واري ذيلي جنسن ۾ ''A. c. chukar''، ''A. c. koroviakovi'' ۽ ''A. c. pallescens'' سان لاڳاپيل آباديون شامل آهن، جن جون حدون علائقي ۽ استعمال ڪيل ٽيڪسونامڪ اختيار موجب مختلف نموني بيان ٿي سگهن ٿيون. == تحفظ == چڪَور کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳو''' (LC) قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="iucn"/> ان جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ مجموعي طور جنس کي عالمي سطح تي فوري معدوميءَ جي خطري هيٺ نه سمجهيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مقامي آباديون شڪار، رهائشگاهن ۾ تبديلي، سخت موسمي حالتن ۽ ٻين سببن کان متاثر ٿي سگهن ٿيون. نسل وڌائڻ واري موسم دوران موسم آباديءَ جي سالياني ڪاميابيءَ تي خاص اثر وجهي سگهي ٿي. === هائبرڊائيزيشن جو مسئلو === [[File:Chukar Patridge 2.jpg|thumb|چُڪَر]] يورپ ۾ شڪار لاءِ قيد ۾ پاليل چڪَور يا چُڪَر سان ملايل تتر ڇڏڻ مقامي [[پٿريلو تتر|پٿريلي تتر]] ۽ [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر|ڳاڙهي ٽنگن واري تتر]] جي جينياتي سالميت لاءِ مسئلو بڻيو آهي. 2007ع جي هڪ جينياتي مطالعي ۾ جهنگلي پٿريلي ۽ ڳاڙهي ٽنگن وارن تترن جي آبادين ۾ چڪَور سان جينياتي ملاوٽ جا ثبوت مليا، جنهن سبب اهڙي restocking کي تحفظاتي خطرو قرار ڏنو ويو.<ref name="Barilani"/> == انسانن سان لاڳاپو == چڪَور پنهنجي قدرتي ورڇ ۾ صدين کان شڪار، لوڪ ادب ۽ ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل رهيو آهي. برطانوي هندستان جي شڪاري ادب ۾ ان کي تيز اڏام ۽ ڏکين جابلو علائقن سبب مشڪل شڪار سمجهيو ويندو هو.<ref name="humegame">{{cite book |url=https://archive.org/stream/GameBirdsOfIndia2/HumeGameBirds2#page/n43/mode/1up/ |pages=33–43 |vauthors=Hume AO, Marshall CH |year=1880 |title=The Game birds of India, Burmah and Ceylon |publisher=Self published}}</ref> ڪشمير ۾ سخت سياري ۽ برفباري دوران چڪَور پڪڙڻ جون روايتي طريقا پڻ تاريخي پکين جي ادب ۾ درج ٿيل آهن. == ادب ۽ ثقافت == [[File:FarahChukar.png|thumb|17هين صديءَ جي هڪ فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ چڪور]] چڪور ڏکڻ ايشيا، خاص ڪري فارسي، اردو، هندي ۽ علائقائي شاعراڻي روايتن ۾ هڪ مشهور علامتي پکي رهيو آهي. هندستاني ادبي روايتن ۾ ان جو ذڪر قديم زماني کان ملي ٿو.<ref>{{cite book |author=Pargiter |first=Frederick Eden |title=The Markandeya Purana. Translated with Notes |publisher=The Asiatic Society |year=1904 |place=Calcutta |page=28 |url=https://archive.org/stream/cu31924022991974#page/n73/mode/1up/}}</ref> === چنڊ ۽ چڪور === ڏکڻ ايشيائي لوڪ ادب ۽ شاعريءَ ۾ چڪور بابت مشهور تصور آهي ته اهو [[چنڊ]] ڏانهن عاشقانه انداز ۾ ڏسندو رهي ٿو. انهيءَ سبب چڪور کي محبوب تائين نه پهچي سگهندڙ عاشق، شديد محبت ۽ اڻپوري خواهش جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="temple1884">{{cite book |title=The legends of the Panjâb. Volume 2 |author=Temple, Richard Carnac |year=1884 |publisher=Education Society's Press, Bombay |page=257 |url=https://archive.org/stream/cu31924070625847#page/n283}}</ref> قديم ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ به مقامي عقيدي طور اهو بيان ملي ٿو ته چڪور پوري چنڊ کي مسلسل ڏسندو آهي.<ref name="balfour1871">{{Cite book |author=Balfour |first=Edward |title=Cyclopædia of India and of eastern and southern Asia |publisher=Scottish & Adelphi Presses |year=1871 |url=https://books.google.com/books?id=jmoIAAAAQAAJ}}</ref> هي '''لوڪ ۽ ادبي تصور''' آهي، چُڪَر جي حياتيات بابت سائنسي دعويٰ نه آهي. چُڪَر کي ڪرد ثقافتي روايتن، شاعري، لوڪ گيتن ۽ فن ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Alectoris chukar MHNT.ZOO.2010.11.6.11.jpg|چُڪَر جا آنا File:Alectoris chukar - Nasser Halaweh - 1285645.jpeg|هڪ ڏينهن جو ٻچو File:Chukar chick-HVC parking lot HNP (9285063049).jpg|ننڍو چُڪَر File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|هنزه، گلگت بلتستان ۾ چڪَور File:Chukar from Jebel Al Lawz, Saudi Arabia.jpg|جبل اللوز، سعودي عرب File:Chukar partridge near Haleakala summit Maui.jpg|هاليئڪالا، مائوئي ۾ متعارف ٿيل چڪَور File:Alectoris chukar (AM LB4107-2).jpg|محفوظ ڪيل نمونو File:FarahChukar.png|فارسي تاريخي تصوير ۾ چڪور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تتر]] * [[فيزينيڊي]] * [[اليڪٽورس]] * [[پٿريلو تتر]] * [[ڳاڙهي ٽنگن وارو تتر]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Alectoris chukar|چُڪَر}} {{Wikispecies|Alectoris chukar}} * {{ITIS | id=175908 | taxon=''Alectoris chukar'' | access-date=24 February 2009 }} {{National symbols of Pakistan}} {{Taxonbar|from=Q194043}} {{Authority control}} [[زمرو:اليڪٽورس]] [[زمرو:1830ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:شڪاري پکي]] [[زمرو:جان ايڊورڊ گري پاران نالو ڏنل ٽيڪسا]] e2m5yu17a6y7qv1eqwbzyu93str83wv 0 10946 412874 294311 2026-09-16T16:04:37Z Intisar Ali 8681 412874 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]]، [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''Perdicinae'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''Perdicinae'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''Perdicinae'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Alectoris chukar - chukar partridge - 01.jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه فيزنٽن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽيرا جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽيرو]] (''Coturnix coturnix'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چُڪَر]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] baz55c0whsx10pdxs86x6jix490aqbb 412914 412874 2026-09-17T07:08:13Z Intisar Ali 8681 /* نسلي ارتقا */ 412914 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]]، [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''Perdicinae'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''Perdicinae'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''Perdicinae'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽيرو]] (''Coturnix coturnix'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چُڪَر]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] oywmmt98vh5rv5vrzqbcujn5anordux 412915 412914 2026-09-17T07:09:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 412915 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''Perdicinae'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''Perdicinae'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''Perdicinae'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽيرو]] (''Coturnix coturnix'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چُڪَر]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] pqz0d1s5rxu6qpuj96uy2p31bocdlbx 412916 412915 2026-09-17T07:11:20Z Intisar Ali 8681 412916 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''Perdicinae'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''Perdicinae'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''Perdicinae'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فينڪولنس فينڪولنس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چُڪَر]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] rvobtczcn3o2f3yjt6173hosgisbahg 412917 412916 2026-09-17T07:11:58Z Intisar Ali 8681 412917 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''Perdicinae'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''Perdicinae'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''Perdicinae'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فينڪولنس فينڪولنس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چڪَور]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] bpo31h336d5q0dx8p3ersnx8cram799 412918 412917 2026-09-17T07:12:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 412918 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''پرڊيسينائي'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''Perdicinae'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''Perdicinae'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فينڪولنس فينڪولنس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چڪَور]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] jrrwuj4qnw512jqsy85xsk59780q66a 412919 412918 2026-09-17T07:13:13Z Intisar Ali 8681 412919 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''پرڊيسينائي'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''پرڊيسينائي'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''پرڊيسينائي'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Francolinus francolinus male.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فينڪولنس فينڪولنس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چڪَور]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] qdvoxugwqba3xynoe7ic5yh4eytrqgt 412920 412919 2026-09-17T07:14:30Z Intisar Ali 8681 /* روايتي جوڙجڪ */ 412920 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''پرڊيسينائي'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''پرڊيسينائي'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''پرڊيسينائي'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فرينڪولينس فرينڪولينس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چڪَور]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''Perdicinae'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''Perdicinae'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''Perdicinae'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] k37gzeqyd99vwd7cg7f47hxazqel1cv 412921 412920 2026-09-17T07:15:36Z Intisar Ali 8681 412921 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو اڳوڻو ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = پرڊيسينائي | image = Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg | image_caption = [[ڀورو تتر]] (''Perdix perdix'') | taxon = Perdicinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = جنسون | subdivision = {{div col|colwidth=8em}} * ''[[اليڪٽورس]]'' * ''[[ايموپرڊڪس]]'' * ''[[انوروفيسس]]'' * ''[[اربوروفيلا]]'' * ''[[بامبوسيڪولا]]'' * ''[[ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[ليروا]]'' * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[اوفرائشيا]]'' * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' * ''[[پرڊيڪولا]]'' * ''[[پرڊڪس]]'' * ''[[ٽرنسٽس]]'' * ''[[رزوٿيرا]]'' * ''[[روليولس]]'' * ''[[سليروپٽيلا]]'' * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} }} '''پرڊيسينائي''' (''Perdicinae'') [[فيزينيڊي]] خاندان جي پکين جو هڪ '''پولي فائيليٽڪ اڳوڻو ذيلي خاندان''' آهي، جنهن ۾ روايتي طور [[تتر (پکي)|تتر]]، [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، [[چڪور]] [[فرانڪولن]]، [[سنوڪاڪ]]، [[اسپر فاؤل]] ۽ انهن سان لاڳاپيل زميني پکي شامل ڪيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> روايتي درجيبنديءَ ۾ پرڊيسينائي کي [[گيلفارمز]] سلسلي جي [[فيزينيڊي]] خاندان اندر هڪ الڳ ذيلي خاندان سمجهيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي آخر تائين عام طور ان کي هڪ [[مونوفيليٽڪ گروهه]] تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان کي فيزنٽن، ٽريگوپنن، جهنگلي ڪڪڙن ۽ مورَن تي مشتمل [[فيزينيائي]] (''Phasianinae'') کان الڳ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1988"/><ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK }}</ref> بعد ۾ [[ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪس|ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ]] تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي روايتي ورهاست پکين جي حقيقي ارتقائي لاڳاپن جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref> انهيءَ تحقيق کان پوءِ ''پرڊيسينائي'' کي جديد درجيبنديءَ ۾ هڪ قدرتي ذيلي خاندان طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[انٽرنيشنل آرنيٿولوجسٽس يونين|بين الاقوامي طيورياتي ڪانگريس]] جي عالمي پکين جي فهرست ۾ پڻ پرڊيسينائي کي الڳ موجوده ذيلي خاندان طور تسليم نه ڪيو وڃي ٿو؛ اڳ هن نالي هيٺ رکيل پکين کي فيزينيڊي جي مختلف ارتقائي شاخن ۽ ذيلي خاندانن ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="IOC">{{Cite web |title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/ |website=IOC World Bird List |access-date=16 September 2026 }}</ref> ==درجيبندي ۽ تاريخ== ''پرڊيسينائي'' نالو [[ٿامس هارسفيلڊ]] سان منسوب آهي، جنهن هن ٽيڪسانامڪ نالي کي 1821ع ۾ قائم ڪيو. روايتي درجيبنديءَ ۾ جسماني مشابهتن، زمين تي رهڻ جي عادت ۽ ٻين ظاهري خاصيتن جي بنياد تي تترن، ٻٽيرن، فرانڪولنن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ ڪيترن پکين کي هڪ ئي ذيلي خاندان ۾ گڏ ڪيو ويندو هو. ويهين صديءَ جي وڏي حصي تائين فيزينيڊي خاندان جي اندر ٻن وڏن گروهن جو تصور رائج رهيو: هڪ طرف ''Phasianinae'' ۾ فيزنٽ، مور، ٽريگوپن ۽ جهنگلي ڪڪڙ، ۽ ٻئي طرف ''پرڊيسينائي'' ۾ تتر، ٻٽيرا ۽ فرانڪولن رکيا ويندا هئا.<ref name="Johnsgard1986"/><ref name="Johnsgard1988"/> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق هن روايتي تصور کي تبديل ڪرڻ شروع ڪيو. 1999ع ۾ ريبيڪا ٽي. ڪمبال ۽ سندس ساٿين جي ماليڪيولي فائيلوجنيٽڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته فيزنٽ ۽ تتر ٻه الڳ مونوفيليٽڪ نسب ناهن. مطالعي ۾ فيزنٽن ۽ تترن جون ڪيتريون ارتقائي شاخون سڃاتيون ويون، جن مان ڪجهه شاخن ۾ ٻنهي روايتي گروهن جا پکي گڏ هئا.<ref name="Kimball1999"/> بعد جي مطالعي پڻ فيزينيڊي اندر اهڙن پيچيده نسلي لاڳاپن جي تصديق ڪئي.<ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |volume=2 |pages=e361 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> نتيجي طور، پرڊيسينائي جي روايتي جوڙجڪ کي پولي فائيليٽڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ جديد درجيبنديءَ ۾ ان کي الڳ صحيح ذيلي خاندان طور استعمال نٿو ڪيو وڃي.<ref name="IOC"/> ==نسلي ارتقا== [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')، روايتي طور پرڊيسينائي ۾ شامل ڪيل پکين مان هڪ]] ماليڪيولي تحقيق ڏيکاري ٿي ته ظاهري طرح هڪجهڙا نظر ايندڙ تتر ۽ فيزنٽ لازمي طور هڪ ٻئي جا ويجها ترين ارتقائي مائٽ ناهن. مثال طور، ''[[پرڊڪس]]'' (''Perdix'') جنس جا تتر ڪجهه چڪورن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا، جڏهن ته ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') جا تتر ۽ پراڻي دنيا جا ڪجهه ٻٽير جهنگلي ڪڪڙن سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999"/><ref name="Kimball2014"/> ان مان ظاهر ٿيو ته تترن ۽ انهن سان مشابهت رکندڙ پکين ۾ موجود ڪيترائي جسماني ۽ ماحولياتي مشابهتون انهن سڀني کي هڪ واحد ارتقائي نسب ۾ رکڻ لاءِ ڪافي ناهن. جديد پکين جي ٽيڪساناميءَ ۾ ڊي اين اي ۽ ٻين فائيلوجنيٽڪ ثبوتن جي بنياد تي مونوفيليٽڪ گروهن کي سڃاڻڻ تي وڌيڪ زور ڏنو وڃي ٿو. 2021ع ۾ آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست ۾ فيزينيڊي خاندان جي جنسن ۽ انهن جي ترتيب جي وڏي پيماني تي نظرثاني ڪئي وئي، جيڪا جديد فائيلوجنيٽڪ تحقيق تي ٻڌل هئي.<ref name="IOC"/> ==روايتي جوڙجڪ== [[File:Coturnix coturnix (Lmbuga).jpg|thumb|[[عام ٻٽير]] (ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'')]] [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''فرينڪولينس فرينڪولينس'')]] پرڊيسينائي جي وسيع روايتي تصور ۾ نسبتاً ننڍي کان وچولي جسامت وارا ڪيترائي زميني پکي شامل هئا. انهن ۾ تتر، پراڻي دنيا جا ٻٽيرا، فرانڪولن، سنوڪاڪ ۽ اسپر فاؤل شامل هئا.<ref name="Johnsgard1988"/> انهن پکين مان گهڻا زمين تي رهندڙ آهن. سندن جسم عام طور مضبوط، پَر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا، ٽنگون مضبوط ۽ پڇ ڪيترن فيزنٽن جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. ڪجهه قسمن جي نرن جي ٽنگن تي تيز اُڀار يا '''اسپر''' پڻ هوندا آهن. گهڻا قسم زمين تي ئي خوراڪ ڳوليندا آهن. ٻج، گاهه، پن ۽ ٻوٽن جا ٻيا حصا سندن خوراڪ جو اهم حصو آهن، جڏهن ته ڪيترائي قسم جيت ۽ ٻيا ننڍا بي مهره جانور پڻ کائين ٿا. خطري وقت ڪيترائي قسم پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيزيءَ سان مختصر مفاصلي تائين اڏامندا آهن. ==پکيڙ ۽ رهائش== روايتي پرڊيسينائي ۾ شامل پکي بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] سان واسطو رکن ٿا ۽ [[يورپ]]، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي وسيع علائقن ۾ ملن ٿا. ڪجهه قسمن کي سندن اصل پکيڙ کان ٻاهر ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. مختلف جنسون پنهنجي ماحول مطابق جبلن، پٿريلي علائقن، گاهه وارن ميدانن، جهنگلن، ٻوڙن، زرعي زمينن ۽ نيم ريگستاني علائقن ۾ رهن ٿيون. ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' (''Tetraogallus'') جون سنوڪاڪ جنسون اوچن جبلن سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ''[[ايموپرڊڪس]]'' (''Ammoperdix'') جا تتر خشڪ ۽ پٿريلي علائقن سان مطابقت رکن ٿا. ==روايتي طور شامل جنسون== هيٺ اهي اهم جنسون ڏجن ٿيون، جيڪي مختلف روايتي درجيبندين ۾ پرڊيسينائي سان منسوب رهيون آهن. هي فهرست جديد ذيلي خاندان جي نمائندگي نٿي ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ پرڊيسينائي هاڻي الڳ مڃيل مونوفيليٽڪ ذيلي خاندان ناهي: {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Alectoris|اليڪٽورس]]'' * ''[[Ammoperdix|ايموپرڊڪس]]'' * ''[[Anurophasis|انوروفيسس]]'' * ''[[Arborophila|اربوروفيلا]]'' * ''[[Bambusicola|بامبوسيڪولا]]'' * ''[[Caloperdix|ڪيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Campocolinus|ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[Coturnix|ڪوٽرنڪس]]'' * ''[[Dendroperdix|ڊينڊروپرڊڪس]]'' * ''[[Francolinus|فرينڪولينس]]'' * ''[[Galloperdix|گيلوپرڊڪس]]'' * ''[[Haematortyx|هيماٽورٽيڪس]]'' * ''[[Lerwa|ليروا]]'' * ''[[Margaroperdix|مارگاروپرڊڪس]]'' * ''[[Melanoperdix|ميلانوپرڊڪس]]'' * ''[[Ophrysia|اوفرائشيا]]'' * ''[[Ortygornis|اورٽيگورنس]]'' * ''[[Peliperdix|پيليپرڊڪس]]'' * ''[[Perdicula|پرڊيڪولا]]'' * ''[[Perdix|پرڊڪس]]'' * ''[[Pternistis|ٽرنسٽس]]'' * ''[[Rhizothera|رزوٿيرا]]'' * ''[[Rollulus|روليولس]]'' * ''[[Scleroptila|سليروپٽيلا]]'' * ''[[Synoicus|سينوئڪس]]'' * ''[[Tetraogallus|ٽيٽرائوگالس]]'' * ''[[Tetraophasis|ٽيٽراوفيسس]]'' * ''[[Tropicoperdix|ٽروپيڪوپرڊڪس]]'' * ''[[Xenoperdix|زينوپرڊڪس]]'' {{div col end}} انهن مان ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽيرا، ''[[اليڪٽورس]]'' ۾ [[چُڪَر]] ۽ ان سان لاڳاپيل تتر، ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' ۾ سنوڪاڪ، ''[[پرڊڪس]]'' ۾ ڀورو تتر ۽ ان جا ويجها مائٽ، جڏهن ته ''[[ٽرنسٽس]]'' ۾ آفريڪا جا ڪيترائي اسپر فاؤل شامل آهن. ==چونڊ جنسون== ===اليڪٽورس=== ''[[اليڪٽورس]]'' (''Alectoris'') ۾ پٿريلي ۽ جبلائي علائقن سان لاڳاپيل ڪيترائي تتر شامل آهن: * [[عربي تتر]] — ''Alectoris melanocephala'' * [[پرزيوالسڪي تتر]] — ''Alectoris magna'' * [[پٿريلو تتر]] — ''Alectoris graeca'' * [[چڪَور]] — ''Alectoris chukar'' * [[فلبي تتر]] — ''Alectoris philbyi'' * [[باربري تتر]] — ''Alectoris barbara'' * [[ڳاڙهين ٽنگن وارو تتر]] — ''Alectoris rufa'' ===ايموپرڊڪس=== * [[سيسي تتر]] — ''Ammoperdix griseogularis'' * [[ريگستاني تتر]] — ''Ammoperdix heyi'' ===فرينڪولينس=== * [[ڪارو تتر]] — ''Francolinus francolinus'' * [[چٽڪٻرو فرانڪولن]] — ''Francolinus pictus'' * [[چيني فرانڪولن]] — ''Francolinus pintadeanus'' ===اورٽيگورنس=== * [[چوٽيءَ وارو فرانڪولن]] — ''Ortygornis sephaena'' * [[ڀورو فرانڪولن]] — ''Ortygornis pondicerianus'' * [[دلدلي فرانڪولن]] — ''Ortygornis gularis'' ===پرڊڪس=== * [[ڀورو تتر]] — ''Perdix perdix'' * [[ڊوريائي تتر]] — ''Perdix dauurica'' * [[تبتي تتر]] — ''Perdix hodgsoniae'' ===ڪوٽرنڪس=== * [[برساتي ٻٽيرو]] — ''Coturnix coromandelica'' * [[هارليڪين ٻٽيرو]] — ''Coturnix delegorguei'' * [[عام ٻٽيرو]] — ''Coturnix coturnix'' * [[جاپاني ٻٽيرو]] — ''Coturnix japonica'' * †[[نيوزيلينڊ ٻٽيرو]] — ''Coturnix novaezelandiae'' * [[اسٽبل ٻٽيرو]] — ''Coturnix pectoralis'' ===ٽيٽرائوگالس=== * [[قفقازي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caucasicus'' * [[ڪيسپيئن سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus caspius'' * [[هماليائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus himalayensis'' * [[تبتي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus tibetanus'' * [[الطائي سنوڪاڪ]] — ''Tetraogallus altaicus'' ==موجوده حيثيت== ''پرڊيسينائي'' کي موجوده طيورياتي درجيبنديءَ ۾ هڪ الڳ قدرتي ذيلي خاندان طور استعمال ڪرڻ بدران تاريخي ٽيڪسانامڪ تصور طور ڏٺو وڃي ٿو. جديد [[آءِ او سي عالمي پکين جي فهرست]] فيزينيڊي جي جنسن کي سندن فائيلوجنيٽڪ لاڳاپن مطابق ترتيب ڏئي ٿي ۽ ''پرڊيسينائي'' کي الڳ ذيلي خاندان طور نٿي ڏيکاري.<ref name="IOC"/> اهڙيءَ طرح لفظ '''تتر''' ۽ ٽيڪسانامڪ نالو '''پرڊيسينائي''' هڪجهڙا مفهوم ناهن. تتر ڪيترن مختلف جنسن جي وچولي جسامت وارن گيلفارم پکين لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي، جڏهن ته ''پرڊيسينائي'' انهن ۽ ٻين لاڳاپيل پکين کي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيل هڪ پراڻو ٽيڪسانامڪ نالو آهي. ==پڻ ڏسو== * [[فيزينيڊي]] * [[گيلفارمز]] * [[تتر (پکي)]] * [[پراڻي دنيا جا ٻٽيرا]] * [[چُڪَر]] * [[فرانڪولن]] * [[سنوڪاڪ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== * Johnsgard, Paul A. (1988). ''The Quails, Partridges, and Francolins of the World''. Oxford University Press. * Johnsgard, Paul A. (1986). ''The Pheasants of the World''. Oxford University Press. * Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Zwartjes, P. W.; Crowe, T. M.; Ligon, J. D. (1999). "A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic". ''Molecular Phylogenetics and Evolution''. '''11''' (1): 38–54. {{doi|10.1006/mpev.1998.0562}}. * Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. (2014). "Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix". ''PeerJ''. '''2''': e361. {{doi|10.7717/peerj.361}}. {{Birds}} {{Phasianidae}} {{Taxonbar|from=Q9304816}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:پکين جا اڳوڻا ذيلي خاندان]] [[زمرو:طيوريات]] kjn3x8zuklk6mhq1avzb3cqkq14j4lm 0 15313 412852 245746 2026-09-16T15:13:04Z Intisar Ali 8681 412852 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> qzbij7ixppjoji6kmr47y922349wayh 412853 412852 2026-09-16T15:14:31Z Intisar Ali 8681 412853 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندانن جو عالمي ڏينهن == {{Main|خاندانن جو عالمي ڏينهن}} [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] 1993ع ۾ فيصلو ڪيو تہ هر سال '''15 مئي''' تي [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي. هن ڏينهن جو مقصد خاندانن سان لاڳاپيل مسئلن بابت آگاهي وڌائڻ ۽ خاندانن تي اثرانداز ٿيندڙ سماجي، معاشي ۽ آباديءَ جي عملن بابت ڄاڻ وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=International Day of Families |url=https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 479otzlmh032wwxkioxkg6nools74md 412854 412853 2026-09-16T15:15:49Z Intisar Ali 8681 412854 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == خاندانن جو عالمي ڏينهن == {{Main|خاندانن جو عالمي ڏينهن}} [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] 1993ع ۾ فيصلو ڪيو تہ هر سال '''15 مئي''' تي [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي. هن ڏينهن جو مقصد خاندانن سان لاڳاپيل مسئلن بابت آگاهي وڌائڻ ۽ خاندانن تي اثرانداز ٿيندڙ سماجي، معاشي ۽ آباديءَ جي عملن بابت ڄاڻ وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=International Day of Families |url=https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 9wf3egmm0z6ca2snq82ie9l1r2jxfi5 412855 412854 2026-09-16T15:29:38Z Intisar Ali 8681 412855 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014 == خاندانن جو عالمي ڏينهن == {{Main|خاندانن جو عالمي ڏينهن}} [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] 1993ع ۾ فيصلو ڪيو تہ هر سال '''15 مئي''' تي [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي. هن ڏينهن جو مقصد خاندانن سان لاڳاپيل مسئلن بابت آگاهي وڌائڻ ۽ خاندانن تي اثرانداز ٿيندڙ سماجي، معاشي ۽ آباديءَ جي عملن بابت ڄاڻ وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=International Day of Families |url=https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 8myhwcggkfhv3nez04c737x9zqqzhwa 412856 412855 2026-09-16T15:32:47Z Intisar Ali 8681 412856 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/aroun == پڻ ڏسو == * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] softnxm6gjspp339meyltdv3n0ifqge 412857 412856 2026-09-16T15:36:35Z Intisar Ali 8681 412857 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} == حوالا == === حوالا ۽ حاشيا === {{Reflist}} === ذريعا === {{refbegin}} * ''Race, Class, & Gender: An Anthology''، نائون ڇاپو. مرتب: مارگريٽ ايل. اينڊرسن ۽ پيٽريشيا هل ڪولنز. سينگيج لرننگ. {{refend}} == پڻ ڏسو == * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 588gcy5r4uvb8v0ag8hbxse5wgsuvr6 412858 412857 2026-09-16T15:37:41Z Intisar Ali 8681 412858 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} === ذريعا === {{refbegin}} * ''Race, Class, & Gender: An Anthology''، نائون ڇاپو. مرتب: مارگريٽ ايل. اينڊرسن ۽ پيٽريشيا هل ڪولنز. سينگيج لرننگ. {{refend}} == پڻ ڏسو == * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 1k4rgucz0ijbednxvoh5keel8bhwx67 412859 412858 2026-09-16T15:38:02Z Intisar Ali 8681 412859 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} === ذريعا === {{refbegin}} * ''Race, Class, & Gender: An Anthology''، نائون ڇاپو. مرتب: مارگريٽ ايل. اينڊرسن ۽ پيٽريشيا هل ڪولنز. سينگيج لرننگ. {{refend}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[گهراڻو]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] sjyfrsbhuuwhy0d8fkg74ihq2n6l4t9 412860 412859 2026-09-16T15:38:43Z Intisar Ali 8681 412860 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] pz17lcanzhp9788fre395rnim7c9jlf 412861 412860 2026-09-16T15:39:12Z Intisar Ali 8681 412861 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''family'' لاطيني لفظ ''familia'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''familia'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''Familia'' جو تعلق لاطيني ''famulus''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 2oxotfxdf6cxzt4boxrdjgd9i0qswsq 412864 412861 2026-09-16T15:43:03Z Intisar Ali 8681 412864 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfnp|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 1elj62f2w9fzemq2z3qqysferdsqmbf 412866 412864 2026-09-16T15:49:45Z Intisar Ali 8681 412866 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfnp|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 6pxsq2e2zcf58h5warvztwnmg3z2uuw 412867 412866 2026-09-16T15:50:27Z Intisar Ali 8681 412867 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfnp|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfnp|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfn|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] ak8iq4i1783hbzrpju2lpi8aubxumj6 412869 412867 2026-09-16T15:52:50Z Intisar Ali 8681 /* گهڻ زوجي خاندان */ 412869 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. The practice or principle of marrying only once. opp. to digamy now ''rare'' 2. The condition, rule or custom of being married to only one [[شخص]] at a time (opp. to polygamy or bigamy) 1708. 3. [[حيوانيات|Zool.]] The habit of living in pairs, or having only one mate''; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfn|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfn|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 8e76nqglqrsig626a74o0dme8b7wx6j 412870 412869 2026-09-16T15:56:20Z Intisar Ali 8681 412870 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. هڪ کان وڌيڪ ڀيرا شادي نه ڪرڻ جو رواج يا اصول؛ ٻي شادي جي ابتڙ، هاڻي ''گهٽ استعمال ٿيندڙ''. هڪ وقت ۾ رڳو هڪ [[شخص]] سان شادي ٿيل هجڻ جي حالت، اصول يا رواج؛ [[گهڻ شادي]] يا [[ٻه شادي]] جي ابتڙ. 1708ع. [[حيوانيات]]: جوڙي جي صورت ۾ رهڻ، يا رڳو هڪ ساٿي رکڻ جي عادت.; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfn|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfn|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] d4tlc4dwclkkzmey6uc7nw5fnadftg6 413001 412870 2026-09-17T10:47:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 413001 wikitext text/x-wiki {{Short description|رت، شادي، گود وٺڻ يا ٻين مڃيل سماجي رشتن سان ڳنڍيل ماڻهن جو گروهه}} {{About|انساني سماجي اداري|حياتياتي درجابندي|خاندان (حياتيات)}} {{CS1 config|mode=cs1}} [[File:Sauk Indian family by Frank Rinehart 1899.jpg|thumb|[[ساڪ ماڻهو|ساڪ]] خاندان، جنهن جي تصوير [[فرينڪ رائن هارٽ]] 1899ع ۾ ورتي]] {{Anthropology of kinship|concepts}} '''خاندان''' ({{lang-en|Family}}؛ لاطيني: {{lang|la|familia}}) ماڻهن جو اهڙو [[سماجي گروهه]] آهي، جنهن جا فرد عام طور [[مائٽي]]، تسليم ٿيل پيدائش يا رت جي رشتي، [[شادي]]، [[گود وٺڻ]] يا سماج پاران مڃيل ٻين خانداني رشتن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن. خاندان سماجي نظم جي بنيادي يونٽن مان هڪ آهي.<ref name="Brown Brown 2014 pp. 2194–2201">{{cite book | last1=Brown | first1=Roy I. | last2=Brown | first2=Ivan | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Quality of Life | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_1006 | pages=2194–2201 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خاندان کي دنيا جي مختلف ثقافتن ۽ تاريخ جي مختلف دورن ۾ سماجي نظم جي هڪ بنيادي يونٽ طور تسليم ڪيو ويو آهي.}}</ref> خاندان جي بناوت، ان جي ميمبرن جا ڪردار ۽ خانداني رشتن بابت تصور مختلف سماجن، ثقافتن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف رهيا آهن. مثالي طور خاندان پنهنجي ميمبرن جي واڌ ويجهه دوران کين اڳڪٿيءَ جوڳو ماحول، جوڙجڪ ۽ تحفظ مهيا ڪري ٿو ۽ کين [[برادري]] ۾ حصو وٺڻ سکڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |author1=Donald Collins |author2=Catheleen Jordan |author3=Heather Coleman |title=An Introduction to Family Social Work |url=https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |year=2010 |publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning |isbn=978-0-495-80872-5 |pages=28–29 |access-date=2019-08-13 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081508/https://books.google.com/books?id=SLQyPwAACAAJ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور اڪثر انساني سماجن ۾ خاندان ٻارن جي پرورش، جذباتي وابستگي، سار سنڀال ۽ [[سماجي تربيت]] جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref>Alhussain, Khalid, Shah, Drishti, Thornton, James, Kelly, Kimberly. Familial Opioid Misuse and Family Cohesion: Impact on Family Communication and Well-being. ''Addictive Disorders & Their Treatment'' 2019;18(4):194–204. {{doi |10.1097/ADT.0000000000000165}}.</ref><ref>Lander L, Howsare J, Byrne M. The impact of substance use disorders on families and children: from theory to practice. Soc Work Public Health. 2013;28:194–205.</ref><ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168">{{cite book | last1=Manzi | first1=Claudia | last2=Brambilla | first2=Maria | title=Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research | chapter=Family Connectedness | publisher=Springer Netherlands | publication-place=Dordrecht | year=2014 | doi=10.1007/978-94-007-0753-5_998 | pages=2167–2168 | isbn=978-94-007-0752-8 | quote=خانداني ڳانڍاپو خانداني رشتي جي هڪ خاص خصوصيت آهي، جنهن کي خانداني يا والديني ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي يا جوابدهي پڻ چيو وڃي ٿو. خاندان جڏهن گڏيل تقريبن، رسمن ۽ روايتن جي حوصلا افزائيءَ وسيلي هڪ ٻئي سان جذباتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا تہ اها خصوصيت ڏسڻ ۾ اچي ٿي.}}</ref><ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32">{{cite book | last1=de Jong | first1=D.C. | last2=Reis | first2=H.T. | title=Encyclopedia of Mental Health | chapter=Love and Intimacy | publisher=Elsevier | year=2016 | doi=10.1016/b978-0-12-397045-9.00107-5 | pages=25–32 | isbn=978-0-12-397753-3 | quote=ويجهڙائپ ۾ جوابدهي مرڪزي حيثيت رکي ٿي؛ يعني اهو عمل جنهن ۾ رشتي جا ساٿي هڪ ٻئي جي خواهشن، ضرورتن ۽ ڳڻتين ڏانهن ڌيان ڏين ٿا ۽ سهڪار سان جواب ڏين ٿا.}}</ref> [[سماجيات]] ۽ [[بشريات]] ۾ خاندان کي بنيادي سماجي ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. خاندان جي ڪا هڪ اهڙي تعريف موجود ناهي جيڪا دنيا جي سڀني سماجن ۽ خانداني صورتن تي مڪمل طور لاڳو ٿئي. گڏيل قومن جي شمارياتي وصف موجب هڪ ئي گهراڻي اندر اهڙا فرد، جيڪي رت، گود وٺڻ يا شاديءَ وسيلي مقرر حد تائين هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هجن، خاندان جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. خاندان کي ''گهراڻي'' کان الڳ تصور ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ گهراڻي ۾ اهڙا ماڻهو به گڏ رهي سگهن ٿا جيڪي پاڻ ۾ مائٽ نه هجن، جڏهن تہ خاندان جا فرد مائٽيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن مڃيل رشتي سان ڳنڍيل هوندا آهن.<ref name="UNFamily">{{cite web |title=Family |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ |website=United Nations Statistics Division |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> [[بشريات دان]] خانداني تنظيم جون مختلف صورتون بيان ڪن ٿا، جن ۾ '''مادري مرڪز خاندان'''، '''پدري مرڪز خاندان'''، '''ازدواجي يا مرڪزي خاندان'''، '''مامائي خاندان''' ۽ '''وسيع خاندان''' شامل آهن. ازدواجي خاندان عام طور شادي شده جوڙي ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ وسيع خاندان ۾ والدين، زال يا مڙس ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، ماما، ماسيون، پڦيون ۽ سوٽ ماسات جهڙا ٻيا مائٽ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. [[شجرو|نسب نامي]] جي علم جو مقصد تاريخ ۾ خاندانن ۽ سندن نسلي سلسلن جي ڳولا ڪرڻ آهي. خاندان هڪ اهم معاشي يونٽ پڻ آهي، جنهن جو مطالعو [[خانداني معاشيات]] ۾ ڪيو وڃي ٿو. ''خاندان'' جو تصور استعاري طور برادري، [[قوم]] ۽ [[عالمي ڳوٺ]] جهڙن وڌيڪ وسيع انساني گروهن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. == لفظ ۽ اصطلاح == انگريزي لفظ ''فيملي'' لاطيني لفظ ''فيمليا'' مان نڪتل آهي. قديم رومي استعمال ۾ ''فيمليا'' جو مطلب موجوده دور جي صرف والدين ۽ ٻارن واري خاندان کان وسيع هو ۽ ان سان هڪ گهر سان لاڳاپيل خادم ۽ گهريلو ماڻهو پڻ مراد ورتا ويندا هئا. ''فيمليا'' جو تعلق لاطيني ''فيملس''، يعني خادم، سان آهي.<ref>{{cite web |title=Family - Etymology, Origin & Meaning |url=https://www.etymonline.com/word/family |website=Online Etymology Dictionary |access-date=16 September 2026}}</ref> سنڌيءَ ۾ '''خاندان''' سان گڏ '''ڪُٽنب''' ۽ ڪن حالتن ۾ '''گهر''' يا '''گهراڻو''' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا، پر سماجيات ۽ آباديءَ جي شماريات ۾ ''خاندان'' ۽ ''گهراڻو'' لازمي طور ساڳي معنيٰ نٿا رکن. == تصور == خاندان بنيادي طور [[مائٽي]] جي نظام سان ڳنڍيل آهي. مائٽي رت يا نسل، شادي، گود وٺڻ ۽ مختلف ثقافتن ۾ سماجي طور تسليم ڪيل ٻين رشتن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. خاندان جا فرد هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا، پر گڏ رهڻ خاندان هجڻ لاءِ هر حالت ۾ لازمي شرط ناهي؛ لڏپلاڻ، روزگار، تعليم يا ٻين سببن جي ڪري هڪ خاندان جا فرد مختلف هنڌن تي رهندي به خانداني رشتا برقرار رکي سگهن ٿا. [[File:Galla Placidia (rechts) und ihre Kinder.jpg|thumb|هڪ خاندان جي تصوير وارو [[سون سان سينگاريل شيشو|سون سان سينگاريل شيشي]] جو تمغو، [[اسڪندريه]]، [[رومي مصر]]، ٽين–چوٿين صدي؛ هاڻي [[بريشيا]] جي [[سانتا جوليا عجائب گهر]] ۾ محفوظ<ref>Jás Elsner (2007). "The Changing Nature of Roman Art and the Art Historical Problem of Style," in Eva R. Hoffman (ed), ''Late Antique and Medieval Art of the Medieval World'', 11–18. Oxford, Malden & Carlton: Blackwell Publishing. {{ISBN|978-1-4051-2071-5}}, p. 17, Figure 1.3 on p. 18.</ref>]] خاندان جي بنيادي سماجي ڪمن مان هڪ حياتياتي ۽ سماجي طور ماڻهن جي پيدائش ۽ پرورش لاءِ هڪ ڍانچو مهيا ڪرڻ آهي. اهو کاڌي جهڙين مادي شين جي ورڇ، سار سنڀال ۽ پرورش ڏيڻ ۽ حاصل ڪرڻ، قانوني حقن ۽ ذميوارين، ۽ اخلاقي توڙي جذباتي لاڳاپن وسيلي ٿي سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182">Schneider, David 1984 ''A Critique of the Study of Kinship''. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. p. 182</ref><ref>Deleuze-Guattari (1972). Part 2, ch. 3, p. 80</ref> تنهنڪري هڪ فرد جو پنهنجي خاندان بابت تجربو زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهي ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان اهو سندس '''اصل يا رخ ڏيندڙ خاندان''' هوندو آهي، جيڪو ٻار کي سماج ۾ سندس جاءِ سڃاڻڻ ۽ [[ثقافتي تربيت]] توڙي سماجي تربيت حاصل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> والدين جي نقطه نظر کان خاندان کي '''نسل وڌائڻ وارو خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، جنهن جو هڪ مقصد ٻارن جي پيدائش، پرورش، ثقافتي تربيت ۽ سماجي تربيت آهي.<ref>George Peter Murdoch ''Social Structure'' p. 13</ref> پر ٻارن جي پيدائش خاندان جو واحد ڪم ناهي. اهڙن سماجن ۾ جتي ڪم جي جنسي ورڇ موجود هجي، [[شادي]] ۽ ان سان قائم ٿيندڙ تعلق معاشي طور پيداواري [[گهراڻو|گهراڻي]] جي قيام ۾ پڻ اهم ٿي سگهي ٿو.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> بشريات ۾ خاندان کي سمجهڻ وقت حياتياتي رشتن سان گڏ ثقافتي ۽ سماجي رشتن کي به اهميت ڏني وڃي ٿي. شروعاتي مغربي ثقافتي بشريات دانن ۽ سماجيات دانن خاندان ۽ مائٽيءَ کي گهڻو ڪري ''رت'' جي رشتي سان لازمي طور ڳنڍيل سمجهيو، پر پوءِ جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ ڪيترن سماجن ۾ خاندان جي تصور ۾ گڏ رهڻ، گڏجي کاڌو کائڻ، [[کير جي مائٽي]]، سار سنڀال ۽ [[پرورش واري مائٽي]] پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="Schneider p. 182"/> ويهين صديءَ جي آمريڪي بشريات دان [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان کي گڏيل رهائش، معاشي تعاون ۽ نسل وڌائڻ سان لاڳاپيل سماجي گروهه طور بيان ڪيو. هن مختلف سماجن جي تقابلي مطالعي جي بنياد تي ننڍي يا مرڪزي خاندان کي مائٽيءَ جي نظام جو هڪ اهم جزو قرار ڏنو.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> جديد بشريات ۾، بهرحال، خاندان جون وصفون وڌيڪ وسيع آهن ۽ ثقافتي تنوع، اڪيلي والدين وارن خاندانن، گود ورتل ٻارن ۽ ٻين خانداني ترتيبن کي به شامل ڪن ٿيون. سي. سي. هيرس موجب مغربي سماجن ۾ خاندان جو تصور ڪڏهن ڪڏهن مبهم هوندو آهي ۽ ان کي [[گهراڻو|گهراڻي]] سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي؛ هڪ ئي لفظ ڪڏهن سڀني مائٽن، ڪڏهن والدين ۽ ٻارن ۽ ڪڏهن گڏ رهندڙ والدين ۽ ٻارن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>"We have seen that people can refer to their relatives as 'the family'. 'All the family turned up for the funeral... But of course, my brother didn't bring his family along— they're much too young.' Here the reference is to the offspring (as distinct from 'all' the family). The neighbors were very good, too. 'The Jones came, and their two children. It was nice, the whole family turning up like that.' Here the usage is more restricted than 'relatives' or 'his relatives,' but includes just both parents and offspring. 'Of course, the children will be leaving home soon. It's always sad to see the family break up like that.' Here the reference is not only to parents and children but to their co-residence, that is, to the household." The Family and Industrial Society", 1983, George Allen Unwin, London, p. 30</ref> [[اوليويا هيرس]] هن ابهام کي مغربي سرمائيدار سماجن جي خانداني نظريي سان ڳنڍيو، جنهن ۾ مرڪزي خاندان جي گڏ رهڻ کي معياري نموني طور ڏٺو ويو، جيتوڻيڪ عملي زندگيءَ ۾ سڀ خاندان ان نموني مطابق نٿا هجن.<ref>{{cite book |title=Of Marriage and the Market: Women's Subordination Internationally and its Lessons |publisher=Routeledge |location=London |page=138 |first=Olivia |last=Harris |editor-first1=Kate |editor-last1=Young |editor-first2=Carol |editor-last2=Wolkowitz |editor-first3=Roslyn |editor-last3=McCullagh }}</ref> برائن پاول، ڪيٿرين بلوزينڊال، ڪلاڊيا گائسٽ ۽ لالا ڪار اسٽيلمين آمريڪين کان يارهن مختلف گهريلو جوڙجڪن بابت پڇيو تہ انهن مان ڪهڙين کي هو خاندان سمجهن ٿا. جوابن ۾ نمايان فرق مليو: ڪجهه ماڻهن خاندان جي محدود وصف اختيار ڪئي، ڪجهه ٻارن جي موجودگيءَ کي اهم سمجهيو، جڏهن تہ ٻين لاءِ اهڙو گروهه جيڪو ''خاندان وانگر محسوس ٿئي ۽ ڪم ڪري''، ان جي مخصوص جوڙجڪ کان وڌيڪ اهم هو.<ref>{{Cite book |last=Powell |first=Brian |title=Counted Out: Same-Sex Relations and Americans' Definitions of Family |date=2010 |publisher=Russell Sage Foundation |others=Catherine Blozendahl, Claudia Geist, Lala Carr Steelman |isbn=978-0-87154-687-6 |series=American Sociological Association's Rose Series |location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |title=Counted Out {{!}} Russell Sage Foundation |url=https://www.russellsage.org/publications/book/counted-out-0 |access-date=2026-01-20 |website=www.russellsage.org}}</ref> == خاندان ۽ گهراڻو == {{Main|گهراڻو}} '''خاندان''' ۽ '''گهراڻو''' ({{lang-en|Household}}) هڪ ٻئي سان لاڳاپيل پر جدا تصور آهن. گڏيل قومن موجب گهراڻو هڪ فرد يا ٻن يا وڌيڪ ماڻهن تي مشتمل ٿي سگهي ٿو، جيڪي رهائش، کاڌي يا زندگيءَ جي ٻين بنيادي ضرورتن جو گڏيل بندوبست ڪن. گهراڻي جا ماڻهو پاڻ ۾ مائٽ هجن، اهو ضروري ناهي.<ref name="UNFamily"/> ان جي ابتڙ، شمارياتي معنيٰ ۾ خاندان گهٽ ۾ گهٽ ٻن اهڙن ماڻهن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي رت، شادي يا گود وٺڻ جي رشتي سان ڳنڍيل هجن. ان ڪري: * هڪ ماڻهو اڪيلو هڪ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو، پر شمارياتي معنيٰ ۾ اڪيلو فرد خاندان نٿو ٺاهي؛ * هڪ گهراڻي ۾ هڪ کان وڌيڪ خاندان رهي سگهن ٿا؛ * هڪ گهراڻي ۾ خاندان سان گڏ غير مائٽ ماڻهو به رهي سگهن ٿا؛ * وسيع سماجي معنيٰ ۾ هڪ خاندان جا ميمبر مختلف گهرن يا مختلف ملڪن ۾ به رهي سگهن ٿا. == خاندان جو قد == {{Further|زرخيزي جو عنصر (آبادي علم)}} [[File:Mennonite siblings Montana 1937.jpg|thumb|[[مينونائيٽ]] ڀائر ڀينر، [[مونٽانا]]، آمريڪا، 1937ع]] خاندان جو قد ۽ ٻارن جو تعداد سماجن ۽ ملڪن ۾ گهڻو مختلف رهيو آهي. عورتن جي [[ڪل زرخيزي شرح]] ملڪ کان ملڪ مختلف آهي. مثال طور 2015ع جي انگن موجب [[نائيجر]] ۾ اها شرح في عورت 6.76 ٻار هئي، جڏهن تہ [[سنگاپور]] ۾ 0.81 هئي.<ref name="cia.gov">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=12 April 2017 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html }}</ref> ان وقت [[اوڀر يورپ]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] جي ملڪن ۾ زرخيزي عام طور [[متبادل سطح کان گهٽ زرخيزي|متبادل سطح کان گهٽ]] هئي، جڏهن تہ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي ڪيترن ملڪن ۾ اها نسبتاً وڌيڪ هئي.<ref name="cia.gov"/> ڪجهه ثقافتن ۾ ماءُ جي پسند ڪيل خانداني قد جو اثر سندس ٻارن جي شروعاتي بالغ عمر ۾ پنهنجي مستقبل جي خاندان بابت پسند تي پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="AxinnClarkberg1994">{{cite journal |last1=Axinn |first1=William G. |last2=Clarkberg |first2=Marin E. |last3=Thornton |first3=Arland |title=Family Influences on Family Size Preferences |journal=Demography |volume=31 |issue=1 |pages=65–79 |year=1994 |issn=0070-3370 |doi=10.2307/2061908|pmid=8005343 |jstor=2061908 |s2cid=7787872 |doi-access=free }}</ref> مختلف ملڪن جي تحقيق ۾ والدين جي ٻارن جي تعداد ۽ سندن ٻارن جي مستقبل ۾ ٿيندڙ ٻارن جي تعداد وچ ۾ پڻ بين النسلي لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Murphy2013">{{cite journal |last1=Murphy |first1=Michael |title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries |journal=Biodemography and Social Biology |volume=59 |issue=2 |year=2013 |pages=101–126 |issn=1948-5565 |doi=10.1080/19485565.2013.833779 |pmid=24215254 |pmc=4160295 }}</ref> == خاندان جون صورتون == خاندان جي جوڙجڪ سماج، ثقافت، معيشت، رهائش ۽ مائٽيءَ جي ريتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. سماجيات دان خاص طور طبقاتي ۽ [[سرمائيداري]] سماجن ۾ مختلف خانداني صورتن جي ڪم ۽ سماجي حيثيت جو مطالعو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 1. An Introduction to Sociology |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |language=en |access-date=2022-07-15 |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715120027/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter1-an-introduction-to-sociology/ |url-status=live }}</ref> [[ميڪس ويبر]]، [[ايلن ميڪفارلين]]، [[اسٽيون اوزمينٽ]]، [[جيڪ گڊي]] ۽ [[پيٽر لاسليٽ]] جهڙن عالمن جي ڪم سان لاڳاپيل هڪ علمي نقطه نظر موجب مغربي جمهوريتن ۾ جديد شاديءَ جي ارتقا تي [[يهوديت]]، شروعاتي [[عيسائيت]]، [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي قانون ۽ [[پروٽيسٽنٽ سڌارا|پروٽيسٽنٽ سڌارن]] سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي قدرن جو اثر رهيو.<ref>{{cite web |url= http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |website= Religion-online.org |title= The Collapse of Marriage by Don Browning – The Christian Century |date= February 7, 2006 |pages= 24–28 |access-date= 2007-07-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070930181232/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=3322 |archive-date= September 30, 2007 }}</ref> خاندان جي تاريخ بابت تقابلي تحقيق به اڳوڻن سادن مفروضن کي چئلينج ڪيو آهي. [[اسٽيون رگلز]] جي عالمي مردم شماريءَ جي انگن اکرن واري مطالعي موجب اڻويهين صديءَ جي اتر اولهه يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ خانداني جوڙجڪ لازمي طور غيرمعمولي حد تائين سادي يا صرف مرڪزي خاندان تي ٻڌل نه هئي.<ref name="Ruggles">{{cite journal |last1=Ruggles |first1=Steven |title=Reconsidering the Northwest European Family System: Living Arrangements of the Aged in Comparative Historical Perspective |journal=Population and Development Review |date=9 August 2010 |volume=35 |issue=2 |pages=249–273 |doi=10.1111/j.1728-4457.2009.00275.x |pmid=20700477 |pmc=2917824 }}</ref> === گهڻ نسلي خاندان === '''گهڻ نسلي خاندان''' ۾ هڪ کان وڌيڪ نسلن جا فرد، مثال طور ڏاڏا ڏاڏيون يا نانا نانيون، والدين ۽ ٻار، هڪ ئي گهريلو يونٽ ۾ گڏ رهن ٿا. تاريخي طور اهڙي جوڙجڪ ڪيترن سماجن ۾ عام رهي آهي. مثال طور زرعي گهراڻي ۾ زمين يا فارم جا مالڪ، سندن بالغ ٻار، انهن جا زال يا مڙس ۽ پوٽا يا ڏوهٽا هڪ ئي گهر ۾ رهي سگهن ٿا. ڪڏهن اهڙا ''نسل ڇڏيندڙ'' خاندان به هن زمري ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ ڏاڏا يا نانا پنهنجي پوٽن يا ڏوهٽن سان گڏ رهن ٿا.<ref name=":0">{{Cite web|date=2010-03-18|title=The Return of the Multi-Generational Family Household|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center's Social & Demographic Trends Project|language=en-US|archive-date=2021-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135239/https://www.pewresearch.org/social-trends/2010/03/18/the-return-of-the-multi-generational-family-household/|url-status=live}}</ref> [[File:Settled_sami_vasterbotten_sweden_publ_1926.jpg|thumb|left|[[اسٽينسيلي]]، [[ويسٽربوٽن]]، [[سويڊن]] ۾ آباد [[سامي ماڻهو|سامي]] هاري خاندان، ويهين صديءَ جي شروعات]] آمريڪا ۾ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهڙن گهراڻن جو تناسب گهٽيو ۽ 1980ع ۾ تقريباً هر اٺن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref name=":0"/> پوءِ اهو تناسب ٻيهر وڌيو ۽ 2016ع تائين آمريڪا ۾ تقريباً هر پنجن مان هڪ ماڻهو گهڻ نسلي خاندان ۾ رهندو هو.<ref>{{Cite web|date=2018-04-05|title=Record 64 million Americans live in multigenerational households|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|access-date=2021-02-20|website=Pew Research Center|language=en-US|archive-date=2021-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221114431/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/04/05/a-record-64-million-americans-live-in-multigenerational-households/|url-status=live}}</ref> هن واڌ سان آباديءَ جي بناوت ۾ تبديليون ۽ معاشي حالتون پڻ لاڳاپيل رهيون آهن.<ref name=":0"/> [[ڪئناڊا]] ۾ 2016ع تائين لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ماڻهو گهڻ نسلي خاندانن ۾ رهندا هئا. اهڙن گهراڻن جو تناسب وڌي رهيو هو، جنهن سان مقامي اصل وارن خاندانن، مهاجر خاندانن جي انگ ۾ واڌ ۽ ڪجهه علائقن ۾ رهائش جي وڌيڪ خرچن جهڙا عنصر لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite web|date=2017-08-02|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|access-date=2021-02-20|website=[[اسٽيٽسٽڪس ڪئناڊا]]|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415000117/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm?HPA=1|url-status=live}}</ref> === مرڪزي يا ازدواجي خاندان === '''مرڪزي خاندان''' يا '''نيوڪليئر خاندان''' ({{lang-en|Nuclear family}}) عام طور والدين ۽ سندن انحصار ڪندڙ يا غير شادي شده ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. ٻار حياتياتي يا گود ورتل ٿي سگهن ٿا. مرڪزي خاندان پاڻ ۾ هڪ الڳ گهراڻو ٺاهي سگهي ٿو يا ڪنهن وڏي گڏيل خاندان جو حصو ٿي سگهي ٿو. '''ازدواجي خاندان''' ({{lang-en|Conjugal family}}) جو اصطلاح عام طور زال مڙس ۽ سندن اهڙن ٻارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪي اڃا بالغ يا خودمختيار نه ٿيا هجن.<ref>{{cite web|url=http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html|title=Definitions of Anthropological Terms|first=Court|last=Smith|website=Oregonstate.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201248/http://oregonstate.edu/instruct/anth370/gloss.html}}</ref>{{failed verification|date=June 2018}} ڪجهه سماجيات دان ازدواجي خاندان ۽ مرڪزي خاندان ۾ اصطلاحي فرق ڪن ٿا: ازدواجي خاندان کي ٻين مائٽن کان نسبتاً آزاد يونٽ طور، جڏهن تہ مرڪزي خاندان کي اهڙو والدين ۽ ٻارن وارو يونٽ سمجهيو وڃي ٿو جيڪو پنهنجي وسيع مائٽيءَ سان ويجها لاڳاپا برقرار رکي سگهي ٿو.<ref>Compare: {{cite book | editor1-last = Scott | editor1-first = John | editor1-link = John Scott (sociologist) | title = A Dictionary of Sociology | url = https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | series = Oxford paperback reference | edition = 4 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | date = 2014 | page = 237 | isbn = 978-0-19-968358-1 | access-date = 2018-06-30 | quote = ازدواجي خاندان مان مراد زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي ٻڌل خانداني نظام آهي. [...] مرڪزي خاندان جو اصطلاح زال مڙس ۽ سندن انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل يونٽ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. [...] | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801133622/https://books.google.com/books?id=2zr_AwAAQBAJ | url-status = live }}</ref><ref>Compare: {{cite book | last1 = Lee | first1 = Gary R. | year = 1999 | chapter = 4: Comparative Perspectives | editor1-last = Sussman | editor1-first = Marvin B. | editor2-last = Steinmetz | editor2-first = Suzanne K. | editor3-last = Peterson | editor3-first = Gary W. | title = Handbook of Marriage and the Family | chapter-url = https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | edition = 2 | location = New York | publisher = Springer Science & Business Media | publication-date = 2013 | page = 96 | isbn = 978-1-4757-5367-7 | access-date = 2018-06-30 | quote = [...] مرڪزي خاندان (والدين ۽ انحصار ڪندڙ ٻارن تي مشتمل) [...] ازدواجي خاندان (جوڙجڪ جي لحاظ کان مرڪزي خاندان طور بيان ڪيل) [...]. | archive-date = 2020-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200801124406/https://books.google.com/books?id=0GjmBwAAQBAJ | url-status = live }}</ref> [[File:Wm. Riley Blankinship, miner, with his children. Koppers Coal Division, Kopperston Mine, Kopperston, Wyoming County... - NARA - 540984.jpg|thumb|left|1940ع واري ڏهاڪي ۾ آمريڪا ۾ هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن سان]] اڪيلي والدين، ٻيهر ٺهيل خاندانن ۽ گهريلو ساٿين جهڙين خانداني صورتن جي وڌندڙ موجودگي ڪيترن سماجن ۾ مرڪزي خاندان کي واحد معياري خانداني صورت سمجهڻ واري تصور کي چئلينج ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|title=Fewer than half of U.S. kids today live in a 'traditional' family|date=22 December 2014|website=Pewresearch.org|access-date=12 April 2017|archive-date=11 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411223443/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/12/22/less-than-half-of-u-s-kids-today-live-in-a-traditional-family/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Staff writers|title=The Kids will be alright, even without the Nuclear Family|url=https://psmag.com/the-kids-will-be-all-right-even-without-the-nuclear-family-d658459112ad|access-date=22 April 2017|publisher=Pacific Standard magazine|date=March 2014|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072626/https://psmag.com/social-justice/kids-will-right-even-without-nuclear-family-74877|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bryant|first1=L.E. |title=Encyclopedia of Family Studies |date=March 2016|pages=1–3 |doi=10.1002/9781119085621.wbefs490 |chapter=Nuclear Families |isbn=978-0-470-65845-1 }}</ref> === اڪيلي والدين وارو خاندان === '''اڪيلي والدين وارو خاندان''' ({{lang-en|Single-parent family}}) هڪ والد يا والده ۽ سندن ٻارن تي مشتمل هوندو آهي. والد يا والده بيوه يا رنڙ، طلاق يافته ۽ ٻيهر شادي نه ڪيل، يا ڪڏهن شادي نه ڪيل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Dowd |first1=Nancy E. |title=In Defence of Single Parent Families |date=1997 |publisher=New York University Press |location=New York and London |isbn=0-8147-1869-8 |url=https://books.google.com/books?id=1Zc-AAAAQBAJ&dq=single+parent+families&pg=PR3 |access-date=19 November 2022}}</ref> ٻارن جي [[اڪيلو تحويل|اڪيلو تحويل]] هڪ والدين وٽ ٿي سگهي ٿي يا الڳ ٿيل والدين [[گڏيل والديني سنڀال]] جو بندوبست اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ ٻار پنهنجو وقت ٻنهي والدين جي گهرن وچ ۾ ورهائين ٿا. ڪجهه تحقيقي جائزن ۾ گڏيل جسماني سنڀال کي، مناسب حالتن ۾، ٻارن جي جسماني، نفسياتي ۽ سماجي ڀلائيءَ جي ڪجهه بهتر نتيجن سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>Sanford L. Braver and Michael E. Lamb, [https://www.researchgate.net/profile/Sanford_Braver/publication/324422710_Shared_Parenting_After_Parental_Separation_The_Views_of_12_Experts/links/5ad8c563aca272fdaf81f6fb/Shared-Parenting-After-Parental-Separation-The-Views-of-12-Experts.pdf Shared Parenting After Parental Separation: The Views of 12 Experts], ''Journal of Divorce & Remarriage'', April 2018: "موجود تجرباتي شاهدي ان راءِ جي حمايت ڪري ٿي تہ طلاق يافته والدين جا ٻار، سراسري طور، گڏيل والديني سنڀال جي اهڙن انتظامن مان فائدو حاصل ڪن ٿا جن ۾ هو هر والدين سان گهٽ ۾ گهٽ 35 سيڪڙو وقت رهن ٿا."</ref><ref>{{cite journal |last1=Baude |first1=Amandine |last2=Pearson |first2=Jessica |last3=Drapeau |first3=Sylvie |title=Child Adjustment in Joint Physical Custody Versus Sole Custody: A Meta-Analytic Review |journal=Journal of Divorce & Remarriage |date=27 June 2016 |volume=57 |issue=5 |pages=338–360 |doi=10.1080/10502556.2016.1185203|s2cid=147782279 }}</ref> آمريڪا ۾ 1965ع کان 1995ع واري عرصي دوران طلاق جي شرح ۾ واڌ سان اڪيلي والدين وارن خاندانن جو انگ پڻ وڌيو. آمريڪي ذريعن موجب ٻارن جو هڪ وڏو حصو 18 سالن جي عمر تائين پهچڻ کان اڳ ڪنهن مرحلي تي اڪيلي والدين واري خاندان ۾ رهي ٿو. اهڙن خاندانن جي اڪثريت مائرن جي سربراهيءَ هيٺ رهي آهي، پر پيئرن جي سربراهيءَ وارن اڪيلي والدين خاندانن جو انگ پڻ وڌيو آهي.<ref>American Psychological Association, [https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx Single parenting and today's family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221000/https://www.apa.org/helpcenter/single-parent.aspx |date=2019-01-30 }}</ref><ref>Kathryn M. Feltey, [https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families Single-Parent Families] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131040033/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/single-parent-families |date=2019-01-31 }}, International Encyclopedia of Marriage and Family</ref> === مادري مرڪز خاندان === {{Main|مادري مرڪز خاندان}} '''مادري مرڪز خاندان''' ({{lang-en|Matrifocal family}}) ماءُ ۽ سندس ٻارن تي مرڪوز خانداني يا گهريلو گروهه آهي.<ref name="Randolph 1964 628–631">{{Cite journal |last=Randolph |first=Richard R. |date=1964 |title=The "Matrifocal Family" as a Comparative Category |journal=American Anthropologist |volume=66 |issue=3 |pages=628–631 |doi=10.1525/aa.1964.66.3.02a00130 |jstor=668860 |issn=0002-7294 |doi-access=free }}</ref> ٻار عام طور ماءُ جا حياتياتي ٻار هوندا آهن، جيتوڻيڪ ٻارن کي گود وٺڻ تقريباً سڀني سماجن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ملي ٿو. اهڙي خانداني جوڙجڪ انهن حالتن ۾ وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي جتي عورتن وٽ ٻارن جي پرورش لاءِ گهربل وسيلا موجود هجن يا مرد عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ نقل مڪاني ڪندا هجن. هڪ وصف موجب خانداني يا گهريلو گروهه ان وقت مادري مرڪز هوندو آهي جڏهن اهو عورت ۽ سندس ٻارن جي چوڌاري منظم هجي؛ اهڙي حالت ۾ ٻارن جا پيئر گروهه جي روزمره زندگيءَ ۾ وقفي وقفي سان موجود ٿي سگهن ٿا ۽ ثانوي حيثيت رکي سگهن ٿا. ٻارن جي ماءُ لازمي طور انهن مان ڪنهن هڪ پيءُ جي زال هجي، اهو ضروري ناهي.<ref>Godelier, Maurice, trans. Nora Scott, ''The Metamorphoses of Kinship'' (London: Verso, 2011 ({{ISBN|978-1-84467-746-7}})), p. 568 (''Glossary'', entry ''matrifocal'') (trans. from ''Métamorphoses de la parenté'' (Librarie Arthème Fayard (apparently), 2004)) (author prof. anthropology, École des hautes études en sciences sociales, Paris).</ref> ''مادري مرڪز'' جو اصطلاح اصل ۾ [[گيانا]] جي سماجي مطالعي ۾ استعمال ٿيو، پر مختلف سماجن ۾ ان جي استعمال ۽ وصف ۾ فرق ملي ٿو. مثال طور نائر خاندانن جي ڪجهه تشريحن ۾ مرد، جهڙوڪ پيءُ، ماٽيڻو پيءُ يا ڀاءُ، خاندان جي مرڪزي يا سربراهي واري حيثيت رکي سگهي ٿو.<ref name="Randolph 1964 628–631"/> === گڏيل يا وسيع خاندان === [[File:Family_eating_meal.jpg|thumb|هڪ [[هسپانوي آمريڪي]] خاندان گڏجي کاڌو کائيندي]] [[File:Basankusu - typical fired brick house.jpg|thumb|left|[[باسانڪوسو]]، [[جمهوري جمهوريه ڪانگو]] جو هڪ خاندان]] [[File:Coloured-family.jpg|thumb|left|[[ڪيپ ٽائون]]، [[ڪمبرلي]] ۽ [[پريٽوريا]] سان پاڙون رکندڙ هڪ وسيع خاندان، [[ڏکڻ آفريڪا]]]] '''وسيع خاندان''' ({{lang-en|Extended family}}) ۾ والدين ۽ ٻارن کان سواءِ ڏاڏا، ڏاڏيون، نانا، نانيون، چاچا، چاچيون، ماما، ماسيون، پڦيون، ڀائر، ڀينرون، سوٽ، ماسات ۽ ٻيا مائٽ به شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان هڪ ئي رهائشگاهه ۾ گڏ رهي سگهن ٿا يا الڳ رهندي به ويجها سماجي ۽ معاشي لاڳاپا برقرار رکي سگهن ٿا. ''وسيع خاندان'' جي اصطلاح جا ٻه عام استعمال آهن: # اهو '''رت جي مائٽيءَ واري خاندان''' جي مترادف طور استعمال ٿي سگهي ٿو؛ # اهڙن سماجن ۾ جتي ازدواجي يا مرڪزي خاندان غالب هجي، اهو مرڪزي گهريلو گروهه کان ٻاهر موجود مائٽن جي وسيع نيٽ ورڪ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. اهي درجابنديون سماجن ۾ ملندڙ مثالي يا معياري خانداني جوڙجڪن کي بيان ڪن ٿيون؛ عملي طور هر سماج ۾ خاندانن جي حقيقي بناوت ۽ انهن بابت تصورن ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Little |first=William |date=2014-11-06 |title=Chapter 4. Society and Social Interaction |url=https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |language=en |access-date=2022-07-18 |archive-date=2022-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521004316/https://opentextbc.ca/introductiontosociology/chapter/chapter4-society-and-social-interaction/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور وسيع خاندان [[ڪيٿولڪ ثقافت]] وارن علائقن، جهڙوڪ [[ڏکڻ يورپ]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]]، سان گڏ ڪيترن ايشيائي، [[وچ اوڀر]] ۽ [[مشرقي آرٿوڊوڪس]] سماجن ۾ اهم خانداني صورت رهيو آهي.<ref name="Pritchard 2006">{{cite book|title=Mental Health Social Work: Evidence-Based Practice|first=Colin Pritchard|last=Pritchard|year=2006|isbn=978-1-134-36544-9|page=111|publisher=Routledge|quote=وڌيڪ مضبوط وسيع خانداني روايتن وارين ثقافتن، جهڙوڪ ايشيائي ۽ ڪيٿولڪ ملڪن ۾}}</ref> === پسند جو خاندان === '''پسند جو خاندان''' ({{lang-en|Family of choice}})، جنهن کي ڪڏهن '''چونڊيل خاندان''' يا '''مليل خاندان''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ماڻهن جي گروهه لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي حياتياتي يا اصل خاندان جو حصو هجن يا نه هجن، پر هڪ ٻئي لاءِ خاندان جهڙو سهارو، وابستگي ۽ ذميواريون نڀائين. هي اصطلاح [[ايل جي بي ٽي]] برادري، اڳوڻن فوجين، بدسلوڪيءَ جو شڪار ٿيل ماڻهن ۽ انهن ماڻهن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيندو آهي جن جو پنهنجي حياتياتي والدين يا اصل خاندان سان رابطو نه هجي. اهو '''اصل خاندان'''، يعني حياتياتي خاندان يا اهو خاندان جنهن ۾ ماڻهو وڏو ٿيو هجي، ۽ انهن ماڻهن جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو جيڪي شعوري طور خاندان جهڙو سهڪاري ڪردار اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm |title=ALGBTICAL LGBT Glossary of Terminology |date=2005–2006 |website=ALGBTICAL Association for Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender Issues in Counseling of Alabama |access-date=May 4, 2016 |archive-date=May 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160448/http://www.algbtical.org/2A%20GLOSSARY.htm }}</ref> پسند جي خاندان ۾ اصل خاندان جا ڪجهه، سڀئي يا ڪي به فرد شامل نه ٿي سگهن ٿا. اهڙي خاندان لاءِ پيءُ، ماءُ ۽ ٻارن واري روايتي جوڙجڪ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ ان جا فرد هڪ ٻئي تي اهڙي نموني ڀاڙين ۽ سهارو ڏين جيئن اصل خاندان جا فرد ڏيندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Dewaele |first1=Alexis |last2=Cox |first2=Nele |last3=Van den Berghe |first3=Wim |last4=Vincke |first4=John |date=February 2011 |title=Families of Choice? Exploring the Supportive Networks of Lesbians, Gay Men, and Bisexuals1: FAMILIES OF CHOICE |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |journal=Journal of Applied Social Psychology |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=312–331 |doi=10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504034706/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1559-1816.2010.00715.x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> هي اصطلاح خاص طور انهن حالتن ۾ اهم ٿيو آهي جتي [[ايل جي بي ٽي]] فرد پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اصل خاندان پاران رد ٿيڻ يا شرمندگيءَ کي منهن ڏين ٿا.<ref name="Stitt">{{Cite book|title=ACT For Gender Identity: The Comprehensive Guide |last=Stitt |first=Alex |pages=372–376|date=2020 |publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-78592-799-7 |location=London|oclc=1089850112}}</ref> پسند جي خاندان جو تصور [[ٻارهن مرحلن وارو پروگرام|ٻارهن مرحلن وارن بحالي پروگرامن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جتي شرڪت ڪندڙ بحاليءَ جي عمل دوران ويجها خانداني نوعيت جا لاڳاپا قائم ڪري سگهن ٿا. خانداني نظام طور پسند جي خاندانن کي مخصوص مسئلا پڻ پيش اچي سگهن ٿا. قانوني تحفظ يا سڃاڻپ نه هئڻ جي صورت ۾ طبي، تعليمي يا سرڪاري ادارا اهڙن خانداني رشتن کي تسليم نه ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> اصل خاندان کان ڌار ڪيل فرد غم، محرومي يا لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي مشڪلاتن کي پنهنجي نئين خانداني رشتن ۾ پڻ محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stitt"/> === ٻيهر ٺهيل خاندان === '''ٻيهر ٺهيل خاندان''' ({{lang-en|Blended family}}) يا '''ماٽيڻو خاندان''' ({{lang-en|Stepfamily}}) اهڙي خاندان کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ هڪ يا ٻئي والدين ٻيهر شادي يا نئون ساٿ قائم ڪن ۽ اڳوڻن خانداني رشتن مان ٻارن کي نئين خاندان ۾ آڻين.<ref>[http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family Blended and Blessed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104161546/http://www.familylife.com/articles/topics/blended-family |date=2017-11-04 }} – Encouraging Step-Families, blendedandblessed.com</ref> سماجيات، خاص طور سماجي نفسيات دان [[مائيڪل ليمب]] جي ڪم ۾، '''روايتي خاندان''' جو اصطلاح اهڙي وچولي طبقي جي خاندان لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪمائي ڪندڙ پيءُ، گهر ۾ رهندڙ ماءُ ۽ سندن حياتياتي ٻار هجن، جڏهن تہ هن نموني کان مختلف خاندانن کي '''غير روايتي''' چيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |title=Department of Social and Developmental Psychology: PPSIS Faculty, Academic Profile |website=Sdp.cam.ac.uk |access-date=2011-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125163148/http://www.sdp.cam.ac.uk/contacts/staff/profiles/mlamb.html |archive-date=2011-11-25 }}</ref> هن مخصوص وصف موجب آمريڪا جا گهڻا گهراڻا هاڻي روايتي زمري ۾ نٿا اچن.<ref>[http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Civil Action No. 1:09-cv-10309] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }} paragraph 17</ref> ''روايتي خاندان'' واري اصطلاح جي نقادن جو چوڻ آهي تہ تاريخي طور ڪيترين ثقافتن ۾ [[وسيع خاندان]] مرڪزي خاندان کان وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref>{{Cite web|last1=Doucleff |first1=Michaeleen |url=https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|title=Parenting Myths And Facts|website=NPR.org|date=13 May 2018 |access-date=2018-05-14|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132941/https://www.npr.org/2018/05/13/610777733/parenting-myths-and-facts|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[انگلينڊ]] ۾ مرڪزي خاندان جي نسبتاً ڊگهي تاريخ رهي آهي.<ref>ڏسو {{section link|خاندان جي تاريخ|گهراڻي جي ارتقا}}</ref> آمريڪا ۾ مرڪزي خاندان 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن دوران سڀ کان عام خانداني صورت بڻيو.<ref>{{Cite web|date=2015-06-23|title=The Evolution of American Family Structure|url=https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|access-date=2021-06-10|website=Concordia University, St. Paul Online|language=en-US|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610091111/https://online.csp.edu/blog/family-science/the-evolution-of-american-family-structure/|url-status=live}}</ref> خاندانن اندر رابطي جي نمونن جي مطالعي ۾ ٻن بنيادي رخن جو ذڪر ڪيو ويندو آهي: '''گفتگو ڏانهن رخ'''، يعني خاندان اندر رابطي کي ڪيتري اهميت ڏني وڃي ٿي؛ ۽ '''هم آهنگي ڏانهن رخ'''، يعني روين، عقيدن ۽ قدرن ۾ هڪجهڙائي يا اختلاف بابت خاندان ڪيترو زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=McCornack |first=Steven |title=Reflect & Relate an introduction to interpersonal communication |year=2010 |publisher=Bedford/St. Martin's |location=Boston/NY |pages=369–370}}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن جون صورتون پيچيده ٿي سگهن ٿيون ۽ انهن ۾ ماٽيڻا خاندان توڙي اهڙا گڏ رهندڙ خاندان شامل ٿي سگهن ٿا جن ۾ سرپرست شادي شده نه هجن ۽ ٻارن ۾ ماٽيڻا يا اڌ ڀائر ڀينر شامل هجن. ڪجهه تحقيقن ۾ اهڙين خانداني حالتن ۽ نوجوانن جي تعليمي يا رويي جي مسئلن وچ ۾ لاڳاپا رپورٽ ڪيا ويا آهن، پر خانداني تجربا سڀني خاندانن ۾ هڪجهڙا ناهن.<ref>{{Cite journal |last1=Portrie |first1=Torey |last2=Hill |first2=Nicole R. |date=October 2005 |title=Blended Families: A Critical Review of the Current Research |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |journal=The Family Journal |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=445–451 |doi=10.1177/1066480705279014 |s2cid=32353012 |issn=1066-4807 |access-date=2022-05-04 |archive-date=2022-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504041610/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1066480705279014 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ٻيهر ٺهيل خاندانن بابت مطالعي ۾ ڪجهه خاندانن ۾ نئين گڏيل خانداني سڃاڻپ جي ٺهڻ، جڏهن تہ ٻين ۾ ميمبرن وچ ۾ ڳانڍاپي جي کوٽ ڏٺي وئي آهي. ماٽيڻن ميمبرن کان جذباتي فاصلو اهڙي غيريقيني ۽ خانداني ڇڪتاڻ ۾ حصو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn |last2=Olson |first2=Loreen |last3=Golish |first3=Tamara |last4=Soukup |first4=Charles |last5=Turman |first5=Paul |date=2001-01-01 |title="Becoming a family": developmental processes represented in blended family discourse |journal=Journal of Applied Communication Research |volume=29 |issue=3 |pages=221–247 |doi=10.1080/00909880128112 |s2cid=14220043 |issn=0090-9882}}</ref> پراڻي خاندان مان نئين خاندان ڏانهن منتقلي پڻ پيچيده ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳوڻي خاندان جون رسمون ۽ سرگرميون لازمي طور نئين خانداني ماحول ۾ ساڳي نموني منتقل نٿيون ٿين.<ref>{{Cite journal |last1=Braithwaite |first1=Dawn O. |last2=Baxter |first2=Leslie A. |last3=Harper |first3=Anneliese M. |date=1998-06-01 |title=The role of rituals in the management of the dialectical tension of "old" and "new" in blended families |journal=Communication Studies |volume=49 |issue=2 |pages=101–120 |doi=10.1080/10510979809368523 |issn=1051-0974 }}</ref> === يڪ زوجي خاندان === '''يڪ زوجي خاندان''' [[يڪ زوجيت]] تي ٻڌل خاندان آهي. يڪ زوجيت ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن هڪ وقت ۾ صرف هڪ سرڪاري يا قانوني زال يا مڙس رکي ٿو. ان ۾ '''مسلسل يڪ زوجيت''' پڻ شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ هڪ فرد پنهنجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زال يا مڙس نه رکندو آهي.<ref name="BRIT">Cf. "Monogamy" in ''Britannica World Language Dictionary'', R.C. Preble (ed.), Oxford-London 1962, p. 1275:''1. هڪ کان وڌيڪ ڀيرا شادي نه ڪرڻ جو رواج يا اصول؛ ٻي شادي جي ابتڙ، هاڻي ''گهٽ استعمال ٿيندڙ''. هڪ وقت ۾ رڳو هڪ [[شخص]] سان شادي ٿيل هجڻ جي حالت، اصول يا رواج؛ [[گهڻ شادي]] يا [[ٻه شادي]] جي ابتڙ. 1708ع. [[حيوانيات]]: جوڙي جي صورت ۾ رهڻ، يا رڳو هڪ ساٿي رکڻ جي عادت.; The same text repeats ''The Shorter Oxford English Dictionary'', W. Little, H.W. Fowler, J. Coulson (ed.), C.T. Onions (rev. ed.) Oxford 1969, 3rd edition, vol. 1, p. 1275; [http://dictionary.oed.com/cgi/entry/00314586 OED Online]. March 2010. Oxford University Press. 23 Jun. 2010 Cf. [http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy Monogamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623232650/http://www.merriam-webster.com/dictionary/monogamy |date=2015-06-23 }} in Merriam-Webster Dictionary</ref> انهن قانوني نظامن ۾ جتي يڪ زوجي شادي لازمي هجي، اڳ ۾ قانوني طور شادي شده هجڻ باوجود ڪنهن ٻئي شخص سان ٻي قانوني شادي ڪرڻ کي [[ٻه شاديون|ٻه شاديون ڪرڻ]] چيو وڃي ٿو ۽ اهو عام طور قانوني طور منع ٿيل هوندو آهي.<ref>{{Cite Merriam-Webster|bigamy}}</ref> === گهڻ زوجي خاندان === [[File:Kwong Sue Duk with his three wives and fourteen children, Cairns, 1904 (9623512597).jpg|thumb|[[ڪيرنز]]، [[آسٽريليا]] ۾ هڪ چيني مهاجر پنهنجي ٽن زالن ۽ چوڏهن ٻارن سان، 1904ع]] '''گهڻ زوجيت''' ({{lang-en|Polygamy}}) اهڙي ازدواجي ترتيب آهي جنهن ۾ ٻن کان وڌيڪ شريڪ شامل هجن.<ref>{{cite web |url=http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html |title=Opening Up: Challenging Myths about Consensual Non-Monogamy |website=Scienceofrelationships.com|access-date=12 April 2017 |date=2012-08-17|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404174445/http://www.scienceofrelationships.com/home/2012/8/17/opening-up-challenging-myths-about-consensual-non-monogamy.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} جيڪڏهن هڪ مرد هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ زالن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ زاليت''' ({{lang-en|Polygyny}}) چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ هڪ عورت هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي تہ ان کي '''گهڻ مڙسيت''' ({{lang-en|Polyandry}}) چيو وڃي ٿو. گهڻن مردن ۽ عورتن تي ٻڌل ازدواجي ترتيب کي [[گروهي شادي]] يا گڏيل شادي چيو وڃي ٿو. ڪجهه لکڻين ۾ ان سلسلي ۾ [[گهڻ محبت]] جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيو آهي، جيتوڻيڪ گهڻ محبت ۽ قانوني گهڻ زوجي شادي هڪجهڙا تصور ناهن.<ref>{{cite journal | last1 = McCullough | first1 = Derek | last2 = Hall | first2 = David S. | title = Polyamory – What it is and what it isn't | journal = [[Electronic Journal of Human Sexuality]] | volume = 6 | date = February 27, 2003 | url = http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | access-date = March 14, 2015 | archive-date = December 10, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm | url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210093927/http://www.ejhs.org/volume6/polyamory.htm |date=December 10, 2020 }}</ref>{{sfn|Zeitzen|2008|p=3}} ==== گهڻ زاليت ==== '''گهڻ زاليت''' گهڻ زوجي شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ مرد کي هڪ کان وڌيڪ زالون هجن ٿيون.{{sfn|Zeitzen|2008|p=9}} جديد دور جي انهن ملڪن ۾ جتي گهڻ زوجيت جي اجازت آهي، قانوني طور اجازت ڏنل صورت عام طور گهڻ زاليت هوندي آهي. گهڻ زاليت تاريخي ۽ موجوده دور ۾ خاص طور، پر صرف، [[وچ اوڀر]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪجهه حصن ۾ ملي ٿي. ان جو [[اسلام]] سان پڻ تعلق رهيو آهي؛ اسلامي شريعت ۾ هڪ کان وڌيڪ شادين لاءِ مخصوص شرط ۽ ذميواريون مقرر ڪيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |access-date=2022-07-18 |website=study.com |title=Polygamy &#124; Polygyny, Polyandry & Group Marriage – Video & Lesson Transcript |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730072635/https://study.com/learn/lesson/polygamy-polygyny-polyandry-group-marriage.html |url-status=live}}</ref> ==== گهڻ مڙسيت ==== '''گهڻ مڙسيت''' شاديءَ جي اها صورت آهي جنهن ۾ هڪ عورت هڪ ئي وقت ٻن يا وڌيڪ مڙسن سان شادي شده هجي.<ref name="Starkweather/Hames 2012">{{cite journal |last1=Starkweather |first1=Katherine E. |last2=Hames |first2=Raymond |title=A survey of non-classical polyandry |journal=[[Human Nature (journal)|Human Nature]] |volume=23 |issue=2 |pages=149–172 |doi=10.1007/s12110-012-9144-x |pmid=22688804 |date=June 2012 |s2cid=2008559 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |access-date=2018-11-14 |archive-date=2019-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204020235/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=anthropologyfacpub |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> '''ڀائراڻي گهڻ مڙسيت''' ۾ ٻه يا وڌيڪ ڀائر هڪ ئي عورت جا مڙس هوندا آهن. گهڻ مڙسيت تاريخي طور [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن، [[نيپال]] جي تبتي آبادي، [[چين]] جي ڪجهه حصن ۽ اتر [[ڀارت]] جي ڪجهه علائقن ۾ ملي آهي. ان جي موجودگيءَ کي ڪجهه سماجن ۾ مردن جي وڌيڪ موت جي شرح يا مردن جي ڊگهي عرصي تائين خاندان کان پري رهڻ جهڙين حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Starkweather/Hames 2012"/> == مائٽي ۽ نسل == {{Main|مائٽي}} خاندان جي جوڙجڪ [[مائٽي]] ۽ [[نسب]] جي نظام سان ويجهي نموني لاڳاپيل هوندي آهي. مائٽي صرف حياتياتي نسب تائين محدود نه آهي؛ مختلف سماجن ۾ شادي، گود وٺڻ، گڏيل پرورش، [[کير جي مائٽي]] ۽ ٻين سماجي طور مڃيل لاڳاپن وسيلي پڻ مائٽي قائم ٿي سگهي ٿي.<ref name="Schneider p. 182"/> سماجن ۾ نسل ۽ مائٽيءَ جي سڃاڻپ جا مختلف طريقا ملي سگهن ٿا، جن ۾ هي شامل آهن: * '''پدري نسب''' — نسب يا خانداني وابستگي بنيادي طور پيءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''مادري نسب''' — نسب يا وابستگي ماءُ جي نسل سان ڳنڍڻ؛ * '''ٻطرفو نسب''' — ماءُ ۽ پيءُ ٻنهي پاسن جي مائٽن کي نسب ۽ مائٽيءَ ۾ اهميت ڏيڻ. اهي نظام وراثت، ملڪيت، خانداني نالي، رهائش، سماجي حيثيت، ذميوارين ۽ مائٽن جي وچ ۾ حقن ۽ لاڳاپن تي اثر وجهي سگهن ٿا. == شادي ۽ خاندان == {{Main|شادي}} [[شادي]] ڪيترن سماجن ۾ نئين خاندان يا خانداني رشتن جي قيام جو هڪ اهم ذريعو رهي آهي. شاديءَ سان نه رڳو ٻن ماڻهن پر سندن مائٽن جي وچ ۾ به نوان سماجي رشتا قائم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي بہ خاندان ۽ شادي هڪجهڙا تصور ناهن؛ خاندان جا ڪيترائي رشتا والدين ۽ ٻارن، ڀائرن ۽ ڀينرن، گود وٺڻ يا ٻين مائٽيءَ جي لاڳاپن تي ٻڌل هوندا آهن. شاديءَ جا قانون، شاديءَ جي گهٽ ۾ گهٽ عمر، زالن يا مڙسن جو تعداد، ملڪيت، وراثت، طلاق ۽ والدين جون ذميواريون ملڪن، مذهبن، ثقافتن ۽ قانوني نظامن مطابق مختلف آهن. == خاندان جا سماجي ڪم == سماجيات ۽ بشريات ۾ خاندان سان ڪيترائي سماجي ڪم لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن، جيتوڻيڪ انهن ڪمن جي نوعيت ۽ ورڇ مختلف سماجن ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. خاندان حياتياتي پيدائش سان گڏ سماجي طور فردن جي پرورش ۽ نسلن جي تسلسل لاءِ هڪ اهم ڍانچو مهيا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Schneider p. 182"/> === ٻارن جي پرورش === خاندان ٻارن جي خوراڪ، رهائش، تحفظ، سار سنڀال ۽ پرورش لاءِ اهم ماحول مهيا ڪري سگهي ٿو. ننڍپڻ ۾ ٻار جي جسماني، جذباتي ۽ سماجي واڌ ويجهه تي خانداني ماحول جو اهم اثر پوي ٿو. خاندان اندر جذباتي ويجهڙائپ، سهڪار، گرمجوشي، گڏيل رسمون ۽ روايتون خانداني ڳانڍاپي سان لاڳاپيل عنصر آهن.<ref name="Manzi Brambilla 2014 pp. 2167–2168"/> === سماجي تربيت === {{Main|سماجي تربيت}} خاندان ٻار جي ابتدائي [[سماجي تربيت]] ۽ ثقافتي تربيت جي اهم ذريعن مان هڪ آهي. ٻار اڪثر خاندان اندر ٻولي، سماجي ريتون، قدر، رويا، ذميواريون ۽ ٻين ماڻهن سان لاڳاپن جا طريقا سکڻ شروع ڪري ٿو. ٻار جي نقطه نظر کان خاندان سندس سماجي مقام جي سڃاڻپ ۽ ثقافتي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>[[جان رسن|Russon, John]], (2003) ''Human Experience: Philosophy, Neurosis, and the Elements of Everyday Life'', Albany: [[State University of New York Press]]. pp. 61–68.</ref> === معاشي تعاون === تاريخي طور خاندان پيداوار ۽ استعمال ٻنهي جو معاشي يونٽ رهيو آهي. زرعي ۽ گهريلو معيشتن ۾ خاندان جا ميمبر گڏجي ڪم ڪندا رهيا آهن. جن سماجن ۾ ڪم جي جنسي ورڇ موجود رهي آهي، اتي شادي ۽ خانداني لاڳاپا معاشي طور پيداواري گهراڻي جي تنظيم سان پڻ ڳنڍيل رهيا آهن.<ref>Wolf, Eric. 1982 ''Europe and the People Without History''. Berkeley: [[University of California Press]]. 92</ref><ref>Harner, Michael 1975 "Scarcity, the Factors of Production, and Social Evolution," in ''Population, Ecology, and Social Evolution'', Steven Polgar, ed. Mouton Publishers: [[دي هيگ]].</ref><ref>Rivière, Peter 1987 "Of Women, Men, and Manioc", ''Etnologiska Studier'' (38).</ref> صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ خاندان جي معاشي نوعيت تبديل ٿي آهي، پر آمدني، خرچ، ملڪيت، ٻارن ۽ وڏي عمر وارن ميمبرن جي سار سنڀال ۽ وسيلن جي ورڇ اڃا به خانداني زندگيءَ جا اهم حصا آهن. === سار سنڀال ۽ سهارو === خاندان ٻارن، بيمار ماڻهن، معذور فردن ۽ وڏي عمر جي ميمبرن جي سار سنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. خاندان جا ميمبر هڪ ٻئي کي جذباتي، سماجي ۽ معاشي مدد پڻ فراهم ڪري سگهن ٿا. ويجهن لاڳاپن ۾ هڪ فرد جي ضرورتن، خواهشن ۽ ڳڻتين کي سمجهڻ ۽ سهڪار سان جواب ڏيڻ جذباتي ويجهڙائپ جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="de Jong Reis 2016 pp. 25–32"/> === ثقافت جي منتقلي === ٻولي، روايتون، مذهبي عمل، کاڌ خوراڪ، لباس، خانداني تاريخ، سماجي قدر ۽ ٻين ثقافتي عنصرن جي هڪ نسل کان ٻي نسل تائين منتقليءَ ۾ خاندان اهم ذريعو ٿي سگهي ٿو. == رهائش جا نمونا == شادي يا نئين خاندان جي قيام کان پوءِ رهائش جا نمونا مختلف سماجن ۾ مختلف هوندا آهن. بشريات ۾ عام نمونن ۾ شامل آهن: * '''پدري رهائش''' — شاديءَ کان پوءِ جوڙو مڙس جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''مادري رهائش''' — جوڙو زال جي خاندان وٽ يا ان جي ويجهو رهي؛ * '''نئين رهائش''' — جوڙو ٻنهي جي اصل خاندانن کان الڳ نئون گهر قائم ڪري؛ * '''ٻطرفي رهائش''' — حالتن موجب زال يا مڙس مان ڪنهن هڪ جي خاندان وٽ رهائش اختيار ڪئي وڃي. == تاريخي تبديليون == خاندان ڪو جامد ادارو ناهي. زرعي پيداوار، [[صنعتڪاري]]، [[شهريڪاري]]، لڏپلاڻ، تعليم، عورتن جي روزگار ۾ شموليت، آباديءَ جي تبديلي، قانون ۽ سماجي قدرن جي تبديلي خاندان جي بناوت ۽ ڪردارن تي اثر وڌو آهي. خاندان اندر والدين جي ڪردارن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. ڪجهه جديد سماجن ۾ مائرن جو اجرت واري روزگار ۾ حصو وڌيو آهي، جڏهن تہ پيئرن جي ٻارن جي روزمره سار سنڀال ۾ شموليت پڻ وڌي آهي. خانداني ڪردارن ۾ رابطي ۽ ذميوارين جي ورڇ کي ٻارن جي سماجي سکيا سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Levitan |first=Sara |date=2010 |title=Working wives and mothers: what happens to family life? |url=http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |access-date=January 8, 2014 |archive-date=August 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819042724/http://www.bls.gov/opub/mlr/1981/09/art4full.pdf |url-status=live }}</ref> ڪيترن صنعتي ۽ شهري سماجن ۾ رهائشي گهراڻن جو قد گهٽ ٿيو آهي، جڏهن تہ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ وسيع مائٽيءَ جا نيٽ ورڪ اڃا به معاشي مدد، ٻارن جي سار سنڀال، شادي، وراثت ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جديد نقل و حمل ۽ رابطي جي ٽيڪنالاجي پڻ مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهندڙ خاندانن کي باهمي رابطو برقرار رکڻ جا نوان طريقا ڏنا آهن. == سماجيات ۾ خاندان == خاندان سماجيات جي اهم مطالعاتي موضوعن مان هڪ آهي. سماجيات دان خاندان جي بناوت، ان جي ڪمن، ميمبرن جي ڪردارن، طاقت، جنس، طبقي، ملڪيت، سماجي تبديلي ۽ خاندان ۽ ٻين سماجي ادارن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. مختلف نظرياتي روايتون خاندان کي مختلف زاويَن کان ڏسن ٿيون. === فعليت پسندي === [[فعليت پسندي]] خاندان کي سماج جي اهڙي اداري طور ڏسي ٿي، جيڪو سماجي استحڪام، ٻارن جي تربيت، معاشي تعاون ۽ نسلن جي تسلسل ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. [[جارج پيٽر مرڊاڪ]] خاندان سان نسل وڌائڻ، معاشي تعاون، سماجي تربيت ۽ جنسي لاڳاپن جي سماجي تنظيم جهڙا ڪم منسوب ڪيا.<ref>{{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |year=1949 |publisher=Macmillan |location=New York}}</ref> === تڪراري نظريا === تڪراري ۽ [[مارڪسي نظريا|مارڪسي]] روايتن ۾ خاندان جو مطالعو ملڪيت، طبقي، وراثت ۽ طاقت جي ورڇ سان ڳنڍي ڪيو ويو آهي. اهڙا نظريا ڏسن ٿا تہ سماج ۾ موجود معاشي اڻبرابريون خانداني لاڳاپن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون ۽ خاندان وسيلا ۽ ملڪيت نسلن ۾ ڪيئن منتقل ڪري ٿو. === نسائيت === [[نسائيت|نسائي نظريا]] خاندان اندر جنس جي بنياد تي ڪم جي ورڇ، بنا اجرت گهريلو ڪم، ٻارن جي سار سنڀال، معاشي انحصار ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪن ٿا. انهن مطالعي خاندان کي صرف هم آهنگ يونٽ سمجهڻ بدران ان جي اندر ذميوارين، وسيلن ۽ فيصلا سازيءَ جي ورڇ کي پڻ تحقيق جو موضوع بڻايو. == قانون ۽ خاندان == {{Main|خانداني قانون}} [[خانداني قانون]] قانون جو اهو شعبو آهي جيڪو شادي، طلاق، ٻارن جي سنڀال، سرپرستي، گود وٺڻ، وراثت ۽ ٻين خانداني معاملن سان واسطو رکي ٿو. خاندان بابت قانون مختلف ملڪن ۾ گهڻو مختلف آهن ۽ اهي مذهبي، ثقافتي ۽ قانوني روايتن کان متاثر ٿي سگهن ٿا. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ خاندان کي خاص حيثيت ڏني وئي آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 23 ۾ خاندان کي سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ قرار ڏئي ان کي سماج ۽ رياست جي تحفظ جو حقدار ڄاڻايو ويو آهي. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪاميٽي اهو پڻ واضح ڪيو آهي تہ خاندان جو تصور رياستن ۽ هڪ ئي رياست جي مختلف علائقن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ان جي هڪ واحد عالمي صورت مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي.<ref>{{cite web |title=General Comment No. 19: Article 23 (The family) |publisher=United Nations Human Rights Committee |year=1990 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=16 September 2026}}</ref> == جديد دور ۾ خاندان == جديد دور ۾ خاندانن تي معاشي ۽ سماجي تبديلين جا گهڻ رخا اثر پيا آهن. روزگار لاءِ لڏپلاڻ سبب ڪڏهن خاندان جا ميمبر مختلف شهرن يا ملڪن ۾ رهن ٿا ۽ پئسا موڪلڻ، ڊجيٽل رابطي ۽ وقتي گڏجاڻين وسيلي خانداني ذميواريون نڀائين ٿا. آباديءَ جي وڌندڙ عمر ڪيترن سماجن ۾ وڏي عمر جي ماڻهن جي سار سنڀال کي اهم خانداني ۽ سماجي مسئلو بڻايو آهي. گڏيل قومن موجب خاندان پنهنجي ميمبرن جي ڀلائي، ٻارن ۽ نوجوانن جي تعليم ۽ سماجي تربيت، ۽ ننڍن توڙي وڏي عمر وارن ماڻهن جي سار سنڀال ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Global Day of Parents |url=https://www.un.org/en/observances/parents-day |publisher=United Nations |access-date=16 September 2026}}</ref> == خاندان جي تاريخي اوسر بابت نظريا == {{Main|خاندان جي تاريخ}} [[فائل:A Fellah Family in the Fayum. (1911) - TIMEA.jpg|thumb|[[فيوم]] جو هڪ خاندان، 1911ع]] خاندان جي ابتدا ۽ تاريخي اوسر بابت مختلف دورن ۾ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي سماجي مفڪرن مان ڪيترن اهو تصور پيش ڪيو تہ ابتدائي انساني سماج ننڍن گروهن ۽ مائٽيءَ جي بنياد تي منظم ٿيو ۽ گڏيل محنت، خوراڪ حاصل ڪرڻ، تحفظ ۽ نسل جي تسلسل جهڙين ضرورتن خانداني ۽ مائٽاڻن گروهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جديد [[بشريات]]، بهرحال، خاندان جي ارتقا کي ڪنهن هڪ سادي يا لازمي مرحليوار سلسلي سان بيان نٿي ڪري؛ مختلف انساني سماجن ۾ مائٽي، رهائش، شادي ۽ خانداني تنظيم جا نمونا گهڻو متنوع رهيا آهن. [[فائل:Family.svg|thumb|300px|خانداني رشتن جي هڪ خاڪي واري نمائندگي]] شروعاتي سماجي نظريي ۾ اهو خيال پڻ ملي ٿو تہ گڏيل زندگيءَ سان انسانن لاءِ خوراڪ حاصل ڪرڻ، شڪار، ٻارن جي سار سنڀال ۽ ٻاهرين خطرن کان تحفظ نسبتاً آسان ٿيو. اهڙين تشريحن ۾ خوني مائٽيءَ ۽ نسل جي تسلسل کي ابتدائي سماجي گروهن جي تنظيم جو اهم عنصر سمجهيو ويو. خاندان جي ٺهڻ ۾، تنهن هوندي بہ، صرف حياتياتي مائٽي نه پر معاشي سهڪار، گڏيل رهائش، وسيلن جي ورڇ، ٻارن جي پرورش ۽ سماجي ذميوارين پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[فائل:Family by Edwina Sandys.JPG|thumb|250px|خاندان جي موضوع تي [[ايڊوينا سينڊيز]] جو فن پارو]] سنڌي ليکڪ [[رڪ سنڌي]] خاندان جي تاريخي اوسر بابت بحث ڪندي ان کي اوائلي گڏيل سماجي ۽ معاشي تنظيم سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب قديم سماجن ۾ خاندان جا فرد گڏجي محنت ڪندا، حاصل ڪيل وسيلن کي گڏيل نموني استعمال ڪندا ۽ هڪ ٻئي جي تحفظ ۽ نسل جي تسلسل لاءِ سهڪار ڪندا هئا. هن نقطه نظر ۾ خاندان کي رڳو خوني مائٽيءَ جو گروهه نه، پر معاشي ناتن سان ڳنڍيل سماجي تنظيم پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ''قومون ۽ قومي آزادي جي تحريڪ''، ليکڪ: رڪ سنڌي.</ref> اهڙي تاريخي-معاشي تشريح موجب پيداواري وسيلن جي گڏيل حاصلات ۽ استعمال وسيع خانداني گروهن جي قيام ۽ بقا ۾ مددگار رهيا. خاندان جي ماڻهن جو گڏ رهڻ صرف رشتيداريءَ جي جذبي سان نه، پر معيشت کي گڏيل نموني هلائڻ، گڏجي محنت ڪرڻ، هڪ ٻئي جي حفاظت ڪرڻ ۽ ايندڙ نسل جي پرورش جهڙن مقصدن سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref>{{Citation |title=قومون ۽ قومي تحريڪ آزادي (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |accessdate=2017-07-08 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029142636/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=491 |dead-url=yes }}</ref> == ول ڊيورنٽ جو تجزيو == [[فائل:Awaji Minshuku 1980 Funase Img345.jpg|thumb|هڪ [[جاپاني ماڻهو|جاپاني]] خاندان، 1980ع]] [[ول ڊيورنٽ]] پنهنجي سماجي ۽ فلسفياڻي لکڻين ۾ خاندان کي انساني سماج جي بنيادي ادارن مان هڪ قرار ڏنو. سندس خيال موجب خاندان جو بنياد رڳو زال مڙس جي تعلق ۾ نه، پر ٻارن جي پيدائش، سندن ڊگهي عرصي تائين محتاجي، پرورش ۽ سماجي تربيت سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: ول ڊيورنٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن 2016ع؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> [[فائل:Ramallah-Family-1905.jpg|thumb|[[رملا]] جو هڪ خاندان، 1905ع]] ڊيورنٽ جي تشريح موجب ٻار جي ڊگهي عرصي واري بي وسي والدين ۽ اولاد جي مضبوط لاڳاپي کي جنم ڏئي ٿي ۽ خاندان کي سماجي استحڪام ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿي. خاندان رسمن، روايتن، هنر، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل سماجي ورثي کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿو. سندس نظر ۾ خاندان اهو پهريون سماجي ماحول آهي، جتي ٻار ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، گڏجي رهڻ، ورڇ ڪرڻ ۽ سهڪار جا طريقا سکي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> ڊيورنٽ خاندان کي فرد جي اخلاقي ۽ سماجي تربيت جو مرڪز پڻ سمجهي ٿو. سندس خيال موجب ٻار پنهنجي شروعاتي انفرادي خواهشن کان اڳتي وڌي خاندان اندر ٻين ماڻهن جي ضرورتن، حقن ۽ ذميوارين کي سمجهڻ شروع ڪري ٿو؛ اهڙي طرح خاندان وسيع سماجي وابستگيءَ جي شروعاتي تربيتگاهه بڻجي ٿو.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> === صنعتڪاري ۽ خاندان بابت ڊيورنٽ جا خيال === ڊيورنٽ جديد [[صنعتڪاري]] جي خاندان تي اثرن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس خيال موجب جڏهن پيداوار جو مرڪز گهر ۽ زرعي زمين کان ڪارخاني ۽ شهري معيشت ڏانهن منتقل ٿيو تہ خاندان جي پراڻي معاشي حيثيت ۾ تبديلي آئي. روزگار لاءِ ماڻهن جي نقل مڪاني ۽ ڪم جي هنڌن جي تبديليءَ سان اهڙا بين النسلي تعلق به ڪمزور ٿي سگهيا، جيڪي اڳ گڏيل گهريلو پيداوار ۽ رهائش جي ماحول ۾ قائم رهندا هئا.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> هن وڌيڪ دليل ڏنو تہ وڏي پيماني واري صنعت ۽ رياستي مرڪزيت سان اهي ڪيترائي سياسي، معاشي ۽ تعليمي ڪم، جيڪي اڳ خاندان سرانجام ڏيندو هو، ٻين ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. ڊيورنٽ ان تبديليءَ کي خانداني وفاداري، والديني اختيار ۽ فردن جي هڪ ٻئي سان وابستگيءَ ۾ تبديليءَ سان ڳنڍيو. هي ڊيورنٽ جي فلسفياڻي ۽ سماجي تشريح آهي؛ جديد سماجيات ۾ صنعتڪاري ۽ خانداني تبديليءَ جي تعلق بابت مختلف ۽ وڌيڪ پيچيدا نظريا موجود آهن.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == نظرين جي تاريخ == {{Main|خاندان جي تاريخ}} خاندان جي تاريخ جي شروعاتي عالمن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي حياتياتي [[ارتقا جو نظريو|ارتقائي نظريي]] کي خانداني نظامن جي ارتقا بابت پنهنجن نظرين تي لاڳو ڪيو.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Sociology/Founding the discipline |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=2009-07-26 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |archive-date=2009-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223213531/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology/222961/Founding-the-discipline#ref=ref748622 |url-status=live }}</ref> آمريڪي بشريات دان [[ليوس ايڇ. مورگن]] 1877ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' ۾ انساني ترقيءَ جي ٽن مرحلن بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب انساني سماج [[ابتدائي ثقافت|وحشي دور]] کان [[بربريت]] ۽ پوءِ [[تهذيب]] ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/reference/archive/morgan-lewis/ancient-society/index.htm |title=Ancient Society by Lewis H. Morgan 1877 }}</ref> مورگن جو ڪتاب [[فريڊرڪ اينگلز]] جي 1884ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''[[خاندان، ذاتي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' لاءِ اهم فڪري سرچشمو بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |title=Cultural Anthropology |access-date=2009-07-22 |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |archive-date=2009-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815222603/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/146165/cultural-anthropology/38786/Marxism-and-the-collectors#ref=ref423234 |url-status=live }}</ref> اينگلز مورگن جي ان مفروضي کي وڌيڪ وسيع ڪيو تہ معاشي عنصرن ابتدائي برادريءَ کي طبقن ۾ ورهايل سماج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Marxists Internet Archive |access-date=2009-07-17 |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |archive-date=2006-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060425070029/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm |url-status=live }}</ref> اينگلز جو [[وسيلا|وسيلن]] تي ضابطي بابت نظريو، ۽ پوءِ [[ڪارل مارڪس]] جا نظريا، خاندان جي جوڙجڪ ۽ ڪمن ۾ تبديليءَ جي سببن ۽ اثرن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيا ويا. هن نظريي جي مقبوليت وڏي عرصي تائين نمايان رهي، پر ويهين صديءَ ۾، خاص طور ٻين سماجياتي نظرين جهڙوڪ [[ساختياتي فعليت]] جي مقبول ٿيڻ سان، خاندان جي مطالعي ۾ ٻيا نظرياتي رخ پڻ وڌيڪ اهم بڻيا. === صنعتي سماج ۾ مرڪزي خاندان === [[File:Families US.svg|thumb|upright=1.35|آمريڪا ۾ خانداني ۽ گهريلو ترتيبون وڌيڪ متنوع ٿي ويون آهن ۽ ڪا به هڪ گهريلو ترتيب آمريڪي آباديءَ جي اڌ جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Marriages, Families & Intimate Relationships">{{cite book |last1=Williams |first1=Brian |last2=Sawyer |first2=Stacey C. |last3=Wahlstrom |first3=Carl M. |year=2005 |title=Marriages, Families & Intimate Relationships |publisher=Pearson |location=Boston, MA |id=0-205-36674-0}}</ref>]] جديد سماج ۾ خاندان کي اڪثر ٻاهرين دنيا کان پناهه ۽ ذاتي اطمينان جي جاءِ طور ڏٺو وڃي ٿو. زن ۽ ايٽزن ''خاندان بطور پناهه'' واري تصور جو ذڪر ڪن ٿا، يعني اهڙي جاءِ جتي [[ويجهڙائپ]]، [[محبت]] ۽ [[اعتماد (سماجي سائنس)|اعتماد]] موجود هجي ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي واري دٻاءَ کان عارضي پناهه حاصل ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last1=Zinn |first1=Maxine Baca |last2=Eitzen |first2=D. Stanley |title=Diversity in families |url=https://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |access-date=2012-01-06 |edition=6 |year=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=978-0-205-33522-0 |page=557 |quote=''خاندان بطور پناهه'' جو تصور خاندان کي هڪ غير شخصي دنيا کان بچاءَ واري اهڙي جاءِ طور پيش ڪري ٿو، جتي ويجهڙائپ، محبت ۽ اعتماد موجود آهن ۽ جتي فرد جديد سماج جي غير انساني مقابلي کان پناهه وٺي سگهن ٿا. ڪرسٽوفر لاش هن تصور کي ''بي رحم دنيا ۾ پناهه'' سڏيو ۽ ان کي عوامي دنيا ۾ محسوس ٿيندڙ محرومين سبب نجي زندگيءَ جي مثالي پيشڪش قرار ڏنو. |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329013617/http://books.google.com/books?id=PertAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> [[صنعتڪاري]] دوران خاندان بابت هڪ تصور اهو پيدا ٿيو تہ خاندان گرمجوشي ۽ شفقت جو مرڪز آهي، جنهن جي نمائندگي ماءُ ڪندي آهي، جڏهن تہ ٻاهرين واپاري دنيا کي مقابلي ۽ جارحيت سان ڳنڍيو ويندو هو؛ اهڙي تصور ۾ خاندان جو ڪم فردن کي ٻاهرين دنيا کان تحفظ ڏيڻ هو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} زن ۽ ايٽزن موجب، وقت سان خاندان جي ان حفاظتي تصور جي اهميت گهٽجي ۽ خانداني اطمينان جا نوان تصور پيدا ٿيا؛ جديد خاندان کي سندن تشريح ۾ وڌيڪ اهڙي اداري طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻين سماجي انتظامن ۾ نه ملندڙ اهم جذباتي ۽ سماجي ضرورتون پوريون ڪري ٿو.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=3}} ڪجهه مطالعي ۾ ناخوشگوار ازدواجي رشتن کي ڪلينيڪي ڊپريشن جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref>{{Cite web |author1=Tatiana D. Gray |author2=Matt Hawrilenko |author3=James V. Cordova |date=2019 |title=Randomized Controlled Trial of the Marriage Checkup: Depression Outcomes |url=https://arammu.com/assets/research/MC%20Depression%20Outcomes.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fink |first1=Brandi C. |last2=Shapiro |first2=Alyson F. |date=March 2013 |title=Coping Mediates the Association Between Marital Instability and Depression, but Not Marital Satisfaction and Depression |journal=Couple & Family Psychology |volume=2 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1037/a0031763 |issn=2160-4096 |pmc=4096140 |pmid=25032063}}</ref><ref>{{Cite journal |author1=Maria R. Goldfarb |author2=Gilles Trudel |date=2019 |title=Marital quality and depression: a review |journal=Marriage & Family Review |volume=55 |issue=8 |pages=737–763 |doi=10.1080/01494929.2019.1610136 |s2cid=165116052}}</ref> زن ۽ ايٽزن موجب عام تصور ۾ ماضيءَ جي خانداني جوڙجڪ کي اڄ جي خاندان کان وڌيڪ مستحڪم ۽ خوشحال سمجهڻ جو رجحان ملي ٿو. هو ان تصور سان اختلاف ڪندي لکن ٿا تہ خاندان جو ڪو اهڙو تاريخي ''سونهري دور'' نه هو، جنهن ۾ اڄ سان منسوب مسئلا موجود نه هجن؛ زال يا مڙس جو خاندان ڇڏي وڃڻ، شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻار ۽ ٻيون اهڙيون حالتون ماضيءَ ۾ پڻ موجود هيون.{{sfn|Zinn|Eitzen|1987|p=8}} === جديد پڄاڻان خاندان === [[File:Percentage of birth to unmarried women, selected countries, 1980 and 2007.png|upright=2|thumb|چونڊ ملڪن ۾ غير شادي شده عورتن مان ٿيندڙ پيدائشن جو سيڪڙو، 1980ع ۽ 2007ع<ref name="non_mar1">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |title=Changing Patterns of Nonmarital Childbearing in the United States |work=CDC/National Center for Health Statistics |date=May 13, 2009 |access-date=September 24, 2011 |archive-date=September 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906063823/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db18.htm |url-status=live }}</ref>]] خاندان کي ''زوال پذير'' سمجهڻ يا نه سمجهڻ گهڻو ڪري ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو تہ خاندان جي تعريف ڪهڙي ڪئي وڃي ٿي. آمريڪا ۾ شادي شده جوڙن تي مشتمل گهراڻن جو تناسب سڀني گهراڻن جي اڌ کان گهٽ ٿي چڪو آهي، جڏهن تہ والدين ۽ ٻارن تي مشتمل روايتي نموني وارا گهراڻا پڻ مجموعي گهراڻن جو محدود حصو بڻجي ويا آهن.<ref>{{cite news |last=Tavernise |first=Sabrina |date=2011 |title=Married Couples Are No Longer a Majority, Census Finds |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1# |access-date=January 8, 2014 |archive-date=March 25, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325130308/http://www.nytimes.com/2011/05/26/us/26marry.html?_r=1 |url-status=live }}</ref> مغربي دنيا ۾ شاديون هاڻي اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ حد تائين معاشي، سماجي يا سياسي مقصدن لاءِ [[طئي ٿيل شادي|طئي ڪيون وڃن ٿيون]] ۽ ساٿي جي چونڊ ۾ [[محبت]] ۽ ذاتي پسند کي وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=The Family Revolution |url=https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |access-date=2022-05-04 |website=Greater Good |language=en |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315184821/https://greatergood.berkeley.edu/article/item/the_family_revolution |url-status=live }}</ref> ڪجهه عالمن موجب محبت ۽ جذباتي اطمينان تي وڌندڙ زور خاندان ۽ شاديءَ جي تاريخي ڪمن ۾ هڪ اهم سماجي تبديليءَ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref>Coontz, Stephanie. 2005. ''Marriage, A History: How Love Conquered Marriage''. New York: Viking/Penguin Books.</ref> [[مارگريٽ ميڊ]] خاندان کي انساني سماجي تسلسل جي اهم ضمانتن مان هڪ سمجهندي هئي. سندس خيال موجب انسانيت جون سماجي ۽ ثقافتي خصوصيتون پاڻمرادو قائم نٿيون رهن، پر انهن جي سکيا ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقلي ضروري آهي.<ref>''Male and Female'', New York, 1949. pp. 193–194</ref> ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، مختلف خانداني نمونن کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ پنهنجي [[خانداني قانون]] ۾ تبديليون ڪيون آهن. مثال طور [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ ''خانداني قانون (اسڪاٽلينڊ) ايڪٽ 2006ع'' گڏ رهندڙ غير شادي شده ساٿين کي ڪجهه محدود حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation|title=Family Matters – Couples – Cohabitation|publisher=Scottish Government, Edinburgh|date=27 April 2006|website=Scotland.gov.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=24 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024082441/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Justice/law/17867/fm-couples-root/fm-couples-cohabitation}}</ref> 2010ع ۾ [[آئرلينڊ]] ''سول پارٽنرشپ ۽ گڏ رهندڙ ساٿين جي ڪجهه حقن ۽ ذميوارين بابت ايڪٽ 2010ع'' منظور ڪيو. بين الاقوامي سطح تي پڻ تبديليون ٿيون آهن، جن ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ''شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت يورپي ڪنوينشن'' شامل آهي،<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/085.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 October 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001002094646/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/085.htm|url-status=live}}</ref> جيڪو 1978ع ۾ لاڳو ٿيو. ان جي توثيق ڪندڙ ملڪن کي شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن کي ڪنوينشن ۾ مقرر قانوني حق مهيا ڪرڻا پون ٿا. [[برطانيا]] 1981ع ۽ آئرلينڊ 1988ع ۾ ان جي توثيق ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091742/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=085&CM=&DF=&CL=ENG|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ڪجهہ مائرن جا ٻار هڪ کان وڌيڪ پيئرن مان آهن؛ هڪ مطالعي موجب پنجن مان لڳ ڀڳ هڪ ماءُ لاءِ اها حالت هئي، جڏهن تہ ٻن يا وڌيڪ ٻارن وارين مائرن ۾ اهو تناسب 28 سيڪڙو ٻڌايو ويو. مطالعي ۾ اهڙي خانداني صورت جي شرح مختلف نسلي ۽ سماجي-معاشي گروهن ۾ مختلف ملي.<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao|title=1 in 5 US moms have kids with multiple dads, study says|date=1 April 2011|website=Nbcnews.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622083111/http://www.nbcnews.com/id/42364656/ns/health-childrens_health/t/us-moms-have-kids-multiple-dads-study-says/#.VaJYA7XD_Ao}}</ref> مغربي سماجن ۾ اڪيلي والدين وارا خاندان وڌيڪ عام ۽ سماجي طور وڌيڪ قبوليل ٿيا آهن. اهڙن خاندانن ۾ اڪيلي ماءُ وارا خاندان اڪيلي پيءُ وارن خاندانن کان وڌيڪ عام آهن.<ref>{{Cite web |title=American Children's Family Structure: Single-Parent Families |url=https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |access-date=2022-05-04 |website=Bowling Green State University |language=en |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620125849/https://www.bgsu.edu/ncfmr/resources/data/family-profiles/eickmeyer-single-parent-families-fp-17-17.html |url-status=live }}</ref> اڪيلي والدين کي ٻارن جي پرورش سان گڏ گهٽ آمدني، رهائش، ٻارن جي سنڀال ۽ محفوظ گهريلو ماحول جي خرچن جهڙين مشڪلاتن کي پڻ منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. خاندانن جون ٻيون صورتون پڻ موجود آهن، جن ۾ ٻارن جي پرورش ڪندڙ ٻه مائرون، ٻه پيئر، [[غير ثنائي صنف|غير ثنائي]]، [[ٽرانسجينڊر]] يا ٻين صنفي ۽ جنسي سڃاڻپن وارا والدين شامل ٿي سگهن ٿا. اهڙا خاندان [[متبادل ماءُ ذريعي پيدائش]]، [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]]، [[انٽرايوٽرين انسيمينيشن]]، گود وٺڻ ۽ ٻين طريقن سان ٻارن جي پرورش ڪري سگهن ٿا. == گهريلو تشدد == {{Main|گهريلو تشدد}} '''گهريلو تشدد''' خاندان يا گهريلو يونٽ اندر ٿيندڙ تشدد کي چيو وڃي ٿو. ان اصطلاح جي قانوني ۽ سماجي سمجهاڻي ثقافت ۽ قانوني نظام موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |title=Definitions of Domestic Violence – Child Welfare Information Gateway |website=Childwelfare.gov |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215012201/https://www.childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/defdomvio.cfm |archive-date=15 December 2014 }}</ref> طبي، قانوني، سياسي ۽ سماجي حوالن ۾ ان جون وصفون مختلف ٿي سگهن ٿيون ۽ اهي وقت ۽ علائقي سان پڻ تبديل ٿيون آهن. [[عورتن خلاف تشدد ۽ گهريلو تشدد جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت ڪنوينشن]] موجب:<ref>{{cite web|url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Full list|website=Coe.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210455/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|''گهريلو تشدد'' مان مراد جسماني، جنسي، نفسياتي يا معاشي تشدد جا اهي سڀ عمل آهن، جيڪي خاندان يا گهريلو يونٽ اندر، يا اڳوڻن يا موجوده زال مڙس يا ساٿين جي وچ ۾ ٿين، ڀلي ڏوهاري متاثر شخص سان ساڳئي رهائشگاهه ۾ رهي ٿو، اڳ رهي چڪو هجي يا نه.}} 1993ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ''[[عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامو|عورتن خلاف تشدد جي خاتمي بابت پڌرنامي]]'' گهريلو تشدد کي عورتن خلاف تشدد جي ٽن اهم ماحولن مان هڪ قرار ڏيندي هن ريت بيان ڪيو:<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|date=20 December 1993|publisher=[[گڏيل قومون]]|access-date=28 June 2017|archive-date=16 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816082450/https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|url-status=live}}</ref> {{Blockquote|خاندان اندر ٿيندڙ جسماني، جنسي ۽ نفسياتي تشدد، جنهن ۾ مارڪٽ، گهر اندر ڇوڪرين جو جنسي استحصال، [[ڏاج]] سان لاڳاپيل تشدد، [[ازدواجي زنا بالجبر]]، [[عورتن جي جنسي عضون جي ڪٽائي]] ۽ عورتن لاءِ نقصانڪار ٻيون روايتي رسمون، زال مڙس کان سواءِ ٻين پاران تشدد ۽ استحصال سان لاڳاپيل تشدد شامل آهن.}} === خانداني تشدد === '''خانداني تشدد''' هڪ وڌيڪ وسيع اصطلاح آهي، جنهن ۾ [[ٻارن سان بدسلوڪي]]، [[بزرگن سان بدسلوڪي]] ۽ خاندان جي فردن وچ ۾ ٿيندڙ ٻيا تشدد جا عمل پڻ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Wallace |first=Harvey |year=2004 |title=Family Violence: Legal, Medical, and Social Perspectives |publisher=Allyn & Bacon |isbn=0-205-41822-8 |page=2}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] ٻارن سان بدسلوڪي کي اهڙن جسماني ۽ جذباتي خراب سلوڪن، جنسي استحصال، غفلت ۽ استحصال جي صورتن طور بيان ڪري ٿي، جيڪي ٻار جي صحت، ترقي يا وقار کي حقيقي يا امڪاني نقصان پهچائين.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |title=Child maltreatment |publisher=World Health Organization |access-date=23 October 2017 |archive-date=17 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017235616/http://www.who.int/topics/child_abuse/en/ |url-status=live }}</ref> ==== والدين پاران ٻارن سان بدسلوڪي ==== {{See also|ناڪاري ننڍپڻ جا تجربا|ٻارن سان بدسلوڪي}} [[ٻارن سان بدسلوڪي]] ٻار سان جسماني، جنسي يا جذباتي خراب سلوڪ يا سندس سار سنڀال ۾ غفلت کي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Child+abuse|title=Child abuse – definition of child abuse by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|website=Thefreedictionary.com|access-date=15 September 2010|archive-date=9 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609124754/http://www.thefreedictionary.com/Child+Abuse|url-status=live}}</ref> آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] موجب ٻار سان بدسلوڪي ۾ والدين يا سار سنڀال ڪندڙ شخص جا اهڙا عمل يا عمل نه ڪرڻ شامل آهن، جيڪي ٻار کي نقصان، امڪاني نقصان يا نقصان جي خطري ۾ وجهن.<ref name=CDC>{{cite web |last1=Leeb |first1=R.T. |first2=L.J. |last2=Paulozzi |first3=C. |last3=Melanson |first4=T.R. |last4=Simon |last5=Arias |first5=I. |url=https://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |access-date=20 October 2008 |publisher=[[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز]] |title=Child Maltreatment Surveillance: Uniform Definitions for Public Health and Recommended Data Elements |date=1 January 2008 |archive-date=16 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081016225901/http://www.cdc.gov/ncipc/dvp/CMP/CMP-Surveillance.htm |url-status=live }}</ref> ان جا چار اهم قسم [[ٻارن سان غفلت|غفلت]]، [[جسماني بدسلوڪي]]، [[نفسياتي بدسلوڪي|نفسياتي يا جذباتي بدسلوڪي]] ۽ [[ٻارن جو جنسي استحصال]] آهن. ==== ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي ==== {{Main|ٻارن پاران والدين سان بدسلوڪي}} ٻارن پاران والدين سان [[بدسلوڪي]] اهڙو موضوع آهي، جنهن بابت رپورٽنگ ۽ تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي. اها زباني يا جسماني جارحيت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي. ڪجهه والدين شرمندگي يا سماجي دٻاءَ سبب اهڙن واقعن بابت مدد حاصل ڪرڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|title=Parenting and Family Support – Family Lives (Parentline Plus)|website=Parentlineplus.org.uk|access-date=12 April 2017|archive-date=21 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221082325/http://parentlineplus.org.uk/default.aspx?page=viewarticle&module=articles-view&id=686&tags=25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619160335/http://familylives.org.uk/sites/default/files/When%20family%20hurts%202010.pdf|title=WHEN FAMILY LIFE HURTS: Family experience of aggression in children – Parentline plus 31 October 2010|archive-date=June 19, 2012}}</ref> ==== بزرگن سان بدسلوڪي ==== {{Main|بزرگن سان بدسلوڪي}} بزرگن سان بدسلوڪي اهڙو هڪ ڀيرو يا بار بار ٿيندڙ عمل، يا مناسب قدم نه کڻڻ آهي، جيڪو اعتماد جي اميد واري ڪنهن رشتي اندر ٿئي ۽ ڪنهن وڏي عمر واري شخص کي نقصان يا تڪليف پهچائي.<ref>[http://www.elderabuse.org.uk elderabus.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820165643/https://www.elderabuse.org.uk/ |date=2019-08-20 }}, رسائي 12 آڪٽوبر 2007ع.</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] پڻ اهڙي وصف اختيار ڪئي آهي. ان ۾ زال يا مڙس، ساٿي، خانداني فرد، دوست، پاڙيسري يا اهڙا ماڻهو شامل ٿي سگهن ٿا جن تي بزرگ خدمتن يا سار سنڀال لاءِ ڀاڙيندو هجي. === جبري ۽ ٻاراڻي شادي === {{Main|جبري شادي|ٻاراڻي شادي}} جبري ۽ ٻاراڻيون شاديون دنيا جي ڪجهه علائقن، خاص طور ايشيا ۽ آفريڪا جي ڪجهه حصن ۾ ٿين ٿيون، ۽ تحقيق ۾ اهڙين شادين کي گهريلو تشدد جي وڌيڪ خطري سان پڻ لاڳاپيل ڏٺو ويو آهي.<ref name="hrw.org"/><ref name="who.int"/><ref name="bbc.co.uk"/><ref>{{Cite web|url=https://plan-uk.org/about/our-work/child-marriage|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312222100/http://www.plan-uk.org/early-and-forced-marriage/|title=Early and forced marriage – facts, figures and what you can do|archive-date=March 12, 2014 |website=Plan International UK}}</ref> [[جبري شادي]] اهڙي شادي آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻنهي ڌرين جي آزاد ۽ مڪمل رضامندي موجود نه هجي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=3 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml |url-status=live}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ خانداني يا سماجي دٻاءُ ايترو مضبوط ٿي سگهي ٿو جو ظاهري رضامنديءَ باوجود فرد پاڻ کي شاديءَ کان انڪار ڪرڻ جي حقيقي آزادي کان محروم محسوس ڪري. دنيا جي ڪجهه حصن ۾ [[ڪنوار جي قيمت]] ۽ [[ڏاج]] جون رسمون پڻ جبري شادي يا استحصالي حالتن سان ڳنڍجي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2|title=Ethics – Slavery: Modern slavery|website=Bbc.co.uk|access-date=12 April 2017 |archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106012011/http://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml#section_2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|title=Report of the Special Rapporteur on contemporary forms of slavery, including its causes and consequences|author=Gulnara Shahinian|website=Ohchr.org|access-date=23 October 2017|archive-date=21 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060954/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session21/A-HRC-21-41_en.pdf|url-status=live}}</ref> '''ٻاراڻي شادي''' اهڙي [[شادي]] آهي، جنهن ۾ هڪ يا ٻئي ڌريون 18 سالن کان گهٽ عمر جون هجن.<ref name="unicef.org">{{cite web|url=http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html|title=Child marriage|website=UNICEF|access-date=12 April 2017|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html}}</ref><ref name="hrw.org">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights|date=14 June 2013|website=Human Rights Watch|access-date=12 April 2017|archive-date=20 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620105605/https://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ ٻاراڻيون شاديون ڪيترن سماجن ۾ موجود رهيون آهن، پر موجوده دور ۾ بين الاقوامي انساني حقن جا ادارا انهن جي مخالفت ڪن ٿا.<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|work=I have a right to|publisher=BBC World Service |title=Article 16: Right to marriage and family and to equal rights of men and women during and after marriage |access-date=7 October 2014|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406125350/http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Factsheet: Child Marriage |url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf |archive-date=2013-09-09 |access-date=2014-07-20 |website=GirlUp |publisher=United Nations Foundation}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314073138/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|archive-date=March 14, 2013|title=Child marriages: 39,000 every day|website=WHO |date=7 March 2013 |access-date=7 October 2014}}</ref> ٻاراڻيون شاديون ڪڏهن خاندانن پاران اڳواٽ طئي ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن [[اغوا ذريعي شادي]] جي صورت ۾ پڻ ٿين ٿيون.<ref name="bbc.co.uk"/> == خانداني عزت جو تصور == {{Main|خانداني عزت}} {{Further|عزت جي ثقافت|غيرت جي نالي ۾ قتل}} '''خانداني عزت''' هڪ تجريدي تصور آهي، جيڪو هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ماڻهن جي گروهه جي سماجي حيثيت، عزت ۽ پنهنجي باري ۾ قدر جي تصور سان واسطو رکي ٿو.<ref name="Malina2001">{{cite book |last=Malina |first=Bruce J. |title=The New Testament world: insights from cultural anthropology |url=https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |access-date=7 November 2011 |date=2001 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22295-6 |page=42 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103408/https://books.google.com/books?id=Ek3fSY7jRDcC&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref name="spain">{{cite journal |last2=Manstead |first2=Antony S.R. |last3=Fischer |first3=Agneta H. |last1=Mosquera |first1=Patricia M.R. |title=Honor in the Mediterranean and Northern Europe |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |date=January 2002 |volume=33 |issue=1 |pages=16–36 |url=http://jcc.sagepub.com/content/33/1/16.short |access-date=17 October 2011 |doi=10.1177/0022022102033001002 |s2cid=55174724 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225103411/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0022022102033001002 }}</ref> ڪجهه ثقافتن ۾ خاندان کي عزت جو اهم ذريعو سمجهيو وڃي ٿو ۽ فردن جي عملن کي سڄي خاندان جي سماجي ساک سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Family">{{cite book |last=Berns |first=Roberta |title=Child, family, school, community: socialization and support |url=https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |year=2007 |publisher=Thompson Learning |page=139 |isbn=978-0-495-00758-6 |access-date=2020-10-31 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415005944/https://books.google.com/books?id=AD3e7Xdn2NMC&q=family+honor+in+different+cultures&pg=PA528 |url-status=live }}</ref> [[عزت جي ثقافت|عزت تي زور ڏيندڙ ثقافتن]] ۾ خانداني عزت جي حفاظت کي ڪڏهن فرد جي آزادي يا ذاتي ڪاميابيءَ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="McGoldrickGiordano2005">{{cite book |last1=McGoldrick |first1=Monica |last2=Giordano |first2=Joseph |last3=Garcia-Preto |first3=Nydia |title=Ethnicity and family therapy |url=https://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |access-date=24 October 2011 |date=2005 |publisher=Guilford Press |page=445 |isbn=978-1-59385-020-3 |archive-date=16 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316101153/http://books.google.com/books?id=6Al1kB_6GyMC |url-status=live }}</ref> انتهائي حالتن ۾ ان تصور سان [[غيرت جي نالي ۾ قتل]] پڻ ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ خاندان يا سماجي گروهه جو فرد ان بنياد تي قتل ڪيو وڃي ٿو تہ ڏوهاري سمجهن ٿا تہ متاثر شخص خاندان يا برادريءَ لاءِ بدنامي آندي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |title=Ethics: Honour Crimes |publisher=BBC |date=1 January 1970 |access-date=23 December 2013 |archive-date=19 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619163216/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/ |url-status=live }}</ref> == معاشي معاملا == خاندان اڪثر گڏيل وسيلن جي استعمال، خرچن جي ورڇ ۽ [[گڏيل ملڪيت]] تي ٻڌل معاشي يونٽ پڻ هوندو آهي. === ڏاج، ڪنوار جي قيمت ۽ مهر === {{Further|ڏاج|ڪنوار جي قيمت|مهر}} [[File:Thai Bride Price 2008.jpg|thumb|left|ٿائيلينڊ ۾ مڱڻيءَ جي هڪ روايتي تقريب دوران ڪنوار جي قيمت جي رسمي پيشڪش]] '''ڏاج''' اهڙي ملڪيت، رقم، سامان يا اثاثا آهن، جيڪي ڪجهه سماجن ۾ شاديءَ وقت زال يا سندس خاندان طرفان مڙس يا سندس خاندان ڏانهن منتقل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|title=Definition of DOWRY|website=Merriam-webster.com|access-date=12 April 2017|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222025031/http://www.merriam-webster.com/dictionary/dowry|url-status=live}}</ref> تاريخي طور ڏاج دنيا جي ڪيترين ثقافتن، يورپ ۽ اتر آمريڪا سميت، ۾ موجود رهيو آهي؛ موجوده دور ۾ اهو خاص طور [[ڀارتي ننڍو کنڊ|ڀارتي ننڍي کنڊ]] جي ڪجهه علائقن سان وڌيڪ لاڳاپيل آهي. '''ڪنوار جي قيمت''' يا '''ڪنوار جي دولت''' اهڙي ملڪيت يا ادائيگي آهي، جيڪا گهوٽ يا سندس خاندان شاديءَ جي سلسلي ۾ ڪنوار جي خاندان کي ڏئي ٿو. اها رسم خاص طور صحارا کان ڏکڻ آفريڪا، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه حصن، جهڙوڪ [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ڪمبوڊيا]]، ۽ وچ ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي. '''مهر''' يا شاديءَ وقت ڪنوار کي ڏنل ملڪيت اهڙي ملڪيت آهي جيڪا گهوٽ ڪنوار کي پاڻ ڏئي ٿو ۽ جيڪا سندس ملڪيت ۽ اختيار هيٺ رهي ٿي.<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |year=1976 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |page=8}}</ref> === ملڪيت جا نظام ۽ محصول === ڪجهه ملڪن ۾ شادي شده جوڙن کي اهڙا محصولي فائدا حاصل هوندا آهن، جيڪي اڪيلي فرد يا غير شادي شده جوڙن لاءِ موجود نه هوندا آهن. ڪجهه قانوني نظام [[رواجي قانون واري شادي]] يا ''[[حقيقتي تعلق|حقيقتي]]'' لاڳاپن کي پڻ ڪجهه مقصدن لاءِ تسليم ڪن ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[سول ڀائيواري]] يا [[گهريلو ڀائيواري]] جا قانوني طريقا پڻ موجود آهن. زال مڙس جي ملڪيت بابت مختلف قانوني نظام رائج آهن. ڪيترن ملڪن ۾ زال مڙس پنهنجي ملڪيت الڳ رکي سگهن ٿا يا ان کي گڏيل ملڪيت بڻائي سگهن ٿا. [[گڏيل ملڪيت]] واري نظام ۾ طلاق جي صورت ۾ ملڪيت جي ورهاست مخصوص قانونن تحت ڪئي ويندي آهي. [[وصيت]] يا [[ٽرسٽ قانون|ٽرسٽ]] نه هئڻ جي صورت ۾ فوت ٿيل شخص جي ملڪيت جي وراثت بابت پڻ مختلف ملڪن جا قانون مختلف آهن. == حق ۽ قانون == === خانداني حق === [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 1948ع واري ''[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]]'' ۾ خاندان بابت حق کي تسليم ڪيو ويو آهي: {{Blockquote |text=خاندان سماج جو فطري ۽ بنيادي گروهي يونٽ آهي ۽ ان کي سماج ۽ رياست کان تحفظ حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |multiline=yes |source=[https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights انساني حقن جو عالمي پڌرنامو، آرٽيڪل 16.3] }} [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل|جارج هيگل]] خاندان کي [[قانوني شخص]] طور پڻ ڏٺو،<ref name="o509">{{cite book |last=Hegel |first=Georg Wilhelm Fredrich |editor-first1=Allen W. |editor-last1=Wood |title=Hegel: Elements of the Philosophy of Right |publisher=Cambridge University Press |date=25 October 1991 |isbn=978-0-521-34438-8 |doi=10.1017/cbo9780511808012 |page=}}</ref> ۽ ڪجهه ملڪن جي قانوني نظامن ۾ خاندان کي مخصوص قانوني حيثيت يا تحفظ حاصل آهي.<ref name="p817">{{cite journal |last1=Carney |first1=Michael |last2=Gedajlovic |first2=Eric |last3=Strike |first3=Vanessa M. |title=Dead Money: Inheritance Law and the Longevity of Family Firms |journal=Entrepreneurship Theory and Practice |volume=38 |issue=6 |date=2014 |issn=1042-2587 |doi=10.1111/etap.12123 |pages=1261–1283}}</ref> === توليدي حق === {{Main|توليدي حق}} {{Further|جبري نس بندي|جبري حمل|جبري اسقاط حمل}} [[File:Total Fertility Rate Map by Country.svg|thumb|right|upright=1.35|[[پاپوليشن ريفرنس بيورو]] موجب 2020ع ۾ ملڪن جي [[ڪل زرخيزي شرح]]]] '''توليدي حق''' نسل وڌائڻ ۽ [[توليدي صحت]] سان لاڳاپيل قانوني حق ۽ آزاديون آهن. انهن ۾ ٻارن جي تعداد، [[خانداني منصوبابندي]]، حملن جي وچ واري وقفي، [[حمل روڪ]] ۽ نجي زندگيءَ بابت فيصلا [[جبر]] ۽ [[امتيازي سلوڪ]] کان آزاد ٿي ڪرڻ، صحت جون مناسب خدمتون حاصل ڪرڻ ۽ ضروري معلومات تائين رسائي جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20030829044430/http://www.who.int/hhr/activities/GRR/en/|archive-date=August 29, 2003|title=Gender, equity, human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|title=State of World Population 2005|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=1 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301232916/http://www.unfpa.org/swp/2005/english/ch3/ch3_box9.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|title=WHO – Gender and human rights|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=23 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223213827/https://www.who.int/reproductivehealth/topics/gender_rights/sexual_health/en/|url-status=live}}</ref> [[گڏيل قومن جو آبادي فنڊ]] موجب توليدي حقن ۾ ٻارن جي تعداد، وقت ۽ سندن وچ واري وقفي بابت فيصلو ڪرڻ، رضاڪاراڻي طور شادي ڪرڻ ۽ خاندان قائم ڪرڻ، ۽ صحت جي ممڪن حد تائين اعليٰ معيار حاصل ڪرڻ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|title=Supporting the Constellation of Reproductive Rights|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730095817/http://www.unfpa.org/rights/rights.htm|url-status=live}}</ref> [[خانداني منصوبابندي]] مان مراد اهي طريقا ۽ فيصلا آهن، جن وسيلي فرد ۽ جوڙا پنهنجي زرخيزي، گهربل ٻارن جي تعداد ۽ سندن پيدائش جي وقت ۽ وقفي بابت منصوبابندي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/topics/family_planning/en/|title=Family planning|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318195523/http://www.who.int/topics/family_planning/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.unfpa.org/family-planning|title=Family planning|website=UNFPA – United Nations Population Fund|access-date=12 April 2017|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330132526/https://www.unfpa.org/family-planning|url-status=live}}</ref> تاريخ ۾ رياستن ۽ مذهبي ادارن ڪجهه هنڌن تي خاندان جي قد ۽ توليدي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ پاليسيون اختيار ڪيون آهن. انهن ۾ حمل روڪ يا اسقاط حمل تي پابنديون، [[اولاد وڌائڻ واري پاليسي|اولاد وڌائڻ واريون پاليسيون]]، وڏي خاندان خلاف پابنديون، چين جي 1978ع کان 2015ع تائين لاڳو [[هڪ ٻار واري پاليسي]]، [[جبري اسقاط حمل]] ۽ [[جبري نس بندي]] جهڙا طريقا شامل رهيا آهن. جبري نس بنديءَ جي ڪجهه مهمن ۾ نسلي يا مقامي اقليتن کي خاص طور نشانو بڻايو ويو، جن ۾ اوڀر يورپ جون روما عورتون<ref>{{cite web|url=http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|title=Forced/Coerced Sterilization|website=Stopvaw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=13 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213022059/http://www.stopvaw.org/forced_coerced_sterilization|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|title=Czech regret over sterilisation|website=BBC News|access-date=12 April 2017|date=2009-11-24|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013150955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8375960.stm|url-status=live}}</ref> ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيرو جون مقامي عورتون شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|title=Peru women fight for justice over forced sterilisation|first=Mattia|last=Cabitza|date=6 December 2011|access-date=12 April 2017|work=[[بي بي سي نيوز]]|archive-date=8 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708075032/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-15891372|url-status=live}}</ref> === والدين جا حق === [[والدين جي حقن جي تحريڪ]] اهڙي تحريڪ آهي، جنهن جا حامي خانداني قانون تحت والدين ۽ ٻارن سان لاڳاپيل حقن ۽ ذميوارين تي ڌيان ڏين ٿا. [[مائرن جي حقن جي تحريڪ]] [[ماءُ جي صحت]]، ڪم واري هنڌ جا حق، [[کير پيارڻ]] ۽ خانداني قانون ۾ مائرن جي حقن جهڙن معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي. [[پيئرن جي حقن جي تحريڪ]] خاص طور [[ٻارن جي تحويل]]، [[ٻارن جي خرچ]] ۽ پيئرن ۽ سندن [[ٻار|ٻارن]] سان لاڳاپيل ٻين خانداني قانوني معاملن تي ڌيان ڏئي ٿي.{{sfn|Collier|Sheldon|2006|pp=1–26}} === ٻارن جا حق === {{Main|ٻارن جا حق}} '''ٻارن جا حق''' ٻارن جا انساني حق آهن، جن ۾ نابالغن لاءِ خاص تحفظ ۽ سار سنڀال، والدين سان لاڳاپو، سڃاڻپ، بنيادي ضرورتن جي فراهمي ۽ تشدد ۽ بدسلوڪي کان آزاديءَ جا حق شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/crc/index_protecting.html|title=Protecting children's rights |website=UNICEF|access-date=23 October 2017 |archive-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306162541/https://www.unicef.org/crc/index_protecting.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|title=Children's Rights|website=Hrw.org|access-date=12 April 2017|archive-date=6 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406151206/https://www.hrw.org/topic/childrens-rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/children|title=Children and human rights|publisher=Amnesty International|access-date=23 October 2017|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219233024/http://www.amnesty.org/en/children|url-status=live}}</ref> === شاديءَ جا حق === {{Main|شاديءَ جو قانون}} هر قانوني دائري جا پنهنجا [[شاديءَ جو قانون|شاديءَ بابت قانون]] آهن. اهي قانون ملڪن وچ ۾ نمايان طور مختلف آهن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪيترائي معاملا سماجي ۽ سياسي بحث جو موضوع رهيا آهن، جن ۾ [[عورتن جا حق]] ۽ [[هم جنس شادي]] شامل آهن. === قانوني سڌارا === ==== صنفي برابري ==== گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ڪيترن ملڪن جي [[خانداني قانون]] ۾ [[صنفي برابري]] ۽ [[طلاق جو قانون|طلاق جي قانونن]] بابت سڌارا ڪيا ويا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ شاديءَ اندر عورتن کي برابر قانوني حق ڏنا ويا ۽ اهڙا پراڻا قانون تبديل ڪيا ويا، جيڪي مڙس کي غالب قانوني حيثيت ڏيندا هئا. انگلينڊ ۽ آمريڪا جي [[عام قانون]] ۾ صدين تائين موجود [[ڪوورچر]] جو اصول پڻ ختم ڪيو ويو. 1975ع کان 1979ع واري عرصي ۾ [[اٽلي]]،<ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|title=The Policy on Gender Equality in Italy|website=Europarl.europa.eu|access-date=23 October 2017|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|url-status=live}}</ref> [[اسپين]]،<ref>{{cite book |chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm |chapter=Social Values and Attitudes |editor-first=Eric |editor-last=Solsten |editor2-first=Sandra W. |editor2-last=Meditz |title=Spain: A Country Study |location=Washington |publisher=Government Printing Office for the Library of Congress |year=1988 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm |url-status=live }}</ref> [[آسٽريا]]،<ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], p. 133</ref> [[اولهه جرمني]] ۽ [[پرتگال]] سميت ڪيترن يورپي ملڪن ۾ خانداني قانون ۾ اهم تبديليون ٿيون. 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] شهري قانون ۾ زال مڙس جي برابري بابت قرارداد (78) 37 منظور ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2 |format=PDF|title=On Equality of Spouses in Civil Law|website=Wcd.coe.int|access-date=23 October 2017|archive-date=21 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|url-status=live}}</ref> [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ 1985ع جي ريفرنڊم ذريعي شاديءَ اندر عورتن ۽ مردن جي قانوني برابري کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو، ۽ نوان سڌارا جنوري 1988ع کان لاڳو ٿيا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |title=Switzerland profile|date=24 July 2017|access-date=23 October 2017|website=Bbc.com|archive-date=17 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450|url-status=live}}</ref> [[يونان]] ۾ 1983ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن زال مڙس جي برابري کي تسليم ڪيو، ڏاج جي قانوني حيثيت ختم ڪئي ۽ شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن خلاف قانوني امتياز گهٽايو.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |title=AROUND THE WORLD; Greece Approves Family Law Changes|date=23 October 1983|access-date=23 October 2017|newspaper=The New York Times |archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html|url-status=live}}</ref> ==== طلاق ==== ڪجهه ملڪن، خاص طور تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارن ملڪن، ۾ [[طلاق]] نسبتاً تازو قانوني ٿي. مثالن ۾ [[اٽلي]] (1970ع)، [[پرتگال]] (1975ع)، [[برازيل]] (1977ع)، [[اسپين]] (1981ع)، [[ارجنٽينا]] (1987ع)، [[آئرلينڊ]] (1996ع)، [[چلي]] (2004ع) ۽ [[مالٽا]] (2011ع) شامل آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترن هنڌن تي اڳ [[شاديءَ جي منسوخي]] يا قانوني علحدگيءَ جا طريقا موجود هئا. [[فلپائن]] ۾ عام سول طلاق بابت قانوني صورتحال ٻين گهڻن ملڪن کان مختلف رهي آهي. {{See also|ملڪن موجب طلاق جو قانون}} شاديءَ کان ٻاهر ڄاول ٻارن جي قانوني حيثيت بابت قانون پڻ ڪيترن ملڪن ۾ تبديل ڪيا ويا آهن. == صحت == [[File:Maternal mortality rate worldwide.jpg|thumb|upright=1.35|2010ع ۾ دنيا ۾ هر 100,000 زنده پيدائشن تي ماءُ جي موت جي شرح<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html Country Comparison: Maternal Mortality Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418113820/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html |date=2015-04-18 }}</ref>]] === خانداني طب === {{Main|خانداني طب}} '''خانداني طب''' طب جي اهڙي تخصصي شاخ آهي، جيڪا هر عمر جي ماڻهن لاءِ جامع صحت جي سار سنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. ان ۾ مريض کي سندس خاندان ۽ برادريءَ جي پسمنظر ۾ سمجهڻ، بيمارين جي روڪٿام ۽ صحت جي واڌاري تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|title=What is Family Medicine?|website=Uchicago.edu – Department of Family Medicine|access-date=12 April 2017|archive-date=7 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507232549/http://familymedicine.bsd.uchicago.edu/OurDepartment/WhatIsFamilyMedicine|url-status=live}}</ref> صحت جي نظامن ۾ خانداني طب جي اهميت کي وڌندڙ طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307030845/http://www.who.int/dg/speeches/2013/family_medicine_20130626/en/|archive-date=March 7, 2014|title=The rising importance of family medicine|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref> [[File:2012 Infant mortality rate per 1000 live births, under-5, world map.svg|thumb|upright=1.35|2012ع ۾ دنيا ۾ ٻارن جي موت جون شرحون<ref>[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=July 14, 2014 }}, [[يونيسيف]]، 2013ع.</ref>]] === ماءُ جي موت === {{Main|ماءُ جي موت}} [[عالمي صحت تنظيم]] موجب '''ماءُ جي موت''' اهڙي عورت جو موت آهي، جيڪو حمل دوران يا حمل ختم ٿيڻ کان 42 ڏينهن اندر ٿئي ۽ جنهن جو سبب حمل، ان جي انتظام يا انهن سان وڌيل حالت هجي؛ حادثاتي يا اتفاقي سبب ان وصف ۾ شامل ناهن.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507115424/http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/ |archive-date=May 7, 2013 |title=Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|website=Who.int |access-date=12 April 2017}}</ref> تاريخي طور ماءُ جو موت عورتن جي موت جو اهم سبب رهيو آهي. جديد طبي خدمتن جي ترقيءَ سان ڪيترن ملڪن، خاص طور مغربي ملڪن، ۾ اها شرح تمام گهڻي گهٽجي آهي، پر آفريڪا ۽ ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ اڃا به اهم صحت جو مسئلو آهي.<ref name="autogenerated1"/> === نون ڄاول ۽ ٻارن جي موت === {{Main|ٻارڙن جي موت|ٻارن جي موت}} '''ٻارڙي جي موت''' هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت''' ٻار جي پنجين سالگرهه کان اڳ ٿيندڙ موت کي چيو وڃي ٿو. تاريخي طور اهي شرحون تمام گهڻيون هيون، پر جديد دور ۾ صحت، صفائي، غذائيت ۽ طبي خدمتن ۾ بهتريءَ سان دنيا جي ڪيترن حصن ۾ نمايان طور گهٽيون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141053/http://www.who.int/gho/child_health/mortality/neonatal_infant_text/en/|archive-date=March 24, 2014|title=Infant mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|title=Children: reducing mortality|website=Who.int|access-date=12 April 2017|archive-date=18 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418155122/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/|url-status=live}}</ref> == سياست == [[File:Parents_with_child_Statue_Hrobakova_street_Bratislava.JPG|thumb|[[براتسلاوا]] جي پيترژالڪا علائقي ۾ والدين ۽ ٻار جو مجسمو]] [[File:The_Family_sculpture_by_Robert_Thomas,_Cardiff_Queen_Street_-_geograph.org.uk_-_624471.jpg|thumb|[[ڪارڊف]]، [[ويلز]] ۾ [[رابرٽ ٿامس (مجسمه ساز)|رابرٽ ٿامس]] جو مجسمو ''خاندان'']] دنيا جي ڪيترن حصن ۾ خانداني پاليسين جو مقصد خانداني زندگيءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ قانون ۽ سرڪاري پاليسي خاندان اندر مرد کي خاص يا سربراهي واري قانوني حيثيت ڏئي ٿي. مثال طور [[ايران]] جي سول ڪوڊ جي آرٽيڪل 1105 ۾ زال مڙس جي لاڳاپن ۾ خاندان جي سربراهيءَ جي حيثيت مڙس سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |date=11 March 2017 |title=The Civil Code of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170311161504/http://www.alaviandassociates.com/documents/civilcode.pdf |archive-date=11 March 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ڪجهه حڪومتون خاندان جي مخصوص نموني کي پاليسين وسيلي هٿي ڏين ٿيون. ''خانداني قدر'' جو اصطلاح ڪجهه ملڪن جي سياسي گفتگو ۾ خاندان جي جوڙجڪ، ڪمن، ڪردارن، عقيدن ۽ سماجي آدرشن سان لاڳاپيل روايتي يا ثقافتي قدرن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ ان سان اهڙي ''روايتي خاندان'' جو تصور مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ پيءُ آمدني ڪمائيندڙ، ماءُ گهر سنڀاليندڙ ۽ سندن حياتياتي ٻار گڏ رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=N |first=Panasenko |title=Czech and Slovak Family Patterns and Family Values in Historical, Social and Cultural Context |journal=Journal of Comparative Family Studies |date=2013 |volume=44 |issue=1 |pages=79–98 |doi=10.3138/jcfs.44.1.79 }}</ref> اهڙن خانداني تصورن کي ڪڏهن [[شاديءَ جي حوصلا افزائي]] جهڙين پاليسين ذريعي هٿي ڏني وڃي ٿي. ڪجهه قانوني دائرن ۾ [[شاديءَ کان ٻاهر جنسي تعلق]]، [[غير شادي شده گڏ رهڻ]] يا [[زنا]] جهڙن عملن تي قانوني پابنديون پڻ رهيون آهن. == ڪم ۽ خاندان ۾ توازن == {{Further|آمريڪا ۾ ڪم ۽ خاندان ۾ توازن}} '''ڪم ۽ خاندان ۾ توازن''' مان مراد روزگار يا پيشه ورانه زندگي ۽ خانداني زندگيءَ جي ذميوارين وچ ۾ مناسب توازن قائم ڪرڻ آهي. ان ۾ اهو پڻ شامل آهي تہ ڪم ۽ خاندان هڪ ٻئي تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿا. سرڪاري پاليسيءَ جي سطح تي ان جو اظهار [[زچگي موڪل]]، [[پيءُ ٿيڻ جي موڪل]] ۽ ٻين خانداني موڪلن جهڙين پاليسين ۾ ٿئي ٿو. 1950ع واري ڏهاڪي کان سماجي سائنسدانن ۽ نسواني عالمن ڪم ۽ سار سنڀال جي صنفي ورڇ ۽ مرد کي واحد روزي ڪمائيندڙ سمجهڻ واري نموني تي تنقيد ڪئي آهي؛ ڪيترين جديد پاليسين ۾ پيئرن کي ٻارن جي سار سنڀال ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ جي حوصلا افزائي پڻ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bjørnholt |first1=M. |author-link1=Margunn Bjørnholt |year=2014 |title=Changing men, changing times; fathers and sons from an experimental gender equality study |url=http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |journal=[[The Sociological Review]] |volume=62 |issue=2 |pages=295–315 |doi=10.1111/1467-954X.12156 |s2cid=143048732 |access-date=2014-09-11 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021020857/http://www.margunnbjornholt.no/wp-content/uploads/2014/04/Changing-men-changing-times-fathers-and-sons-from-an-experimental-gender-equality-study.pdf |url-status=live }}</ref> === نجي ۽ خانداني زندگيءَ جو تحفظ === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جو آرٽيڪل 8 هر فرد کي سندس ''نجي ۽ خانداني زندگي، گهر ۽ خط و ڪتابت'' جي احترام جو حق ڏئي ٿو، جنهن تي صرف قانون مطابق ۽ جمهوري سماج ۾ ضروري سمجهيل مخصوص حالتن ۾ پابنديون لاڳو ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=Art. 8 ECHR Right to private life – Introduction |url=http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162524/http://echr-online.com/art-8-echr/introduction |archive-date=2014-10-21 |access-date=2014-10-20 |website=ECHR online}}</ref> {{cquote|'''آرٽيڪل 8 — نجي ۽ خانداني زندگيءَ جي احترام جو حق''' 1. هر شخص کي پنهنجي نجي ۽ خانداني زندگي، پنهنجي گهر ۽ پنهنجي خط و ڪتابت جي احترام جو حق حاصل آهي. 2. ڪنهن سرڪاري اختيار کي هن حق جي استعمال ۾ مداخلت نه ڪرڻ گهرجي، سواءِ ان حالت جي جڏهن اهڙي مداخلت قانون مطابق هجي ۽ جمهوري سماج ۾ قومي سلامتي، عوامي تحفظ، ملڪ جي معاشي ڀلائي، بدامني يا ڏوهن جي روڪٿام، صحت يا اخلاق جي حفاظت، يا ٻين ماڻهن جي حقن ۽ آزادين جي تحفظ لاءِ ضروري هجي. }} == تنقيد == روسي-آمريڪي [[عقليت پسندي|عقليت پسند]] ۽ [[انفراديت|انفراديت پسند]] فلسفي، ناول نگار ۽ ڊراما نويس [[اين رينڊ]] خوني مائٽيءَ جي بنياد تي جانبداريءَ کي [[نسل پرستي]] سان تشبيهه ڏني ۽ ان کي قبيلائي وابستگيءَ جي ننڍي پيماني واري صورت قرار ڏنو.<ref name="rand">{{Cite book |title=Ayn Rand and the World She Made |last=Heller |first=Anne C. |pages=[https://archive.org/details/aynrandworldshem0000hell/page/320 320–321] |location=New York |publisher=Doubleday |year=2009 |isbn=978-0-385-51399-9 |oclc=2290274371 |title-link=Ayn Rand and the World She Made }}</ref> رينڊ [[رضاڪاراڻي بي اولادي]] واري طرز زندگيءَ جي پڻ حمايت ڪئي ۽ پاڻ به اولاد نه رکيو.<ref name="rand"/> == خاندان ۽ سماجي انصاف == خاندان بابت اهم بحثن مان هڪ [[سماجي انصاف]] جي اصولن کي خانداني لاڳاپن جي نجي دائري تي لاڳو ڪرڻ آهي، خاص طور [[عورتن جا حق|عورتن]] ۽ [[ٻارن جا حق|ٻارن جي حقن]] جي حوالي سان. تاريخ جي وڏي حصي دوران سماجي انصاف بابت ڪيترن فلسفين جو ڌيان عوامي ۽ سياسي ميدان تي رهيو، جڏهن تہ خاندان کي هڪ الڳ نجي دائرو سمجهيو ويندو هو، جنهن کي ٻاهرين رياستي مداخلت کان محفوظ رکڻ گهرجي. هڪ اهم استثنا [[جان اسٽورٽ مل]] هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''[[عورتن جي ماتحتي]]'' ۾ شادي ۽ خاندان اندر عورتن لاءِ وڌيڪ حقن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |first=Debra |last=Satz|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=1 January 2017|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 April 2017|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy|archive-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318120921/https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/feminism-family/|url-status=live}}</ref> [[ٻي لهر نسوانيت|ٻي لهر جي نسوانيت]] سان لاڳاپيل عالمن ۽ ڪارڪنن ''ذاتي به سياسي آهي'' واري تصور تحت ذاتي تجربن ۽ وسيع سماجي ۽ سياسي ڍانچن جي لاڳاپي تي زور ڏنو. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ان بحث [[مرڪزي خاندان]] ۽ ان وقت رائج [[خانداني قدر|خانداني قدرن]] جي ڪجهه تصورن تي تنقيد کي هٿي ڏني.<ref name="Harutyunyan2009p50">Angela Harutyunyan, Kathrin Hörschelmann, Malcolm Miles (2009) ''Public Spheres After Socialism'' [https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 pp. 50–51] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313153054/https://books.google.com/books?id=4tSjNwjax4YC&pg=PA50 |date=2022-03-13 }}</ref> نسواني تحريڪن [[گهريلو تشدد]] تي خاص ڌيان ڏنو ۽ دليل ڏنو تہ خاندان کي مڪمل طور نجي دائرو سمجهڻ سبب رياست طرفان تشدد جو شڪار عورتن کي مناسب قانوني تحفظ نه ڏيڻ سندن [[انساني حق]] متاثر ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/568117|title=Domestic Violence: A Violation of Human Rights of Women by Dr. Vibhuti Patel, Director, P.G.S.R.|first=Vibhuti|last=Patel|website=Academia.edu|access-date=12 April 2017|archive-date=17 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417101231/https://www.academia.edu/568117|url-status=live}}</ref> == خانداني جوڙجڪ جا عالمي رجحان == اوليويئر بالو جي تيار ڪيل هڪ معلوماتي خاڪي ۾ ڏنل انگن اکرن موجب،<ref name="AEI_2015_Eberstadt">{{citation |url=https://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |title=The global flight from the family |author=Nicholas Eberstadt |date=February 23, 2015 |access-date=February 26, 2017 |publisher=[[American Enterprise Institute]] |location=Washington |quote=مکيه لفظ: معاشي ترقي، پرڏيهي ۽ دفاعي پاليسي، بين الاقوامي معاشيات؛ اوليويئر بالو جو خانداني جوڙجڪ جي عالمي رجحانن بابت معلوماتي خاڪو |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908054850/http://www.aei.org/multimedia/global-flight-family/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote|2013ع ۾ آمريڪا ۾ 40 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ ٻار شاديءَ کان ٻاهر ڄاوا. مردم شماري بيورو اندازو لڳايو تہ 27 سيڪڙو ٻار پيءُ کان سواءِ گهراڻي ۾ رهندا هئا. يورپ جي ڪجهه ملڪن ۾ بي اولاد بالغن جو تناسب وڌيو. سويڊن ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ هر پنجين عورت، اٽليءَ ۾ هر چوٿين ۽ برلن ۾ هر ٽين عورت بي اولاد هئي. جاپان ۾ چاليهن واري عمر جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي عورتن ڪڏهن شادي نه ڪئي هئي ۽ ان عمر جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عورتون بي اولاد هيون.|اوليويئر بالو جو معلوماتي خاڪو}} تنهن هوندي بہ، سويڊن جي شماريات دانن 2013ع ۾ ٻڌايو تہ ڪيترن ٻين ملڪن جي ابتڙ، 2000ع واري ڏهاڪي کان سويڊن ۾ والدين جي علحدگيءَ جو تجربو ڪندڙ ٻارن جو تناسب گهٽيو، بي اولادي گهٽجي ۽ شادين ۾ واڌ ٿي. جوڙن لاءِ ٽيون ٻار پيدا ڪرڻ پڻ وڌيڪ عام ٿيو، جنهن مان محققن اهو نتيجو ڪڍيو تہ سويڊن ۾ مرڪزي خاندان کي سادي نموني مسلسل زوال پذير قرار ڏيڻ مناسب نه هو.<ref name="unece_2013">{{cite report |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |series=Joint Eurostat/UNECE Work Session on Demographic Projections |date=October 2013 |location=Rome, Italy |title=Assumptions on future fertility: New family values and increased childbearing in Sweden? |publisher=[[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن]] |last1=Tollebrant |first1=Johan |last2=Persson |first2=Lotta |access-date=February 26, 2017 |archive-date=February 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228004709/https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/ge.11/2013/WP_8.2.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|10}} == پڻ ڏسو == * {{anl|ٻارن کان سواءِ پوڙهائپ}} * {{anl|بي اولادي}} * {{anl|خاندانيت}} * {{anl|خانداني معاشيات}} * {{anl|گهراڻو}} * {{anl|اقرباپروري}} * {{anl|والدين}} * {{anl|ٻيهر ٺهيل خاندان}} * {{anl|رضاڪاراڻي بي اولادي}} * [[مائٽي]] * [[شادي]] * [[مرڪزي خاندان]] * [[وسيع خاندان]] * [[مادري مرڪز خاندان]] * [[يڪ زوجيت]] * [[گهڻ زوجيت]] * [[گهڻ زاليت]] * [[گهڻ مڙسيت]] * [[والدين]] * [[ماءُ]] * [[پيءُ]] * [[ٻار]] * [[ڀاءُ]] * [[ڀيڻ]] * [[گود وٺڻ]] * [[نسب]] * [[شجرو]] * [[خانداني قانون]] * [[سماجي تربيت]] * [[خاندانن جو عالمي ڏينهن]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Murdock |first=George Peter |author-link=George Peter Murdock |title=Social Structure |publisher=Macmillan |location=New York |year=1949}} * {{cite book |last=Lévi-Strauss |first=Claude |author-link=Claude Lévi-Strauss |title=The Elementary Structures of Kinship |publisher=Beacon Press |year=1969}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |title=The Development of the Family and Marriage in Europe |publisher=Cambridge University Press |year=1983}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://unstats.un.org/unsd/demographic-social/sconcerns/family/ گڏيل قومن جو شماريات کاتو — خاندان] * [https://www.un.org/en/observances/international-day-of-families گڏيل قومون — خاندانن جو عالمي ڏينهن] [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:مائٽي]] [[زمرو:سماجي ادارا]] [[زمرو:سماجيات]] [[زمرو:بشريات]] 80gfjwdbwvlel6lbk9e4cazzgbg4m5o 0 23102 412962 407806 2026-09-17T09:10:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 412962 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group native to England}} {{Infobox ethnic group | group = انگريز ماڻهو<br> English people | native_name = | native_name_lang = | flag = | flag_caption = | image = | population = | tablehdr = ''Significant [[English diaspora]] in'' <!--- Note to editors: If you wish to change the numbers or add a country to this section, PLEASE CITE SOURCES (i.e. use the ref1, ref2, etc parameters) ---->| regions = [[انگلينڊ]] ٽي ڪروڙ 72 لک (37.2 ملين) (2011ع)<ref>{{Cite web |title=Ethnicity and National Identity in England and Wales |publisher=[[Office for National Statistics]] |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/articles/ethnicityandnationalidentityinenglandandwales/2012-12-11 |date=11 December 2012 |access-date=21 February 2022 |website=www.ons.gov.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121012603/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/articles/ethnicityandnationalidentityinenglandandwales/2012-12-11 |archive-date=21 January 2022 |quote=The 2011 England and Wales census reports that in England and Wales 32.4 million people associated themselves with an English identity alone and 37.6 million identified themselves with an English identity either on its own or combined with other identities, being 57.7% and 67.1% respectively of the population of England and Wales.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_290982.pdf |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=2011 Census: Key Statistics for Wales, March 2011 |date=11 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162200/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_290982.pdf |archive-date=11 January 2016 |url-status=live}}</ref> | region2 = [[United States]] | pop2 = [[English Americans|46.6 million]] | ref2 = <ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/10/2020-census-dhc-a-white-population.html|title=English Most Common Race or Ethnicity in 2020 Census|publisher=[[United States census]]|date= October 10, 2023|access-date=October 21, 2023}}</ref> (2020) | region3 = [[Australia]] | pop3 = [[English Australians|8.4 million]] | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS|title=2021 Australia, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics|website=Abs.gov.au}}</ref> (2021) | region4 = [[Canada]] | pop4 = [[English Canadians|6.3 million]] | ref4 = <ref name=census2021>{{cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1,2,3&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada|title=Census Profile, 2021 Census of Population|date=February 9, 2022 |publisher=Statistics Canada|access-date=3 November 2023}}</ref> (2021) | region5 = [[New Zealand]] | pop5 = [[English New Zealanders|2 million]] | ref5 = <ref>{{Cite web|url=https://tools.summaries.stats.govt.nz/ethnic-group/english|title=Loading..., Place and ethnic group summaries &#124; Stats NZ|website=Tools.summaries.stats.govt.nz|access-date=19 January 2026}}</ref> (2018) | region6 = [[South Africa]] | pop6 = [[British diaspora in Africa|1.6 million]] | ref6 = <ref name="cib11">{{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=https://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |page=26 |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=978-0-621-41388-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513171240/https://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 May 2015 |url-status=live}} The number of people who described themselves as white in terms of population group and specified their first language as English in South Africa's 2011 Census was 1,603,575. The total white population with a first language specified was 4,461,409 and the total population was 51,770,560.</ref> (2011) | languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | religions = [[عيسائيت]]، روايتي طور تي اينگليڪن، گڏوگڏ ٻيا [[پروٽسٽنٽ]] ۽ [[رومن ڪيٿولڪ]] پڻ؛ [[اسلام]] (ڏسو: [[انگلينڊ ۾ اسلام]])؛ [[يهوديت]]، غير مذهب ۽ ٻيا عقيدا (ڏسو: [[انگلينڊ ۾ مذهب]]) | related = {{hlist|ٻيا برطانوي ماڻهو|آئرش|ويلش|اسڪاٽش}} }} [[File:Ethelred the Unready.jpg|thumb|150px|Æthelred II ({{circa}}&nbsp;966&nbsp;– 23 April 1016), known as 'the Unready', was [[List of English monarchs|King of the English]] from 978 to 1013 and again from 1014 until his death.]] '''انگريز ماڻهو''' (English people) هڪ نسلي گروهه ۽ انگلينڊ جي رهاڪو قوم آهي، جيڪي انگريزي ٻولي، هڪ اولھه جرمن ٻولي، ڳالهائي ٿي ۽ هڪ عام نسب، تاريخ ۽ ثقافت شيئر ڪن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D8%B2 انگريز : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> انگريزي سڃاڻپ اينگلو-سيڪسن سان شروع ٿي، جڏهن اها ""اينگلسين" جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. مطلب ته "اينگلز رشتي دار" يا "انگريز ماڻهو". انهن جو نسلي نالو "اينگلز" مان نڪتل آهي. جرمن ماڻهن مان هڪ جيڪو 5هين صدي عيسوي جي آس پاس برطانيه ۾ آباد ٿيو. انگريز گهڻو ڪري ٻن مکيه تاريخي آبادي گروپن مان نڪتل آهن. اولهائين جرمن قبيلا، جن ۾ اينگلز، سيڪسن، فريسين ۽ جوٽ شامل آهن، جيڪي مغربي رومن سلطنت جي واپسي کان پوءِ اوڀر ۽ ڏکڻ برطانيه ۾ آباد ٿيا ۽ رومانو-برطانوي برٽونڪ ڳالهائيندڙ، جيڪي اڳ ۾ ئي اتي رهندا هئا ۽ گڏيل طور تي اينگلو-سيڪسن جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. انهن 10هين صدي تائين، ڊينز ۽ ٻين نارسمين جي حملن ۽ وسيع آبادڪاري جي جواب ۾، جيڪا 9هين صدي جي آخر ۾ شروع ٿي ان کان پوءِ نارمن فتح ٿي ۽ 11هين صدي جي آخر ۾ انگلينڊ ۾ نارمن جي محدود آبادڪاري ۽ فرانسيسي پروٽسٽنٽ جو هڪ وڏو تعداد، جيڪي 16 ۽ 18 صدي جي وچ ۾ هجرت ڪئي، انگلينڊ جي بادشاهت قائم ڪئي. ماڻهو جيڪا بعد ۾ انگلينڊ ۾ لڏپلاڻ مان نڪتل آهن، انگريز ماڻهن جي ڪجهه تعريفن ۾ شامل آهن، جڏهن ته ٻيا خارج ڪن ٿا. انگلينڊ برطانيه جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. انگلينڊ ۾ رهندڙ ماڻهن جي اڪثريت برطانوي شهري آهي. سال 1707ع جي يونين جي قانونن ۾، انگلينڊ جي بادشاهت ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي ملائي برطانيه جي بادشاهت بڻايو ويو. سالن کان وٺي، انگريزي رسم و رواج ۽ سڃاڻپ برطانوي رسم و رواج سان ڪافي ويجهڙائي سان ملائي وئي آهي ۽ انگلينڊ جي مردن ۽ عورتن لاءِ عام طور تي سڃاڻپ ۽ علامتون انگريز (Englishman) ۽ انگريزي عورت (Englishwoman) آهن. he '''English people''' are an [[ethnic group]] and [[nation]] native to [[England]], who speak the [[English language in England|English language]], a [[West Germanic languages|West Germanic]] language, and share a common ancestry, history, and culture.<ref>{{Cite book |last=Cole |first=Jeffrey |url=https://books.google.com/books?id=Wlth0GRi0N0C&q=english+ethnic&pg=PA117 |title=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |date=2011 |publisher=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-59884-302-6 |language=en |access-date=6 July 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815112238/https://books.google.com/books?id=Wlth0GRi0N0C&q=english+ethnic&pg=PA117 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}</ref> The English identity began with the [[History of Anglo-Saxon England|Anglo-Saxons]], when they were known as the {{lang|ang|Angelcynn}}, meaning "Angle kin" or "English people".<ref>{{Citation |last=Atherton |first=Mark |title=Old English |date=2022 |work=A Companion to J. R. R. Tolkien |pages=224–234 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781119691457.ch18 |access-date=2025-03-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781119691457.ch18 |isbn=978-1-119-69145-7|url-access=subscription }}</ref> Their [[ethnonym]] is derived from the [[Angles (tribe)|Angles]], one of the [[Germanic peoples]] who [[Anglo-Saxon settlement of Britain|settled]] in [[Great Britain|Britain]] around the 5th century AD.<ref>{{cite web |url=https://www.etymonline.com/index.php?term=English |title=English |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=8 July 2011 |archive-date=20 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420193621/http://www.etymonline.com/index.php?term=English |url-status=live}}</ref> The English largely descend from two main historical population groups: the West Germanic tribes, including the Angles, [[Saxons]], [[Frisians]], and [[Jutes]] who settled in eastern and southern Britain following the withdrawal of the [[Western Roman Empire]], and the [[Romano-British culture|Romano-British]] [[Celtic Britons|Brittonic speakers]] who already lived there.<ref name="auto">{{cite journal |title=The fine scale genetic structure of the British population |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-19_519_7543/page/309 |first1=Stephen |last1=Leslie |first2=Bruce |last2=Winney |first3=Garrett |last3=Hellenthal |first4=Dan |last4=Davison |first5=Abdelhamid |last5=Boumertit |first6=Tammy |last6=Day |first7=Katarzyna |last7=Hutnik |first8=Ellen C. |last8=Royrvik |first9=Barry |last9=Cunliffe |first10=Daniel J. |last10=Lawson |first11=Daniel |last11=Falush |first12=Colin |last12=Freeman |first13=Matti |last13=Pirinen |first14=Simon |last14=Myers |first15=Mark |last15=Robinson |first16=Peter |last16=Donnelly |first17=Walter |last17=Bodmer |date=19 March 2015 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=519 |issue=7543 |pages=309–314|doi=10.1038/nature14230 |pmid=25788095 |pmc=4632200 |bibcode=2015Natur.519..309.}}</ref><ref>{{cite journal |title=Iron Age and Anglo-Saxon genomes from East England reveal British migration history |first1=Stephan |last1=Schiffels |first2=Wolfgang |last2=Haak |first3=Pirita |last3=Paajanen |first4=Bastien |last4=Llamas |first5=Elizabeth |last5=Popescu |first6=Louise |last6=Loe |first7=Rachel |last7=Clarke |first8=Alice |last8=Lyons |first9=Richard |last9=Mortimer |first10=Duncan |last10=Sayer |first11=Chris |last11=Tyler-Smith |first12=Alan |last12=Cooper |first13=Richard |last13=Durbin |date=19 January 2016 |journal=[[Nature Communications]] |volume=7 |article-number=10408 |doi=10.1038/ncomms10408 |pmid=26783965 |pmc=4735688 |bibcode=2016NatCo...710408S}}</ref><ref name="auto5">Martiniano, R., Caffell, A., Holst, M. et al. "Genomic signals of migration and continuity in Britain before the Anglo-Saxons". ''Nat Commun'' 7, 10326 (2016). {{doi|10.1038/ncomms10326}} {{Cite journal |last1=Martiniano |first1=Rui |last2=Caffell |first2=Anwen |last3=Holst |first3=Malin |author-link3=Malin Holst |last4=Hunter-Mann |first4=Kurt |last5=Montgomery |first5=Janet |last6=Müldner |first6=Gundula |last7=McLaughlin |first7=Russell L. |last8=Teasdale |first8=Matthew D. |last9=Van Rheenen |first9=Wouter |last10=Veldink |first10=Jan H. |last11=Van Den Berg |first11=L. H. |last12=Hardiman |first12=Orla |last13=Carroll |first13=Maureen |last14=Roskams |first14=Steve |last15=Oxley |first15=John |date=19 January 2016 |title=Genomic signals of migration and continuity in Britain before the Anglo-Saxons |journal=Nature Communications |volume=7 |issue=1 |article-number=10326 |bibcode=2016NatCo...710326M |doi=10.1038/ncomms10326 |pmc=4735653 |pmid=26783717 |last16=Morgan |first16=Colleen |last17=Thomas |first17=Mark G. |last18=Barnes |first18=Ian |last19=McDonnell |first19=Christine |last20=Collins |first20=Matthew J. |last21=Bradley |first21=Daniel G.}}</ref><ref>Michael E. Weale, Deborah A. Weiss, Rolf F. Jager, Neil Bradman, Mark G. Thomas, Y "Chromosome Evidence for Anglo-Saxon Mass Migration", ''Molecular Biology and Evolution'', Volume 19, Issue 7, July 2002, pp. 1008–1021, https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.molbev.a004160 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221140807/https://academic.oup.com/mbe/article/19/7/1008/1068561 |date=21 February 2022}}</ref> Collectively known as the [[Anglo-Saxons]], they founded what was to become the [[Kingdom of England]] by the 10th century, in response to the [[Danelaw|invasion and extensive settlement]] of [[Danes (tribe)|Danes]] and other [[Norsemen]] that began in the late 9th century.<ref>{{Cite web |last=Brix |first=Lise |date=20 February 2017 |title=New study reignites debate over Viking settlements in England |url=https://sciencenordic.com/ancient-dna-denmark-videnskabdk/new-study-reignites-debate-over-viking-settlements-in-england/1442782 |access-date=8 May 2022 |website=sciencenordic.com |language=nb-no}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kershaw |first1=Jane |last2=Røyrvik |first2=Ellen C. |date=December 2016 |title=The 'People of the British Isles' project and Viking settlement in England |journal=[[Antiquity (journal)|Antiquity]] |language=en |volume=90 |issue=354 |pages=1670–1680 |doi=10.15184/aqy.2016.193 |s2cid=52266574 |issn=0003-598X|doi-access=free }}</ref> This was followed by the [[Norman Conquest]] and limited settlement of [[Normans]] in England in the late 11th century and a sizeable number of [[Huguenots|French Protestants]] who emigrated between the 16th and 18th centuries.<ref>{{Cite web |date=2019-08-31 |title=Huguenots {{!}} The History of London |url=https://www.thehistoryoflondon.co.uk/huguenots/ |access-date=2023-12-31 |website=Thehistoryoflondon.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name=campbell10>Campbell. ''The Anglo-Saxon State''. p. 10</ref><ref>{{cite journal |last1=Ward-Perkins |first1=Bryan |year=2000 |title=Why did the Anglo-Saxons not become more British?|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_2000-06_115_462/page/513 |journal=[[The English Historical Review]] |volume=115 |issue=462 |pages=513–533 |doi=10.1093/ehr/115.462.513 |doi-access=free}}</ref><ref>Hills, C. (2003) ''Origins of the English'' Duckworth, London. {{ISBN|0-7156-3191-8}}, p. 67</ref><ref name="auto"/><ref name="Higham, Nicholas J. 2013. p7-19">Higham, Nicholas J., and Martin J. Ryan. ''The Anglo-Saxon World''. Yale University Press, 2013. pp. 7–19</ref> Some definitions of English people include, while others exclude, people descended from later migration into England.<ref>{{Cite web |url=https://chambers.co.uk/search/|title=Chambers – Search Chambers |quote=the citizens or inhabitants of, or people born in, England, considered as a group |access-date=7 February 2022 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511160108/https://chambers.co.uk/search/ |url-status=live}}</ref> England is the largest and most populated [[Countries of the United Kingdom|country of the United Kingdom]]. The majority of people living in England are [[British nationality law|British]] citizens. In the [[Acts of Union 1707]], the [[Kingdom of England]] and the [[Kingdom of Scotland]] merged to become the [[Kingdom of Great Britain]].<ref>{{cite web |url=https://www.parliament.uk/actofunion/ |publisher=parliament.uk |title=Act of Union 1707 |access-date=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100921194331/https://collections.europarchive.org/ukparliament/20090701100701/https://www.parliament.uk/actofunion/ |archive-date=21 September 2010}}</ref> Over the years, [[Culture of England|English customs and identity]] have become fairly closely aligned with [[Culture of the United Kingdom|British customs and identity]] in general. The demonyms for men and women from England are Englishman<ref>[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/englishman?q=Englishman ''Englishman''] at dictionary.cambridge.org. Retrieved 13 November 2023.</ref> and Englishwoman.<ref>[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/englishwoman?q=Englishwoman ''Englishwoman''] at dictionary.cambridge.org. Retrieved 13 November 2023.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commonscat}} * [https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/bulletins/ethnicgroupenglandandwales/census2021 Ethnic group, England and Wales:[5^4 Census97 2021] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English People}} [[زمرو:انگريز]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:انگلينڊ جا ماڻهو]] [[زمرو:برطانيه جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]] [[زمرو:انگلينڊ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برطانوي ٻيٽن جا نسلي گروهه]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا نسلي گروهه]] 7yw0r1v6od6qhqgor98xyvs5bei7wax 412964 412962 2026-09-17T09:21:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 412964 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnic group native to England}} {{Infobox ethnic group | group = انگريز ماڻهو<br> English people | native_name = | native_name_lang = | flag = | flag_caption = | image = | population = | tablehdr = ''Significant [[English diaspora]] in'' <!--- Note to editors: If you wish to change the numbers or add a country to this section, PLEASE CITE SOURCES (i.e. use the ref1, ref2, etc parameters) ---->| regions = [[انگلينڊ]] ٽي ڪروڙ 72 لک (37.2 ملين) (2011ع)<ref>{{Cite web |title=Ethnicity and National Identity in England and Wales |publisher=[[Office for National Statistics]] |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/articles/ethnicityandnationalidentityinenglandandwales/2012-12-11 |date=11 December 2012 |access-date=21 February 2022 |website=www.ons.gov.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121012603/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/articles/ethnicityandnationalidentityinenglandandwales/2012-12-11 |archive-date=21 January 2022 |quote=The 2011 England and Wales census reports that in England and Wales 32.4 million people associated themselves with an English identity alone and 37.6 million identified themselves with an English identity either on its own or combined with other identities, being 57.7% and 67.1% respectively of the population of England and Wales.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_290982.pdf |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=2011 Census: Key Statistics for Wales, March 2011 |date=11 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111162200/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_290982.pdf |archive-date=11 January 2016 |url-status=live}}</ref> | region2 = [[United States]] | pop2 = [[English Americans|46.6 million]] | ref2 = <ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/10/2020-census-dhc-a-white-population.html|title=English Most Common Race or Ethnicity in 2020 Census|publisher=[[United States census]]|date= October 10, 2023|access-date=October 21, 2023}}</ref> (2020) | region3 = [[Australia]] | pop3 = [[English Australians|8.4 million]] | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS|title=2021 Australia, Census All persons QuickStats &#124; Australian Bureau of Statistics|website=Abs.gov.au}}</ref> (2021) | region4 = [[Canada]] | pop4 = [[English Canadians|6.3 million]] | ref4 = <ref name=census2021>{{cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1,2,3&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada|title=Census Profile, 2021 Census of Population|date=February 9, 2022 |publisher=Statistics Canada|access-date=3 November 2023}}</ref> (2021) | region5 = [[New Zealand]] | pop5 = [[English New Zealanders|2 million]] | ref5 = <ref>{{Cite web|url=https://tools.summaries.stats.govt.nz/ethnic-group/english|title=Loading..., Place and ethnic group summaries &#124; Stats NZ|website=Tools.summaries.stats.govt.nz|access-date=19 January 2026}}</ref> (2018) | region6 = [[South Africa]] | pop6 = [[British diaspora in Africa|1.6 million]] | ref6 = <ref name="cib11">{{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=https://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |page=26 |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=978-0-621-41388-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513171240/https://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |archive-date=13 May 2015 |url-status=live}} The number of people who described themselves as white in terms of population group and specified their first language as English in South Africa's 2011 Census was 1,603,575. The total white population with a first language specified was 4,461,409 and the total population was 51,770,560.</ref> (2011) | languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | religions = [[عيسائيت]]، روايتي طور تي اينگليڪن، گڏوگڏ ٻيا [[پروٽسٽنٽ]] ۽ [[رومن ڪيٿولڪ]] پڻ؛ [[اسلام]] (ڏسو: [[انگلينڊ ۾ اسلام]])؛ [[يهوديت]]، غير مذهب ۽ ٻيا عقيدا (ڏسو: [[انگلينڊ ۾ مذهب]]) | related = {{hlist|ٻيا برطانوي ماڻهو|آئرش|ويلش|اسڪاٽش}} }} [[File:Ethelred the Unready.jpg|thumb|150px|<small>'''ايٿلريڊ ٻيون''' (Æthelred II؛ 966ع – 23 اپريل 1016ع)، جنهن کي ”اَن ريڊي“ (يعني غير مستعد) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، '''978ع''' کان '''1013ع''' تائين ۽ ٻيهر '''1014ع''' کان پنهنجي وفات تائين '''انگريزن جو بادشاهه''' رهيو.</small>]] '''انگريز ماڻهو''' (<small>English people</small>) هڪ [[نسلي گروھ]] ۽ [[انگلينڊ]] جي رهاڪو قوم آهي، جيڪي [[انگريزي ٻولي]]، هڪ اولھه [[جرمن ٻوليون|جرمن ٻولي]]، ڳالهائي ٿي ۽ هڪ عام نسب، تاريخ ۽ ثقافت شيئر ڪن ٿا.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D8%B2 انگريز : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> انگريزي سڃاڻپ اينگلو-سيڪسن سان شروع ٿي، جڏهن اها "اينگلزين"، يعني "اينگلز رشتيدار" يا "انگريز ماڻهو"جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. انهن جو نسلي نالو "اينگلز"، جرمن ماڻهن مان هڪ گروهه جيڪو 5هين صدي عيسوي جي آس پاس برطانيه ۾ آباد ٿيو، مان نڪتل آهي. انگريز گهڻو ڪري ٻن مکيه تاريخي آبادي واري گروپن؛ اولهائين جرمن قبيلا، جن ۾ اينگلز، سيڪسن، فريسين ۽ جوٽ شامل آهن، جيڪي [[پوتر رومي سلطنت|اولهائين رومن سلطنت]] جي واپسي کان پوءِ اوڀر ۽ ڏکڻ [[برطانيه]] ۾ آباد ٿيا ۽ رومانو-برطانوي برٽوني ڳالهائيندڙ، جيڪا اڳ ۾ ئي اتي رهندا هئا ۽ گڏيل طور تي اينگلو-سيڪسن جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، مان نڪتل آهن. انهن <small>10</small>هين صدي تائين، ڊينز ۽ ٻين نارسمين جي حملن ۽ وسيع آبادڪاري جي جواب ۾، جيڪا 9هين صدي جي آخر ۾ شروع ٿي ان کان پوءِ نارمن فتح ٿي ۽ 11هين صدي جي آخر ۾ انگلينڊ ۾ نارمن جي محدود آبادڪاري ۽ فرانسيسي پروٽسٽنٽ جو هڪ وڏو تعداد، جيڪي 16 ۽ 18 صدي جي وچ ۾ هجرت ڪئي، انگلينڊ جي بادشاهت قائم ڪئي. ماڻهو جيڪا بعد ۾ انگلينڊ ۾ لڏپلاڻ مان نڪتل آهن، انگريز ماڻهن جي ڪجهه تعريفن ۾ شامل آهن، جڏهن ته ٻيا خارج ڪن ٿا. انگلينڊ برطانيه جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. انگلينڊ ۾ رهندڙ ماڻهن جي اڪثريت برطانوي شهري آهي. سال 1707ع جي يونين جي قانونن ۾، انگلينڊ جي بادشاهت ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت کي ملائي برطانيه جي بادشاهت بڻايو ويو. سالن کان وٺي، انگريزي رسم و رواج ۽ سڃاڻپ برطانوي رسم و رواج سان ڪافي ويجهڙائي سان ملائي وئي آهي ۽ انگلينڊ جي مردن ۽ عورتن لاءِ عام طور تي سڃاڻپ ۽ علامتون انگريز (Englishman) ۽ انگريزي عورت (Englishwoman) آهن. he '''English people''' are an [[ethnic group]] and [[nation]] native to [[England]], who speak the [[English language in England|English language]], a [[West Germanic languages|West Germanic]] language, and share a common ancestry, history, and culture.<ref>{{Cite book |last=Cole |first=Jeffrey |url=https://books.google.com/books?id=Wlth0GRi0N0C&q=english+ethnic&pg=PA117 |title=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |date=2011 |publisher=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-59884-302-6 |language=en |access-date=6 July 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815112238/https://books.google.com/books?id=Wlth0GRi0N0C&q=english+ethnic&pg=PA117 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}</ref> The English identity began with the [[History of Anglo-Saxon England|Anglo-Saxons]], when they were known as the {{lang|ang|Angelcynn}}, meaning "Angle kin" or "English people".<ref>{{Citation |last=Atherton |first=Mark |title=Old English |date=2022 |work=A Companion to J. R. R. Tolkien |pages=224–234 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781119691457.ch18 |access-date=2025-03-15 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |doi=10.1002/9781119691457.ch18 |isbn=978-1-119-69145-7|url-access=subscription }}</ref> Their [[ethnonym]] is derived from the [[Angles (tribe)|Angles]], one of the [[Germanic peoples]] who [[Anglo-Saxon settlement of Britain|settled]] in [[Great Britain|Britain]] around the 5th century AD.<ref>{{cite web |url=https://www.etymonline.com/index.php?term=English |title=English |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=8 July 2011 |archive-date=20 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420193621/http://www.etymonline.com/index.php?term=English |url-status=live}}</ref> The English largely descend from two main historical population groups: the West Germanic tribes, including the Angles, [[Saxons]], [[Frisians]], and [[Jutes]] who settled in eastern and southern Britain following the withdrawal of the [[Western Roman Empire]], and the [[Romano-British culture|Romano-British]] [[Celtic Britons|Brittonic speakers]] who already lived there.<ref name="auto">{{cite journal |title=The fine scale genetic structure of the British population |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-19_519_7543/page/309 |first1=Stephen |last1=Leslie |first2=Bruce |last2=Winney |first3=Garrett |last3=Hellenthal |first4=Dan |last4=Davison |first5=Abdelhamid |last5=Boumertit |first6=Tammy |last6=Day |first7=Katarzyna |last7=Hutnik |first8=Ellen C. |last8=Royrvik |first9=Barry |last9=Cunliffe |first10=Daniel J. |last10=Lawson |first11=Daniel |last11=Falush |first12=Colin |last12=Freeman |first13=Matti |last13=Pirinen |first14=Simon |last14=Myers |first15=Mark |last15=Robinson |first16=Peter |last16=Donnelly |first17=Walter |last17=Bodmer |date=19 March 2015 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=519 |issue=7543 |pages=309–314|doi=10.1038/nature14230 |pmid=25788095 |pmc=4632200 |bibcode=2015Natur.519..309.}}</ref><ref>{{cite journal |title=Iron Age and Anglo-Saxon genomes from East England reveal British migration history |first1=Stephan |last1=Schiffels |first2=Wolfgang |last2=Haak |first3=Pirita |last3=Paajanen |first4=Bastien |last4=Llamas |first5=Elizabeth |last5=Popescu |first6=Louise |last6=Loe |first7=Rachel |last7=Clarke |first8=Alice |last8=Lyons |first9=Richard |last9=Mortimer |first10=Duncan |last10=Sayer |first11=Chris |last11=Tyler-Smith |first12=Alan |last12=Cooper |first13=Richard |last13=Durbin |date=19 January 2016 |journal=[[Nature Communications]] |volume=7 |article-number=10408 |doi=10.1038/ncomms10408 |pmid=26783965 |pmc=4735688 |bibcode=2016NatCo...710408S}}</ref><ref name="auto5">Martiniano, R., Caffell, A., Holst, M. et al. "Genomic signals of migration and continuity in Britain before the Anglo-Saxons". ''Nat Commun'' 7, 10326 (2016). {{doi|10.1038/ncomms10326}} {{Cite journal |last1=Martiniano |first1=Rui |last2=Caffell |first2=Anwen |last3=Holst |first3=Malin |author-link3=Malin Holst |last4=Hunter-Mann |first4=Kurt |last5=Montgomery |first5=Janet |last6=Müldner |first6=Gundula |last7=McLaughlin |first7=Russell L. |last8=Teasdale |first8=Matthew D. |last9=Van Rheenen |first9=Wouter |last10=Veldink |first10=Jan H. |last11=Van Den Berg |first11=L. H. |last12=Hardiman |first12=Orla |last13=Carroll |first13=Maureen |last14=Roskams |first14=Steve |last15=Oxley |first15=John |date=19 January 2016 |title=Genomic signals of migration and continuity in Britain before the Anglo-Saxons |journal=Nature Communications |volume=7 |issue=1 |article-number=10326 |bibcode=2016NatCo...710326M |doi=10.1038/ncomms10326 |pmc=4735653 |pmid=26783717 |last16=Morgan |first16=Colleen |last17=Thomas |first17=Mark G. |last18=Barnes |first18=Ian |last19=McDonnell |first19=Christine |last20=Collins |first20=Matthew J. |last21=Bradley |first21=Daniel G.}}</ref><ref>Michael E. Weale, Deborah A. Weiss, Rolf F. Jager, Neil Bradman, Mark G. Thomas, Y "Chromosome Evidence for Anglo-Saxon Mass Migration", ''Molecular Biology and Evolution'', Volume 19, Issue 7, July 2002, pp. 1008–1021, https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.molbev.a004160 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221140807/https://academic.oup.com/mbe/article/19/7/1008/1068561 |date=21 February 2022}}</ref> Collectively known as the [[Anglo-Saxons]], they founded what was to become the [[Kingdom of England]] by the 10th century, in response to the [[Danelaw|invasion and extensive settlement]] of [[Danes (tribe)|Danes]] and other [[Norsemen]] that began in the late 9th century.<ref>{{Cite web |last=Brix |first=Lise |date=20 February 2017 |title=New study reignites debate over Viking settlements in England |url=https://sciencenordic.com/ancient-dna-denmark-videnskabdk/new-study-reignites-debate-over-viking-settlements-in-england/1442782 |access-date=8 May 2022 |website=sciencenordic.com |language=nb-no}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kershaw |first1=Jane |last2=Røyrvik |first2=Ellen C. |date=December 2016 |title=The 'People of the British Isles' project and Viking settlement in England |journal=[[Antiquity (journal)|Antiquity]] |language=en |volume=90 |issue=354 |pages=1670–1680 |doi=10.15184/aqy.2016.193 |s2cid=52266574 |issn=0003-598X|doi-access=free }}</ref> This was followed by the [[Norman Conquest]] and limited settlement of [[Normans]] in England in the late 11th century and a sizeable number of [[Huguenots|French Protestants]] who emigrated between the 16th and 18th centuries.<ref>{{Cite web |date=2019-08-31 |title=Huguenots {{!}} The History of London |url=https://www.thehistoryoflondon.co.uk/huguenots/ |access-date=2023-12-31 |website=Thehistoryoflondon.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name=campbell10>Campbell. ''The Anglo-Saxon State''. p. 10</ref><ref>{{cite journal |last1=Ward-Perkins |first1=Bryan |year=2000 |title=Why did the Anglo-Saxons not become more British?|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_2000-06_115_462/page/513 |journal=[[The English Historical Review]] |volume=115 |issue=462 |pages=513–533 |doi=10.1093/ehr/115.462.513 |doi-access=free}}</ref><ref>Hills, C. (2003) ''Origins of the English'' Duckworth, London. {{ISBN|0-7156-3191-8}}, p. 67</ref><ref name="auto"/><ref name="Higham, Nicholas J. 2013. p7-19">Higham, Nicholas J., and Martin J. Ryan. ''The Anglo-Saxon World''. Yale University Press, 2013. pp. 7–19</ref> Some definitions of English people include, while others exclude, people descended from later migration into England.<ref>{{Cite web |url=https://chambers.co.uk/search/|title=Chambers – Search Chambers |quote=the citizens or inhabitants of, or people born in, England, considered as a group |access-date=7 February 2022 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511160108/https://chambers.co.uk/search/ |url-status=live}}</ref> England is the largest and most populated [[Countries of the United Kingdom|country of the United Kingdom]]. The majority of people living in England are [[British nationality law|British]] citizens. In the [[Acts of Union 1707]], the [[Kingdom of England]] and the [[Kingdom of Scotland]] merged to become the [[Kingdom of Great Britain]].<ref>{{cite web |url=https://www.parliament.uk/actofunion/ |publisher=parliament.uk |title=Act of Union 1707 |access-date=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100921194331/https://collections.europarchive.org/ukparliament/20090701100701/https://www.parliament.uk/actofunion/ |archive-date=21 September 2010}}</ref> Over the years, [[Culture of England|English customs and identity]] have become fairly closely aligned with [[Culture of the United Kingdom|British customs and identity]] in general. The demonyms for men and women from England are Englishman<ref>[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/englishman?q=Englishman ''Englishman''] at dictionary.cambridge.org. Retrieved 13 November 2023.</ref> and Englishwoman.<ref>[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/englishwoman?q=Englishwoman ''Englishwoman''] at dictionary.cambridge.org. Retrieved 13 November 2023.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commonscat}} * [https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/bulletins/ethnicgroupenglandandwales/census2021 Ethnic group, England and Wales:[5^4 Census97 2021] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English People}} [[زمرو:انگريز]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:انگلينڊ جا ماڻهو]] [[زمرو:برطانيه جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]] [[زمرو:انگلينڊ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:برطانوي ٻيٽن جا نسلي گروهه]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا نسلي گروهه]] 3tcs0ojpnm340gfbo0l14vkf7pkuscz 14 28602 412895 406260 2026-09-16T20:51:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 412895 wikitext text/x-wiki {{انگ}} Language families {{Commons cat|Category:Languages by family}} {{Cat main|ٻولي خاندان}} {{portal|ٻولي}} [[زمرو:لسانيات جا ماهر بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:خطري ۾ پيل ٻوليون بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:اشارتي ٻولين جا خاندان]] [[زمرو:ٻولي]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لساني صنفيات]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ خاندان]] [[زمرو:اصل جي لحاظ کان ٻوليون]] kclbgebuhf1jkhgm2cay5y4pf9ku6zo 412898 412895 2026-09-16T20:52:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 412898 wikitext text/x-wiki {{انگ}} Language families {{Commons cat|Category:Languages by family}} {{Cat main|ٻولي خاندان}} {{portal|ٻولي}} [[زمرو:لسانيات جا ماهر بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:خطري ۾ پيل ٻوليون بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:اشاري واري ٻولين جا خاندان]] [[زمرو:ٻولي]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لساني صنفيات]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ خاندان]] [[زمرو:اصل جي لحاظ کان ٻوليون]] 7r6718g840y3fikbdg347hxy1m4074u 412904 412898 2026-09-16T20:57:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 412904 wikitext text/x-wiki {{انگ}} Language families {{Commons cat|Category:Languages by family}} {{Cat main|ٻولي خاندان}} {{portal|ٻولي}} [[زمرو:ٻولي]] [[زمرو:لسانيات]] [[زمرو:لساني صنفيات]] [[زمرو:ٻوليون بلحاظ خاندان]] [[زمرو:اصل جي لحاظ کان ٻوليون]] rgbpr1uecel86ofhzu0a6h670htm3pl 0 29549 412955 367199 2026-09-17T08:57:18Z Intisar Ali 8681 412955 wikitext text/x-wiki {{Short description|1461ع کان 1508ع تائين سنڌ جو سمو سلطان}} {{Infobox royalty | name = ڄام نظام الدين ٻيون | title = ڄام نندو | image = Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg | caption = [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ ڄام نظام الدين جو مقبرو | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign = 1461ع–1508ع | predecessor = [[ڄام سنجر]] | successor = [[ڄام فيروز]] | full_name = ڄام نظام الدين شاهه | spouse = مدينه ماڇاڻي | issue = [[ڄام فيروز]] | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | birth_date = 15هين صدي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = 1508ع | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | burial_place = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام نظام الدين ٻيون'''، عام طور '''ڄام نندو''' جي نالي سان مشهور، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو سنڌي سلطان هو، جنهن 1461ع کان 1508ع تائين [[سنڌ]] تي حڪومت ڪئي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Jam Nizamuddin’s Tomb, Makli – Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ |publisher=سنڌ حڪومت، آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل |access-date=17 September 2026}}</ref><ref name="SammaKingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}}</ref> سندس گاديءَ جو هنڌ [[ٺٽو]] هو. سندس ڊگهي حڪمرانيءَ ۾ سمن جي سلطنت سياسي ۽ ثقافتي لحاظ کان پنهنجي اهم ترين دورن مان هڪ مان گذري، جنهن سبب سنڌ جي تاريخي روايت ۾ ڄام نندو خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ڄام نظام الدين جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز سان گڏ علم، واپار ۽ ثقافت جو اهم شهر بڻيو. سندس درٻار سان عالمن، صوفين ۽ اهل علم جو تعلق رهيو، جڏهن ته [[دريا خان]] سندس اهم امير، فوجي سپهه سالار ۽ وزير طور اڀريو. حڪمرانيءَ جي آخري دور ۾ اتر اولهه کان [[ارغون]] طاقت جي وڌندڙ دٻاءَ باوجود سنڌي فوجن سبي واري محاذ تي ارغونن کي شڪست ڏني.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma dynasty |url=https://www.dawn.com/news/688267/ |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ڄام نندي جو مقبرو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي قبرستان]] ۾ واقع آهي. اهو مڪليءَ جي سڀ کان اهم پٿر جي يادگارن مان هڪ آهي ۽ [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ ''مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار'' جو حصو آهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو ۽ لقب == ڄام نظام الدين سنڌي تاريخي روايت ۾ محبت ۽ احترام سان '''ڄام نندو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20نظام%20الدين%20سمو |title=ڄام نظام الدين سمو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=20 October 2020}}</ref> فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيقي ادب ۾ سندس نالو ڄام نظام الدين، نظام الدين شاهه ۽ ڄام نندو جي صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڄام'' سمن جي حڪمرانن جو روايتي شاهي لقب هو. == تخت نشيني == ڄام نظام الدين، [[ڄام سنجر]] کان پوءِ 1461ع ۾ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي روايت موجب سندس تخت نشيني 25 ربيع الاول 866هه، يعني ڊسمبر 1461ع ۾ ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سندس حڪومت لڳ ڀڳ اڌ صدي جاري رهي، جيڪا سمن جي حڪمرانن ۾ غير معمولي طور ڊگهي حڪمراني هئي.<ref name="SammaKingdom"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; border-collapse:collapse;" |+ '''ڄام نظام الدين جي حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#704214;color:white;" | دور / سال ! style="background:#704214;color:white;" | واقعو ! style="background:#704214;color:white;" | اهميت |- | style="background:#fff8dc;" | 1461ع | ڄام نظام الدين جي تخت نشيني | سمن جي سلطنت جي ڊگهي ۽ مستحڪم حڪمرانيءَ جي شروعات |- | style="background:#f5f5dc;" | شروعاتي حڪومت | بکر طرف مهم | اتر سنڌ ۾ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ |- | style="background:#fff8dc;" | 15هين صديءَ جو پويون اڌ | ٺٽي جي سياسي ۽ علمي اهميت ۾ واڌ | سنڌ جو وڏو شهري ۽ ثقافتي مرڪز |- | style="background:#f5f5dc;" | لڳ ڀڳ 1480ع–1490ع وارو دور | سبي ۽ اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن سان ڇڪتاڻ | سمن ۽ ارغونن جي علائقائي مقابلي جو اهم مرحلو |- | style="background:#fff8dc;" | ارغون مهم | دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ ارغون فوج جي شڪست | ڄام نندي جي حياتيءَ ۾ ارغون اڳڀرائي روڪجي وئي |- | style="background:#f5f5dc;" | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات | [[ڄام فيروز]] جي تخت نشيني ۽ جانشينيءَ جي تڪرارن جي شروعات |} == حڪومت ۽ انتظام == ڄام نظام الدين جي حڪومت بابت سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ نسبتاً امن، انتظامي استحڪام ۽ معاشي خوشحاليءَ جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن مؤرخن سندس دور کي سمن جي سلطنت جي طاقت جي عروج سان ڳنڍيو آهي.<ref name="SammaKingdom"/> تاريخي روايتن موجب حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ ڄام نظام الدين هڪ فوجي دستي سان [[بکر]] ويو، جتي هن امن امان جي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان پوءِ سندس حڪومت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ ٺٽي ۾ رهيو. ڄام نظام الدين جي حڪومتي نظام ۾ صوبائي منتظم، امير ۽ فوجي عملدار اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهن مان سڀ کان مشهور [[دريا خان]] هو، جيڪو اڳتي هلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي نظام جي مرڪزي شخصيت بڻيو. == دريا خان == [[File:Tomb of Darya Khan at Makli.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ [[دريا خان]] سان منسوب مقبرو]] '''[[دريا خان]]'''، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ مبارڪ خان ۽ خانِ اعظم جهڙن لقبن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، ڄام نظام الدين جي اهم ترين اميرن مان هو.<ref name="SammaKingdom"/> سنڌي تاريخي روايت موجب ڄام نظام الدين دريا خان جي صلاحيت ڏسي کيس پنهنجي ويجهن ماڻهن ۾ شامل ڪيو. هو اڳتي هلي فوجي سپهه سالار ۽ سلطنت جي اهم منتظم طور ڪم ڪرڻ لڳو. دريا خان جو سڀ کان اهم فوجي ڪردار سنڌ جي اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن خلاف مهمن ۾ نظر اچي ٿو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ پڻ هو سمن جي سياسي نظام ۾ اثرائتو رهيو ۽ نوجوان [[ڄام فيروز]] جي حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ سندس سرپرست ۽ اهم امير بڻيو. == سلطنت جي وسعت == ڄام نظام الدين جي دور ۾ سمن جي سياسي اثر جو مرڪز هيٺين ۽ وچولي سنڌ هو، جڏهن ته اتر ۽ اتر اولهه طرف سبي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن تي پڻ سنڌي سلطنت جي اثر بابت تاريخي ثبوت ملن ٿا. بلوچستان جي تاريخي گزيٽيئر ۾ درج روايت موجب 1488ع ڌاري [[سبي]] جو قلعو ڄام نظام الدين جي سياسي دائري سان لاڳاپيل هو.<ref name="SibiGazetteer">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series: Sibi District |publisher=Government Press |location=Bombay |chapter=History}}</ref> سمن جي سلطنت جون سرحدون هر وقت هڪجهڙيون نه رهيون؛ سبي ۽ قنڌار جي وچ واري خطي تي سنڌ، ملتان، هرات ۽ ارغونن جا دعوائون ۽ اثر وقت سان تبديل ٿيندا رهيا. == ارغونن سان ڇڪتاڻ == 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ قنڌار ۽ هرات جي سياسي تبديلين سنڌ جي اتر اولهه سرحد تي اثر وڌو. [[ارغون]] سردارن سبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو. تاريخي روايت موجب [[شاهه بيگ ارغون]] سان لاڳاپيل فوجي قوتن سبي واري علائقي ۾ اڳڀرائي ڪئي. ڄام نظام الدين پنهنجي فوج دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ موڪلي. سبي جي ڀرسان ٿيل مقابلي ۾ سنڌي فوج ارغون فوج کي شڪست ڏني ۽ شاهه بيگ جي ڀاءُ ابو محمد مرزا جي مارجي وڃڻ جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2012"/><ref name="SammaKingdom"/> [[پاڪستان جرنل آف هسٽري اينڊ ڪلچر]] ۾ شايع ٿيل بلوچ تاريخ بابت مطالعي موجب ان دور ۾ رند ۽ لاشاري قبيلن جي تڪرار سان به سنڌ، هرات ۽ ارغون سياست ڳنڍيل هئي؛ ڄام نظام الدين کي لاشارين ۽ ارغونن کي رندن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=The Baloch People |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=13 |issue=2 |year=1992}}</ref> ارغونن خلاف ڪاميابيءَ سان ڄام نظام الدين جي باقي حڪومت دوران سنڌ تي وڏي ارغون حملي جو خطرو عارضي طور ٽري ويو. سندس وفات کان پوءِ، البت، سمن جي اندروني جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ ارغون طاقت جي واڌ سان صورتحال تبديل ٿي وئي. == پاڙيسري رياستن سان لاڳاپا == ڄام نظام الدين جو دور ڏکڻ ۽ وچ ايشيا ۾ ڪيترين طاقتور رياستن جي موجودگيءَ وارو زمانو هو. [[گجرات سلطنت]] ۾ [[محمود بيگڙو]]، دهليءَ ۾ [[بهلول لوڌي]] ۽ پوءِ لوڌي حڪمران، ملتان ۾ لانگاهه سلطان ۽ هرات ۾ [[حسين بايقرا]] حڪمران هئا. سنڌ ۽ گجرات وچ ۾ واپاري، سياسي ۽ ثقافتي رابطا موجود هئا. مڪليءَ جي فن تعمير ۾ به 15هين صديءَ جي گجراتي طرز جا نمايان اثر نظر اچن ٿا، جن مان ٻنهي علائقن وچ ۾ ڪاريگرن ۽ فني روايتن جي اچ وڃ جو اندازو ٿئي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM">{{cite web |title=Tomb of Jam Nizamuddin at Makli Hills |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5575 |publisher=پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو |access-date=17 September 2026}}</ref> == ٺٽو ۽ علمي زندگي == [[File:Makli Necropolis Tombs.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ سمن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.]] ڄام نظام الدين جي دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي سياسي مرڪز سان گڏ علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم هنڌ هو. فارسي ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ عالمن، صوفين، مدرسن ۽ خانقاهن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي تاريخي ادب موجب ايران، خراسان ۽ وچ ايشيا مان به ڪجهه عالم سنڌ آيا. ڄام نندي سان منسوب علم پروريءَ بابت روايتن ۾ مولانا عبدالعزيز ابهري، اثيرالدين ۽ ٻين عالمن جا نالا اچن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> علامه [[جلال الدين دواني]] کي سنڌ آڻڻ جي ڪوشش بابت پڻ سنڌي تاريخي روايت موجود آهي؛ دواني پاڻ سنڌ نه پهچي سگهيو، پر سندس شاگردن جي ٺٽي اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == مذهبي ۽ ثقافتي ماحول == ڄام نظام الدين بابت بعد وارن سنڌي ۽ فارسي تذڪرن ۾ کيس ديندار ۽ علم دوست حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن روايتن ۾ سندس درٻار ۽ ٺٽي جي مذهبي زندگيءَ سان عالمن، قاضين، صوفين ۽ مشائخن جا لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙين روايتن مان ڪيترائي بيان ڄام نندي جي وفات کان گهڻو پوءِ لکيا ويا، تنهنڪري سندس ذاتي زهد ۽ ڪرامتن بابت قصن کي تاريخي واقعي بدران بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == معيشت ۽ واپار == ڄام نظام الدين جي حڪومت واري دور ۾ ٺٽو سنڌو درياهه جي هيٺين وهڪري سان ڳنڍيل اهم شهري مرڪز هو. سنڌ جي زرعي پيداوار، درياهي آمدرفت ۽ عربي سمنڊ سان ڳنڍيل واپاري رستن هن خطي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 15هين صديءَ جي آخر تائين سنڌ هندستان، گجرات، ايران ۽ عربي سمنڊ جي واپاري دنيا جي وچ ۾ واقع هئي. سياسي استحڪام ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهري مرڪزن ۾ واپار ۽ دستڪاريءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. == سڪا == ڄام نظام الدين جي دور سان منسوب سڪا سمن جي دور جي مالي ۽ سياسي خودمختياريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آثار آهن. سڪن جي علم ذريعي سمن جي حڪمرانن جي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ سياسي اختيار بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. سمن جي سڪن بابت مختلف مجموعن ۽ تحقيقن ۾ نسبت ۽ تاريخ مقرر ڪرڻ جا مسئلا موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص سڪي کي ڄام نظام الدين سان منسوب ڪرڻ وقت سڪي جي علم واري معتبر فهرست يا عجائب گهر جي سڃاڻپ ضروري آهي. == وفات ۽ جانشيني == ڄام نظام الدين جي حڪومت جو اختتام عام طور '''1508ع''' ۾ سندس وفات سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه جديد ورثي وارا ذريعا 1509ع پڻ ڏين ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="UNESCO"/> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. فيروز جي ننڍي عمر سبب دريا خان شروعاتي دور ۾ حڪومت جي اهم شخصيت ۽ سرپرست رهيو. ڄام نظام الدين کان پوءِ سمن جي گهراڻي ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا، خاص ڪري ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] جي دعوائن سبب. انهن اندروني تڪرارن سان گڏ ارغونن جي وڌندڙ طاقت سمن جي سلطنت کي ڪمزور ڪيو. ڄام نندي جي وفات کان لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 16هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ارغونن جي فتح سان ٺٽي ۾ سمن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="SammaKingdom"/> == مقبرو == [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|ڄام نظام الدين جو پٿر جو مقبرو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]]] ڄام نظام الدين جو مقبرو [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي تاريخي قبرستان]] ۾ واقع آهي. مڪليءَ جا تاريخي يادگار 1981ع کان [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> مقبرو مڪليءَ جي سمن واري دور جي سڀ کان نمايان پٿر جي عمارتن مان هڪ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت چورس رٿا تي ٺهيل آهي، پر ان جو گنبذ مڪمل نه ٿيو ۽ ڀتيون محرابن جي شروعاتي سطح تائين پهچي ختم ٿين ٿيون.<ref name="DOAM"/> [[File:Tomb of Jam Nizam al-Din, Makli.JPG|thumb|left|ڄام نظام الدين جي مقبري جي سينگاريل پٿر جي اڏاوت]] ٻاهرين ڀتين تي سينگار جون ٻارهن افقي پٽيون آهن، جن ۾ هيرن جهڙيون جاميٽري شڪليون، ڪنول جا گل، عربي قرآني خطاطي ۽ ٻيا نقش شامل آهن.<ref name="DOAM"/> عمارت ۾ اندرئين پاسي محراب ۽ ان جي سامهون ٻاهرئين ڀت تي انتهائي سينگاريل بالڪوني نما اڏاوت خاص اهميت رکي ٿي. آثار قديمه جي ماهرن ان ۾ 15هين صديءَ جي [[گجرات]] واري فن تعمير سان مشابهت نوٽ ڪئي آهي.<ref name="SindhAntiquities"/> === تعميراتي طرز === [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|مقبري جي ڀتين تي پٿر جي نفيس اُڪر]] مقبري جي سينگار ۾ اسلامي خطاطي، جاميٽري نقش، ڪنول، گلن ۽ مقامي برصغيري نقش نگاري گڏ نظر اچي ٿي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب ڪجهه عنصر احمد آباد ۽ 15هين صديءَ جي گجراتي عمارتن سان ويجهي مشابهت رکن ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/> هي امتزاج مڪليءَ جي فن تعمير جي اهم خصوصيت آهي. يونيسڪو پڻ مڪليءَ جي يادگارن کي مختلف مقامي، گجراتي، فارسي ۽ بعد وارن مغل اثرن جي ميلاپ مان ٺهيل هڪ مخصوص علائقائي تعميراتي روايت جو مثال قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> === تحفظ == ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ جي ڪناري واري حصي تي هجڻ سبب زميني ڪٽاءَ، موسمي اثرن، ڀتين جي درزن ۽ ساختي حرڪت جي خطري هيٺ رهيو آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت جي مرمت ٿي چڪي آهي، پر ڀتين ۾ درز ۽ ڍلان جي erosion سان لاڳاپيل مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="DOAM"/> يونيسڪو جي تازي نگرانيءَ ۾ پڻ ڄام نظام الدين جي مقبري کي خاص طور اهم ۽ حساس يادگار قرار ڏيندي ان جي ڊگهي مدي واري استحڪام ۽ مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Jam Nizamuddin – Makli Conservation Monitoring |url=https://whc.unesco.org/document/204957 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == تاريخي ورثو == ڄام نظام الدين سنڌ جي تاريخي يادگيريءَ ۾ سمن جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڊگهي حڪومت کي بعد واري سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ امن، سياسي خودمختياري، ٺٽي جي عروج ۽ علمي سرگرمين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SammaKingdom"/> جديد تاريخي مطالعي ۾ سندس دور جي اهميت صرف حڪمران جي شخصي وصفن تائين محدود نه رکي وڃي ٿي، پر ان کي 15هين صديءَ جي سنڌ ۾ رياستي ادارن، سامونڊي ۽ زميني واپار، ٺٽي جي شهري ترقي، بلوچستان ۽ قنڌار سان سرحدي سياست ۽ سنڌ-گجرات ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. سندس سڀ کان نمايان مادي ورثو مڪليءَ وارو مقبرو آهي، جيڪو اڄ به سمن جي دور جي سنگ تراشي ۽ سنڌ جي وچئين دور واري فن تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="DOAM"/> == تاريخي ماخذن ۾ ڄام نندو == ڄام نظام الدين بابت معلومات جو وڏو حصو سنڌ جي فارسي تاريخن ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ادب مان ملي ٿو. انهن ۾ ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد وارا تاريخي ۽ تذڪراتي ماخذ اهم آهن. مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' سمن جي آخري دور، دريا خان ۽ ارغونن سان ڇڪتاڻ بابت اهم روايت مهيا ڪري ٿي، جڏهن ته مير علي شير قانع جي ''تحفة الڪرام'' ۾ ڄام نندي جي شخصيت، سندس حڪومت ۽ ان دور جي مذهبي ۽ علمي ماحول بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. 20هين ۽ 21هين صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخدانن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ سنڌالاجيءَ جي محققن انهن روايتن کي ڪتبن، مقبرن، سڪن، علائقائي تاريخ ۽ ٻين ذريعن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SammaKingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[سنڌ جا حڪمران]] * [[ڄام سنجر]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Cousens |first=Henry |title=The Antiquities of Sind |publisher=Archaeological Survey of India |year=1929}} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=History of Sind: Translated from Persian Books |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي. * پير حسام الدين راشدي، ''مڪلي نامه''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/143 يونيسڪو — مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ سنڌ حڪومت — ڄام نظام الدين جو مقبرو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5575 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — ڄام نظام الدين جو مقبرو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام سنجر]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1461ع–1508ع}} {{S-aft|after=[[ڄام فيروز]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:سنڌ جا سلطان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:مڪلي جو قبرستان]] 35zokflgbc4g1daiwzxodqi0og4f8ng 412956 412955 2026-09-17T08:57:41Z Intisar Ali 8681 412956 wikitext text/x-wiki {{Short description|1461ع کان 1508ع تائين سنڌ جو سمو سلطان}} {{Infobox royalty | name = ڄام نظام الدين ٻيون | title = ڄام نندو | image = Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg | caption = [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ ڄام نظام الدين جو مقبرو | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign = 1461ع–1508ع | predecessor = [[ڄام سنجر]] | successor = [[ڄام فيروز]] | full_name = ڄام نظام الدين شاهه | spouse = مدينه ماڇاڻي | issue = [[ڄام فيروز]] | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | birth_date = 15هين صدي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = 1508ع | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | burial_place = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام نظام الدين ٻيون'''، عام طور '''ڄام نندو''' جي نالي سان مشهور، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو سنڌي سلطان هو، جنهن 1461ع کان 1508ع تائين [[سنڌ]] تي حڪومت ڪئي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Jam Nizamuddin’s Tomb, Makli – Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ |publisher=سنڌ حڪومت، آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل |access-date=17 September 2026}}</ref><ref name="SammaKingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}}</ref> سندس گاديءَ جو هنڌ [[ٺٽو]] هو. سندس ڊگهي حڪمرانيءَ ۾ سمن جي سلطنت سياسي ۽ ثقافتي لحاظ کان پنهنجي اهم ترين دورن مان هڪ مان گذري، جنهن سبب سنڌ جي تاريخي روايت ۾ ڄام نندو خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ڄام نظام الدين جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز سان گڏ علم، واپار ۽ ثقافت جو اهم شهر بڻيو. سندس درٻار سان عالمن، صوفين ۽ اهل علم جو تعلق رهيو، جڏهن ته [[دريا خان]] سندس اهم امير، فوجي سپهه سالار ۽ وزير طور اڀريو. حڪمرانيءَ جي آخري دور ۾ اتر اولهه کان [[ارغون]] طاقت جي وڌندڙ دٻاءَ باوجود سنڌي فوجن سبي واري محاذ تي ارغونن کي شڪست ڏني.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma dynasty |url=https://www.dawn.com/news/688267/ |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ڄام نندي جو مقبرو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي قبرستان]] ۾ واقع آهي. اهو مڪليءَ جي سڀ کان اهم پٿر جي يادگارن مان هڪ آهي ۽ [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ ''مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار'' جو حصو آهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو ۽ لقب == ڄام نظام الدين سنڌي تاريخي روايت ۾ محبت ۽ احترام سان '''ڄام نندو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20نظام%20الدين%20سمو |title=ڄام نظام الدين سمو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=20 October 2020}}</ref> فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيقي ادب ۾ سندس نالو ڄام نظام الدين، نظام الدين شاهه ۽ ڄام نندو جي صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڄام'' سمن جي حڪمرانن جو روايتي شاهي لقب هو. == تخت نشيني == ڄام نظام الدين، [[ڄام سنجر]] کان پوءِ 1461ع ۾ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي روايت موجب سندس تخت نشيني 25 ربيع الاول 866هه، يعني ڊسمبر 1461ع ۾ ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سندس حڪومت لڳ ڀڳ اڌ صدي جاري رهي، جيڪا سمن جي حڪمرانن ۾ غير معمولي طور ڊگهي حڪمراني هئي.<ref name="SammaKingdom"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; border-collapse:collapse;" |+ '''ڄام نظام الدين جي حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#704214;color:white;" | دور / سال ! style="background:#704214;color:white;" | واقعو ! style="background:#704214;color:white;" | اهميت |- | style="background:#fff8dc;" | 1461ع | ڄام نظام الدين جي تخت نشيني | سمن جي سلطنت جي ڊگهي ۽ مستحڪم حڪمرانيءَ جي شروعات |- | style="background:#f5f5dc;" | شروعاتي حڪومت | بکر طرف مهم | اتر سنڌ ۾ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ |- | style="background:#fff8dc;" | 15هين صديءَ جو پويون اڌ | ٺٽي جي سياسي ۽ علمي اهميت ۾ واڌ | سنڌ جو وڏو شهري ۽ ثقافتي مرڪز |- | style="background:#f5f5dc;" | لڳ ڀڳ 1480ع–1490ع وارو دور | سبي ۽ اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن سان ڇڪتاڻ | سمن ۽ ارغونن جي علائقائي مقابلي جو اهم مرحلو |- | style="background:#fff8dc;" | ارغون مهم | دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ ارغون فوج جي شڪست | ڄام نندي جي حياتيءَ ۾ ارغون اڳڀرائي روڪجي وئي |- | style="background:#f5f5dc;" | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات | [[ڄام فيروز]] جي تخت نشيني ۽ جانشينيءَ جي تڪرارن جي شروعات |} == حڪومت ۽ انتظام == ڄام نظام الدين جي حڪومت بابت سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ نسبتاً امن، انتظامي استحڪام ۽ معاشي خوشحاليءَ جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن مؤرخن سندس دور کي سمن جي سلطنت جي طاقت جي عروج سان ڳنڍيو آهي.<ref name="SammaKingdom"/> تاريخي روايتن موجب حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ ڄام نظام الدين هڪ فوجي دستي سان [[بکر]] ويو، جتي هن امن امان جي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان پوءِ سندس حڪومت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ ٺٽي ۾ رهيو. ڄام نظام الدين جي حڪومتي نظام ۾ صوبائي منتظم، امير ۽ فوجي عملدار اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهن مان سڀ کان مشهور [[دريا خان]] هو، جيڪو اڳتي هلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي نظام جي مرڪزي شخصيت بڻيو. == دريا خان == [[File:Tomb of Darya Khan at Makli.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ [[دريا خان]] سان منسوب مقبرو]] '''[[دريا خان]]'''، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ مبارڪ خان ۽ خانِ اعظم جهڙن لقبن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، ڄام نظام الدين جي اهم ترين اميرن مان هو.<ref name="SammaKingdom"/> سنڌي تاريخي روايت موجب ڄام نظام الدين دريا خان جي صلاحيت ڏسي کيس پنهنجي ويجهن ماڻهن ۾ شامل ڪيو. هو اڳتي هلي فوجي سپهه سالار ۽ سلطنت جي اهم منتظم طور ڪم ڪرڻ لڳو. دريا خان جو سڀ کان اهم فوجي ڪردار سنڌ جي اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن خلاف مهمن ۾ نظر اچي ٿو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ پڻ هو سمن جي سياسي نظام ۾ اثرائتو رهيو ۽ نوجوان [[ڄام فيروز]] جي حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ سندس سرپرست ۽ اهم امير بڻيو. == سلطنت جي وسعت == ڄام نظام الدين جي دور ۾ سمن جي سياسي اثر جو مرڪز هيٺين ۽ وچولي سنڌ هو، جڏهن ته اتر ۽ اتر اولهه طرف سبي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن تي پڻ سنڌي سلطنت جي اثر بابت تاريخي ثبوت ملن ٿا. بلوچستان جي تاريخي گزيٽيئر ۾ درج روايت موجب 1488ع ڌاري [[سبي]] جو قلعو ڄام نظام الدين جي سياسي دائري سان لاڳاپيل هو.<ref name="SibiGazetteer">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series: Sibi District |publisher=Government Press |location=Bombay |chapter=History}}</ref> سمن جي سلطنت جون سرحدون هر وقت هڪجهڙيون نه رهيون؛ سبي ۽ قنڌار جي وچ واري خطي تي سنڌ، ملتان، هرات ۽ ارغونن جا دعوائون ۽ اثر وقت سان تبديل ٿيندا رهيا. == ارغونن سان ڇڪتاڻ == 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ قنڌار ۽ هرات جي سياسي تبديلين سنڌ جي اتر اولهه سرحد تي اثر وڌو. [[ارغون]] سردارن سبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو. تاريخي روايت موجب [[شاهه بيگ ارغون]] سان لاڳاپيل فوجي قوتن سبي واري علائقي ۾ اڳڀرائي ڪئي. ڄام نظام الدين پنهنجي فوج دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ موڪلي. سبي جي ڀرسان ٿيل مقابلي ۾ سنڌي فوج ارغون فوج کي شڪست ڏني ۽ شاهه بيگ جي ڀاءُ ابو محمد مرزا جي مارجي وڃڻ جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2012"/><ref name="SammaKingdom"/> [[پاڪستان جرنل آف هسٽري اينڊ ڪلچر]] ۾ شايع ٿيل بلوچ تاريخ بابت مطالعي موجب ان دور ۾ رند ۽ لاشاري قبيلن جي تڪرار سان به سنڌ، هرات ۽ ارغون سياست ڳنڍيل هئي؛ ڄام نظام الدين کي لاشارين ۽ ارغونن کي رندن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=The Baloch People |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=13 |issue=2 |year=1992}}</ref> ارغونن خلاف ڪاميابيءَ سان ڄام نظام الدين جي باقي حڪومت دوران سنڌ تي وڏي ارغون حملي جو خطرو عارضي طور ٽري ويو. سندس وفات کان پوءِ، البت، سمن جي اندروني جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ ارغون طاقت جي واڌ سان صورتحال تبديل ٿي وئي. == پاڙيسري رياستن سان لاڳاپا == ڄام نظام الدين جو دور ڏکڻ ۽ وچ ايشيا ۾ ڪيترين طاقتور رياستن جي موجودگيءَ وارو زمانو هو. [[گجرات سلطنت]] ۾ [[محمود بيگڙو]]، دهليءَ ۾ [[بهلول لوڌي]] ۽ پوءِ لوڌي حڪمران، ملتان ۾ لانگاهه سلطان ۽ هرات ۾ [[حسين بايقرا]] حڪمران هئا. سنڌ ۽ گجرات وچ ۾ واپاري، سياسي ۽ ثقافتي رابطا موجود هئا. مڪليءَ جي فن تعمير ۾ به 15هين صديءَ جي گجراتي طرز جا نمايان اثر نظر اچن ٿا، جن مان ٻنهي علائقن وچ ۾ ڪاريگرن ۽ فني روايتن جي اچ وڃ جو اندازو ٿئي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM">{{cite web |title=Tomb of Jam Nizamuddin at Makli Hills |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5575 |publisher=پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو |access-date=17 September 2026}}</ref> == ٺٽو ۽ علمي زندگي == [[File:Makli Necropolis Tombs.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ سمن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.]] ڄام نظام الدين جي دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي سياسي مرڪز سان گڏ علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم هنڌ هو. فارسي ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ عالمن، صوفين، مدرسن ۽ خانقاهن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي تاريخي ادب موجب ايران، خراسان ۽ وچ ايشيا مان به ڪجهه عالم سنڌ آيا. ڄام نندي سان منسوب علم پروريءَ بابت روايتن ۾ مولانا عبدالعزيز ابهري، اثيرالدين ۽ ٻين عالمن جا نالا اچن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> علامه [[جلال الدين دواني]] کي سنڌ آڻڻ جي ڪوشش بابت پڻ سنڌي تاريخي روايت موجود آهي؛ دواني پاڻ سنڌ نه پهچي سگهيو، پر سندس شاگردن جي ٺٽي اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == مذهبي ۽ ثقافتي ماحول == ڄام نظام الدين بابت بعد وارن سنڌي ۽ فارسي تذڪرن ۾ کيس ديندار ۽ علم دوست حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن روايتن ۾ سندس درٻار ۽ ٺٽي جي مذهبي زندگيءَ سان عالمن، قاضين، صوفين ۽ مشائخن جا لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙين روايتن مان ڪيترائي بيان ڄام نندي جي وفات کان گهڻو پوءِ لکيا ويا، تنهنڪري سندس ذاتي زهد ۽ ڪرامتن بابت قصن کي تاريخي واقعي بدران بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == معيشت ۽ واپار == ڄام نظام الدين جي حڪومت واري دور ۾ ٺٽو سنڌو درياهه جي هيٺين وهڪري سان ڳنڍيل اهم شهري مرڪز هو. سنڌ جي زرعي پيداوار، درياهي آمدرفت ۽ عربي سمنڊ سان ڳنڍيل واپاري رستن هن خطي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 15هين صديءَ جي آخر تائين سنڌ هندستان، گجرات، ايران ۽ عربي سمنڊ جي واپاري دنيا جي وچ ۾ واقع هئي. سياسي استحڪام ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهري مرڪزن ۾ واپار ۽ دستڪاريءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. == سڪا == ڄام نظام الدين جي دور سان منسوب سڪا سمن جي دور جي مالي ۽ سياسي خودمختياريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آثار آهن. سڪن جي علم ذريعي سمن جي حڪمرانن جي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ سياسي اختيار بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. سمن جي سڪن بابت مختلف مجموعن ۽ تحقيقن ۾ نسبت ۽ تاريخ مقرر ڪرڻ جا مسئلا موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص سڪي کي ڄام نظام الدين سان منسوب ڪرڻ وقت سڪي جي علم واري معتبر فهرست يا عجائب گهر جي سڃاڻپ ضروري آهي. == وفات ۽ جانشيني == ڄام نظام الدين جي حڪومت جو اختتام عام طور '''1508ع''' ۾ سندس وفات سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه جديد ورثي وارا ذريعا 1509ع پڻ ڏين ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="UNESCO"/> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. فيروز جي ننڍي عمر سبب دريا خان شروعاتي دور ۾ حڪومت جي اهم شخصيت ۽ سرپرست رهيو. ڄام نظام الدين کان پوءِ سمن جي گهراڻي ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا، خاص ڪري ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] جي دعوائن سبب. انهن اندروني تڪرارن سان گڏ ارغونن جي وڌندڙ طاقت سمن جي سلطنت کي ڪمزور ڪيو. ڄام نندي جي وفات کان لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 16هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ارغونن جي فتح سان ٺٽي ۾ سمن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="SammaKingdom"/> == مقبرو == [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|ڄام نظام الدين جو پٿر جو مقبرو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]]] ڄام نظام الدين جو مقبرو [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي تاريخي قبرستان]] ۾ واقع آهي. مڪليءَ جا تاريخي يادگار 1981ع کان [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> مقبرو مڪليءَ جي سمن واري دور جي سڀ کان نمايان پٿر جي عمارتن مان هڪ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت چورس رٿا تي ٺهيل آهي، پر ان جو گنبذ مڪمل نه ٿيو ۽ ڀتيون محرابن جي شروعاتي سطح تائين پهچي ختم ٿين ٿيون.<ref name="DOAM"/> [[File:Tomb of Jam Nizam al-Din, Makli.JPG|thumb|left|ڄام نظام الدين جي مقبري جي سينگاريل پٿر جي اڏاوت]] ٻاهرين ڀتين تي سينگار جون ٻارهن افقي پٽيون آهن، جن ۾ هيرن جهڙيون جاميٽري شڪليون، ڪنول جا گل، عربي قرآني خطاطي ۽ ٻيا نقش شامل آهن.<ref name="DOAM"/> عمارت ۾ اندرئين پاسي محراب ۽ ان جي سامهون ٻاهرئين ڀت تي انتهائي سينگاريل بالڪوني نما اڏاوت خاص اهميت رکي ٿي. آثار قديمه جي ماهرن ان ۾ 15هين صديءَ جي [[گجرات]] واري فن تعمير سان مشابهت نوٽ ڪئي آهي.<ref name="SindhAntiquities"/> === تعميراتي طرز === [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|مقبري جي ڀتين تي پٿر جي نفيس اُڪر]] مقبري جي سينگار ۾ اسلامي خطاطي، جاميٽري نقش، ڪنول، گلن ۽ مقامي برصغيري نقش نگاري گڏ نظر اچي ٿي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب ڪجهه عنصر احمد آباد ۽ 15هين صديءَ جي گجراتي عمارتن سان ويجهي مشابهت رکن ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/> هي امتزاج مڪليءَ جي فن تعمير جي اهم خصوصيت آهي. يونيسڪو پڻ مڪليءَ جي يادگارن کي مختلف مقامي، گجراتي، فارسي ۽ بعد وارن مغل اثرن جي ميلاپ مان ٺهيل هڪ مخصوص علائقائي تعميراتي روايت جو مثال قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> == تحفظ == ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ جي ڪناري واري حصي تي هجڻ سبب زميني ڪٽاءَ، موسمي اثرن، ڀتين جي درزن ۽ ساختي حرڪت جي خطري هيٺ رهيو آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت جي مرمت ٿي چڪي آهي، پر ڀتين ۾ درز ۽ ڍلان جي erosion سان لاڳاپيل مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="DOAM"/> يونيسڪو جي تازي نگرانيءَ ۾ پڻ ڄام نظام الدين جي مقبري کي خاص طور اهم ۽ حساس يادگار قرار ڏيندي ان جي ڊگهي مدي واري استحڪام ۽ مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Jam Nizamuddin – Makli Conservation Monitoring |url=https://whc.unesco.org/document/204957 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == تاريخي ورثو == ڄام نظام الدين سنڌ جي تاريخي يادگيريءَ ۾ سمن جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڊگهي حڪومت کي بعد واري سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ امن، سياسي خودمختياري، ٺٽي جي عروج ۽ علمي سرگرمين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SammaKingdom"/> جديد تاريخي مطالعي ۾ سندس دور جي اهميت صرف حڪمران جي شخصي وصفن تائين محدود نه رکي وڃي ٿي، پر ان کي 15هين صديءَ جي سنڌ ۾ رياستي ادارن، سامونڊي ۽ زميني واپار، ٺٽي جي شهري ترقي، بلوچستان ۽ قنڌار سان سرحدي سياست ۽ سنڌ-گجرات ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. سندس سڀ کان نمايان مادي ورثو مڪليءَ وارو مقبرو آهي، جيڪو اڄ به سمن جي دور جي سنگ تراشي ۽ سنڌ جي وچئين دور واري فن تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="DOAM"/> == تاريخي ماخذن ۾ ڄام نندو == ڄام نظام الدين بابت معلومات جو وڏو حصو سنڌ جي فارسي تاريخن ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ادب مان ملي ٿو. انهن ۾ ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد وارا تاريخي ۽ تذڪراتي ماخذ اهم آهن. مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' سمن جي آخري دور، دريا خان ۽ ارغونن سان ڇڪتاڻ بابت اهم روايت مهيا ڪري ٿي، جڏهن ته مير علي شير قانع جي ''تحفة الڪرام'' ۾ ڄام نندي جي شخصيت، سندس حڪومت ۽ ان دور جي مذهبي ۽ علمي ماحول بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. 20هين ۽ 21هين صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخدانن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ سنڌالاجيءَ جي محققن انهن روايتن کي ڪتبن، مقبرن، سڪن، علائقائي تاريخ ۽ ٻين ذريعن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SammaKingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[سنڌ جا حڪمران]] * [[ڄام سنجر]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Cousens |first=Henry |title=The Antiquities of Sind |publisher=Archaeological Survey of India |year=1929}} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=History of Sind: Translated from Persian Books |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي. * پير حسام الدين راشدي، ''مڪلي نامه''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/143 يونيسڪو — مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ سنڌ حڪومت — ڄام نظام الدين جو مقبرو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5575 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — ڄام نظام الدين جو مقبرو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام سنجر]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1461ع–1508ع}} {{S-aft|after=[[ڄام فيروز]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:سنڌ جا سلطان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:مڪلي جو قبرستان]] pfe2bagpo0jn7d824ls4kannad9wx8n 412957 412956 2026-09-17T08:58:01Z Intisar Ali 8681 412957 wikitext text/x-wiki {{Short description|1461ع کان 1508ع تائين سنڌ جو سمو سلطان}} {{Infobox royalty | name = ڄام نظام الدين ٻيون | title = ڄام نندو | image = Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg | caption = [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ ڄام نظام الدين جو مقبرو | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign = 1461ع–1508ع | predecessor = [[ڄام سنجر]] | successor = [[ڄام فيروز]] | full_name = ڄام نظام الدين شاهه | spouse = مدينه ماڇاڻي | issue = [[ڄام فيروز]] | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | birth_date = 15هين صدي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = 1508ع | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | burial_place = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام نظام الدين ٻيون'''، عام طور '''ڄام نندو''' جي نالي سان مشهور، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو سنڌي سلطان هو، جنهن 1461ع کان 1508ع تائين [[سنڌ]] تي حڪومت ڪئي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Jam Nizamuddin’s Tomb, Makli – Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ |publisher=سنڌ حڪومت، آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل |access-date=17 September 2026}}</ref><ref name="SammaKingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}}</ref> سندس گاديءَ جو هنڌ [[ٺٽو]] هو. سندس ڊگهي حڪمرانيءَ ۾ سمن جي سلطنت سياسي ۽ ثقافتي لحاظ کان پنهنجي اهم ترين دورن مان هڪ مان گذري، جنهن سبب سنڌ جي تاريخي روايت ۾ ڄام نندو خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ڄام نظام الدين جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز سان گڏ علم، واپار ۽ ثقافت جو اهم شهر بڻيو. سندس درٻار سان عالمن، صوفين ۽ اهل علم جو تعلق رهيو، جڏهن ته [[دريا خان]] سندس اهم امير، فوجي سپهه سالار ۽ وزير طور اڀريو. حڪمرانيءَ جي آخري دور ۾ اتر اولهه کان [[ارغون]] طاقت جي وڌندڙ دٻاءَ باوجود سنڌي فوجن سبي واري محاذ تي ارغونن کي شڪست ڏني.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma dynasty |url=https://www.dawn.com/news/688267/ |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ڄام نندي جو مقبرو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي قبرستان]] ۾ واقع آهي. اهو مڪليءَ جي سڀ کان اهم پٿر جي يادگارن مان هڪ آهي ۽ [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ ''مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار'' جو حصو آهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو ۽ لقب == ڄام نظام الدين سنڌي تاريخي روايت ۾ محبت ۽ احترام سان '''ڄام نندو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20نظام%20الدين%20سمو |title=ڄام نظام الدين سمو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=20 October 2020}}</ref> فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيقي ادب ۾ سندس نالو ڄام نظام الدين، نظام الدين شاهه ۽ ڄام نندو جي صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڄام'' سمن جي حڪمرانن جو روايتي شاهي لقب هو. == تخت نشيني == ڄام نظام الدين، [[ڄام سنجر]] کان پوءِ 1461ع ۾ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي روايت موجب سندس تخت نشيني 25 ربيع الاول 866هه، يعني ڊسمبر 1461ع ۾ ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سندس حڪومت لڳ ڀڳ اڌ صدي جاري رهي، جيڪا سمن جي حڪمرانن ۾ غير معمولي طور ڊگهي حڪمراني هئي.<ref name="SammaKingdom"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; border-collapse:collapse;" |+ '''ڄام نظام الدين جي حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#704214;color:white;" | دور / سال ! style="background:#704214;color:white;" | واقعو ! style="background:#704214;color:white;" | اهميت |- | style="background:#fff8dc;" | 1461ع | ڄام نظام الدين جي تخت نشيني | سمن جي سلطنت جي ڊگهي ۽ مستحڪم حڪمرانيءَ جي شروعات |- | style="background:#f5f5dc;" | شروعاتي حڪومت | بکر طرف مهم | اتر سنڌ ۾ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ |- | style="background:#fff8dc;" | 15هين صديءَ جو پويون اڌ | ٺٽي جي سياسي ۽ علمي اهميت ۾ واڌ | سنڌ جو وڏو شهري ۽ ثقافتي مرڪز |- | style="background:#f5f5dc;" | لڳ ڀڳ 1480ع–1490ع وارو دور | سبي ۽ اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن سان ڇڪتاڻ | سمن ۽ ارغونن جي علائقائي مقابلي جو اهم مرحلو |- | style="background:#fff8dc;" | ارغون مهم | دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ ارغون فوج جي شڪست | ڄام نندي جي حياتيءَ ۾ ارغون اڳڀرائي روڪجي وئي |- | style="background:#f5f5dc;" | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات | [[ڄام فيروز]] جي تخت نشيني ۽ جانشينيءَ جي تڪرارن جي شروعات |} == حڪومت ۽ انتظام == ڄام نظام الدين جي حڪومت بابت سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ نسبتاً امن، انتظامي استحڪام ۽ معاشي خوشحاليءَ جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن مؤرخن سندس دور کي سمن جي سلطنت جي طاقت جي عروج سان ڳنڍيو آهي.<ref name="SammaKingdom"/> تاريخي روايتن موجب حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ ڄام نظام الدين هڪ فوجي دستي سان [[بکر]] ويو، جتي هن امن امان جي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان پوءِ سندس حڪومت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ ٺٽي ۾ رهيو. ڄام نظام الدين جي حڪومتي نظام ۾ صوبائي منتظم، امير ۽ فوجي عملدار اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهن مان سڀ کان مشهور [[دريا خان]] هو، جيڪو اڳتي هلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي نظام جي مرڪزي شخصيت بڻيو. == دريا خان == [[File:Tomb of Darya Khan at Makli.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ [[دريا خان]] سان منسوب مقبرو]] '''[[دريا خان]]'''، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ مبارڪ خان ۽ خانِ اعظم جهڙن لقبن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، ڄام نظام الدين جي اهم ترين اميرن مان هو.<ref name="SammaKingdom"/> سنڌي تاريخي روايت موجب ڄام نظام الدين دريا خان جي صلاحيت ڏسي کيس پنهنجي ويجهن ماڻهن ۾ شامل ڪيو. هو اڳتي هلي فوجي سپهه سالار ۽ سلطنت جي اهم منتظم طور ڪم ڪرڻ لڳو. دريا خان جو سڀ کان اهم فوجي ڪردار سنڌ جي اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن خلاف مهمن ۾ نظر اچي ٿو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ پڻ هو سمن جي سياسي نظام ۾ اثرائتو رهيو ۽ نوجوان [[ڄام فيروز]] جي حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ سندس سرپرست ۽ اهم امير بڻيو. == سلطنت جي وسعت == ڄام نظام الدين جي دور ۾ سمن جي سياسي اثر جو مرڪز هيٺين ۽ وچولي سنڌ هو، جڏهن ته اتر ۽ اتر اولهه طرف سبي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن تي پڻ سنڌي سلطنت جي اثر بابت تاريخي ثبوت ملن ٿا. بلوچستان جي تاريخي گزيٽيئر ۾ درج روايت موجب 1488ع ڌاري [[سبي]] جو قلعو ڄام نظام الدين جي سياسي دائري سان لاڳاپيل هو.<ref name="SibiGazetteer">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series: Sibi District |publisher=Government Press |location=Bombay |chapter=History}}</ref> سمن جي سلطنت جون سرحدون هر وقت هڪجهڙيون نه رهيون؛ سبي ۽ قنڌار جي وچ واري خطي تي سنڌ، ملتان، هرات ۽ ارغونن جا دعوائون ۽ اثر وقت سان تبديل ٿيندا رهيا. == ارغونن سان ڇڪتاڻ == 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ قنڌار ۽ هرات جي سياسي تبديلين سنڌ جي اتر اولهه سرحد تي اثر وڌو. [[ارغون]] سردارن سبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو. تاريخي روايت موجب [[شاهه بيگ ارغون]] سان لاڳاپيل فوجي قوتن سبي واري علائقي ۾ اڳڀرائي ڪئي. ڄام نظام الدين پنهنجي فوج دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ موڪلي. سبي جي ڀرسان ٿيل مقابلي ۾ سنڌي فوج ارغون فوج کي شڪست ڏني ۽ شاهه بيگ جي ڀاءُ ابو محمد مرزا جي مارجي وڃڻ جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2012"/><ref name="SammaKingdom"/> [[پاڪستان جرنل آف هسٽري اينڊ ڪلچر]] ۾ شايع ٿيل بلوچ تاريخ بابت مطالعي موجب ان دور ۾ رند ۽ لاشاري قبيلن جي تڪرار سان به سنڌ، هرات ۽ ارغون سياست ڳنڍيل هئي؛ ڄام نظام الدين کي لاشارين ۽ ارغونن کي رندن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=The Baloch People |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=13 |issue=2 |year=1992}}</ref> ارغونن خلاف ڪاميابيءَ سان ڄام نظام الدين جي باقي حڪومت دوران سنڌ تي وڏي ارغون حملي جو خطرو عارضي طور ٽري ويو. سندس وفات کان پوءِ، البت، سمن جي اندروني جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ ارغون طاقت جي واڌ سان صورتحال تبديل ٿي وئي. == پاڙيسري رياستن سان لاڳاپا == ڄام نظام الدين جو دور ڏکڻ ۽ وچ ايشيا ۾ ڪيترين طاقتور رياستن جي موجودگيءَ وارو زمانو هو. [[گجرات سلطنت]] ۾ [[محمود بيگڙو]]، دهليءَ ۾ [[بهلول لوڌي]] ۽ پوءِ لوڌي حڪمران، ملتان ۾ لانگاهه سلطان ۽ هرات ۾ [[حسين بايقرا]] حڪمران هئا. سنڌ ۽ گجرات وچ ۾ واپاري، سياسي ۽ ثقافتي رابطا موجود هئا. مڪليءَ جي فن تعمير ۾ به 15هين صديءَ جي گجراتي طرز جا نمايان اثر نظر اچن ٿا، جن مان ٻنهي علائقن وچ ۾ ڪاريگرن ۽ فني روايتن جي اچ وڃ جو اندازو ٿئي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM">{{cite web |title=Tomb of Jam Nizamuddin at Makli Hills |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5575 |publisher=پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو |access-date=17 September 2026}}</ref> == ٺٽو ۽ علمي زندگي == [[File:Makli Necropolis Tombs.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ سمن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.]] ڄام نظام الدين جي دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي سياسي مرڪز سان گڏ علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم هنڌ هو. فارسي ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ عالمن، صوفين، مدرسن ۽ خانقاهن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي تاريخي ادب موجب ايران، خراسان ۽ وچ ايشيا مان به ڪجهه عالم سنڌ آيا. ڄام نندي سان منسوب علم پروريءَ بابت روايتن ۾ مولانا عبدالعزيز ابهري، اثيرالدين ۽ ٻين عالمن جا نالا اچن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> علامه [[جلال الدين دواني]] کي سنڌ آڻڻ جي ڪوشش بابت پڻ سنڌي تاريخي روايت موجود آهي؛ دواني پاڻ سنڌ نه پهچي سگهيو، پر سندس شاگردن جي ٺٽي اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == مذهبي ۽ ثقافتي ماحول == ڄام نظام الدين بابت بعد وارن سنڌي ۽ فارسي تذڪرن ۾ کيس ديندار ۽ علم دوست حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن روايتن ۾ سندس درٻار ۽ ٺٽي جي مذهبي زندگيءَ سان عالمن، قاضين، صوفين ۽ مشائخن جا لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙين روايتن مان ڪيترائي بيان ڄام نندي جي وفات کان گهڻو پوءِ لکيا ويا، تنهنڪري سندس ذاتي زهد ۽ ڪرامتن بابت قصن کي تاريخي واقعي بدران بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == معيشت ۽ واپار == ڄام نظام الدين جي حڪومت واري دور ۾ ٺٽو سنڌو درياهه جي هيٺين وهڪري سان ڳنڍيل اهم شهري مرڪز هو. سنڌ جي زرعي پيداوار، درياهي آمدرفت ۽ عربي سمنڊ سان ڳنڍيل واپاري رستن هن خطي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 15هين صديءَ جي آخر تائين سنڌ هندستان، گجرات، ايران ۽ عربي سمنڊ جي واپاري دنيا جي وچ ۾ واقع هئي. سياسي استحڪام ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهري مرڪزن ۾ واپار ۽ دستڪاريءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. == سڪا == ڄام نظام الدين جي دور سان منسوب سڪا سمن جي دور جي مالي ۽ سياسي خودمختياريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آثار آهن. سڪن جي علم ذريعي سمن جي حڪمرانن جي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ سياسي اختيار بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. سمن جي سڪن بابت مختلف مجموعن ۽ تحقيقن ۾ نسبت ۽ تاريخ مقرر ڪرڻ جا مسئلا موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص سڪي کي ڄام نظام الدين سان منسوب ڪرڻ وقت سڪي جي علم واري معتبر فهرست يا عجائب گهر جي سڃاڻپ ضروري آهي. == وفات ۽ جانشيني == ڄام نظام الدين جي حڪومت جو اختتام عام طور '''1508ع''' ۾ سندس وفات سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه جديد ورثي وارا ذريعا 1509ع پڻ ڏين ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="UNESCO"/> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. فيروز جي ننڍي عمر سبب دريا خان شروعاتي دور ۾ حڪومت جي اهم شخصيت ۽ سرپرست رهيو. ڄام نظام الدين کان پوءِ سمن جي گهراڻي ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا، خاص ڪري ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] جي دعوائن سبب. انهن اندروني تڪرارن سان گڏ ارغونن جي وڌندڙ طاقت سمن جي سلطنت کي ڪمزور ڪيو. ڄام نندي جي وفات کان لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 16هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ارغونن جي فتح سان ٺٽي ۾ سمن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="SammaKingdom"/> == مقبرو == [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|ڄام نظام الدين جو پٿر جو مقبرو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]]] ڄام نظام الدين جو مقبرو [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي تاريخي قبرستان]] ۾ واقع آهي. مڪليءَ جا تاريخي يادگار 1981ع کان [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> مقبرو مڪليءَ جي سمن واري دور جي سڀ کان نمايان پٿر جي عمارتن مان هڪ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت چورس رٿا تي ٺهيل آهي، پر ان جو گنبذ مڪمل نه ٿيو ۽ ڀتيون محرابن جي شروعاتي سطح تائين پهچي ختم ٿين ٿيون.<ref name="DOAM"/> [[File:Tomb of Jam Nizam al-Din, Makli.JPG|thumb|left|ڄام نظام الدين جي مقبري جي سينگاريل پٿر جي اڏاوت]] ٻاهرين ڀتين تي سينگار جون ٻارهن افقي پٽيون آهن، جن ۾ هيرن جهڙيون جاميٽري شڪليون، ڪنول جا گل، عربي قرآني خطاطي ۽ ٻيا نقش شامل آهن.<ref name="DOAM"/> عمارت ۾ اندرئين پاسي محراب ۽ ان جي سامهون ٻاهرئين ڀت تي انتهائي سينگاريل بالڪوني نما اڏاوت خاص اهميت رکي ٿي. آثار قديمه جي ماهرن ان ۾ 15هين صديءَ جي [[گجرات]] واري فن تعمير سان مشابهت نوٽ ڪئي آهي.<ref name="SindhAntiquities"/> === تعميراتي طرز === [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|مقبري جي ڀتين تي پٿر جي نفيس اُڪر]] مقبري جي سينگار ۾ اسلامي خطاطي، جاميٽري نقش، ڪنول، گلن ۽ مقامي برصغيري نقش نگاري گڏ نظر اچي ٿي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب ڪجهه عنصر احمد آباد ۽ 15هين صديءَ جي گجراتي عمارتن سان ويجهي مشابهت رکن ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/> هي امتزاج مڪليءَ جي فن تعمير جي اهم خصوصيت آهي. يونيسڪو پڻ مڪليءَ جي يادگارن کي مختلف مقامي، گجراتي، فارسي ۽ بعد وارن مغل اثرن جي ميلاپ مان ٺهيل هڪ مخصوص علائقائي تعميراتي روايت جو مثال قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> === تحفظ === ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ جي ڪناري واري حصي تي هجڻ سبب زميني ڪٽاءَ، موسمي اثرن، ڀتين جي درزن ۽ ساختي حرڪت جي خطري هيٺ رهيو آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت جي مرمت ٿي چڪي آهي، پر ڀتين ۾ درز ۽ ڍلان جي erosion سان لاڳاپيل مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="DOAM"/> يونيسڪو جي تازي نگرانيءَ ۾ پڻ ڄام نظام الدين جي مقبري کي خاص طور اهم ۽ حساس يادگار قرار ڏيندي ان جي ڊگهي مدي واري استحڪام ۽ مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Jam Nizamuddin – Makli Conservation Monitoring |url=https://whc.unesco.org/document/204957 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == تاريخي ورثو == ڄام نظام الدين سنڌ جي تاريخي يادگيريءَ ۾ سمن جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڊگهي حڪومت کي بعد واري سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ امن، سياسي خودمختياري، ٺٽي جي عروج ۽ علمي سرگرمين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SammaKingdom"/> جديد تاريخي مطالعي ۾ سندس دور جي اهميت صرف حڪمران جي شخصي وصفن تائين محدود نه رکي وڃي ٿي، پر ان کي 15هين صديءَ جي سنڌ ۾ رياستي ادارن، سامونڊي ۽ زميني واپار، ٺٽي جي شهري ترقي، بلوچستان ۽ قنڌار سان سرحدي سياست ۽ سنڌ-گجرات ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. سندس سڀ کان نمايان مادي ورثو مڪليءَ وارو مقبرو آهي، جيڪو اڄ به سمن جي دور جي سنگ تراشي ۽ سنڌ جي وچئين دور واري فن تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="DOAM"/> == تاريخي ماخذن ۾ ڄام نندو == ڄام نظام الدين بابت معلومات جو وڏو حصو سنڌ جي فارسي تاريخن ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ادب مان ملي ٿو. انهن ۾ ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد وارا تاريخي ۽ تذڪراتي ماخذ اهم آهن. مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' سمن جي آخري دور، دريا خان ۽ ارغونن سان ڇڪتاڻ بابت اهم روايت مهيا ڪري ٿي، جڏهن ته مير علي شير قانع جي ''تحفة الڪرام'' ۾ ڄام نندي جي شخصيت، سندس حڪومت ۽ ان دور جي مذهبي ۽ علمي ماحول بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. 20هين ۽ 21هين صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخدانن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ سنڌالاجيءَ جي محققن انهن روايتن کي ڪتبن، مقبرن، سڪن، علائقائي تاريخ ۽ ٻين ذريعن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SammaKingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[سنڌ جا حڪمران]] * [[ڄام سنجر]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Cousens |first=Henry |title=The Antiquities of Sind |publisher=Archaeological Survey of India |year=1929}} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=History of Sind: Translated from Persian Books |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي. * پير حسام الدين راشدي، ''مڪلي نامه''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/143 يونيسڪو — مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ سنڌ حڪومت — ڄام نظام الدين جو مقبرو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5575 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — ڄام نظام الدين جو مقبرو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام سنجر]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1461ع–1508ع}} {{S-aft|after=[[ڄام فيروز]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:سنڌ جا سلطان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:مڪلي جو قبرستان]] q1fqxenduilh20mgwbwjrdwb9rvgjle 412958 412957 2026-09-17T08:59:21Z Intisar Ali 8681 /* دريا خان */ 412958 wikitext text/x-wiki {{Short description|1461ع کان 1508ع تائين سنڌ جو سمو سلطان}} {{Infobox royalty | name = ڄام نظام الدين ٻيون | title = ڄام نندو | image = Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg | caption = [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ ڄام نظام الدين جو مقبرو | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign = 1461ع–1508ع | predecessor = [[ڄام سنجر]] | successor = [[ڄام فيروز]] | full_name = ڄام نظام الدين شاهه | spouse = مدينه ماڇاڻي | issue = [[ڄام فيروز]] | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | birth_date = 15هين صدي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = 1508ع | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | burial_place = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام نظام الدين ٻيون'''، عام طور '''ڄام نندو''' جي نالي سان مشهور، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو سنڌي سلطان هو، جنهن 1461ع کان 1508ع تائين [[سنڌ]] تي حڪومت ڪئي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Jam Nizamuddin’s Tomb, Makli – Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ |publisher=سنڌ حڪومت، آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل |access-date=17 September 2026}}</ref><ref name="SammaKingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}}</ref> سندس گاديءَ جو هنڌ [[ٺٽو]] هو. سندس ڊگهي حڪمرانيءَ ۾ سمن جي سلطنت سياسي ۽ ثقافتي لحاظ کان پنهنجي اهم ترين دورن مان هڪ مان گذري، جنهن سبب سنڌ جي تاريخي روايت ۾ ڄام نندو خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ڄام نظام الدين جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز سان گڏ علم، واپار ۽ ثقافت جو اهم شهر بڻيو. سندس درٻار سان عالمن، صوفين ۽ اهل علم جو تعلق رهيو، جڏهن ته [[دريا خان]] سندس اهم امير، فوجي سپهه سالار ۽ وزير طور اڀريو. حڪمرانيءَ جي آخري دور ۾ اتر اولهه کان [[ارغون]] طاقت جي وڌندڙ دٻاءَ باوجود سنڌي فوجن سبي واري محاذ تي ارغونن کي شڪست ڏني.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma dynasty |url=https://www.dawn.com/news/688267/ |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ڄام نندي جو مقبرو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي قبرستان]] ۾ واقع آهي. اهو مڪليءَ جي سڀ کان اهم پٿر جي يادگارن مان هڪ آهي ۽ [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ ''مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار'' جو حصو آهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو ۽ لقب == ڄام نظام الدين سنڌي تاريخي روايت ۾ محبت ۽ احترام سان '''ڄام نندو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20نظام%20الدين%20سمو |title=ڄام نظام الدين سمو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=20 October 2020}}</ref> فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيقي ادب ۾ سندس نالو ڄام نظام الدين، نظام الدين شاهه ۽ ڄام نندو جي صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڄام'' سمن جي حڪمرانن جو روايتي شاهي لقب هو. == تخت نشيني == ڄام نظام الدين، [[ڄام سنجر]] کان پوءِ 1461ع ۾ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي روايت موجب سندس تخت نشيني 25 ربيع الاول 866هه، يعني ڊسمبر 1461ع ۾ ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سندس حڪومت لڳ ڀڳ اڌ صدي جاري رهي، جيڪا سمن جي حڪمرانن ۾ غير معمولي طور ڊگهي حڪمراني هئي.<ref name="SammaKingdom"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; border-collapse:collapse;" |+ '''ڄام نظام الدين جي حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#704214;color:white;" | دور / سال ! style="background:#704214;color:white;" | واقعو ! style="background:#704214;color:white;" | اهميت |- | style="background:#fff8dc;" | 1461ع | ڄام نظام الدين جي تخت نشيني | سمن جي سلطنت جي ڊگهي ۽ مستحڪم حڪمرانيءَ جي شروعات |- | style="background:#f5f5dc;" | شروعاتي حڪومت | بکر طرف مهم | اتر سنڌ ۾ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ |- | style="background:#fff8dc;" | 15هين صديءَ جو پويون اڌ | ٺٽي جي سياسي ۽ علمي اهميت ۾ واڌ | سنڌ جو وڏو شهري ۽ ثقافتي مرڪز |- | style="background:#f5f5dc;" | لڳ ڀڳ 1480ع–1490ع وارو دور | سبي ۽ اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن سان ڇڪتاڻ | سمن ۽ ارغونن جي علائقائي مقابلي جو اهم مرحلو |- | style="background:#fff8dc;" | ارغون مهم | دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ ارغون فوج جي شڪست | ڄام نندي جي حياتيءَ ۾ ارغون اڳڀرائي روڪجي وئي |- | style="background:#f5f5dc;" | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات | [[ڄام فيروز]] جي تخت نشيني ۽ جانشينيءَ جي تڪرارن جي شروعات |} == حڪومت ۽ انتظام == ڄام نظام الدين جي حڪومت بابت سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ نسبتاً امن، انتظامي استحڪام ۽ معاشي خوشحاليءَ جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن مؤرخن سندس دور کي سمن جي سلطنت جي طاقت جي عروج سان ڳنڍيو آهي.<ref name="SammaKingdom"/> تاريخي روايتن موجب حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ ڄام نظام الدين هڪ فوجي دستي سان [[بکر]] ويو، جتي هن امن امان جي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان پوءِ سندس حڪومت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ ٺٽي ۾ رهيو. ڄام نظام الدين جي حڪومتي نظام ۾ صوبائي منتظم، امير ۽ فوجي عملدار اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهن مان سڀ کان مشهور [[دريا خان]] هو، جيڪو اڳتي هلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي نظام جي مرڪزي شخصيت بڻيو. == دريا خان == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، جتي [[دريا خان]] جو مقبرو پڻ واقع آهي.]] '''[[دريا خان]]'''، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ مبارڪ خان ۽ خانِ اعظم جهڙن لقبن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، ڄام نظام الدين جي اهم ترين اميرن مان هو.<ref name="SammaKingdom"/> سنڌي تاريخي روايت موجب ڄام نظام الدين دريا خان جي صلاحيت ڏسي کيس پنهنجي ويجهن ماڻهن ۾ شامل ڪيو. هو اڳتي هلي فوجي سپهه سالار ۽ سلطنت جي اهم منتظم طور ڪم ڪرڻ لڳو. دريا خان جو سڀ کان اهم فوجي ڪردار سنڌ جي اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن خلاف مهمن ۾ نظر اچي ٿو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ پڻ هو سمن جي سياسي نظام ۾ اثرائتو رهيو ۽ نوجوان [[ڄام فيروز]] جي حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ سندس سرپرست ۽ اهم امير بڻيو. == سلطنت جي وسعت == ڄام نظام الدين جي دور ۾ سمن جي سياسي اثر جو مرڪز هيٺين ۽ وچولي سنڌ هو، جڏهن ته اتر ۽ اتر اولهه طرف سبي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن تي پڻ سنڌي سلطنت جي اثر بابت تاريخي ثبوت ملن ٿا. بلوچستان جي تاريخي گزيٽيئر ۾ درج روايت موجب 1488ع ڌاري [[سبي]] جو قلعو ڄام نظام الدين جي سياسي دائري سان لاڳاپيل هو.<ref name="SibiGazetteer">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series: Sibi District |publisher=Government Press |location=Bombay |chapter=History}}</ref> سمن جي سلطنت جون سرحدون هر وقت هڪجهڙيون نه رهيون؛ سبي ۽ قنڌار جي وچ واري خطي تي سنڌ، ملتان، هرات ۽ ارغونن جا دعوائون ۽ اثر وقت سان تبديل ٿيندا رهيا. == ارغونن سان ڇڪتاڻ == 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ قنڌار ۽ هرات جي سياسي تبديلين سنڌ جي اتر اولهه سرحد تي اثر وڌو. [[ارغون]] سردارن سبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو. تاريخي روايت موجب [[شاهه بيگ ارغون]] سان لاڳاپيل فوجي قوتن سبي واري علائقي ۾ اڳڀرائي ڪئي. ڄام نظام الدين پنهنجي فوج دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ موڪلي. سبي جي ڀرسان ٿيل مقابلي ۾ سنڌي فوج ارغون فوج کي شڪست ڏني ۽ شاهه بيگ جي ڀاءُ ابو محمد مرزا جي مارجي وڃڻ جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2012"/><ref name="SammaKingdom"/> [[پاڪستان جرنل آف هسٽري اينڊ ڪلچر]] ۾ شايع ٿيل بلوچ تاريخ بابت مطالعي موجب ان دور ۾ رند ۽ لاشاري قبيلن جي تڪرار سان به سنڌ، هرات ۽ ارغون سياست ڳنڍيل هئي؛ ڄام نظام الدين کي لاشارين ۽ ارغونن کي رندن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=The Baloch People |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=13 |issue=2 |year=1992}}</ref> ارغونن خلاف ڪاميابيءَ سان ڄام نظام الدين جي باقي حڪومت دوران سنڌ تي وڏي ارغون حملي جو خطرو عارضي طور ٽري ويو. سندس وفات کان پوءِ، البت، سمن جي اندروني جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ ارغون طاقت جي واڌ سان صورتحال تبديل ٿي وئي. == پاڙيسري رياستن سان لاڳاپا == ڄام نظام الدين جو دور ڏکڻ ۽ وچ ايشيا ۾ ڪيترين طاقتور رياستن جي موجودگيءَ وارو زمانو هو. [[گجرات سلطنت]] ۾ [[محمود بيگڙو]]، دهليءَ ۾ [[بهلول لوڌي]] ۽ پوءِ لوڌي حڪمران، ملتان ۾ لانگاهه سلطان ۽ هرات ۾ [[حسين بايقرا]] حڪمران هئا. سنڌ ۽ گجرات وچ ۾ واپاري، سياسي ۽ ثقافتي رابطا موجود هئا. مڪليءَ جي فن تعمير ۾ به 15هين صديءَ جي گجراتي طرز جا نمايان اثر نظر اچن ٿا، جن مان ٻنهي علائقن وچ ۾ ڪاريگرن ۽ فني روايتن جي اچ وڃ جو اندازو ٿئي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM">{{cite web |title=Tomb of Jam Nizamuddin at Makli Hills |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5575 |publisher=پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو |access-date=17 September 2026}}</ref> == ٺٽو ۽ علمي زندگي == [[File:Makli Necropolis Tombs.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ سمن جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.]] ڄام نظام الدين جي دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي سياسي مرڪز سان گڏ علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم هنڌ هو. فارسي ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ عالمن، صوفين، مدرسن ۽ خانقاهن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي تاريخي ادب موجب ايران، خراسان ۽ وچ ايشيا مان به ڪجهه عالم سنڌ آيا. ڄام نندي سان منسوب علم پروريءَ بابت روايتن ۾ مولانا عبدالعزيز ابهري، اثيرالدين ۽ ٻين عالمن جا نالا اچن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> علامه [[جلال الدين دواني]] کي سنڌ آڻڻ جي ڪوشش بابت پڻ سنڌي تاريخي روايت موجود آهي؛ دواني پاڻ سنڌ نه پهچي سگهيو، پر سندس شاگردن جي ٺٽي اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == مذهبي ۽ ثقافتي ماحول == ڄام نظام الدين بابت بعد وارن سنڌي ۽ فارسي تذڪرن ۾ کيس ديندار ۽ علم دوست حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن روايتن ۾ سندس درٻار ۽ ٺٽي جي مذهبي زندگيءَ سان عالمن، قاضين، صوفين ۽ مشائخن جا لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙين روايتن مان ڪيترائي بيان ڄام نندي جي وفات کان گهڻو پوءِ لکيا ويا، تنهنڪري سندس ذاتي زهد ۽ ڪرامتن بابت قصن کي تاريخي واقعي بدران بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == معيشت ۽ واپار == ڄام نظام الدين جي حڪومت واري دور ۾ ٺٽو سنڌو درياهه جي هيٺين وهڪري سان ڳنڍيل اهم شهري مرڪز هو. سنڌ جي زرعي پيداوار، درياهي آمدرفت ۽ عربي سمنڊ سان ڳنڍيل واپاري رستن هن خطي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 15هين صديءَ جي آخر تائين سنڌ هندستان، گجرات، ايران ۽ عربي سمنڊ جي واپاري دنيا جي وچ ۾ واقع هئي. سياسي استحڪام ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهري مرڪزن ۾ واپار ۽ دستڪاريءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. == سڪا == ڄام نظام الدين جي دور سان منسوب سڪا سمن جي دور جي مالي ۽ سياسي خودمختياريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آثار آهن. سڪن جي علم ذريعي سمن جي حڪمرانن جي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ سياسي اختيار بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. سمن جي سڪن بابت مختلف مجموعن ۽ تحقيقن ۾ نسبت ۽ تاريخ مقرر ڪرڻ جا مسئلا موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص سڪي کي ڄام نظام الدين سان منسوب ڪرڻ وقت سڪي جي علم واري معتبر فهرست يا عجائب گهر جي سڃاڻپ ضروري آهي. == وفات ۽ جانشيني == ڄام نظام الدين جي حڪومت جو اختتام عام طور '''1508ع''' ۾ سندس وفات سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه جديد ورثي وارا ذريعا 1509ع پڻ ڏين ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="UNESCO"/> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. فيروز جي ننڍي عمر سبب دريا خان شروعاتي دور ۾ حڪومت جي اهم شخصيت ۽ سرپرست رهيو. ڄام نظام الدين کان پوءِ سمن جي گهراڻي ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا، خاص ڪري ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] جي دعوائن سبب. انهن اندروني تڪرارن سان گڏ ارغونن جي وڌندڙ طاقت سمن جي سلطنت کي ڪمزور ڪيو. ڄام نندي جي وفات کان لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 16هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ارغونن جي فتح سان ٺٽي ۾ سمن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="SammaKingdom"/> == مقبرو == [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|ڄام نظام الدين جو پٿر جو مقبرو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]]] ڄام نظام الدين جو مقبرو [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي تاريخي قبرستان]] ۾ واقع آهي. مڪليءَ جا تاريخي يادگار 1981ع کان [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> مقبرو مڪليءَ جي سمن واري دور جي سڀ کان نمايان پٿر جي عمارتن مان هڪ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت چورس رٿا تي ٺهيل آهي، پر ان جو گنبذ مڪمل نه ٿيو ۽ ڀتيون محرابن جي شروعاتي سطح تائين پهچي ختم ٿين ٿيون.<ref name="DOAM"/> [[File:Tomb of Jam Nizam al-Din, Makli.JPG|thumb|left|ڄام نظام الدين جي مقبري جي سينگاريل پٿر جي اڏاوت]] ٻاهرين ڀتين تي سينگار جون ٻارهن افقي پٽيون آهن، جن ۾ هيرن جهڙيون جاميٽري شڪليون، ڪنول جا گل، عربي قرآني خطاطي ۽ ٻيا نقش شامل آهن.<ref name="DOAM"/> عمارت ۾ اندرئين پاسي محراب ۽ ان جي سامهون ٻاهرئين ڀت تي انتهائي سينگاريل بالڪوني نما اڏاوت خاص اهميت رکي ٿي. آثار قديمه جي ماهرن ان ۾ 15هين صديءَ جي [[گجرات]] واري فن تعمير سان مشابهت نوٽ ڪئي آهي.<ref name="SindhAntiquities"/> === تعميراتي طرز === [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|مقبري جي ڀتين تي پٿر جي نفيس اُڪر]] مقبري جي سينگار ۾ اسلامي خطاطي، جاميٽري نقش، ڪنول، گلن ۽ مقامي برصغيري نقش نگاري گڏ نظر اچي ٿي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب ڪجهه عنصر احمد آباد ۽ 15هين صديءَ جي گجراتي عمارتن سان ويجهي مشابهت رکن ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/> هي امتزاج مڪليءَ جي فن تعمير جي اهم خصوصيت آهي. يونيسڪو پڻ مڪليءَ جي يادگارن کي مختلف مقامي، گجراتي، فارسي ۽ بعد وارن مغل اثرن جي ميلاپ مان ٺهيل هڪ مخصوص علائقائي تعميراتي روايت جو مثال قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> === تحفظ === ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ جي ڪناري واري حصي تي هجڻ سبب زميني ڪٽاءَ، موسمي اثرن، ڀتين جي درزن ۽ ساختي حرڪت جي خطري هيٺ رهيو آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت جي مرمت ٿي چڪي آهي، پر ڀتين ۾ درز ۽ ڍلان جي erosion سان لاڳاپيل مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="DOAM"/> يونيسڪو جي تازي نگرانيءَ ۾ پڻ ڄام نظام الدين جي مقبري کي خاص طور اهم ۽ حساس يادگار قرار ڏيندي ان جي ڊگهي مدي واري استحڪام ۽ مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Jam Nizamuddin – Makli Conservation Monitoring |url=https://whc.unesco.org/document/204957 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == تاريخي ورثو == ڄام نظام الدين سنڌ جي تاريخي يادگيريءَ ۾ سمن جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڊگهي حڪومت کي بعد واري سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ امن، سياسي خودمختياري، ٺٽي جي عروج ۽ علمي سرگرمين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SammaKingdom"/> جديد تاريخي مطالعي ۾ سندس دور جي اهميت صرف حڪمران جي شخصي وصفن تائين محدود نه رکي وڃي ٿي، پر ان کي 15هين صديءَ جي سنڌ ۾ رياستي ادارن، سامونڊي ۽ زميني واپار، ٺٽي جي شهري ترقي، بلوچستان ۽ قنڌار سان سرحدي سياست ۽ سنڌ-گجرات ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. سندس سڀ کان نمايان مادي ورثو مڪليءَ وارو مقبرو آهي، جيڪو اڄ به سمن جي دور جي سنگ تراشي ۽ سنڌ جي وچئين دور واري فن تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="DOAM"/> == تاريخي ماخذن ۾ ڄام نندو == ڄام نظام الدين بابت معلومات جو وڏو حصو سنڌ جي فارسي تاريخن ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ادب مان ملي ٿو. انهن ۾ ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد وارا تاريخي ۽ تذڪراتي ماخذ اهم آهن. مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' سمن جي آخري دور، دريا خان ۽ ارغونن سان ڇڪتاڻ بابت اهم روايت مهيا ڪري ٿي، جڏهن ته مير علي شير قانع جي ''تحفة الڪرام'' ۾ ڄام نندي جي شخصيت، سندس حڪومت ۽ ان دور جي مذهبي ۽ علمي ماحول بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. 20هين ۽ 21هين صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخدانن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ سنڌالاجيءَ جي محققن انهن روايتن کي ڪتبن، مقبرن، سڪن، علائقائي تاريخ ۽ ٻين ذريعن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SammaKingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[سنڌ جا حڪمران]] * [[ڄام سنجر]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Cousens |first=Henry |title=The Antiquities of Sind |publisher=Archaeological Survey of India |year=1929}} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=History of Sind: Translated from Persian Books |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي. * پير حسام الدين راشدي، ''مڪلي نامه''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/143 يونيسڪو — مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ سنڌ حڪومت — ڄام نظام الدين جو مقبرو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5575 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — ڄام نظام الدين جو مقبرو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام سنجر]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1461ع–1508ع}} {{S-aft|after=[[ڄام فيروز]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:سنڌ جا سلطان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:مڪلي جو قبرستان]] 6p5jne82xjoldtjjtfaky2i6419x0yy 412960 412958 2026-09-17T09:00:37Z Intisar Ali 8681 /* ٺٽو ۽ علمي زندگي */ 412960 wikitext text/x-wiki {{Short description|1461ع کان 1508ع تائين سنڌ جو سمو سلطان}} {{Infobox royalty | name = ڄام نظام الدين ٻيون | title = ڄام نندو | image = Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg | caption = [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ]] ۾ ڄام نظام الدين جو مقبرو | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign = 1461ع–1508ع | predecessor = [[ڄام سنجر]] | successor = [[ڄام فيروز]] | full_name = ڄام نظام الدين شاهه | spouse = مدينه ماڇاڻي | issue = [[ڄام فيروز]] | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | birth_date = 15هين صدي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = 1508ع | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | burial_place = [[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام نظام الدين ٻيون'''، عام طور '''ڄام نندو''' جي نالي سان مشهور، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو سنڌي سلطان هو، جنهن 1461ع کان 1508ع تائين [[سنڌ]] تي حڪومت ڪئي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Jam Nizamuddin’s Tomb, Makli – Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ |publisher=سنڌ حڪومت، آثار قديمه جو ڊائريڪٽوريٽ جنرل |access-date=17 September 2026}}</ref><ref name="SammaKingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}}</ref> سندس گاديءَ جو هنڌ [[ٺٽو]] هو. سندس ڊگهي حڪمرانيءَ ۾ سمن جي سلطنت سياسي ۽ ثقافتي لحاظ کان پنهنجي اهم ترين دورن مان هڪ مان گذري، جنهن سبب سنڌ جي تاريخي روايت ۾ ڄام نندو خاص شهرت رکي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ڄام نظام الدين جي دور ۾ ٺٽو سياسي مرڪز سان گڏ علم، واپار ۽ ثقافت جو اهم شهر بڻيو. سندس درٻار سان عالمن، صوفين ۽ اهل علم جو تعلق رهيو، جڏهن ته [[دريا خان]] سندس اهم امير، فوجي سپهه سالار ۽ وزير طور اڀريو. حڪمرانيءَ جي آخري دور ۾ اتر اولهه کان [[ارغون]] طاقت جي وڌندڙ دٻاءَ باوجود سنڌي فوجن سبي واري محاذ تي ارغونن کي شڪست ڏني.<ref name="Dawn2012">{{cite news |title=Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma dynasty |url=https://www.dawn.com/news/688267/ |work=Dawn |access-date=17 September 2026}}</ref> ڄام نندي جو مقبرو [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي قبرستان]] ۾ واقع آهي. اهو مڪليءَ جي سڀ کان اهم پٿر جي يادگارن مان هڪ آهي ۽ [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ ''مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار'' جو حصو آهي.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == نالو ۽ لقب == ڄام نظام الدين سنڌي تاريخي روايت ۾ محبت ۽ احترام سان '''ڄام نندو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{حوالو_ويب |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20نظام%20الدين%20سمو |title=ڄام نظام الدين سمو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd |access-date=20 October 2020}}</ref> فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيقي ادب ۾ سندس نالو ڄام نظام الدين، نظام الدين شاهه ۽ ڄام نندو جي صورتن ۾ ملي ٿو. ''ڄام'' سمن جي حڪمرانن جو روايتي شاهي لقب هو. == تخت نشيني == ڄام نظام الدين، [[ڄام سنجر]] کان پوءِ 1461ع ۾ سنڌ جي تخت تي ويٺو. سنڌي روايت موجب سندس تخت نشيني 25 ربيع الاول 866هه، يعني ڊسمبر 1461ع ۾ ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سندس حڪومت لڳ ڀڳ اڌ صدي جاري رهي، جيڪا سمن جي حڪمرانن ۾ غير معمولي طور ڊگهي حڪمراني هئي.<ref name="SammaKingdom"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:82%; border-collapse:collapse;" |+ '''ڄام نظام الدين جي حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#704214;color:white;" | دور / سال ! style="background:#704214;color:white;" | واقعو ! style="background:#704214;color:white;" | اهميت |- | style="background:#fff8dc;" | 1461ع | ڄام نظام الدين جي تخت نشيني | سمن جي سلطنت جي ڊگهي ۽ مستحڪم حڪمرانيءَ جي شروعات |- | style="background:#f5f5dc;" | شروعاتي حڪومت | بکر طرف مهم | اتر سنڌ ۾ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ |- | style="background:#fff8dc;" | 15هين صديءَ جو پويون اڌ | ٺٽي جي سياسي ۽ علمي اهميت ۾ واڌ | سنڌ جو وڏو شهري ۽ ثقافتي مرڪز |- | style="background:#f5f5dc;" | لڳ ڀڳ 1480ع–1490ع وارو دور | سبي ۽ اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن سان ڇڪتاڻ | سمن ۽ ارغونن جي علائقائي مقابلي جو اهم مرحلو |- | style="background:#fff8dc;" | ارغون مهم | دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ ارغون فوج جي شڪست | ڄام نندي جي حياتيءَ ۾ ارغون اڳڀرائي روڪجي وئي |- | style="background:#f5f5dc;" | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات | [[ڄام فيروز]] جي تخت نشيني ۽ جانشينيءَ جي تڪرارن جي شروعات |} == حڪومت ۽ انتظام == ڄام نظام الدين جي حڪومت بابت سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ نسبتاً امن، انتظامي استحڪام ۽ معاشي خوشحاليءَ جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن مؤرخن سندس دور کي سمن جي سلطنت جي طاقت جي عروج سان ڳنڍيو آهي.<ref name="SammaKingdom"/> تاريخي روايتن موجب حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ ڄام نظام الدين هڪ فوجي دستي سان [[بکر]] ويو، جتي هن امن امان جي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان کان پوءِ سندس حڪومت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ ٺٽي ۾ رهيو. ڄام نظام الدين جي حڪومتي نظام ۾ صوبائي منتظم، امير ۽ فوجي عملدار اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهن مان سڀ کان مشهور [[دريا خان]] هو، جيڪو اڳتي هلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي نظام جي مرڪزي شخصيت بڻيو. == دريا خان == [[File:PK Thatta asv2020-02 img16 Makli Necropolis.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، جتي [[دريا خان]] جو مقبرو پڻ واقع آهي.]] '''[[دريا خان]]'''، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ مبارڪ خان ۽ خانِ اعظم جهڙن لقبن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، ڄام نظام الدين جي اهم ترين اميرن مان هو.<ref name="SammaKingdom"/> سنڌي تاريخي روايت موجب ڄام نظام الدين دريا خان جي صلاحيت ڏسي کيس پنهنجي ويجهن ماڻهن ۾ شامل ڪيو. هو اڳتي هلي فوجي سپهه سالار ۽ سلطنت جي اهم منتظم طور ڪم ڪرڻ لڳو. دريا خان جو سڀ کان اهم فوجي ڪردار سنڌ جي اتر اولهه واري سرحد تي ارغونن خلاف مهمن ۾ نظر اچي ٿو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ پڻ هو سمن جي سياسي نظام ۾ اثرائتو رهيو ۽ نوجوان [[ڄام فيروز]] جي حڪومت جي شروعاتي مرحلي ۾ سندس سرپرست ۽ اهم امير بڻيو. == سلطنت جي وسعت == ڄام نظام الدين جي دور ۾ سمن جي سياسي اثر جو مرڪز هيٺين ۽ وچولي سنڌ هو، جڏهن ته اتر ۽ اتر اولهه طرف سبي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن تي پڻ سنڌي سلطنت جي اثر بابت تاريخي ثبوت ملن ٿا. بلوچستان جي تاريخي گزيٽيئر ۾ درج روايت موجب 1488ع ڌاري [[سبي]] جو قلعو ڄام نظام الدين جي سياسي دائري سان لاڳاپيل هو.<ref name="SibiGazetteer">{{cite book |title=Baluchistan District Gazetteer Series: Sibi District |publisher=Government Press |location=Bombay |chapter=History}}</ref> سمن جي سلطنت جون سرحدون هر وقت هڪجهڙيون نه رهيون؛ سبي ۽ قنڌار جي وچ واري خطي تي سنڌ، ملتان، هرات ۽ ارغونن جا دعوائون ۽ اثر وقت سان تبديل ٿيندا رهيا. == ارغونن سان ڇڪتاڻ == 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ قنڌار ۽ هرات جي سياسي تبديلين سنڌ جي اتر اولهه سرحد تي اثر وڌو. [[ارغون]] سردارن سبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ شروع ڪيو. تاريخي روايت موجب [[شاهه بيگ ارغون]] سان لاڳاپيل فوجي قوتن سبي واري علائقي ۾ اڳڀرائي ڪئي. ڄام نظام الدين پنهنجي فوج دريا خان جي اڳواڻيءَ ۾ موڪلي. سبي جي ڀرسان ٿيل مقابلي ۾ سنڌي فوج ارغون فوج کي شڪست ڏني ۽ شاهه بيگ جي ڀاءُ ابو محمد مرزا جي مارجي وڃڻ جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2012"/><ref name="SammaKingdom"/> [[پاڪستان جرنل آف هسٽري اينڊ ڪلچر]] ۾ شايع ٿيل بلوچ تاريخ بابت مطالعي موجب ان دور ۾ رند ۽ لاشاري قبيلن جي تڪرار سان به سنڌ، هرات ۽ ارغون سياست ڳنڍيل هئي؛ ڄام نظام الدين کي لاشارين ۽ ارغونن کي رندن جي حمايت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=The Baloch People |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=13 |issue=2 |year=1992}}</ref> ارغونن خلاف ڪاميابيءَ سان ڄام نظام الدين جي باقي حڪومت دوران سنڌ تي وڏي ارغون حملي جو خطرو عارضي طور ٽري ويو. سندس وفات کان پوءِ، البت، سمن جي اندروني جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ ارغون طاقت جي واڌ سان صورتحال تبديل ٿي وئي. == پاڙيسري رياستن سان لاڳاپا == ڄام نظام الدين جو دور ڏکڻ ۽ وچ ايشيا ۾ ڪيترين طاقتور رياستن جي موجودگيءَ وارو زمانو هو. [[گجرات سلطنت]] ۾ [[محمود بيگڙو]]، دهليءَ ۾ [[بهلول لوڌي]] ۽ پوءِ لوڌي حڪمران، ملتان ۾ لانگاهه سلطان ۽ هرات ۾ [[حسين بايقرا]] حڪمران هئا. سنڌ ۽ گجرات وچ ۾ واپاري، سياسي ۽ ثقافتي رابطا موجود هئا. مڪليءَ جي فن تعمير ۾ به 15هين صديءَ جي گجراتي طرز جا نمايان اثر نظر اچن ٿا، جن مان ٻنهي علائقن وچ ۾ ڪاريگرن ۽ فني روايتن جي اچ وڃ جو اندازو ٿئي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="DOAM">{{cite web |title=Tomb of Jam Nizamuddin at Makli Hills |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5575 |publisher=پاڪستان جو آثار قديمه ۽ عجائب گهرن وارو کاتو |access-date=17 September 2026}}</ref> == ٺٽو ۽ علمي زندگي == [[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan image 2.jpg|thumb|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ هتي سنڌ جي مختلف تاريخي دورن سان واسطو رکندڙ مقبرا ۽ قبرون موجود آهن.]] ڄام نظام الدين جي دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي سياسي مرڪز سان گڏ علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم هنڌ هو. فارسي ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ عالمن، صوفين، مدرسن ۽ خانقاهن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي تاريخي ادب موجب ايران، خراسان ۽ وچ ايشيا مان به ڪجهه عالم سنڌ آيا. ڄام نندي سان منسوب علم پروريءَ بابت روايتن ۾ مولانا عبدالعزيز ابهري، اثيرالدين ۽ ٻين عالمن جا نالا اچن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> علامه [[جلال الدين دواني]] کي سنڌ آڻڻ جي ڪوشش بابت پڻ سنڌي تاريخي روايت موجود آهي؛ دواني پاڻ سنڌ نه پهچي سگهيو، پر سندس شاگردن جي ٺٽي اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> == مذهبي ۽ ثقافتي ماحول == ڄام نظام الدين بابت بعد وارن سنڌي ۽ فارسي تذڪرن ۾ کيس ديندار ۽ علم دوست حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن روايتن ۾ سندس درٻار ۽ ٺٽي جي مذهبي زندگيءَ سان عالمن، قاضين، صوفين ۽ مشائخن جا لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. اهڙين روايتن مان ڪيترائي بيان ڄام نندي جي وفات کان گهڻو پوءِ لکيا ويا، تنهنڪري سندس ذاتي زهد ۽ ڪرامتن بابت قصن کي تاريخي واقعي بدران بعد واري تاريخ نويسيءَ جي روايت طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي. == معيشت ۽ واپار == ڄام نظام الدين جي حڪومت واري دور ۾ ٺٽو سنڌو درياهه جي هيٺين وهڪري سان ڳنڍيل اهم شهري مرڪز هو. سنڌ جي زرعي پيداوار، درياهي آمدرفت ۽ عربي سمنڊ سان ڳنڍيل واپاري رستن هن خطي جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 15هين صديءَ جي آخر تائين سنڌ هندستان، گجرات، ايران ۽ عربي سمنڊ جي واپاري دنيا جي وچ ۾ واقع هئي. سياسي استحڪام ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين شهري مرڪزن ۾ واپار ۽ دستڪاريءَ لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو. == سڪا == ڄام نظام الدين جي دور سان منسوب سڪا سمن جي دور جي مالي ۽ سياسي خودمختياريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آثار آهن. سڪن جي علم ذريعي سمن جي حڪمرانن جي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ سياسي اختيار بابت ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. سمن جي سڪن بابت مختلف مجموعن ۽ تحقيقن ۾ نسبت ۽ تاريخ مقرر ڪرڻ جا مسئلا موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص سڪي کي ڄام نظام الدين سان منسوب ڪرڻ وقت سڪي جي علم واري معتبر فهرست يا عجائب گهر جي سڃاڻپ ضروري آهي. == وفات ۽ جانشيني == ڄام نظام الدين جي حڪومت جو اختتام عام طور '''1508ع''' ۾ سندس وفات سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه جديد ورثي وارا ذريعا 1509ع پڻ ڏين ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/><ref name="UNESCO"/> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. فيروز جي ننڍي عمر سبب دريا خان شروعاتي دور ۾ حڪومت جي اهم شخصيت ۽ سرپرست رهيو. ڄام نظام الدين کان پوءِ سمن جي گهراڻي ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا، خاص ڪري ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] جي دعوائن سبب. انهن اندروني تڪرارن سان گڏ ارغونن جي وڌندڙ طاقت سمن جي سلطنت کي ڪمزور ڪيو. ڄام نندي جي وفات کان لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. 16هين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ ارغونن جي فتح سان ٺٽي ۾ سمن جي آزاد حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="SammaKingdom"/> == مقبرو == [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|ڄام نظام الدين جو پٿر جو مقبرو، [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]]]] ڄام نظام الدين جو مقبرو [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان [[مڪلي جو قبرستان|مڪليءَ جي تاريخي قبرستان]] ۾ واقع آهي. مڪليءَ جا تاريخي يادگار 1981ع کان [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] ۾ شامل آهن.<ref name="UNESCO"/> مقبرو مڪليءَ جي سمن واري دور جي سڀ کان نمايان پٿر جي عمارتن مان هڪ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت چورس رٿا تي ٺهيل آهي، پر ان جو گنبذ مڪمل نه ٿيو ۽ ڀتيون محرابن جي شروعاتي سطح تائين پهچي ختم ٿين ٿيون.<ref name="DOAM"/> [[File:Tomb of Jam Nizam al-Din, Makli.JPG|thumb|left|ڄام نظام الدين جي مقبري جي سينگاريل پٿر جي اڏاوت]] ٻاهرين ڀتين تي سينگار جون ٻارهن افقي پٽيون آهن، جن ۾ هيرن جهڙيون جاميٽري شڪليون، ڪنول جا گل، عربي قرآني خطاطي ۽ ٻيا نقش شامل آهن.<ref name="DOAM"/> عمارت ۾ اندرئين پاسي محراب ۽ ان جي سامهون ٻاهرئين ڀت تي انتهائي سينگاريل بالڪوني نما اڏاوت خاص اهميت رکي ٿي. آثار قديمه جي ماهرن ان ۾ 15هين صديءَ جي [[گجرات]] واري فن تعمير سان مشابهت نوٽ ڪئي آهي.<ref name="SindhAntiquities"/> === تعميراتي طرز === [[File:Tomb of Sultan Jam Nizamuddin.jpg|thumb|مقبري جي ڀتين تي پٿر جي نفيس اُڪر]] مقبري جي سينگار ۾ اسلامي خطاطي، جاميٽري نقش، ڪنول، گلن ۽ مقامي برصغيري نقش نگاري گڏ نظر اچي ٿي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري کاتي موجب ڪجهه عنصر احمد آباد ۽ 15هين صديءَ جي گجراتي عمارتن سان ويجهي مشابهت رکن ٿا.<ref name="SindhAntiquities"/> هي امتزاج مڪليءَ جي فن تعمير جي اهم خصوصيت آهي. يونيسڪو پڻ مڪليءَ جي يادگارن کي مختلف مقامي، گجراتي، فارسي ۽ بعد وارن مغل اثرن جي ميلاپ مان ٺهيل هڪ مخصوص علائقائي تعميراتي روايت جو مثال قرار ڏئي ٿو.<ref name="UNESCO"/> === تحفظ === ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ جي ڪناري واري حصي تي هجڻ سبب زميني ڪٽاءَ، موسمي اثرن، ڀتين جي درزن ۽ ساختي حرڪت جي خطري هيٺ رهيو آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب عمارت جي مرمت ٿي چڪي آهي، پر ڀتين ۾ درز ۽ ڍلان جي erosion سان لاڳاپيل مسئلا موجود رهيا آهن.<ref name="DOAM"/> يونيسڪو جي تازي نگرانيءَ ۾ پڻ ڄام نظام الدين جي مقبري کي خاص طور اهم ۽ حساس يادگار قرار ڏيندي ان جي ڊگهي مدي واري استحڪام ۽ مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Jam Nizamuddin – Makli Conservation Monitoring |url=https://whc.unesco.org/document/204957 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=17 September 2026}}</ref> == تاريخي ورثو == ڄام نظام الدين سنڌ جي تاريخي يادگيريءَ ۾ سمن جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڊگهي حڪومت کي بعد واري سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ امن، سياسي خودمختياري، ٺٽي جي عروج ۽ علمي سرگرمين سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SammaKingdom"/> جديد تاريخي مطالعي ۾ سندس دور جي اهميت صرف حڪمران جي شخصي وصفن تائين محدود نه رکي وڃي ٿي، پر ان کي 15هين صديءَ جي سنڌ ۾ رياستي ادارن، سامونڊي ۽ زميني واپار، ٺٽي جي شهري ترقي، بلوچستان ۽ قنڌار سان سرحدي سياست ۽ سنڌ-گجرات ثقافتي رابطن جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. سندس سڀ کان نمايان مادي ورثو مڪليءَ وارو مقبرو آهي، جيڪو اڄ به سمن جي دور جي سنگ تراشي ۽ سنڌ جي وچئين دور واري فن تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="DOAM"/> == تاريخي ماخذن ۾ ڄام نندو == ڄام نظام الدين بابت معلومات جو وڏو حصو سنڌ جي فارسي تاريخن ۽ بعد جي سنڌي تاريخي ادب مان ملي ٿو. انهن ۾ ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام'' ۽ بعد وارا تاريخي ۽ تذڪراتي ماخذ اهم آهن. مير محمد معصوم بکريءَ جي ''تاريخ معصومي'' سمن جي آخري دور، دريا خان ۽ ارغونن سان ڇڪتاڻ بابت اهم روايت مهيا ڪري ٿي، جڏهن ته مير علي شير قانع جي ''تحفة الڪرام'' ۾ ڄام نندي جي شخصيت، سندس حڪومت ۽ ان دور جي مذهبي ۽ علمي ماحول بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. 20هين ۽ 21هين صديءَ ۾ سنڌ جي تاريخدانن، آثار قديمه جي ماهرن ۽ سنڌالاجيءَ جي محققن انهن روايتن کي ڪتبن، مقبرن، سڪن، علائقائي تاريخ ۽ ٻين ذريعن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SammaKingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[سنڌ جا حڪمران]] * [[ڄام سنجر]] * [[ڄام فيروز]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي جو قبرستان]] * [[سبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Cousens |first=Henry |title=The Antiquities of Sind |publisher=Archaeological Survey of India |year=1929}} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=History of Sind: Translated from Persian Books |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي. * پير حسام الدين راشدي، ''مڪلي نامه''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/143 يونيسڪو — مڪلي، ٺٽي جا تاريخي يادگار] * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/jam-nizamuddins-tomb-makli-thatta/ سنڌ حڪومت — ڄام نظام الدين جو مقبرو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5575 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — ڄام نظام الدين جو مقبرو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام سنجر]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1461ع–1508ع}} {{S-aft|after=[[ڄام فيروز]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:سنڌ جا سلطان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:مڪلي جو قبرستان]] 1u5a5sk70f90vsw0rhtbi3w8sbeajdg 0 31938 412880 369887 2026-09-16T19:10:25Z Boja02 22145 /* */ 412880 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | caption = سرڪاري تصوير، 2025ع | order = 45ھون | office = آمريڪي صدر | vicepresident = [[مائيڪ پينس]] | term_start = جنوري 20، 2017ع | term_end = جنوري 20، 2021ع | predecessor = [[بارڪ اوباما]] | successor = [[جو بائيڊن]] | birth_name = ڊونلڊ جان ٽرمپ |birth_date = {{ڄمڻ جي تاريخ ۽ عمر|1946|6|14}} |birth_place = [[نيو يارڪ شهر]]، [[نيويارڪ]]، [[گڏيل آمريڪي رياستون]] |death_date = |death_place = |party = [[ريپلڪن پارٽي (آمريڪا)]] {{Small|(1987–1999, 2009–2011, 2012–تاحال)}} |otherparty = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)]] {{Small|(قبل 1987, 2001–2009)}}<br>[[Reform Party of the United States of America|ريفارم]] {{Small|(1999–2001)}}<br>[[آزاد (سياستدان)]] {{Small|(2011–2012)}}<ref name="politifact">{{cite news |last=Gillin |first=Joshua |title=Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican `in the last decade’ |work=[[PolitiFact.com|PolitiFact]] |date=August 24, 2015 |url=http://www.politifact.com/florida/statements/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ |access-date=2015-10-21}}</ref><ref name="sargent">{{cite web |url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/blogs/hilary-sargent/2014/01/22/the-man-responsible-for-donald-trump-never-ending-presidential-campaign/95LunCt63n3xKoq5DyJNFI/blog.html |title=The Man Responsible for Donald Trump’s Never-Ending Presidential Campaign |last=Sargent |first=Hilary |date=January 22, 2014 |website=[[Boston.com]] |quote=A New Hampshire Republican activist named Mike Dunbar dreamed up the idea of a Donald Trump presidency [in] early summer of 1987... Dunbar launched a ‘Draft Trump’ campaign... Stories about a possible Trump presidency ran in newspapers across the country... (Trump was registered as a Democrat at the time...)}}</ref> |spouse = {{Unbulleted list|{{شادي|[[ایوانا ٽرمپ|ایوانا زیلنیچڪوا]]|1977|1991|end=div}}|{{شادي|[[مارلا میپلز]]|1993|1999|end=div}}|{{شادي|[[ميلانيا ٽرمپ|ميلانياڪناوس]]|2005}}}}<!-- Omit married names (the use of married names implies that their surname before the marriage was "Trump", and overrules WP:COMMONNAME) --> |children = {{unbulleted list|[[ڊونلڊ ٽرمپ جونیئر|ڊونلڊ جونیئر]]|[[ايواڪکا ٽرمپ|ايوانڪا]]|[[ايرڪ ٽرمپ|ايرڪ]]|[[ٽفيني ٽرمپ|ٽفيني]]|بيرن}}<!-- Omit mothers' names (as nonessential information customarily found in a Royalty infobox rather than a Person infobox). --> |alma_mater = [[فورڌام يونيورسٽي]]<br>[[يونيورسٽي آف پنسلوانيا]] {{Small|([[بيڇلرز آف سائنس|BS]])}} |signature = Donald Trump Signature.svg |signature_alt = Donald J Trump stylized autograph, in ink }} '''ڊونلڊ ٽرمپ''' (Donald Trump)، ڊونلڊ جان ٽَرمپ (<small>'''پيدائش: جون'''</small> <small>'''14، 1946'''</small>ع) هڪ آمريڪي نيتا، ڪاروباري ۽ ميڊيا جي شخصيت آهي. ٽرمپ 2017ع کان 2021ع تائين آمريڪا جي 45 هين صدر طور ڪم ڪيو ۽ هن وقت چونڊيل صدر آهي، جيڪو 20 جنوري 2025ع تي 47هين صدر طور عُھدو سنڀالڻ وارو آهي. هو ريپبلڪن پارٽي جو ميمبر آهي. ٽرمپ 2016ع جي صدارتي اليڪشن ۾ ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي اميدوار هيلري ڪلنٽن جي مقابلي ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. ٽرمپ جي ڪيترن ئي تبصرن ۽ عملن کي نسل پرستيءَ يا بدانتظاميءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندس چونڊ ۽ پاليسين ڪيترن ئي احتجاجن کي جنم ڏنو. ٽرمپ سازشي نظرين کي فروغ ڏنو ۽ پنهنجي مُھم ۽ صدارت دوران آمريڪي سياست ۾ بي مثال حد تائين ڪيترائي غلط ۽ گمراهه ڪندڙ بيان ڏنا. پنھنجي پھرين دور ۾، ٽرمپ ڪيترن ئي مُسلم اڪثريتي ملڪن جي شھرين تي سفري پابنديءَ جو حڪم ڏنو، آمريڪن-ميڪسيڪو حد تي ديوار تعمير ڪرڻ لاء فوجي فنڊ کي ڦيرايو ۽ خاندان جي علحدگيءَ جي پاليسيءَ تي عمل ڪيو. هن 100 کان وڌيڪ ماحولياتي پاليسين ۽ ضابطن کي واپس ورتو ۽ ٽيڪس ڪٽ ۽ جاب ايڪٽ 2017ع تي دستخط ڪيو، جنھن ٽيڪس کي ڪٽيو ۽ سستي ڪيئر ايڪٽ جي انفرادي مينڊيٽ ڏنڊ کي ختم ڪيو. هن نيل گورسچ، بريٽ ڪيوانوف ۽ ايمي ڪني بيريٽ کي آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ مقرر ڪيو. هن COVID-19 جي وبائي مرض تي سست رد عمل ظاهر ڪيو ، صحت جي عملدارن جي سفارشن کي نظرانداز ڪيو يا تضاد ڪيو.  جانچ جي ڪوششن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ سياسي دٻاءُ استعمال ڪيو ۽ غير ثابت ٿيل علاج بابت غير تصديق ٿيل معلومات پکيڙيائين. ٽَرمپ چِين سان واپاري جنگ شروع ڪئي ۽ آمريڪا کي تجويز ڪيل ٽرانس-پئسفڪ پارٽنرشپ واپاري معاهدي، موسمياتي تبديلي تي پيرس معاهدو، ۽ ايران جوهري معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو. هن اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جانگ سان ٽي ڀيرا ملاقات ڪئي، پر ائٽمي هٿيارن جي خاتمي تي ڪا به اَڳڀَرائي پڌري نه ڪئي. ”موئيلر انويسٽيگيشن“ موجب رُوسُ 2016ع جي چُونڊُن ۾ ٽرمپ جي حَق ۾ هُيو ۽ هن چونڊن ۾ مداخلت ڪئي هئي. ٽرمپ 2020ع جِي صدارتي چُونڊَ جوبائيڊن کان هارائي ويو پر هن مڃڻ کان انڪار ڪيو، وڏي پيماني تي چونڊ فراڊ جي ڪوڙي دعويٰ ڪيائين ۽ نتيجن کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين. 6 جنوري2021ع تي، ٽَرمپ پنھنجي حمايتين تي زور ڀريو ته هو يو ايس ڪيپيٽول ڏانهن مارچ ڪن، جن مان ڪيترن ئي پوءِ حملو ڪيو. هو واحد آمريڪي صدر آهي جو سواءِ سرڪاري ۽ فوجي تجربي آهي. 2019ع ۾ طاقت جي غلط استعمال ڪرڻ ۽ ڪانگريس جي رڪاوٽ جي ڪري هن يوڪرين تي بائيڊن جي ترديد ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ۽ 2021ع ۾ بغاوت کي اڀاريو. سينيٽ کيس ٻنھي ڪيسن ۾ بري ڪري ڇڏيو. عالمن ۽ تاريخدانن ٽرمپ کي آمريڪي تاريخ جي بدترين صدرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. 2024ع ۾، نيو يارڪ جي جيوريءَ کيس 34ھن ڏوهن جي ڳڻپ تي ڏوهي قرار ڏنو, جنھن سان لاڳاپيل ڪاروباري رڪارڊ کي ڪوڙو ڪيو ويو اسٽرمي ڊينيلز کي هش پيس جي ادائيگي سان، هن کي واحد آمريڪي صدر بنايو جيڪو هڪ جرم جي سزا ڏني وئي. ٽرمپ پڻ 2020ع جي چونڊيل دستاويزن ۽ 2020ع جي چونڊ مداخلت جي مبينا غلط استعمال سان لاڳاپيل فرد جرم حاصل ڪري چڪو آهي،  2023ع ۽ 2024ع ۾ جنسي بدسلوڪي ۽ بدنامي لاءِ، ۽ 2024ع ۾ مالي فراڊ جي لاءِ سول ڪيسن ۾ ذميوار ثابت ٿيو. آفيس ڇڏڻ کان پوءِ، ٽرمپ ريپبلڪن پارٽي تي غلبو برقرار رکيو ۽ 2024ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيھر ان جو اميدوار بڻجي ويو، جڏهن هن ڊيموڪريٽڪ اميدوار ڪملا هيرس کي شڪست ڏني. ٽرمپ آمريڪا جي تاريخ ۾ ٻيو صدر بڻجي ويو جيڪو غير لڳاتار چونڊيو ويو آهي. == زندگيءَ جون حالتون == ٽرمپ '''جمائڪا اسٽيٽس''' جي اميراڻي علائقي ۾ پَليو ۽ وڏيو ٿيو. ريئل اسٽيٽ جي اڏاوتي ڪم سان لاڳاپيل رهيو. سندس والد بروڪلين ۽ ڪوئينز ۾ اڏاوتي منصوبن سان لاڳاپيل هيو. جڏهن ته ڊونلڊ مين هيٽن جي علائقي ۾ گهڻ ماڙ عمارتون اڏايون. جسٽس ڊپارٽمينٽ، ٽرمپ آرگنائيزيشن تي فيئر هائوسنگ ايڪٽ جي خلاف ورزيءَ جو الزام لڳايو هئو. ٽرمپ ان ڪيس جو فيصلو ڪورٽ سڳوري کان ٻاهر طئي ڪيو. پوءِ ٽرمپ گرينڊ سينٽرل اسٽيشن جي ڀر واري هڪ هوٽل ورتي، جيڪا ڏيوالو نڪتل قرار ڏنل هئي. هن ست ڪروڙ ڊالر اُڌار ورتي ۽ نيويارڪ شٽي کان ٽيڪس جي حوالي سان رعايتون به ماڻيون ۽ هوٽل جي نئين سر اڏاوت کان پوءِ ان کي گرينڊ هائيٽ هوٽل جو نالو ڏنو.ٽرمپ جي ڪيترن ئي تبصرن ۽ عملن کي نسل پرستيءَ يا بدانتظاميءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، ۽ سندس چونڊ ۽ پاليسين ڪيترن ئي احتجاجن کي جنم ڏنو. ٽرمپ سازشي نظرين کي فروغ ڏنو ۽ پنهنجي مُھم ۽ صدارت دوران آمريڪي سياست ۾ بي مثال حد تائين ڪيترائي غلط ۽ گمراهه ڪندڙ بيان ڏنا. پنھنجي پھرين دور ۾، ٽرمپ ڪيترن ئي مُسلم اڪثريتي ملڪن جي شھرين تي سفري پابنديءَ جو حڪم ڏنو، آمريڪن-ميڪسيڪو سرحد تي ديوار تعمير ڪرڻ لاء فوجي فنڊ کي ڦيرايو، ۽ خاندان جي علحدگيءَ جي پاليسيءَ تي عمل ڪيو. هن 100 کان وڌيڪ ماحولياتي پاليسين ۽ ضابطن کي واپس ورتو ۽ ٽيڪس ڪٽ ۽ جاب ايڪٽ 2017ع تي دستخط ڪيو، جنھن ٽيڪس کي ڪٽيو ۽ سستي ڪيئر ايڪٽ جي انفرادي مينڊيٽ ڏنڊ کي ختم ڪيو. هن نيل گورسچ، بريٽ ڪيوانوف ۽ ايمي ڪني بيريٽ کي آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ مقرر ڪيو. هن COVID-19 جي وبائي مرض تي سست رد عمل ظاهر ڪيو ، صحت جي عملدارن جي سفارشن کي نظرانداز ڪيو يا تضاد ڪيو.  جانچ جي ڪوششن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ سياسي دٻاءُ استعمال ڪيو ۽ غير ثابت ٿيل علاج بابت غير تصديق ٿيل معلومات پکيڙيائين. ٽَرمپ چِين سان واپاري جنگ شروع ڪئي ۽ آمريڪا کي تجويز ڪيل ٽرانس-پئسفڪ پارٽنرشپ واپاري معاهدي، موسمياتي تبديلي تي پيرس معاهدو، ۽ ايران جوهري معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو. هن اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جانگ سان ٽي ڀيرا ملاقات ڪئي، پر ائٽمي هٿيارن جي خاتمي تي ڪا به اَڳڀَرائي پڌري نه ڪئي. ”موئيلر انويسٽيگيشن“ موجب رُوسُ 2016ع جي چُونڊُن ۾ ٽرمپ جي حَق ۾ هُيو ۽ هن چونڊن ۾ مداخلت ڪئي هئي. ٽرمپ 2020ع جِي صدارتي چُونڊَ جوبائيڊن کان هارائي ويو پر هن مڃڻ کان انڪار ڪيو، وڏي پيماني تي چونڊ فراڊ جي ڪوڙي دعويٰ ڪيائين ۽ نتيجن کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين. 6 جنوري2021ع تي، ٽَرمپ پنھنجي حمايتين تي زور ڀريو ته هو يو ايس ڪيپيٽول ڏانهن مارچ ڪن، جن مان ڪيترن ئي پوءِ حملو ڪيو. هو واحد آمريڪي صدر آهي جو سواءِ سرڪاري ۽ فوجي تجربي آهي. 2019ع ۾ طاقت جي غلط استعمال ڪرڻ ۽ ڪانگريس جي رڪاوٽ جي ڪري هن يوڪرين تي بائيڊن جي ترديد ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ۽ 2021ع ۾ بغاوت کي اڀاريو. سينيٽ کيس ٻنھي ڪيسن ۾ بري ڪري ڇڏيو. عالمن ۽ تاريخدانن ٽرمپ کي آمريڪي تاريخ جي بدترين صدرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. 2024ع ۾، نيو يارڪ جي جيوريءَ کيس 34ھن ڏوهن جي ڳڻپ تي ڏوهي قرار ڏنو, جنھن سان لاڳاپيل ڪاروباري رڪارڊ کي ڪوڙو ڪيو ويو اسٽرمي ڊينيلز کي هش پيس جي ادائيگي سان، هن کي واحد آمريڪي صدر بنايو جيڪو هڪ جرم جي سزا ڏني وئي. ٽرمپ پڻ 2020ع جي چونڊيل دستاويزن ۽ 2020ع جي چونڊ مداخلت جي مبينا غلط استعمال سان لاڳاپيل فرد جرم حاصل ڪري چڪو آهي،  2023ع ۽ 2024ع ۾ جنسي بدسلوڪي ۽ بدنامي لاءِ، ۽ 2024ع ۾ مالي فراڊ جي لاءِ سول ڪيسن ۾ ذميوار ثابت ٿيو. جي ڪيترن ئي تبصرن ۽ عملن کي نسل پرستيءَ يا بدانتظاميءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، ۽ سندس چونڊ ۽ پاليسين ڪيترن ئي احتجاجن کي جنم ڏنو. ٽرمپ سازشي نظرين کي فروغ ڏنو ۽ پنهنجي مُھم ۽ صدارت دوران آمريڪي سياست ۾ بي مثال حد تائين ڪيترائي غلط ۽ گمراهه ڪندڙ بيان ڏنا. پنھنجي پھرين دور ۾، ٽرمپ ڪيترن ئي مُسلم اڪثريتي ملڪن جي شھرين تي سفري پابنديءَ جو حڪم ڏنو، آمريڪن-ميڪسيڪو سرحد تي ديوار تعمير ڪرڻ لاء فوجي فنڊ کي ڦيرايو، ۽ خاندان جي علحدگيءَ جي پاليسيءَ تي عمل ڪيو. هن 100 کان وڌيڪ ماحولياتي پاليسين ۽ ضابطن کي واپس ورتو ۽ ٽيڪس ڪٽ ۽ جاب ايڪٽ 2017ع تي دستخط ڪيو، جنھن ٽيڪس کي ڪٽيو ۽ سستي ڪيئر ايڪٽ جي انفرادي مينڊيٽ ڏنڊ کي ختم ڪيو. هن نيل گورسچ، بريٽ ڪيوانوف ۽ ايمي ڪني بيريٽ کي آمريڪي سپريم ڪورٽ ۾ مقرر ڪيو. هن COVID-19 جي وبائي مرض تي سست رد عمل ظاهر ڪيو ، صحت جي عملدارن جي سفارشن کي نظرانداز ڪيو يا تضاد ڪيو.  جانچ جي ڪوششن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ سياسي دٻاءُ استعمال ڪيو ۽ غير ثابت ٿيل علاج بابت غير تصديق ٿيل معلومات پکيڙيائين. ٽَرمپ چِين سان واپاري جنگ شروع ڪئي ۽ آمريڪا کي تجويز ڪيل ٽرانس-پئسفڪ پارٽنرشپ واپاري معاهدي، موسمياتي تبديلي تي پيرس معاهدو، ۽ ايران جوهري معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو. هن اتر ڪوريا جي اڳواڻ ڪم جانگ سان ٽي ڀيرا ملاقات ڪئي، پر ائٽمي هٿيارن جي خاتمي تي ڪا به اَڳڀَرائي پڌري نه ڪئي. ”موئيلر انويسٽيگيشن“ موجب رُوسُ 2016ع جي چُونڊُن ۾ ٽرمپ جي حَق ۾ هُيو ۽ هن چونڊن ۾ مداخلت ڪئي هئي. ٽرمپ 2020ع جِي صدارتي چُونڊَ جوبائيڊن کان هارائي ويو پر هن مڃڻ کان انڪار ڪيو، وڏي پيماني تي چونڊ فراڊ جي ڪوڙي دعويٰ ڪيائين ۽ نتيجن کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين. 6 جنوري2021ع تي، ٽَرمپ پنھنجي حمايتين تي زور ڀريو ته هو يو ايس ڪيپيٽول ڏانهن مارچ ڪن، جن مان ڪيترن ئي پوءِ حملو ڪيو. هو واحد آمريڪي صدر آهي جو سواءِ سرڪاري ۽ فوجي تجربي آهي. 2019ع ۾ طاقت جي غلط استعمال ڪرڻ ۽ ڪانگريس جي رڪاوٽ جي ڪري هن يوڪرين تي بائيڊن جي ترديد ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو، ۽ 2021ع ۾ بغاوت کي اڀاريو. سينيٽ کيس ٻنھي ڪيسن ۾ بري ڪري ڇڏيو. عالمن ۽ تاريخدانن ٽرمپ کي آمريڪي تاريخ جي بدترين صدرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. 2024ع ۾، نيو يارڪ جي جيوريءَ کيس 34ھن ڏوهن جي ڳڻپ تي ڏوهي قرار ڏنو, جنھن سان لاڳاپيل ڪاروباري رڪارڊ کي ڪوڙو ڪيو ويو اسٽرمي ڊينيلز کي هش پيس جي ادائيگي سان، هن کي واحد آمريڪي صدر بنايو جيڪو هڪ جرم جي سزا ڏني وئي. ٽرمپ پڻ 2020ع جي چونڊيل دستاويزن ۽ 2020ع جي چونڊ مداخلت جي مبينا غلط استعمال سان لاڳاپيل فرد جرم حاصل ڪري چڪو آهي،  2023ع ۽ 2024ع ۾ جنسي بدسلوڪي ۽ بدنامي لاءِ، ۽ 2024ع ۾ مالي فراڊ جي لاءِ سول ڪيسن ۾ ذميوار ثابت ٿيو.1ع ۾ هن پنهنجي والد فريڊ ٽرمپ جي ريئل اسٽيٽ ۽ ڪنسٽرڪشن ڪمپنيءَ جو انتظام سنڀاليو. ان کان سواءِ اڏاوتي منصوبن جي اشتهارن ۾ پنهنجو نالو فرينچائز جي طور ڪتب آڻڻ تي ان جو معاوضو به وٺندو هيو. '''ٽرمپ ٽاور''' به سندس سڃاڻپ بڻيو، جيڪو ويهه ڪروڙ ڊالرن جي اپارٽميٽ بلڊنگ آهي. جنهن جي اڏاوت ۾ گلابي رنگ جي سنگ مرمر ڪَتب آندل آهي. جنهن جون 58 مزلون يا ماڙيون آهن. ان جو آبشار 18 ميٽر مٿائيون آهي. نيو جرسيءَ ۾ '''ايٽلانٽڪ سٽي''' ۾ ڪيسينوز جي اڏاوت جي ڪارڻ به ٽرمپ کي مشهوري ملي. پهرين ٽرمپ پلازا، پوءِ ٽرمپ ڪيسل ۽ پوءِ تاج محل اڏايائين، جنهن تي هڪ ارب ڊالر خرڇ آيو. پوءِ انهن جو ڏيوالو نڪري ويو. ان کان پوءِ نوان سرمايو لڳائيندڙ ڳوليائين. پر گهر جي معامرن ۾ طلاق کان بچي نه سگهيو ۽ ميڊيا ۾ کيس ”دي ڊونالڊ“ سان سڏيو وڃڻ لڳو. هن پنهنجي پهرين زال، اوانا کي طلاق ڏني، جنهن مان کيس ٽي ٻار آهن. ان کان پوءِ هن مالا ميپلز سان وِهانءُ ڪيو ۽ طلاق ڏني. 2005ع ۾ ٽرمپ پنهنجي هاڻوڪي زال میلانیا، جيڪا سلووينا جي ماڊل آهي سان وِهانءُ ڪيو. ريئلٽي ٽي وي شو ”دي اپرنٽس“ ٽرمپ کي هڪ اداڪار جو درجو ڏنو. هن شو مان ٽرمپ کي 20 ڪروڙ ڊالرن کان وڌيڪ ڪمائي ٿي. هن 1988ع، 2004ع، ۽ پوءِ 2012ع ۾ صدارتي مقابلي ۾ حصو وٺڻ جو اشارو ڏنو هو. 2006 ۽ 2014ع ۾ نيويارڪ اسٽيٽ جي گورنر شپ جي مقابلي ۾ به حصو وٺندي وٺندي رهجي ويو هيو. ٽرمپ ماڊل مينجمينٽ جي تحت 1995ع کان مس يونيورس ۽ مس يو ايس ايَ جا مقابلا يا چٽاڀيٽون به ڪرائي رهيو آهي. <ref>{{Citation |title=ڈونلڈ ٹرمپ کون ہیں؟ کیا کرتے رہے ہیں؟<!-- Bot generated title --> |url=http://dailypakistan.com.pk/international/09-Nov-2016/474943 |access-date=2016-11-10 |archive-date=2016-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110121010/http://dailypakistan.com.pk/international/09-Nov-2016/474943 |url-status=dead }}</ref> == ٽرمپ جي لکيل ڪتابن جا نالا == * دي آرٽ آف ڊِيل (The Art of Deal) * ڪِرپلڊ آمريڪا (Crippled America) * ٽائيم ٽو گيٽ ٽَف (Time to get Tough) * دي آرٽ آف ڪَم بئيڪ (The Art of the Comeback) * دي آمريڪا وُئي ڊيزرو (The America We Deserve) * دي ويَ ٽو دي ٽاپ (The Way to the Top) * ٿنڪ لائيڪ بِلنيئر (Think like Billionaire) * دي بيسٽ گولف ايڊوائس آءِ ايور ريسيوِڊ (The Best Golf Advice I Ever Received) * وائيَ وُئِي وانٽ يو ٽو بي رِچ (Why we want you to be rich)<ref>[http://www.trump.com/publications/ Trump Luxury Real Estate | Trump Real Estate Portfolio | The Trump Organization<!-- Bot generated title -->]</ref> == آمريڪي صدر ٽرمپ تي ڪيسَ == آمرڪي آخبار يو ايس اي ٽو ڊيَ پٽاندڙ آمريڪا نئين چونڊيل صدر ٽرمپ گذريل 30 سالن دوران لڳ ڀڳ 4000 ڪيسن ۾ پارٽي رهيو آهي, جن مان هن وقت 75 ڪيسَ هلي رهيا آهن. هاڻي نئون چونڊيل صدر مسٽر ٽرمپ وائيٽ هائوس وڃڻ وارو آهي پر تمام گهڻا نجي ڪيسَ اڃان به ان تي آهن. سوال اهو آهي ته اهي ڪهڙي قسم جا ڪيسَ آهن ۽ اڳتي هلي آمريڪي صدر تي ڪئين اَثرَ وجهندا.<ref>[http://www.bbc.com/urdu/world-37962248 مقدمات میں گھرے امریکہ کے نو منتخب صدر - BBC News اردو<!-- Bot generated title -->]</ref> == ڊونلڊ ٽرمپ جي صدارتي قسم کڻڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ عورتن جي حقن جو مظاهرو == [[آمريڪا]] جو صدر ڊونلڊ ٽرمپ 20 جنوريءَ تي آمريڪا جي 45هين صدر جي حيثيت ۾ پنهنجي عهدي جي سُنهُن يا ساک يا قسم کڻندو. ان کان هڪ ڏينهن پوءِ آمريڪا جي تاريخ ۾ عورتن جي حقن جي لاءِ سڀني کان وڏو مظاهرو ڪيو ويندو. جنهن ۾ ٻن سئو کان وڌيڪ تنظيمون حصو وٺنديون.<ref>[http://www.bbc.com/urdu/world-38629940 ٹرمپ کی آمد پر امریکہ میں خواتین کے ملین مارچ کی تیاری - BBC News اردو<!-- Bot generated title -->]</ref> == صدر ڊونلڊ کي پنهنجي زبان ضابطي ۾ رکڻ جي صلاح == سي آءِ ايَ جي سرواڻ جان برنن صدر ڊونلڊ ٽرمپ کي صلاح ڏني آهي ته صدر ٿيڻ کانپوءِ کيس ڳالهائڻ وقت ضابطو رکڻو پوندو. <ref>[http://www.bbc.com/urdu/world-38629943 ٹرمپ کو اپنی زبان کو قابو میں رکھنا ہو گا: سی آئی اے سربراہ - BBC News اردو<!-- Bot generated title -->]</ref> == ڊونلڊ ٽرمپ پننهنجي عهدي جو قسم کڻي ورتو == 20 جنوري 2017ع تي چونڊيل آمريڪي صدر پنهنجي عهدي جو قسم کڻي آمريڪا جو باقاعدي 45هيون صدر ٿي ويو.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2017/jan/20/president-donald-trump-inauguration-sworn-in Donald Trump sworn in as 45th president of the United States | World news | The Guardian<!-- Bot generated title -->]</ref> == قتلاڻو حملو == {{اصل مضمون|ڊونلڊ ٽرمپ مٿان ٿيل قاتلاڻو حملو، 2024ع}} [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جون صدارتي چونڊون، 2024ع|2024ع جي صدارتي چونڊن]] جي ريلي دوران 13 جُولاءِ 2024ع تي [[پينسلوانيا]] ۾ ھڪ قاتلاڻي حملي ۾ ٽرمپ کي ھڪ گولي ساڄي ڪن وٽ لڳي، ٽرمپ ان حملي ۾ محفوظ رھيو. == ٻيو ڀيرو صدارت == سومر، 20 جنوري 2025ع تي ڊونلڊ ٽرمپ صدارت جو قسم کڻي، وري ٻيو ڀيرو آمريڪا جو صدر ٿي ويو آھي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|collapsible=true|ڊونلڊ ٽرمپ|wikt=no|voy=no|species=no|d=Q22686|c=Category:Donald Trump|q=ڊونلڊ ٽرمپ|b=no}} * [https://www.donaldjtrump.com/ Official presidential campaign website]&nbsp;– Donaldjtrump.com * [http://www.trump.com/Donald_J_Trump/Biography.asp Trump biography]&nbsp;– The Trump Organization * {{آءِ ايم ڊي بي نالو|0874339}} * {{Guardian topic|world/donaldtrump}} * {{Dmoz|Regional/North_America/United_States/Society_and_Culture/Politics/Candidates_and_Campaigns/President/Candidates/Donald_Trump|Donald Trump}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي سياست]] [[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جو صدر]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] 4wpcb1out5vwy7bfp8yegmd6awg60p9 0 41567 412963 313714 2026-09-17T09:18:32Z Intisar Ali 8681 412963 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Jam Feroz Samma}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = Coin of jam feroz.jpg | caption = ڄام فيروز جي دؤر جو سڪو | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاهه حسن ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاهه حسن ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. [[File:Coin of jam feroz.jpg|thumb|ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب سڪو]] سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> === مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] r3ewsz0vdtmln8mr55u3reub0hb4f3x 412965 412963 2026-09-17T09:31:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 412965 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاهه حسن ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاهه حسن ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. [[File:Coin of jam feroz.jpg|thumb|ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب سڪو]] سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> === مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] jp4els2dbhr165ngs93dc2ubna3sgk2 412966 412965 2026-09-17T09:33:18Z Intisar Ali 8681 /* ڄام فيروز جو سڪو */ 412966 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاهه حسن ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاهه حسن ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> === مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] p3509r1ugo1xng24l9un3jxuhqwnn79 412967 412966 2026-09-17T09:33:48Z Intisar Ali 8681 412967 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاهه حسن ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاهه حسن ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] nm8u5saajbcwhoq32detd2ew4mxieil 412968 412967 2026-09-17T09:36:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 412968 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين ٻيون]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاهه حسن ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] 4vjhfrjl78c859ukxv2pjz25g3zyaa0 412969 412968 2026-09-17T09:44:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 412969 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاهه حسن ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] g6h80mw4x6tz3tugnc0xr8ezmoah9cj 412970 412969 2026-09-17T09:45:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 412970 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاهه بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] dw3sua95r3nlvl1oyvw1ao17estk1e5 412971 412970 2026-09-17T09:47:06Z Intisar Ali 8681 412971 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] fzj18vsmb670y5h0zezbvqfetkkt759 412972 412971 2026-09-17T09:47:58Z Intisar Ali 8681 /* شاهه بيگ جي وفات */ 412972 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] 9b2uzjalv26j8kmzurmtmofzsqgwwsn 412973 412972 2026-09-17T09:48:57Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 412973 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] 7tsd0l23j8wqphpm3v5926g7qqtmbxf 412974 412973 2026-09-17T09:49:23Z Intisar Ali 8681 412974 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] gcsxxzbmxmwc1nmlvfn0fgdpptax9j2 412975 412974 2026-09-17T09:49:50Z Intisar Ali 8681 412975 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون گھراڻو]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] fxhcdeihr8vwczk92u55mt93sfh1wtz 412976 412975 2026-09-17T09:50:27Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 412976 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] jzws5jm06c8yi6hp5z2746dfvjryf9g 412977 412976 2026-09-17T09:50:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 412977 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاهه ٻيون|مظفر شاهه ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] 09eqt7ep71jobr7ui7klk6zquf80mtr 412978 412977 2026-09-17T09:51:30Z Intisar Ali 8681 /* ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو */ 412978 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاھ ٻيون|مظفر شاھ ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاهه بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] rad9b45597c1kb9eb08x0shdk0giwqs 412979 412978 2026-09-17T09:51:49Z Intisar Ali 8681 412979 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاھ ٻيون|مظفر شاھ ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاھ بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون گهراڻو]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] e6j63w0v6jwhe2nmsfwgrhiv8bhjmjp 412980 412979 2026-09-17T09:52:49Z Intisar Ali 8681 412980 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو سنڌ جو آخري حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام فيروز سمو | title = ڄام | image = | caption = | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type = پهريون دور | reign = 1508ع – مارچ 1512ع | predecessor = [[ڄام نظام الدين سمو]] | successor = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession1 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type1 = ٻيون دور | reign1 = آڪٽوبر 1512ع – 1521ع | predecessor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor1 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | succession2 = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]] | reign-type2 = ٽيون دور | reign2 = 1522ع – سيپٽمبر 1524ع | predecessor2 = [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] | successor2 = [[شاھ حسن بيگ ارغون]] | regent = [[دريا خان]] | reg-type = نگران | full_name = نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه | dynasty = [[سمن جو راڄ]] | house = [[سما|سمو]] | father = [[ڄام نظام الدين سمو]] | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1535ع–1536ع | death_place = [[کنڀات]]، [[گجرات]] | religion = [[اسلام]] }} {{Samma monarchs}} '''ڄام فيروز سمو''' (وفات 1535ع يا 1536ع)، مڪمل شاهي نالو '''نصيرالدين ابو الفتح فيروز الدين شاهه'''، [[سمن جو راڄ|سمن جي گهراڻي]] جو آخري حڪمران ۽ [[سنڌ]] جو سلطان هو. هو [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي، ڄام نندي]] جو پٽ هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ 1508ع ۾ ننڍي عمر ۾ تخت تي ويٺو ۽ شروعاتي دؤر ۾ [[دريا خان]] سندس نگران ۽ حڪومت جو اهم منتظم رهيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> ڄام فيروز جي حڪومت هڪ ئي مسلسل دور نه هئي. [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] 1512ع ۾ ڪجهه مهينن لاءِ ۽ وري 1521ع–1522ع ڌاري سنڌ جي تخت تي قابض ٿيو، پر ٻنهي ڀيرن ڄام فيروز اقتدار واپس حاصل ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref> سندس آخري دؤر ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي وڌندڙ طاقت سنڌ جي سياسي ڍانچي کي تبديل ڪري ڇڏيو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي حملي کان پوءِ ڄام فيروز جو اقتدار هيٺين سنڌ تائين محدود ٿيو ۽ آخرڪار [[شاھ حسن بيگ ارغون]] سان ويڙهه کان پوءِ سمن جي خودمختيار حڪمراني ختم ٿي وئي.<ref name="Lakho"/> == شروعاتي زندگي ۽ تخت نشيني == ڄام فيروز، ڄام نظام الدين ٻئي جو پٽ هو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت هو نسبتاً ننڍي عمر جو هو. سندس پيءُ جي دؤر کان ئي [[دريا خان]] سما سلطنت جو اهم امير، سپهه سالار ۽ منتظم هو. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ دريا خان ۽ ٻين بااثر اميرن ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Kalich"/> ان وقت [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] پڻ تخت جو دعويدار هو. هو ڄام سنجر جي خاندان سان واسطو رکندڙ هو. ڄام فيروز جي تخت نشينيءَ کان پوءِ صلاح الدين سنڌ ڇڏي [[گجرات]] هليو ويو، جتي هن گجرات جي سلطان کان مدد حاصل ڪئي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == پهريون دور: 1508ع–1512ع == ڄام فيروز جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ رياست جي انتظام ۾ دريا خان جو مرڪزي ڪردار رهيو. ''تاريخ معصومي'' ڄام فيروز جي شروعاتي حڪمرانيءَ بابت تنقيدي روايت پيش ڪري ٿي ۽ بيان ڪري ٿي ته نوجوان سلطان رياستي معاملن کان پري رهڻ لڳو، جڏهن ته درٻار اندر مختلف گروهن جو اثر وڌيو.<ref name="Masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |author=مير محمد معصوم بکري }}</ref> ان روايت موجب دريا خان ۽ سلطان جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ دريا خان حڪومت کان الڳ ٿي پنهنجي جاگير '''ڳاها''' يا '''ڪاهان''' ڏانهن هليو ويو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> ڳاها ان دور ۾ هڪ علمي مرڪز پڻ بڻيو. غلام محمد لاکي موجب عبدالعزيز ابهري ۽ سندس خاندان سان واسطو رکندڙ عالمن اتي درس ۽ تدريس جو سلسلو قائم ڪيو.<ref name="LakhoSindhi">{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |year=2005 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html }}</ref> == ڄام صلاح الدين جو پهريون قبضو == دريا خان جي حڪومت کان علحدگي ۽ درٻاري اختلافن جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين [[مظفر شاھ ٻيون|مظفر شاھ ٻئي گجراتي]] جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. مارچ 1512ع ڌاري هو ٺٽي پهتو. ڄام فيروز مقابلي کان سواءِ شهر ڇڏي ويو ۽ صلاح الدين تخت تي قبضو ڪيو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي ماءُ کيس دريا خان وٽ وٺي وئي ۽ دريا خان کان مدد گهري. دريا خان ٻيهر سما خاندان جي حمايت قبول ڪئي ۽ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ ٻين علائقن مان فوج گڏ ڪئي. بلوچ قبيلن جا ماڻهو پڻ ڄام فيروز جي حمايت ۾ شامل ٿيا.<ref name="Jannat">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |edition=ٻيون |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي }}</ref> == دريا خان جي مهم ۽ فيروز جي بحالي == دريا خان جي لشڪر ۽ ڄام صلاح الدين جي وزير حاجيءَ جي فوج وچ ۾ جنگ ٿي. روايتي تاريخي بيان موجب شروعاتي مقابلي ۾ دريا خان جي فوج پوئتي هٽي. حاجيءَ پنهنجي فتح جي خبر ڄام صلاح الدين ڏانهن خط ذريعي موڪلي، پر قاصد دريا خان جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويو. روايت موجب خط تبديل ڪري اهڙو پيغام موڪليو ويو، جنهن مان صلاح الدين کي پنهنجي فوج جي شڪست جو تاثر مليو.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> ڄام صلاح الدين ان خبر تي ٺٽو ڇڏي گجرات ڏانهن روانو ٿيو. سندس پهريون دور لڳ ڀڳ اٺ مهينا هليو. ڄام فيروز '''1 شوال 918هه، برابر 12 آڪٽوبر 1512ع''' تي ٻيهر ٺٽي ۾ داخل ٿيو ۽ سندس حڪومت بحال ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ٻيون دور == اقتدار واپس ملڻ کان پوءِ به دريا خان ۽ ڄام فيروز جي وچ ۾ اڳوڻي نوعيت جو سياسي تعلق مڪمل طور بحال نه ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ڪيترائي ارغون ۽ مغل سپاهي ٺٽي ۾ اچي ڄام فيروز جي خدمت ۾ داخل ٿيا.<ref name="Kalich"/> === مغل واڙو === ڄام فيروز انهن ارغون ۽ مغل سپاهين کي ٺٽي ۾ رهائش لاءِ هڪ علائقو ڏنو، جيڪو تاريخي ماخذن ۾ '''مغل واڙو''' سڏيو ويو آهي. انهن ۾ ڪيبڪ ارغون ۽ مير قاسم ڪيبڪي جا نالا ملن ٿا.<ref name="Kalich"/> تاريخي روايت موجب انهن مان ڪي ماڻهو [[شاھ بيگ ارغون]] سان به رابطي ۾ رهيا ۽ کيس سنڌ جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ پهچائيندا رهيا.<ref name="Kalich"/> == ڄام فيروز جو سڪو == ڄام فيروز جي دؤر سان منسوب ٽامي جا سڪا مليا آهن، جيڪي سندس شاهي اقتدار ۽ سمن جي مالياتي نظام بابت اهم مادي شاهدي مهيا ڪن ٿا. سڪن جي جديد فهرستن ۾ ڄام فيروز شاهه جي نالي سان ٽامي جو '''فلوس''' درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Jams of Sind: Jam Firuz Shah, 1508–1523, AE falus |url=https://www.sarc.auction/JAMS-OF-SIND-Jam-Firuz-Shah-1508-1523-AE-falus-8-29g-NM-ND-VG-F_i51849158 |publisher=Stephen Album Rare Coins |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ڄام صلاح الدين جي ٻي ڪوشش == ارغونن جي پهرين وڏي فتح کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي صورتحال جو فائدو وٺندي ڄام صلاح الدين ٻيهر گجرات ۽ ڪڇ جي مدد سان سنڌ ڏانهن وڌيو. سندس فوج ۾ سما، جاڙيجا، ڪڇي ۽ سوڍا ويڙهاڪ شامل هئا.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز مدد لاءِ ارغونن ڏانهن رجوع ڪيو. مقابلي ۾ ڄام صلاح الدين ۽ سندس پٽ هيبت خان مارجي ويا ۽ ڄام فيروز ٻيهر ٺٽي تي قابض ٿيو.<ref name="Masumi"/> == ارغون خطرو == [[شاھ بيگ ارغون]] قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو هو. ارغونن ڄام نظام الدين جي آخري دؤر کان ئي سنڌ جي اتر اولهندي علائقن تي دٻاءُ وڌايو هو.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز جي دؤر ۾ شاهه بيگ سنڌ تي وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. تاريخي ماخذن ۾ واقعي جي عيسوي تاريخ جي تبديليءَ سبب 1519ع ۽ 1520ع ٻئي سال ملن ٿا؛ واقعي کي 926هه–927هه جي عرصي سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> == ٽلٽيءَ جي مزاحمت == شاهه بيگ جي فوج سنڌ ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سيوهڻ ڀرسان [[ٽلٽي]] واري علائقي ۾ مزاحمت کي منهن ڏنو. دريا خان جا پٽ محمود خان ۽ مٺڻ خان، ڄام سارنگ ۽ مقامي سما، سهتا ۽ سوڍا قوتون ارغونن خلاف مزاحمت ۾ شامل ٿيون.<ref name="Jannat"/> ارغونن جي اڳڀرائي باوجود هي علائقو سما مزاحمت جو اهم مرڪز رهيو. == شاهه بيگ جو ٺٽي تي حملو == شاهه بيگ جي فوج لڪيءَ واري علائقي مان گذري ٺٽي ڏانهن وڌي. ڄام فيروز شهر ۾ رهيو، جڏهن ته دريا خان سما فوج جي اڳواڻي ڪندي ارغون لشڪر کي منهن ڏيڻ لاءِ نڪتو.<ref name="Kalich"/> === ساموئيءَ جي جنگ ۽ دريا خان جي موت === ٺٽي ڀرسان سما ۽ ارغون فوجن وچ ۾ سخت جنگ ٿي. ''تاريخ معصومي'' موجب دريا خان جنگ دوران ارغونن جي هٿ چڙهڻ کان پوءِ مارجي ويو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس ميدان جنگ ۾ وڙهندي مارجي وڃڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Lakho"/> دريا خان جي موت سما سلطنت لاءِ هڪ وڏو فوجي ۽ سياسي ڌڪ هو. == ٺٽي تي ارغونن جو قبضو == سما فوج جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز سنڌو درياهه پار ڪري هليو ويو ۽ شاهه بيگ جي فوج ٺٽي ۾ داخل ٿي. پراڻن تاريخي ماخذن ۾ شهر ۾ ڪيترن ڏينهن تائين ڦرلٽ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو.<ref name="Kalich"/> [[قاضي قادن]] جي مداخلت کان پوءِ شاهه بيگ شهر ۾ ڦرلٽ بند ڪرائڻ ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، اهڙي روايت ''جنت السنڌ'' ۽ پراڻين سنڌي تاريخن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="Jannat"/> == شاهه بيگ آڏو آڻ مڃڻ == ڄام فيروز ٺٽي کان نڪري '''پير آر''' واري علائقي ۾ وڃي ترسيو. وڌيڪ فوجي مزاحمت ممڪن نه ڏسي هن شاهه بيگ سان صلح جي ڪوشش ڪئي. تاريخي روايت موجب ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن ۽ اميرن سان گڏ تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي شاهه بيگ جي درٻار ۾ حاضر ٿيو. شاهه بيگ کيس معافي ڏني، خلعت ڏني ۽ سندس خاندان وٽ واپس وڃڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Kalich"/><ref name="Jannat"/> == سنڌ جي سياسي ورهاست == صلح کان پوءِ [[لڪي جبل|لڪيءَ جي ٽڪرين]] کي تقريباً ٻنهي حڪومتن جي حد بڻايو ويو. لڪي کان ڏکڻ وارو سنڌ، جنهن ۾ [[ٺٽو]] شامل هو، ڄام فيروز وٽ رهيو، جڏهن ته سيوهڻ، بکر ۽ اتر سنڌ جا علائقا ارغون اقتدار هيٺ آيا.<ref name="Kalich"/> ان ٺاهه کان پوءِ ڄام فيروز ٺٽي ۾ حڪمران ته رهيو، پر سمن جي اڳوڻي سلطنت جي وڏي حصي تي سندس اختيار ختم ٿي چڪو هو. == دريا خان جي پٽن جي مزاحمت == دريا خان جي موت کان پوءِ سندس پٽن محمود ۽ مٺڻ ارغون اقتدار قبول نه ڪيو. ٽلٽيءَ ۾ ڄام سارنگ، راڻو رڻمل سوڍو ۽ ٻين مقامي قوتن سان گڏ مزاحمت منظم ڪئي وئي.<ref name="Jannat"/> [[مخدوم بلاول]] کي به روايتي سنڌي ماخذن ۾ هن مزاحمت جي حمايت ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه بيگ جي فوج آخرڪار ٽلٽيءَ تي غالب آئي ۽ علائقي تي ارغون اقتدار قائم ڪيو.<ref name="Jannat"/> == مخدوم بلاول == سنڌي تاريخي روايتن موجب [[مخدوم بلاول]] ارغون اقتدار جي مخالفت ڪئي. ''جنت السنڌ'' ۾ بيان آهي ته کيس بعد ۾ مذهبي الزام هيٺ سزا ڏيئي ماريو ويو.<ref name="Jannat"/> هن واقعي جي تفصيل ۽ ان جي سببن بابت بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اختلاف ملن ٿا؛ تنهنڪري ان کي ارغون-سما سياسي ڇڪتاڻ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == شاهه بيگ جي وفات == شاهه بيگ ارغون سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ گجرات ڏانهن مهم جي تياري ڪئي. هو 22 شعبان 930هه، برابر 26 جون 1524ع تي اگهاماڻي وٽ وفات ڪري ويو.<ref name="Panhwar"/> سندس وفات کان پوءِ پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون حڪومت جو سربراهه بڻيو. == شاهه حسن ارغون سان ٽڪراءُ == شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي باقي رهيل خودمختيار حڪومت ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1524ع ۾ هن هيٺين سنڌ ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ڄام فيروز جي وزير '''مانڪ وزير''' ۽ سندس ناٺي '''شيخ ابراهيم''' درياهه تي ٻيڙين جي فوج منظم ڪري ارغونن کي پار ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ارغونن سما ٻيڙين کي شڪست ڏني. ٻنهي اڳواڻن جي مارجي وڃڻ کان پوءِ ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري ٺٽو ڇڏي [[ڪڇ]] هليو ويو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> == ڪڇ ۾ جلاوطني ۽ آخري فوجي ڪوشش == ڪڇ ۾ ڄام فيروز مقامي [[جاڙيجا]]، سما ۽ ٻين اتحادي قبيلن کان مدد ورتي ۽ سنڌ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي. هن ڪڇ کان سنڌ ڏانهن اڳڀرائي ڪئي، جڏهن ته شاهه حسن ارغون پڻ مقابلي لاءِ ڏکڻ سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. == کاري ڪٻرلو جي جنگ == {{Main|کاري ڪٻرلو جي جنگ}} فيبروري 1525ع ۾ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو تعلقي]] جي علائقي ۾ '''کاري ڪٻرلو''' وٽ ڄام فيروز ۽ شاهه حسن ارغون جون فوجون آمهون سامهون ٿيون.<ref name="Panhwar"/> روايتن موجب سما فوج جي هڪ وڏي حصي گهوڙن تان لهي، پٽڪا پاڻ ۾ ٻڌي آخري دم تائين وڙهڻ جو عزم ڪيو. شاهه حسن جي فوج تيراندازن ۽ متحرڪ گهوڙيسوار دستن کي استعمال ڪيو، جن سما لشڪر جي صفن جي پاسن ۽ پٺيان حملا ڪيا.<ref name="Panhwar"/> جنگ ۾ سما لشڪر کي وڏي جاني نقصان سان شڪست آئي. ايم. ايڇ. پنهور جي بيان موجب لڳ ڀڳ 20,000 ماڻهو مارجي ويا، پر اهڙن وچئين دور جي انگن کي اندازي طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="Panhwar"/> هن جنگ سان ڄام فيروز جي سنڌ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي آخري وڏي فوجي ڪوشش ناڪام ٿي ۽ سنڌ ۾ سمن جي سياسي حڪمرانيءَ جو عملي خاتمو ٿيو. == گجرات ۾ جلاوطني == کاري ڪٻرلو جي شڪست کان پوءِ ڄام فيروز [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ۾ پناهه ورتي. سنڌ ۽ گجرات جي حڪمران خاندانن وچ ۾ اڳ ئي سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا موجود هئا. تاريخي ماخذن موجب ڄام فيروز پنهنجي ڌيءَ جي شادي گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي]] سان ڪرائي.<ref name="Lakho"/> ڄام فيروز وري سنڌ تي حڪومت حاصل نه ڪري سگهيو ۽ پنهنجي باقي زندگي جلاوطنيءَ ۾ گذاريائين. == وفات == 1535ع–1536ع ۾ [[همايون|مغل شهنشاهه همايون]] گجرات سلطنت خلاف فوجي مهم هلائي. ان دوران ڄام فيروز مغل فوج جي هٿ چڙهيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب کيس مغل لشڪر سان گڏ رکيو ويو ۽ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو. ان ڪري سندس وفات عام طور 1535ع يا 1536ع ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Kalich"/><ref name="Lakho"/> == حڪمرانيءَ جو تاريخي جائزو == ڄام فيروز جو دور سمن جي تاريخ جو آخري ۽ سياسي طور پيچيده مرحلو هو. سندس دور کي رڳو هڪ حڪمران جي شخصي خوبين يا ڪمزورين جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران، ان وقت جي وسيع سياسي حالتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي ڇڪتاڻ، سما اميرن وچ ۾ اختلاف، ڄام صلاح الدين جون تخت لاءِ ڪوششون، دريا خان جي غيرمعمولي سياسي ۽ فوجي اهميت، گجرات ۽ ڪڇ جي مداخلت ۽ قنڌار مان ارغون طاقت جي واڌ گڏجي سما سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> پراڻن مؤرخن، خاص ڪري مير محمد معصوم، ڄام فيروز جي ذاتي طرز زندگي ۽ درٻاري پاليسين تي سخت تنقيد ڪئي آهي، پر اهي بيان پنهنجي زماني جي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي روايت جو حصو آهن ۽ جديد تاريخي جائزي ۾ انهن کي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Masumi"/> == سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو == شاهه بيگ جي حملي سان 1520ع ڌاري سمن جي متحد سلطنت ٽٽي وئي، پر ڄام فيروز هيٺين سنڌ ۾ ڪجهه عرصي تائين حڪمران رهيو. تنهنڪري سمن جي حڪومت جي خاتمي لاءِ صرف 1520ع لکڻ مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري. شاهه حسن ارغون 1524ع ۾ ٺٽي مان ڄام فيروز کي بي دخل ڪيو، جڏهن ته فيبروري 1525ع جي کاري ڪٻرلو جي جنگ سندس واپسيءَ جي آخري وڏي ڪوشش کي ختم ڪيو. ان لحاظ کان 1524ع–1525ع سنڌ ۾ سمن جي حڪمرانيءَ جي حتمي خاتمي جو مرحلو هو.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> ان کان پوءِ [[ارغون خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي طاقت بڻجي ويو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ڄام فيروز جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا''' ! style="background:#D6EAF8;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | واقعو ! style="background:#FCF3CF;" | نتيجو |- | 1508ع | ڄام نظام الدين جي وفات کان پوءِ تخت نشيني | دريا خان حڪومت جو اهم نگران بڻيو |- | مارچ 1512ع | ڄام صلاح الدين جو ٺٽي تي قبضو | ڄام فيروز جو پهريون دور ختم |- | 12 آڪٽوبر 1512ع | دريا خان جي مدد سان ڄام فيروز جي واپسي | ٻيون دور شروع |- | 1520ع ڌاري | شاهه بيگ ارغون جي وڏي فوجي مهم | دريا خان مارجي ويو؛ ٺٽو ارغونن جي قبضي ۾ آيو |- | 1520ع–1521ع | شاهه بيگ سان ٺاهه | هيٺين سنڌ ڄام فيروز وٽ، اتر سنڌ ارغونن وٽ |- | 1521ع–1522ع | ڄام صلاح الدين جو ٻيو حملو | صلاح الدين جي موت کان پوءِ ڄام فيروز جي ٻيهر بحالي |- | 26 جون 1524ع | شاهه بيگ جي وفات | شاهه حسن ارغون اقتدار سنڀاليو |- | سيپٽمبر 1524ع | شاهه حسن جو هيٺين سنڌ تي حملو | ڄام فيروز ٺٽو ڇڏي ڪڇ ويو |- | فيبروري 1525ع | [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] | ڄام فيروز جي فيصلائتي شڪست؛ سما حڪمرانيءَ جو حتمي خاتمو |- | 1535ع–1536ع | گجرات ۾ مغل مهم دوران وفات | ڄام فيروز جي زندگيءَ جو خاتمو |} == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ڄام نظام الدين سمو]] * [[ڄام صلاح الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاھ بيگ ارغون]] * [[شاھ حسن بيگ ارغون]] * [[ارغون خاندان]] * [[کاري ڪٻرلو جي جنگ]] * [[مخدوم بلاول]] * [[ٺٽو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902}} * {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983}} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |year=2006}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind'' – مرزا قليچ بيگ] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book4/Book_page10.html ''سمن جي سلطنت'' – غلام محمد لاکو] {{S-start}} {{S-reg}} {{S-bef|before=[[ڄام نظام الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1508ع–1512ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1512ع–1521ع}} {{S-aft|after=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-bef|before=[[ڄام صلاح الدين ٻيون]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سلطان]]|years=1522ع–1524ع}} {{S-aft|after=[[شاهه حسن ارغون]]}} {{S-end}} {{Authority control}} [[زمرو:سمن جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سمو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:1530ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] 09m4wdfgrjlav6qkil6j72aordip12u 4 47319 412912 411540 2026-09-17T05:37:21Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 412912 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | [[فائل:Priya Anand at 'Fukrey' Jugaadu event (cropped).jpg|center|125px]] | data-sort-value="1986" | 1986-09-17 | [[پريا آنند]] | | ''[[:d:Q4610556|model]]''<br/>[[اداڪار]] | | [[ڀارت]] | ''[[:d:Q2111323|Priya]]'' |- | [[فائل:Sanaya Irani in 2019.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-17 | [[سنايا ايراني]] | | [[اداڪار]]<br/>''[[:d:Q4610556|model]]''<br/>''[[:d:Q10798782|television actor]]'' | | [[ڀارت]] | |- | | data-sort-value="1979" | 1979-09-17 | [[وسنڌارا سرنيٽ]] | | [[صحافي]]<br/>''[[:d:Q1238570|political scientist]]''<br/>[[ليکڪ]] | | [[ڀارت]] | |- | [[فائل:Altaf Hussain.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-17 | [[الطاف حسين]] | | [[سياستدان]] | | [[پاڪستان]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | ''[[:d:Q44703537|Altaf]]'' |- | [[فائل:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi.jpg|center|125px]] | data-sort-value="1950" | 1950-09-17 | [[نريندر مودي]] | | [[سياستدان]]<br/>[[ليکڪ]]<br/>''[[:d:Q7019111|social worker]]''<br/>''[[:d:Q10429346|bibliographer]]'' | ''[[:d:Q192711|Prime Minister of India]]''<br/>''[[:d:Q16556694|Member of the Lok Sabha]]'' | | ''[[:d:Q23038904|Narendra]]''<br/>''[[:d:Q1997184|Damodar]]'' |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] lxome2c7r4tsklpc8xsflkpfopnz0ec 0 55085 412906 410455 2026-09-17T00:46:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412906 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{بهترين_مضمون|مئي 2024}} {{Infobox document |document_name = Universal Declaration of Human Rights |image = Eleanor Roosevelt UDHR.jpg |image_width = 200px |image_caption = {{longitem|[[ايلينور روزويلٽ]] انساني حَقن جي عالمي پڌرنامو جي انگريزي ڇاپو (ورزن) سميت.}} |date_created =سال 1948 |date_ratified = ڊسمبر 10، 1948 |location_of_document = [[پيليس ڊي چيلوٽ|پيليس ڊي چيلوٽ , پريس]] |writer = [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامو جي ڊرافٽنگ|مسودو يا درافٽ ڪميٽي]]{{efn|شامل [[جان پيٽرز همفري]] (ڪينيڊا), [[رين ڪيسين]] (فرانس), [[پي. سي چانگ]] (جمھوريه چين), [[چارلس مالڪ]] (لبنيان), [[هانسا مهتا]] (انڊيا) ۽ [[ايلينور روزويلٽ]] (گڏيل آمريڪي رياستون); ڏسو [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو#رَچنا (تَخلِيقَ) ۽ مسودو نويسي|رَچنا (تَخلِيقَ) ۽ مسودو نويسي]] مٿيون ڀاڱو.}} |purpose = [[انساني حق]] | wikisource = Universal Declaration of Human Rights }} {{Infobox document |document_name= Poster |image = The universal declaration of human rights 10 December 1948.jpg |image_caption = ڊسمبر 10، 1948ع تي پيرس ۾ منعقد ٿيل گڏيل قومن جي 183هين اجلاس ۾ انساني حقن کي منظور ڪيو ويو }} {{Rights}} {{Wikisource|Universal Declaration of Human Rights}} '''انساني حقن جو عالمي پڌرنامو''' يا "انساني حقن جو عالمگير پڌرنامو" (Univvrsal Declaration of Human Rights) مختصر طور تي (UDHR) هڪ تاريخي دستاويز آهي، جنهن کي 10 ڊسمبر، 1948ع تي [[فرانس]] جي شهر [[پيرس]] ۾ "پئليس ڊي شالو" وٽ ٿيل [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي جنرل اسيمبليءَ پنهنجي ٽئين اجلاس ۾ هڪ قرارداد، [[گڏيل قومون جنرل اسيمبلي قرارداد 217|قرارداد 217]] جي طور منظور ڪيو هيو. گڏيل قومن جي ان مهل جي 58 ميمبرن منجهان 48 ميمبرن ان جي حق ۾ ووٽ ڏنو، ان جي خلاف ڪوبہ ووٽ نہ آيو، ۽ ٻن ميمبرن ووٽ نہ  ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?session=14O243550E15G.60956&profile=voting&uri=full=3100023~!909326~!676&ri=1&aspect=power&menu=search&source=~!horizon|title=A/RES/217(III)|publisher=UNBISNET|accessdate=24 May 2015}}</ref> پڌرنامو (اعلان) ۾ ڪنهن فرد جي حقن جي پَڪ (تصدیق) ڪندڙ 30 مضمونَ (آرٽيڪل) شامل آهن، جيتوڻيڪ ڪنهن فرد تي قانوني طور پابند ناهي، جيڪي بين الاقوامي ٺاهن (معاهدن)، معاشي مٽاسٽا، علائقائي انساني حقن جا دستاويز، قومي راڄ ريتي (دستور، آئين) ۽ ٻين قانونن جي وضاحت ڪيل آهي. اهو پڌرنامو انساني حقن جي بين الاقوامي بل (انٽرنيشنل بل فار هيومن رائٽس) کي رُوپ ڏيڻ واري عمل جو پهريون قدم هيو، جيڪو سال 1966ع ۾ مڪمل ٿيو هيو، ۽ سال 1976ع ۾ ان تي عمل ٿيو، جنهن کانپوءِ ڪيتري ئي تعداد ۾ مُلڪن ان جي پَڪ (توثيق ڪئي، منظوري ڏني) ڪئي هئي. ڪُجھ قانوني اسڪالرز دليل ڌنا تہ "ڇاڪاڻ ته مُلڪَ 50 سال کان لاڳاتار ان پڌرنامو جي حمایت ڪندا آيا آهن، تنهنڪري هي رواجي بين الاقوامي قانون (customary international law) جو هڪ لازمي (بائنڊنگ) حصو بڻجي ويو آهي".<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/|title=Universal Declaration of Human Rights|date=2015-10-06|website=www.un.org|language=en|access-date=2020-01-26}}</ref><ref>Henry J Steiner and Philip Alston, International Human Rights in Context: Law, Politics, Morals, (2nd ed), Oxford University Press, Oxford, 2000.</ref><ref>Hurst Hannum, [https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/13/2014/04/16-Hannum.pdf The universal declaration of human rights in National and International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103152205/https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/13/2014/04/16-Hannum.pdf |date=2020-01-03 }}, p.145</ref> تنهن هوندي، [[آمريڪا|گڏيل آمريڪي رياستن]]، جي سوسا ڀيٽ الواريز-مچين (2004ع) ۾ سپريم ڪورٽ هي نتيجو ڪڍيو (اخذ ڪيو) آهي تہ هي پڌرنامو "انٽرنيشنل قانون جي معاملي طور پنهنجي ذميدارين تي لازمي فرض لاڳوُ نٿو ڪري.<ref>''Sosa v. Alvarez-Machain'', 542 U.S. 692, 734 (2004).</ref> "ٻين مُلڪن جي عدالتن پڻ اهو نتيجو ڪڍيو آهي تہ هي پڌرنامو گهريلو قانون (ڊوميسٽڪ لا) جو ڀاڱو (حصو) ناهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.amnesty.org.uk/universal-declaration-human-rights-UDHR|title=What is the Universal Declaration of Human Rights?|website=www.amnesty.org.uk|access-date=2020-01-26}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2014/dec/04/-sp-case-against-human-rights|title=The case against human rights {{!}} Eric Posner|last=Posner|first=Eric|date=2014-12-04|work=The Guardian|access-date=2020-01-22|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> == جوڙجَڪ ۽ مَوادُ == عالمگير پڌرنامو جو بنيادي ڊول (گهڙت) ان جي ٻئي مسودي ۾ پيش ڪيو ويو هيو، جنهن کي رين ڪيسين تيار ڪيو هو. ڪيسين پهرِئين مسودي کان ڪم شروع ڪيو، جيڪو جان پيٽرز همفريءَ  تيار ڪيو هيو.اها گهڙت (بناوت) ڪوڊ نيپولين کان متاثر ٿيل هُئي، جنهن ۾ هڪ ديباچو ۽ تعارفي عام اصول پڻ شامل هُيا.<ref>{{harvnb|Glendon|2002|pp=62–64}}.</ref> ڪيسين طرفان يوناني پورٽيڪو هيڪل مندر سان ان پڌرنامو جي ڀيٽَ ڪئي وئي هئي، جنهن جو بنياد، قدم، چار ڪالم ۽ هڪ پيڊيمنٽ آهي. ان پڌرنامي ۾ هڪ ديباچو (پيش لفظ) ۽ ٽي مضمونَ (آرٽيڪلز) شامل آهن: * ديباچو ۾ تاريخي ۽ معاشرتي ڪارَڻن (سببن) ڏانهن لاڙو ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پڌرنامو (ڊڪلئريشن) جو مسودو تيار ڪرڻ جي ضرورت پيش آئي. * آرٽيڪل 1کان2 عزت، آجپو (ڇوٽڪارو يا آزادي) ۽ برابري (هڪجهڙائي) جي بنيادي تصورَن کي قائم ڪري ٿو. * آرٽيڪل 3 کان 5 ٻين انفرادي حقن، جهڙوڪ جيئڻ (زندگي) جو حَقُ ڏيڻ ۽ غلامي ۽ ايذاءُ (پيڙاءُ، ٽارچر ڏيڻ) کان روڪَي (جهلي) ٿو. * آرٽيڪلز 6 کان–11 تائين انساني حقَن جي بڻيادي قانوني حيثيت جو حوالو ڏين ٿا، جن جي ڀڃڪڙي (خلاف ورزي) ڪرڻ تي ان جي دفاع جو تدارڪ(اُپاءُ) لاءِ حوالو ڏنو ويو آهي. * آرٽيڪلز 12۔کان17 تائين معاشري ڏانهن فرد جي حقَن (سميت چُرِپُر جي ڇُوٽَ يا آزادي جهڙن ڪمن) کي قائم ڪيو ويو آهي. * آرٽيڪلز 18– کان21 تائين نام-نهاد "آئيني آزادين" جي منظوري ڏني آهي، ۽ رُوحانِي، عوامي، ۽ سياسي آزادين، جهڙوڪ فڪر (وِيچار)، راءِ ڏيڻ، مذهب ۽ وويڪ (شعور)، ٻولَ، سميت فرد جي سانتيڪو (پُرامن) سَڀا (منڊلي، سنگت)ٽولو ٺاهڻ جا حَق شامل آهن. * آرٽيڪلز 22–کان27 تائين ۾ فرد جي معاشي، معاشرتي (سماجي) ۽ ثقافتي حقَن سان گڏوگڏ صيحت جي سارَسَنڀَالَ (هيلٿ ڪيئر) جي منظوري ڏني وئي آهي. آرٽيڪل 25 ۾ چيل آهي تہ:"سڀني ماڻهن کي پنهنجي ۽ پنهنجي ڪُٽِنبَ (خاندان) جي صيحت ۽ تُندرستي جي لاءِ جوڳو (برابر، مُناسب) معيار زندگي جو حقَ آهي، جنهن ۾ کاڌوپيتو، اوڍڻي (پوشاڪ،لباس، ويس وڳا)، گهر (رهائش) ۽ طبي سارَسَنڀال ۽ ضروري سماجي خدمتون (سوشل سروسز) شامل آهن." اهو جسماني ڪمزوري يا معذوري جي صورت ۾ سيڪيورٽي جي لاءِ واڌَارُو (اضافي) سهوليتون پڻ جوڙي ٿو، ۽ مائپڻو (پيٽ يا وِيم سان ماءُ) يا انجي ٻارَ جي ٻالڪپڻ (ننڍپڻ) ۾ سَارَسَنڀَالَ جو خاص ذڪر ڪري ٿو.<ref>{{citation|title=Universal Declaration of Human Rights|year=1948|publisher=United Nations|url=https://www.un.org/en/documents/udhr/}}</ref> *آرٽيڪلز 28-کان30 تائين انهن حقَن جي عام استعمال جا طريقا ٻُڌايل آهن، جنِ شعبن ۾ فرد جا اهي حقَ لاڳُو نٿا ڪري سگهجن، ۽ اهو تہ اُهي فرد جي خلاف وس آڻي نٿا سگهجن. اُهي مضمونَ (آرٽيڪلز) فرد جو معاشري ڏانهن خدمت (فرض- ڊيوٽي) ڪرڻ ۽ حقَن جي استعمال بابت گڏيل قومن جي تنظيم (يواين) جي مقصدن جي ڀڃڪڙين (خلاف ورزين) جي روڪَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{harvnb|Glendon|2002}}, Chapter 10.</ref> ==تاريخ== ===پس منظر=== {{listen |title = رياست جي يونين (چار آزاديون) (6 جنوري 1941) |filename = FDR's 1941 State of the Union (Four Freedoms speech) Edit 1.ogg |description = [[فريڪلن ڊي روزويلٽ|فرانڪلين ڊيلانو روزويلٽ]]'جي &;جنوري 6، 1941 تي [[يونين جي رياست|اسٽيٽ آف دي يونين خطاب]] جي مرڪزي خيال (ٿِيم) [[چار آزاديون]] (32:02 تي شروع ٿيو) بابت تقرير |image = [[فائل:FDR in 1933.jpg|100px|frameless]] }} [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران، [[ٻئي مهاڀاري جنگ جا اتحادي|اتحادين]] جنگي مقصدن لاءِ پنهنجي بنيادي [[چارِ آزاديون]] هرهڪ، [[اظهار جي آزادي|تقرير جي آزادي (فريڊم آف اسپيچ)]]، [[مذهبي آزادي|مذهب جي آزادي]]، [[خوف کان آزادي|ڊَپَ يا خوف کان آزادي]] ۽ ''آزادي جي خواهش'' اختيار ڪيون.<ref name="speech">{{cite web|url=http://voicesofdemocracy.umd.edu/fdr-the-four-freedoms-speech-text/ |title=FDR, "The Four Freedoms," Speech Text &#124; |publisher=Voicesofdemocracy.umd.edu |date=January 6, 1941 |accessdate=April 25, 2018}}</ref><ref name="Bodnar, John 2010">Bodnar, John, The "Good War" in American Memory. (Maryland: Johns Hopkins University Press, 2010) 11</ref> [[گڏيل قومن جو چارٽر|گڏيل قومن جو عهدنامو، خاص حق]] "[[انساني حق|بنيادي انساني حقن]]، ۽ انسان جي عزت ۽ لائق قدر تي اعتماد جي توثيق ڪئي آهي" ۽ سمورن ميمبر مُلڪن کي نسل، جنس، ٻولي، يا مذهب فرق بنا سڀني لاءِ انساني حقَ ۽ بنيادي آزادين جي لاءِ عالمي سطح تي احترام، ۽ ان جي مشاهدي کي فروغ ڏيڻ جو پَڪو پَهہ ڪيو آهي".<ref>{{cite web |url = https://www.un.org/en/documents/charter/chapter9.shtml |title = United Nations Charter, preamble and article 55 |publisher=United Nations |accessdate=2013-04-20}}</ref> ===رَچنا (تَخلِيقَ) ۽ مسودو نويسي=== جون 1946 ۾، [[گڏيل قومن جي معاشي ۽ سماجي ڪائونسل|گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] [[انساني حقن بابت گڏيل قومون ڪميشن|انساني حقَن جي لاءِ ڪميشن]] قائم ڪئي، جنهن ۾ مُختلف قوميتن ۽ سياسي پسمنظر سان واسطورکندڙ 18 رُڪن (ميمبرَ) شامل هُيا. اها ڪميشن، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو هڪ مستقل ادارو هُئي، جنهن کي شروع ۾ [[انساني حقن جو بين الاقوامي بل|انساني حقَن جي بين الاقوامي بل]] طور تصور ڪيل تياري جو ڪم شروع ڪرڻ جي لاءِ جوڙيو ويو هيو.<ref name=morsink1999p4>{{harvnb |Morsink |1999 |p=[https://books.google.com/books?id=w8OapwltI3YC&pg=PA4 4]}}</ref> ===قبوليت (ايڊوپشن)=== ڊسمبر 10، 1948 تي [[پيرس]]، [[فرانس]]، جي پيلس ڊي چيلوٽ، ۾ ٿيندڙ گڏيل قومن جي ٽئين جنرل اسيمبلي جي اجلاس ۾ عالمگير پڌرنامو کي قرارداد 217 طور منظور ڪيو هيو هو.<ref name=ParisDigest>{{Cite web |url= https://www.parisdigest.com/monument/palais-de-chaillot.htm|title= Palais de Chaillot. Chaillot museums. | year=2018 |publisher=Paris Digest |accessdate=2018-12-31}}</ref> گڏيل قومن جي ان وقت 58 رڪنن (ميمبرز)<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sections/member-states/growth-united-nations-membership-1945-present/index.html|title=Growth in United Nations membership, 1945–present|website=www.un.org|language=en|access-date=2018-02-01}}</ref> منجهان 48 ميبرن ان بل جي حق ۾ راءِ (ووٽ) ڏنو، ان بل جي خلاف ڪوبہ ووٽ نہ آيو،<ref name="ccnmtl-10">{{cite web |url = http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/udhr/udhr_general/drafting_history_10.html |title=default |accessdate=2013-07-12 |author=CCNMTL |website = Center for New Media Teaching and Learning (CCNMTL) |publisher = [[Columbia University]]}}</ref><ref name="unac-qaa">{{cite web |url = http://www.unac.org/rights/question.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120912162219/http://www.unac.org/rights/question.html |archivedate=2012-09-12 |title=Questions and answers about the Universal Declaration of Human Rights |author=UNAC |publisher=United Nations Association in Canada (UNAC) |page="Who are the signatories of the Declaration?"}}</ref> هنڊوراس ۽ [[يمن]] ووٽ وجهڻ ۾ ناڪام يا ووٽ ڏيڻ کان حصو نہ ورتو.<ref name="tagesspiegel-menschenrechte">{{cite web |url=http://www.tagesspiegel.de/politik/international/menschenrechte-die-maechtigste-idee-der-welt/1392182.html |title=Menschenrechte: Die mächtigste Idee der Welt |accessdate=2013-07-12 |author=Jost Müller-Neuhof |date=2008-12-10 |work=Der Tagesspiegel |language=German}}</ref> گڏجاڻي جو رڪارڊ<ref>{{cite web |url = http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/PV.183 |title=default |accessdate=2017-08-30 |author=United Nations}}</ref> بحث جي باري ۾ مڪمل پرک ڏئي ٿو.ڏکڻ آفريڪا پنهنجي نسلي متڀيد سرشتو جي بچاءُ جي ڪوشش طور، پڌرنامو ۾ ڪيترن ئي آرٽيڪلز جي چٽيءَ ريت ڀڃڪڙي ڪئي.<ref name="ccnmtl-10"/> سعودي عرب جو وفد بنيادی طور پڌرنامو جي ٻن مَضمونن (آرٽيڪلز): آرٽيڪل 18، جنهن ۾ لکيل آهي تہ هر ماڻهوءَ کي "پنهنجو عقيدو يا مذهب کي تبديل ڪرڻ جو حق آهي"، ۽ آرٽيڪل 16، شادي جا برابري حقَ،<ref name="ccnmtl-10"/> ڏيڻ کان پاسيرو رهيو. ڇھ ڪميونسٽ مُلڪن پاران ووٽ وجهڻ کان پاسيرو رهڻ جو سبب هي هيو تہ اهو پڌرنامو فاش اِزم ۽ نازي اِزم جي مُذمت ڪرڻ ۾ ڪافي حد تائين اڳتي نٿو وَڌي.<ref name="danchin">{{cite web |url = http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/udhr/udhr_general/drafting_history_10.html|accessdate=2015-02-25 |title=The Universal Declaration of Human Rights: Drafting History – 10. Plenary Session of the Third General Assembly Session |author=Peter Danchin}}</ref> الينور روزويلٽ سوويت بلاڪ جي مُلڪن پاران نظرانداز کي آرٽيڪل 13 سان ڳنڍيو، جنهن تحت شهرين کي پنهنجا مُلڪ ڇڏڻ جو حَق ڏنو ويو آهي.<ref>{{harvnb |Glendon |2002 |pp=169–70}}</ref> [[فائل:Original universal declaration of human rights voters.svg|thumb|Voting in the plenary session:<br/> Green countries: voted in favour;<br/> Orange countries: abstained;<br/> Black countries: failed to abstain or vote;<br/> Grey countries: were not part of the UN at time of voting]] پڌرنامو جي حَقَ ۾ ووٽ وجهندڙ اُهي 48 مُلڪَ هيٺئين ريت آهن:<ref name=unyearbook1948>{{cite web|url=http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf |title=Yearbook of the United Nations 1948–1949 p 535 |accessdate=24 July 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927221000/http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf |archivedate=September 27, 2013}}</ref> {{Columns-list|colwidth=18em| * [[افغانستان جي بادشاهي|مملڪت افغانستان]] * [[ارجنٽائن جي تاريخ#پيروونسٽ سال (1946–1955)|ارجنٽائن]] * [[آسٽريليا]] * [[بيلجيم]] * [[بوليويا جي تاريخ (1920–1964)#دي سيڪيسنيو (1946–52)|بوليويا]] * [[چوٿين برازيل جمهوريت|برازيل]] * [[آزادي کانپوءِ برما، 1948–62|برما]] * [[ڪئناڊا]]{{ref label|a|a}}<!-- ref/note used here because ((refn}} with group=lower-alpha was used in the infobox, and is not expected to be displayed until the Notes section is encountered below --> * [[چلي|چلي]] * [[جمهوريا چين (1912-1949)|ريپبلڪ آف چائنا]] * [[ڪولمبيا جي تاريخ#دي ريپبلڪ: لبرل ۽ ڪنزرويٽو تڪرار|ڪولمبيا]] * [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#ڊيموڪريسي|ڪوسٽا ريڪا]] * [[جمهوريا ڪيوبا (1902-1959)|ڪيوبا]] * [[ڊينمارڪ]] * [[جمهوريا ڊومينيڪن جي تاريخ#ٽراجيلو جو دور|ڊومينيڪن جمهوريا]] * [[ايڪواڊور]] * [[مملڪت مصر|مصر]] * [[ايل سيلويڊور#تاريخ|ايل سيلواڊور]] * [[سلطنت ايٿوپيا|ايٿوپيا]] * [[فرانسيسي چوٿين جمهوريا|فرانس]] * [[يونان جي سلطنت|يونان گريس]] * [[گواتيمالا جي تاريخ#"ڏهه سال بهار"|گوئٽي مالا]] * [[جمهوريا هيٽي (1859–1957)|هيئٽي]] * [[آئس لينڊ]] * [[ڀارت ڊومينين|انڊيا]] * [[پهلوي خاندان|ايران]] * [[عراق جي بادشاهت|عراق]] * [[لبنان‎]] * [[لائبيريا جي تاريخ#آمريکو-لبيريئن راڄ (1847–1980)|لائبيريا]] * [[لڪسمبرگ]] * [[ميڪسيڪو]] * [[نيدرلينڊز]] * [[نيويلينڊ جي ڊومينين|نيوي لينڊ]] * [[نيڪاراگوا جي تاريخ#سوموزا خاندان (1936–1979)|نيڪاراگوا]] * [[ناروي]] * [[ڊومنين پاڪستان|مملڪت پاڪستان]] * [[پاناما]] * [[پيراگوائي جي تاريخ#مورينوگو ۽ ٻئي عالمي جنگ|پيراگوائي]] * [[پيرو (ملڪ)|پيرُو]] * [[فلپائن جي تاريخ (1946-1965)|فلپائنز]] * [[ٿائيلينڊ|سيام ٿائلينڊ]] * [[سويڊن]] * [[جمهوريا شام (1946–1963)|سيريا شام]] * [[جمهوريا ترڪي جو گهڻ-پارٽي دور|تُرڪي]] * [[گڏيل بادشاھت]] * [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] * [[يوراگوائي]] * [[وينزويلا]] }} :{{small|a. {{note|a}}ڪينيڊا جي جان پيٽرز همفري جي مرڪزي ڪردار جي باوجود، ڪينيڊين حڪومت پهرئين تہ پَڌَرِنَامَو جي مَسِوَدَي تي ووٽ وجهڻ کان پاسيري رهي، پَر پوءِ گڏيل قومون جي جنرل اسيمبلي ۾ حتمي مسودي جي حق ۾ ووٽ ڏنائين.<ref>{{cite journal |title=Canada and the Adoption of Universal Declaration of Human Rights |last=Schabas |first=William |journal=McGill Law Journal |page=403 |volume=43 |year=1998 |url=http://www.lawjournal.mcgill.ca/userfiles/other/5890478-43.Schabas.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305120841/http://www.lawjournal.mcgill.ca/userfiles/other/5890478-43.Schabas.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>}} اَٺَ مُلڪَ ووٽ وَجهڻ کان پاسيرا رهيا:<ref name=unyearbook1948/> {{Columns-list|colwidth=18em| *[[چيڪوسلوواڪ سوشلسٽ جمهوريت|چيڪوسلوواڪيا]] *[[پولش عوامي جمهوريا|پولينڊ جو پُراڻو مُلڪ]] *[[سعودي عرب]] *[[سوويت يونين]] *[[بيلاروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريا]] *[[يوڪريني سوويت سوشلسٽ جمهوريت]] *[[ڏکڻ آفريڪا جي يونين|ڏکڻ آفريڪا]] *[[يوگوسلاويا]] }} ٻن مُلڪن ووٽ نہ ڏنا: *[[هنڊوراس]] *[[متوڪليا سلطنت يمن|يمن]] ==انساني حقن جو عالمي ڏينهن== {{main|انساني حقن جو ڏينهن}} انساني حقن جي پڌرنامو جو ڏينهن هر سال ڊسمبر 10، تي ملهايو ويندو آهي، ۽ انکي انساني حقن جو عالمي ڏينهن يا انساني حَقن جو ڏهاڙو سڏيو ويندو آهي. ان ڏهاڙي جي تقريب فردن، برادري ۽ مذهبي گروهن، انساني حقن جي تنظيمن، پارليامينٽس، حڪومتن ۽ گڏيل قومن پاران ملهايو ويندي آهي.پڌرنامو جي يادگيري ۽ انساني حقن بابت پرک (شعور) اجاڳر ڪرڻ لاءِ ڏهاڪن کان اڪثر مهمون هلنديون آهن. 2008 ۾ ان پڌرنامو جي 60هين سالگرهہ ملهائي وئي ، ۽ ان سان گڏوگڏ "اسان سڀني لاءِ عزت، وقار ۽ نياءُ (انصاف)" جي مرڪزي خيال (ٿِيم) چئوگرد سمورو سال جون سرگرميون هلنديون رهيون.<ref name="udhr60">{{cite web |url = https://www.un.org/events/humanrights/udhr60/ |title=The Universal Declaration of Human Rights: 1948–2008 |publisher=[[گڏيل قومون]] |accessdate=15 February 2011}}</ref> ==اهميت ۽ قانوني اثر== ===اهميت=== [[فائل:Universal Declaration of Human Rights (miniature book).JPG|thumb|upright=0.9|In miniature book]] 1948 ۾، گڏيل قومن جي قرارداد اي/آر اي ايس/217 (III) [اي] انگريزي ۽ فرانسيسي ۾ ٻنهين ٻولين واري دستاويز بابت پڌرنامو، ۽ چيني، روسي ۽ اسپينش ٻولي ۾ سرڪاري ترجما ڪيا ويا.<ref>{{cite web|title=A/RES/217(III)|url=http://unbisnet.un.org:8080/ipac20/ipac.jsp?session=14O243550E15G.60956&profile=voting&uri=full=3100023~!909326~!676&ri=1&aspect=power&menu=search&source=~!horizon|publisher=UNBISNET|accessdate=13 Jun 2017}}</ref> ===قانوني اثر=== جڏهن تہ هي پڌرنامو پاڻ هڪ معاهدو نہ هيو، گڏيل قومن جي چارٽر ۾ "بنيادي آزادين" ۽ "انساني حقن" جي لفظن جي معني جي وضاحت جي مقصد لاءِ هي پڌرنامو چِٽيءَ ريت قبول ڪيو ويو، جيڪو سمورن ميمبر مُلڪن تي لاڳو (پابند) ٿئي ٿو.انهيءَ ڪري، انساني حقن جو آفاقي پڌرنامو (منشور، دستور) گڏيل قومن جي هڪ بنيادي جُزو دستاويز آهي. انکانسواءِ، ڪيترن ئي بين الاقوامي وڪيلَن جو خيال آهي تہ هي پڌرنامو روايتي بين الاقوامي قانون جو هڪ حصو بڻجي ٿو ۽ جيڪو بہ مُلڪ ان جي ڪنهن بہ آرٽيڪل جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو تہ ان پڌرنامو وسيلي حڪومتن تي سُفارتي ۽ اخلاقي دٻاءُ وجهڻ جي لاءِ هڪ سگهارو ذريعو آهي.<ref name="Ramcharan1979">{{cite book | last = John Peters | first = Humphrey | author-link = John Peters Humphrey | chapter = The universal declaration of human rights, Its history, impact andjuridical character | pages = 37 | editor-last = Bertrand G. | editor-first = Ramcharan | editor-link = Bertrand Ramcharan |title=Human Rights: Thirty Years After the Universal Declaration : Commemorative Volume on the Occasion of the Thirtieth Anniversary of the Universal Declaration of Human Rights |url=https://books.google.com/books?id=favRCKyN-_IC&pg=PA21 |date=23 May 1979 | publisher=Nijhoff |location = The Hage |isbn=90-247-2145-8}}</ref><ref name="Sohn1977">{{cite journal |title=The human rights law of the charter |journal=Texas International Law Journal |year=1977 |last=Sohn |first=Louis B. |authorlink=Louis B. Sohn |volume=12 |pages=133 |issn=0163-7479 |url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/tilj12&div=18&id=&page= |accessdate=2018-03-21}}</ref><ref name="McDougal1969">{{cite web |url=http://digitalcommons.law.yale.edu/fss_papers/2575 |title=Human Rights and World Public Order: A Framework for Policy-Oriented Inquiry |last=Myres S. |first=McDougal |authorlink=Myres S. McDougal |last2=Lasswell |first2=Harold D. |authorlink2=Harold Dwight Lasswell |last3=Chen |first3=Lung-chu |work=Faculty Scholarship Series |publisher=[[Yale Law School]] |date=1969 |accessdate=2018-03-21 |pages=273–274, 325–327}}</ref><ref name="DAmato1987">{{cite book|author=Anthony A. D'Amato|title=International law: process and prospect|url=https://books.google.com/books?id=9CuPAAAAMAAJ|year=1987|publisher=Transnational Publishers|isbn=978-0-941320-35-1 |pages= 123–147}}</ref> believe that the Declaration forms part of [[customary international law]]<ref>{{cite web |last=Office of the High Commissioner for Human Rights |title=Digital record of the UDHR |url = http://www.ohchr.org/EN/NEWSEVENTS/Pages/DigitalrecordoftheUDHR.aspx |publisher=United Nations}}</ref> ==پلٽاءُ (ريئڪشن)== ===واکاڻ=== انساني حقن جي عالمي پڌرنامو کي ڪيترن ئي ذڪر لائق ماڻهن پاران واکاڻِ (ساراهہ) ملي آهي. ===تنقيد- پرک=== ====اسلامي مُلڪَ==== [[ترڪي]] جيڪو هڪ [[سيڪيولر رياست]] آهي، جنهن ۾ [[مسلمان|مسلمانن]] جو وڏو آبادي آهي، تنهن 1948 ۾ اِنَ پڌرنامي تي دستخط ڪيا.<ref>{{cite web | url = http://www.mfa.gov.tr/universal-declaration-of-human-rights.en.mfa | title=Universal Declaration of Human Rights | accessdate=2015-10-30}}</ref> تنهن هوندي، ساڳئي سال، [[سعودي عرب]] ان پڌرنامو تي توثيق جي حق راءِ ڏيڻ (ووٽ) کان پاسيرو (پرهيز) رهيو، ۽ هيءَ دعويٰ ڪيائين تہ ان سان شرعي قانون جي خلاف ورزي ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |author=Nisrine Abiad |title=Sharia, Muslim states and international human rights treaty obligations: a comparative study |url = https://books.google.com/books?id=dex7TKuoUhgC |year=2008 |publisher=BIICL |ISBN = 978-1-905221-41-7 |pages=[https://books.google.com/books?id=dex7TKuoUhgC&pg=PA60 60–65]}}</ref> پاڪستان — جنهن پڻ ان پڌرنامو تي دستخط ڪيا هيا، تنهن سعودي موقف سان اختلاف ۽ تنقيد ڪئي.<ref>{{harvnb |Price |1999 |p=[https://books.google.com/books?id=YgF58rl4tCkC&pg=PA163 163]}}</ref> پاڪستاني وزيراعظم محمد ظفراللہ خان مذهب جي آزادي کي شامل ڪرڻ جي حق ۾ سختي سان اثرائتا دليل ڏنا.<ref name=Hashemi/> سال 1982 ۾، گڏيل قومن ۾ ايران جي نمائندي، سيد راجيئي۔خراساني چيو تہ پڌرنامو "يهودي - عيسائي روايت جي سيڪيولر تفهيم" آهي، جنهن کي شريعت سان تنازعو جي بغير مسلمان نافذ نٿا ڪري سگهن.<ref name="Littman1999">{{cite news |last=Littman |first=D |title=Universal Human Rights and Human Rights in Islam |work=Midstream |date=February–March 1999 |url = http://mypage.bluewin.ch/ameland/Islam.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060501234759/http://mypage.bluewin.ch/ameland/Islam.html |archivedate=2006-05-01}}</ref> جون 30, 2000 تي، اسلامي ڪانفرنس (هاڻي تنظيم اسلامي تعاون تنظيم) جي رڪنن اسلام ۾ انساني حقن بابت قاهرہ پڌرنامو کي باضابطا (آفيشلي) طور تي عزم ڏيکاريو، هڪ متبادل دستاويز<ref name="OIC Resolution on CDHRI">{{cite web |url = http://www.oic-oci.org/english/conf/fm/27/27th-fm-political(3).htm#60 |title=Resolution No 60/27-P |date=2000-06-27 |accessdate=2011-06-02 |publisher=Organisation of the Islamic Conference}}</ref> جنهن ۾ چيل هيو تہ "ماڻهن کي آزادي ۽ هڪ باوقار زندگي جو حق حاصل آهي، اسلامي شريعا جي مطابق، ڪنهن فرق کان بغير "نسل، رنگ، ٻولي، جنس، مذهبي عقيدو، سياسي وابستگي، معاشرتي حيثيت يا ٻيا تحفظات" جي بنياد تي حق آهن. ===="مارڻ کان انڪار ڪرڻ جو حق"==== ايمنسٽي انٽرنيشنل<ref name="autogenerated1997">[https://www.amnesty.org/en/library/info/EUR01/004/1997/en Out of the margins: the right to conscientious objection to military service in Europe: An announcement of Amnesty International's forthcoming campaign and briefing for the UN Commission on Human Rights], 31 March 1997. Amnesty International.</ref> ۽ وار ريزسٽرز انٽرنيشنل<ref name="War Resisters International">[http://www.wri-irg.org/books/co-guide-un.htm A Conscientious Objector's Guide to the UN Human Rights System], Parts 1, 2 & 3, Background Information on International Law for COs, Standards which recognise the right to conscientious objection, War Resisters' International.</ref> جهڙن گروپن عالمگير پڌرنامو ۾ شامل "مارڻ کان انڪار ڪرڻ جو حَق" جي وڪالت ڪئي آهي. ====آمريڪن اينٿروپولوجيڪل ايسوسيئيشن==== آمريڪن اينٿروپولوجيڪل ايسوسيئيشن يوڊي ايڇ آر UDHR کي تنقيد جو نشانو بڻايو، جڏهن هي مسودو تياري جي عمل ۾ هيو. ====بينڪاڪ پڌرنامو==== 1993 ۾ منعقد ٿيل انساني حقن بابت عالمي ڪانفرنس جي اڳواڻي دوران، ايشيائي رياستن جي ويزن بينڪاڪ پڌرنامو کي هنج ورتو (ايڊوپٽيڊ)، ۽ گڏيل قومن جي چارٽر جي اصولن ۽ انساني حقن جي عالمي پڌرنامو جي باري ۾ پنهنجي حڪومتن جي عزم جي توثيق ڪئي. ====موت جي سزا==== پڌرنامو ۾ موت جي سزا بابت ڪوئي چٽو (واضح) مؤقف ناهي ورتو ويو. آرٽيڪل 5 ۾ چيل آهي تہ: "ڪنهن تي بہ تشدد (ٽارچر) يا ظالماڻو، غير انساني يا بدنام ڪرڻ يا هيٺانهون ڏيکارڻ وارو سُلوڪ يا سزا جو نشانو نہ بڻايو ويندو." ==يو ڊي ايڇ آر کي پروموٽ ڪندڙ تنظيمون== ===انٽرنيشنل فيڊريشن آف هيومن رائٽس=== ===ايمنسٽي انٽرنيشنل=== ===ڪوئيڪر گڏيل قومون آفيس ۽ آمريڪن فرينڊس سروس ڪاميٽي=== ===آمريڪن لائبريري ايسوسيئيشن=== ===يوٿ فار هيومن رائٽس انٽرنيشنل=== ==پڻ ڏسو== ===انساني حَقَ=== ===غير-پابند-ٿيل معاهدا=== ===انساني حقن جو بين الاقوامي قانون=== ===ٿنڪرز انفليوئنسنگ دي ڊيڪليرئيشن=== ===ٻِيا=== ==نوٽِس== {{حوالا|group=lower-alpha}} ===بِيان=== {{حوالا|30em}} == حوالا == {{حوالا|2}} {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Gordon |author-link=Gordon Brown |title=The Universal Declaration of Human Rights in the 21st Century: A Living Document in a Changing World |url=http://www.openbookpublishers.com/product/467/the-universal-declaration-of-human-rights-in-the-21st-century |year=2016 |publisher=Open Book Publishers |ISBN=978-1-783-74218-9 |ref=harv |access-date=2020-01-26 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225072827/https://www.openbookpublishers.com/product/467/the-universal-declaration-of-human-rights-in-the-21st-century |url-status=dead }} * {{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |author-link=Mary Ann Glendon |title=A world made new: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |url=https://books.google.com/books?id=2-vaZkbca2sC |year=2002 |publisher=Random House |ISBN=978-0-375-76046-4 |ref=harv }} * {{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=Islamic political ethics: civil society, pluralism, and conflict |url=https://books.google.com/books?id=5LmXFpnp_bMC |year=2002 |publisher=Princeton University Press |ISBN=978-0-691-11310-4 |ref=harv }} * {{cite book |last=Morsink |first=Johannes |title=The Universal Declaration of Human Rights: origins, drafting, and intent |url=https://books.google.com/books?id=w8OapwltI3YC |year=1999 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |ISBN=978-0-8122-1747-6 |ref=harv }} * {{cite book |last=Price |first=Daniel E. |title=Islamic political culture, democracy, and human rights: a comparative study |url=https://books.google.com/books?id=YgF58rl4tCkC |year=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |ISBN=978-0-275-96187-9 |ref=harv }} * {{cite book |last=Williams |first=Paul |others=United Nations General Assembly |title=The International bill of human rights |url=https://archive.org/details/internationalbil00will |url-access=registration |year=1981 |publisher=Entwhistle Books |ISBN=978-0-934558-07-5 |ref=harv }} {{refend}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{refbegin|30em}} * {{cite journal|doi=10.2202/1145-6396.1172|title=Hayek's Critique of the Universal Declaration of Human Rights|journal=Journal des Economistes et des Etudes Humaines|volume=9|issue=4|date=December 1999|last1=Feldman|first1=Jean-Philippe}} * Nurser, John. "For All Peoples and All Nations. Christian Churches and Human Rights.". (Geneva: WCC Publications, 2005). * [http://www.columbia.edu/ccnmtl/projects/mmt/udhr/index.html Universal Declaration of Human Rights pages at Columbia University (Centre for the Study of Human Rights), including article by article commentary, video interviews, discussion of meaning, drafting and history.] * [http://legal.un.org/avl/ha/udhr/udhr.html Introductory note] by [[Antônio Augusto Cançado Trindade]] and [http://legal.un.org/avl/ha/udhr/udhr.html procedural history] on the Universal Declaration of Human Rights in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{ڪومنز زمرو|Universal Declaration of Human Rights}} {{Wikiversity|Assessing Human Rights}} * [https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ يوڊي ايڇ آر جي لکت] * [http://www.ohchr.org/en/udhr/pages/introduction.aspx يوڊي ايڇ آر جو آفيشل ترجمو] * [http://libraryresources.unog.ch/udhr انساني حقن جو عالمي پڌرنامو بابت رسورس گائيڊ] گڏيل قومن جي لائبريري، جنيوا. * [http://research.un.org/en/undhr انساني حقن جو عالمي پڌرنامو جو مَسُوَدو نويسي] – دستاويز ۽ گڏجاڻين جو رڪارڊ؛ گڏيل قومن جي ڊيگ هاماسڪجولڊ لائبريري * [https://web.archive.org/web/20120912162219/http://www.unac.org/rights/question.html عالمگير پڌرنامو بابت پُڇيل سَوال ۽ جوابَ] * [https://www.americanrhetoric.com/speeches/eleanorrooseveltdeclarationhumanrights.htm انساني حقن جي عالمگير پڌرنامو بابت گڏيل قومن ۾ ايليئنر روزويلٽ جي خطاب جو متن، آڊيو ۽ وڊيو جو اقتباس] * [http://www.universalrights.net/main/educat.htm يوڊي ايڇ آر;– تعليم] * [https://www.unicode.org/udhr/ يونيڪوڊ ۾ يو ڊي ايڇ آر] * [http://www.envio.org.ni/articulo/1349 ريوِسٽا اِنوئيو&;– ايڪيهين صدي لاءِ انساني حقن جو پڌرنامو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706125927/http://www.envio.org.ni/articulo/1349 |date=2007-07-06 }} ===آڊيو ويزيوئل مٽيريل=== * [https://udhr.audio/ UDHR Audio/Video Project] (رڪاڊنگ 500+ کان مَٿي مقامي ٻولي ڳالهائيندڙن جي لحاظ کان ٻولين ۾) * [http://librivox.org/the-universal-declaration-of-human-rights-by-the-united-nations/ لبريووڪس: هيومن-ريڊ آڊيو رڪارڊنگس مختلف ٻولين ۾] * [https://www.americanrhetoric.com/speeches/eleanorrooseveltdeclarationhumanrights.htm انساني حقن جي عالمگير پڌرنامو بابت گڏيل قومن ۾ ايليئنر روزويلٽ جي خطاب جو متن، آڊيو ۽ وڊيو جو اقتباس] * [https://www.youtube.com/watch?v=epVZrYbDVis انساني حقن جي عالمگير پڌرنامو جي اينيميٽيڊ پريزينٽيشن] پاران [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] يوٽيوب تي (انگريزي ۾ وڊيو جو ڪُل وقت 20 منٽ 23 سيڪنڊ). * [https://web.archive.org/web/20080910145004/http://webcast.un.org/ramgen/ondemand/legal/audio/humanrights/dr_charles_malik-human_rights_06_nov_48.rm آڊيو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي ٽئين ڪاميٽي جو لبنان جو نمائندي طور چارلس ملڪ جو عالمگير پڌرنامو، 6 نومبر 1948 بابت بيان] * [http://www.columbia.edu/ccnmtl/projects/mmt/udhr/ramfiles/udhr_045.ram گڏيل قومون ڊپارٽمينٽ آف پبلڪ انفارميشن طرفان پڌرنامو جي مسودن جو تعارف] * [http://legal.un.org/avl/ha/udhr/udhr_video.html آڊيووزيوئل مواد] انساني حقن جي آفاقي پڌرنامو بابت [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html گڏيل قومون آڊيو وزيوئل لائبريري جا بين الاقوامي قانون بابت تاريخي سانڍيل دستاويز (آرڪائيوز)] {{Portal bar|Politics|Law|Switzerland}} {{Authority control}} [[زمرو:سماج]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:سماجي قانون]] [[زمرو:1948ع ۾ قانون]] ==حوالا== {{حوالا}} 090ohbu2mbxtgnvseswei9bpr4zy0fc 0 56233 412911 410763 2026-09-17T04:09:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412911 wikitext text/x-wiki {{Short description|تنزانيا جو نيم خودمختيار علائقو}} {{Infobox country | conventional_long_name = زنجبار | common_name = زنجبار | native_name = زنزبار | linking_name = Zanzibar | status = [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار علائقو | image_flag = Flag of Zanzibar.svg | image_coat = Coat of arms of Zanzibar.png | coa_size = 110px | anthem = "[[منگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />''خدا آفريڪا کي برڪت ڏي''<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = Tanzania_Zanzibar_location_map.svg | map_caption = تنزانيا اندر زنجبار جو مقام | image_map2 = {{switcher |[[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted).svg|frameless]] |زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو مقام |[[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|frameless]] |هندي سمنڊ ۾ مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |default=1}} | capital = [[زنجبار شهر]] | official_languages = {{unbulleted list |[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] |[[عربي ٻولي|عربي]] |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]] }} | demonym = زنجباري | government_type = [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|نيم خودمختيار حڪومت]] | leader_title1 = [[زنجبار جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[حسين مويني]] | leader_title2 = [[زنجبار جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[عثمان مسعود شريف]] | leader_title3 = [[زنجبار جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[حمد سليمان عبدالله]] | legislature = [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] | sovereignty_type = [[زنجبار جي تاريخ|جديد سياسي تاريخ]] | established_event1 = [[سلطنت زنجبار]] | established_date1 = 19 آڪٽوبر 1856 | established_event2 = برطانوي سرپرستيءَ جو خاتمو | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = [[زنجبار انقلاب]] | established_date3 = 12 جنوري 1964 | established_event4 = [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | established_date4 = 26 اپريل 1964 | area_km2 = 2,462 | area_label = ڪُل | population_census = 1,889,773 | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = 768 | HDI = 0.613 | HDI_year = 2018 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |access-date=3 December 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪي وقت]] | utc_offset = +3 | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[تنزانيا ۾ ٽيليفون نمبر|+255]] | cctld = [[.tz]] | coordinates = {{coord|6|08|S|39|20|E|display=inline,title}} }} '''زنجبار''' ([[سواحلي ٻولي|سواحلي]]: Zanzibar؛ [[عربي ٻولي|عربي]]: زنجبار) [[اوڀر آفريڪا]] جي سامونڊي ڪناري کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع [[تنزانيا]] جو هڪ [[خودمختيار انتظامي ورهاست|نيم خودمختيار علائقو]] آهي. اهو ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ٻن مکيه ٻيٽن؛ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، تي مشتمل آهي. انگوجا کي عام طور تي غير رسمي طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي. زنجبار جي گاديءَ جو هنڌ [[زنجبار شهر]] آهي، جيڪو انگوجا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي. ان جو تاريخي مرڪز [[اسٽون ٽائون]] سن 2000ع کان [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو ماڳن]] جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173/ |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار تاريخي طور [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جتي آفريقي، عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ يورپي ثقافتي اثر هڪ ٻئي سان مليا. 19هين صديءَ ۾ اهو [[سلطنت زنجبار]] جو مرڪز ۽ لونگ، عاج ۽ غلامن جي واپار جو اهم بندرگاهه بڻيو. 1890ع کان زنجبار برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو؛ ڊسمبر 1963ع ۾ ان سرپرستيءَ جي پڄاڻي ٿي ۽ زنجبار هڪ آئيني بادشاهت طور آزاد ٿيو. 12 جنوري 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت ختم ٿي وئي، ۽ 26 اپريل 1964ع تي زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو. ان اتحاد مان پوءِ [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] وجود ۾ آئي، جنهن اندر زنجبار اڄ به وڏي پيماني تي اندروني خودمختياري رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=History of the House |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://academic.oup.com/edited-volume/61663/chapter-abstract/553490092 |title=History of Zanzibar to 1890 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |year=2020 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي معيشت تاريخي طور مصالحا، خاص ڪري [[لونگ]]، [[ناريل]] ۽ ٻين زرعي شين تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ بڻجي وئي آهي. 2025ع ۾ زنجبار 917,167 بين الاقوامي سياحن جي آمد رڪارڊ ڪئي، جيڪا 2024ع جي 736,755 سياحن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جي سامونڊي ۽ زميني حياتياتي نظامن کي وڏي قدرتي اهميت حاصل آهي. هتان جي مخصوص جانورن ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] شامل آهي، جيڪو زنجبار سان وابسته سڀ کان مشهور مقامي بندرن مان هڪ آهي. ٻيٽن جي [[مرجان|مرجاني ڀتين]]، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن ۽ ساحلي ماحول جو مقامي مڇيگيري ۽ سامونڊي معيشت سان گهرو لاڳاپو آهي. == نالي جو بنياد == '''زنجبار''' نالو عربي صورت {{lang|ar|زنجبار}} ''زَنجِبار'' (''zanjibār'') وسيلي آيو آهي، جيڪا عام طور فارسي {{lang|fa|زنگبار}} ''زنگبار'' (''zangbār'' يا ''zangebār'') سان ڳنڍي وڃي ٿي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}</ref><ref name="Burton2010">{{cite book |author=Richard F. Burton |title=The Lake Regions of Central Africa |url=https://books.google.com/books?id=D-ph9_ibicUC&pg=PA38 |year=2010 |publisher=Cosimo, Inc. |location=New York |isbn=978-1-61640-179-5 |page=38}}</ref><ref name="Shokoohy2013">{{cite book |author=Mehrdad Shokoohy |title=Muslim Architecture of South India: The Sultanate of Ma'bar and the Traditions of Maritime Settlers on the Malabar and Coromandel Coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa) |url=https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |year=2013 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-136-49977-7 |page=137 |access-date=10 July 2016 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=kqhddUCZ_BQC&pg=PA137 |url-status=live}}</ref> روايتي اشتقاق موجب فارسي نالو ٻن حصن مان ٺهيل آهي: {{lang|fa|زنگ}} ''زنگ'' يا ''زنگي''، جيڪو تاريخي فارسي ۽ بعد ۾ عربي جاگرافيائي روايتن ۾ اوڀر آفريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن يا [[زنج]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، ۽ {{lang|fa|بار}} ''بار''، جنهن جي معنيٰ ''ساحل'' يا ''سامونڊي ڪنارو'' آهي. ان لحاظ کان ''زنگبار'' جي معنيٰ لڳ ڀڳ '''«زنج جو ساحل»''' يا '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' ٿئي ٿي.<ref name="Burton2010" /><ref name="Shokoohy2013" /> ''زنج'' يا ''زنگ'' رڳو موجوده زنجبار ٻيٽ لاءِ مخصوص نالو نه هو. وچئين دور جي مسلم جاگرافي دانن ان اصطلاح کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر آفريڪا جي [[سواحلي ساحل]] جي ماڻهن ۽ هڪ وسيع ساحلي علائقي لاءِ استعمال ڪيو. ان سان لاڳاپيل نالن ۾ [[زنج جو سمنڊ]] (''بحر الزنج'') پڻ شامل هو، جيڪو اولهندي [[هندي سمنڊ]] جي اوڀر آفريڪا سان لڳندڙ حصن لاءِ تاريخي نالو هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> ڏهين صديءَ جي فارسي جاگرافيائي متن ''[[حدود العالم]]'' ۾ اوڀر آفريڪا جي ساحلي خطي کي ''زنگستان'' (''Zangestān'') سڏيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ''زنگ/زنج'' واري جاگرافيائي اصطلاح جو استعمال زنجبار جي موجوده نالي کان وڌيڪ وسيع هو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/east-africa-i-economic-political-and-cultural-relations-through-1900/ |title=East Africa i. Economic, Political, and Cultural Relations through 1900 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |access-date=9 September 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم جڙ مڪمل طور يقيني ناهي. ''زنج/زنگ'' کي وچ فارسي صورت سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عالمن ان جي ممڪن لاڳاپي قديم يوناني نالي ''[[ازانيا]]'' سان پڻ بحث ڪئي آهي. تنهنڪري '''«ڪارن ماڻهن جو ساحل»''' سڀ کان عام ۽ روايتي تشريح آهي، پر لفظ جي تمام ابتدائي تاريخ بابت علمي بحث موجود آهي. == تاريخ == {{Main|زنجبار جي تاريخ}} زنجبار جي تاريخ [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]] ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ [[هندي سمنڊ جي واپار]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل رهي آهي. ٻيٽن تي انساني موجودگيءَ جا آثار پٿر جي پوئين دور تائين پهچن ٿا، جڏهن تہ پهرين هزار سال عيسويءَ دوران هتي بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ آبادين، سامونڊي واپار ۽ اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] جي اهم مرڪزن جي ترقي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ زنجبار پرتگالي اثر هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ [[عمان]]ي اقتدار قائم ٿيو. 19هين صديءَ ۾ زنجبار هڪ وڏي تجارتي ۽ سياسي مرڪز ۽ پوءِ الڳ [[سلطنت زنجبار|سلطنت]] بڻيو. 1890ع کان 1963ع تائين اهو برطانوي سرپرستي هيٺ رهيو. ڊسمبر 1963ع ۾ آزاديءَ کان فقط هڪ مهيني پوءِ [[زنجبار انقلاب]] ۾ سلطنت جو خاتمو ٿيو، ۽ اپريل 1964ع ۾ زنجبار [[ٽانگانيڪا]] سان متحد ٿيو، جنهن اتحاد مان موجوده [[تنزانيا]] وجود ۾ آيو. === قبل از تاريخ ۽ شروعاتي آبادي === زنجبار ۾ انساني آبادڪاري جي تاريخ لکيل تاريخ کان هزارين سال اڳ شروع ٿئي ٿي. ٻيٽن مان مليل ننڍن پٿري اوزارن ۽ غارن جي آثار قديمه واري مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ انسان گهٽ ۾ گهٽ لڳ ڀڳ 20,000 سال اڳ، [[پٿر جو پوئين دور|پٿر جي پوئين دور]] ۾، زنجبار ۾ موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |publisher=Lexington Books |year=2009 |isbn=978-0-73913708-6 |page=xi |access-date=14 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |archive-date=12 January 2023 |url-status=live}}</ref> [[ڪومبي غار]] ۽ ٻين ماڳن تي ٿيل تحقيق پٿر جي پوئين دور جي انساني سرگرمين، پوءِ هڪ ڊگهي وقفي ۽ بعد ۾ لوهه واري دور ۾ ٻيهر آبادڪاريءَ جا ثبوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shipton |first1=Ceri |last2=Crowther |first2=Alison |title=Reinvestigation of Kuumbi Cave, Zanzibar, reveals Later Stone Age coastal habitation, early Holocene abandonment and Iron Age reoccupation |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=51 |issue=2 |year=2016 |doi=10.1080/0067270X.2016.1173308}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي شروعات تائين زنجبار ۽ ڀر واري [[سواحلي ساحل]] تي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. انهن برادرين جي معيشت زراعت، مڇيگيري، جانورن پالڻ، لوهه جي ڪم ۽ سامونڊي وسيلن تي ٻڌل هئي. قديم يوناني-رومي سامونڊي واپاري متن ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]''، جيڪو پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ لکيو ويو، ''مينوٿياس'' ({{langx|grc|Μενουθιάς}}) نالي هڪ ٻيٽ جو ذڪر ڪري ٿو. ڪجهه عالمن ان کي موجوده [[انگوجا]] سان سڃاتو آهي، جيتوڻيڪ اها سڃاڻپ قطعي ناهي.<ref name="Pearce">{{cite book |first=Francis Barrow |last=Pearce |url=https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |title=Zanzibar: The Island Metropolis of Eastern Africa |date=1920 |publisher=Dutton & Co. |location=New York City |access-date=14 November 2015 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064543/https://books.google.com/books?id=XRRzAAAAMAAJ&pg=PA81-IA2 |url-status=live}}</ref> === شروعاتي سواحلي آباديون ۽ هندي سمنڊ جو واپار === [[File:Map of Zanzibar Archipelago-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جا مکيه ٻيٽ [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]]] ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ تائين زنجبار ۾ مستقل ساحلي آباديءَ جا واضح آثار ملن ٿا. [[فوڪوچاني]]، [[مڪوڪوٽوني]] ۽ خاص طور [[انگوجا اوڪو]] مان مليل آثار ڏيکارين ٿا تہ هتان جا ماڻهو زراعت ۽ مڇيگيري سان گڏ لوهه ۽ صدف جي شين جي پيداوار ڪندا هئا ۽ هندي سمنڊ جي سامونڊي واپار سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> انگوجا اوڪو ۾ ڇهين يا ستين صديءَ کان آباديءَ ۽ واپار جا ثبوت مليا آهن. آثار قديمه مان [[فارسي نار]] ۽ هندستان مان آيل ٿانوَ، شيشو ۽ شيشي جا مڻيا مليا آهن، جيڪي ڏيکارين ٿا تہ هي بندرگاهه پنهنجي شروعاتي دور کان ئي هندي سمنڊ جي ڊگهي مفاصلي واري واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite journal |last1=Fitton |first1=Tom |last2=Wynne-Jones |first2=Stephanie |title=Understanding the layout of early coastal settlement at Unguja Ukuu, Zanzibar |journal=Antiquity |volume=91 |issue=359 |year=2017 |pages=1268–1284 |doi=10.15184/aqy.2017.141}}</ref> اٺين صديءَ جي وچ کان سامونڊي واپار جي مقدار ۽ اهميت تيزيءَ سان وڌي. ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين زنجبار جا بندرگاهه وڌندڙ [[سواحلي دنيا]] جي واپاري نظام جو حصو بڻجي چڪا هئا.<ref name="SLandscape">{{cite book |last1=Horton |first1=Mark |last2=Middleton |first2=John |title=The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Society |place=Oxford |publisher=Blackwell |year=2000 |isbn=978-0-63118919-0}}</ref> نائين صديءَ کان زنجبار جا سواحلي واپاري آفريڪا جي اندرين علائقن ۽ هندي سمنڊ جي پرڏيهي واپارين جي وچ ۾ وچولي واپارين طور ڪم ڪندا رهيا. آفريڪا مان [[سون]]، [[عاج]] ۽ ٻيون شيون ساحل تائين پهچنديون هيون، جڏهن تہ عربستان، فارس ۽ هندستان کان ڪپڙو، ٿانوَ، مڻيا ۽ ٻيون درآمدي شيون اينديون هيون.<ref>{{cite book |last=Kusimba |first=Chapurukha |title=The Rise and Decline of Swahili States |place=Walnut Creek, California |publisher=Altamira Press |year=1999 |isbn=9780761990512}}</ref> [[انگوجا اوڪو]]، [[ڪزيمڪازي]] ۽ [[تومباتو]] پرتگالين جي اچڻ کان اڳ اهم واپاري مرڪز هئا. زنجبار ان وقت ڪنهن هڪ وڏي پرڏيهي سلطنت جي نوآبادي نه، پر سواحلي ساحل تي موجود ڪيترين مقامي سياسي ۽ تجارتي آبادين جي دنيا جو حصو هو. انهن صدين جي رابطن مان [[سواحلي ثقافت]] وڌيڪ ترقي ڪئي. سواحلي سماج بنيادي طور مقامي آفريقي پاڙن وارو هو، پر هندي سمنڊ جي واپار سبب عرب، فارسي ۽ هندستاني ثقافتي اثر پڻ ان ۾ شامل ٿيندا ويا. [[سواحلي ٻولي]] بنيادي طور بانتو ٻولي آهي، پر تاريخي رابطن سبب ان ۾، خاص ڪري بعد جي صدين ۾، عربيءَ جا ڪيترائي اڌارا لفظ شامل ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Wynne-Jones |first1=Stephanie |last2=LaViolette |first2=Adria |title=The Swahili World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-13891346-2}}</ref> === پورچوگالي دور === [[File:The old castle in Zanzibar.JPG|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو پراڻو قلعو]] [[واسڪو ڊي گاما]] جو 1498ع وارو اوڀر آفريڪي سفر خطي ۾ پرتگالي سامونڊي مداخلت جي شروعات جو اهم مرحلو هو. 1503ع يا 1504ع ڌاري پورچوگال زنجبار جي مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪري ٻيٽن کي پنهنجي سامونڊي اثر واري علائقي ۾ شامل ڪيو.<ref name="Ingrams">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |title=Zanzibar: Its History and Its People |first=W. H. |last=Ingrams |year=1967 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-71461102-0 |access-date=12 March 2018 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112064542/https://books.google.com/books?id=oYhrCkGaxyUC |url-status=live}}</ref> زنجبار لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين پورچوگالي سامونڊي نظام جو حصو رهيو، پر پورچوگالي حڪومت شروعاتي دور ۾ سڌي ۽ جامع نوآبادياتي انتظام بدران خراج، سامونڊي واپار ۽ مقامي حڪمرانن سان سياسي لاڳاپن تي وڌيڪ دارومدار رکندي هئي. 1591ع ۾ انگوجا پهتل انگريزي جهاز ''Edward Bonaventure'' جي بيان موجب ٻيٽ تي ان وقت مستقل پورچوگالي قلعو يا فوجي ڇانوڻي موجود نه هئي ۽ گهڻا مقامي معاملا مقامي حڪمرانن جي هٿ ۾ هئا.<ref name="Pearce" /> 17هين صديءَ ۾ پورچوگال ۽ اوڀر آفريڪا جي مقامي سواحلي حڪمرانن وچ ۾ تڪرار وڌيا. 1631ع ۾ ممباسا ۾ پرتگالين خلاف بغاوت کان پوءِ پرتگالي انتظام وڌيڪ سڌو ٿيو، پر ان دوران عمان جي وڌندڙ سامونڊي طاقت پرتگالي بالادستيءَ کي مسلسل چئلينج ڪندي رهي. === عماني اقتدار === 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[عمان]] جي يَعربي حڪمرانن ۽ سواحلي ساحل جي مقامي اتحادين پرتگالي طاقت کي خطي مان پوئتي ڌڪڻ شروع ڪيو. 1698ع ۾ [[ممباسا]] ۾ پرتگالي [[فورٽ جيسس]] جي زوال کان پوءِ زنجبار عماني اثر هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last=Hashim |first=Nadra O. |title=Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=LVFYmNO7BeEC&pg=PAxi |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-3708-6}}</ref> عماني حڪمرانيءَ جي شروعاتي مرحلي ۾ زنجبار تي مرڪزي ڪنٽرول محدود رهيو ۽ مقامي سواحلي اشرافيه سياسي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکي. 18هين ۽ 19هين صدين ۾ عماني واپارين ۽ زميندارن جي آبادڪاري وڌڻ سان عرب سياسي ۽ معاشي اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو. 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[سعيد بن سلطان]] جي دور ۾ زنجبار جي اهميت غير معمولي طور وڌي. سعيد پنهنجي حڪومت جو مرڪز [[مسقط]] کان زنجبار منتقل ڪيو؛ مختلف ذريعا ان منتقليءَ لاءِ 1832ع کان 1840ع تائين مختلف تاريخون ڏين ٿا.<ref name="Ingrams" /> زنجبار ان کان پوءِ عماني سلطنت جي آفريقي واپار جو بنيادي سياسي ۽ معاشي مرڪز بڻجي ويو. === لونگ، عاج ۽ غلام واپار === [[File:Zanzibar Slave Market, 1860 - Stocqueler.JPG|thumb|19هين صديءَ ۾ زنجبار جي غلام بازار جي تصوير]] سعيد بن سلطان جي دور ۾ [[لونگ]] جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا ۽ زنجبار عالمي لونگ واپار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. ساڳئي وقت [[عاج]] ۽ غلامن جي واپار به معيشت ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪئي. آفريڪا جي اندرين علائقن کان واپاري قافلا عاج ۽ قيد ڪيل ماڻهن کي ساحل تائين آڻيندا هئا، جتان اهي زنجبار ۽ ٻين هندي سمنڊ جي بندرگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 19هين صديءَ ۾ زنجبار [[اوڀر آفريڪي غلام واپار]] جي سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. غلام بڻايل ماڻهن کي زنجبار جي لونگ جي باغن تي جبري محنت لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ ٻين کي عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي ٻين علائقن ڏانهن وڪرو ڪيو ويندو هو. [[ٽيپو ٽپ]] جهڙا زنجبار سان لاڳاپيل واپاري اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اندروني علائقن تائين عاج ۽ غلامن جي واپاري نيٽ ورڪن ۾ سرگرم هئا. غلاميءَ، جبري محنت ۽ باغن تي ٻڌل معيشت 19هين صديءَ جي زنجبار جي سماجي ۽ معاشي جوڙجڪ تي گهرو اثر ڇڏيو. === سلطنت زنجبار === {{Main|سلطنت زنجبار}} [[File:ZanzibarOmaniRuler.jpg|thumb|left|زنجبار جو هڪ عماني سلطان]] [[File:TipputipPortrait.jpg|thumb|[[ٽيپو ٽپ]]، زنجبار سان لاڳاپيل عاج ۽ غلامن جو واپاري]] 1856ع ۾ سعيد بن سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[ثويني بن سعيد]] ۽ [[ماجد بن سعيد]] وچ ۾ جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. برطانوي ثالثيءَ کان پوءِ عماني سلطنت جا ايشيائي ۽ آفريقي حصا عملي طور الڳ ٿيا: ثويني عمان جو سلطان ۽ ماجد زنجبار جو سلطان بڻيو.<ref name="Ingrams" /> ان ورهاست سان [[سلطنت زنجبار]] هڪ الڳ سياسي رياست طور وجود ۾ آئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ زنجبار جي سلطانن جو اثر [[سواحلي ساحل]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو، جنهن ۾ ڪنهن دور ۾ [[ممباسا]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙا مرڪز پڻ شامل هئا. زنجبار جي واپار ۾ هندستاني واپاري برادريءَ جو ڪردار پڻ تمام اهم ٿيو. سلطان سعيد بن سلطان هندستاني واپارين کي ٻيٽن تي آباد ٿيڻ جي همٿ ڏني هئي، ۽ اهي اڳتي هلي قرض، مالياتي ڪاروبار، درآمد ۽ برآمد جي واپار ۾ نمايان ٿيا. [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ زنجبار شهر ۾ جديد شهري ڍانچي، محلن، رستن ۽ ٻين سهولتن جي واڌ ٿي. ساڳئي دور ۾ برطانيا غلام واپار ختم ڪرائڻ لاءِ سلطنت تي وڌندڙ سفارتي دٻاءُ وڌو. === غلام واپار جو خاتمو === برطانيا 19هين صديءَ جي شروعات کان زنجبار ۽ عمان جي سلطانن تي غلام واپار محدود ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وجهندو رهيو. 1822ع جي [[مورزبي معاهدي]] تحت سلطان سعيد کي پنهنجي علائقن مان غلامن جي ڪجهه سامونڊي رستن تي منتقلي محدود ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |last=Sheriff |first=Abdul |title=Slaves, Spices and Ivory in Zanzibar: Integration of an East African Commercial Empire into the World Economy, 1770–1873 |publisher=Ohio University Press |year=1987}}</ref> برطانوي [[رائل نيوي]] هندي سمنڊ ۾ غلام کڻي ويندڙ جهازن کي روڪڻ لاءِ گشت پڻ ڪندي رهي، پر واپار مڪمل طور بند نه ٿيو. 1873ع ۾ برطانوي قونصل [[جان ڪرڪ]] جي شديد دٻاءَ هيٺ سلطان برغش هڪ معاهدو قبول ڪيو، جنهن تحت زنجبار جي کليل غلام بازار بند ڪئي وئي ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first1=Chris |last1=McIntyre |first2=Susan |last2=McIntyre |date=2013 |title=Zanzibar |publisher=Bradt Travel Guides |pages=10–19}}</ref> تنهن هوندي بہ غلامي پاڻ فوري طور ختم نه ٿي. زنجبار ۽ پيمبا ۾ غلامن جي قانوني حيثيت ۽ جبري محنت جا ڪيترائي روپ ان کان پوءِ به جاري رهيا، ۽ برطانوي اثر هيٺ 1897ع ۾ غلاميءَ جي قانوني اداري کي ختم ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا ويا. === يورپي ورهاست ۽ برطانوي سرپرستي === [[File:Indian stamp Zanzibar 1896.jpg|thumb|1896ع جو زنجبار ۾ استعمال ٿيل [[برطانوي هندستان]] جو ٽپال ٽڪيٽ]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[آفريڪا جي ورهاست]] دوران برطانيا ۽ [[جرمن سلطنت]] زنجبار جي سلطان جي سرزميني اثر وارن علائقن تي پنهنجو قبضو وڌايو. 1886ع کان برطانيا ۽ جرمني اوڀر آفريڪا ۾ پنهنجا اثر وارا علائقا مقرر ڪرڻ شروع ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ زنجبار جي سلطان جو مکيه سرزمين تي اقتدار تيزيءَ سان گهٽجي ويو. 1 جولاءِ 1890ع جي [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ-زنجبار معاهدي]] ۾ جرمني زنجبار ۽ پيمبا تي برطانوي سرپرستيءَ کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://germanhistorydocs.org/en/wilhelmine-germany-and-the-first-world-war-1890-1918/anglo-german-treaty-heligoland-zanzibar-treaty-july-1-1890 |title=Anglo-German Treaty (Heligoland-Zanzibar Treaty), July 1, 1890 |publisher=German History in Documents and Images |access-date=9 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ زنجبار رسمي طور سلطان جي حڪومت هيٺ رهيو، پر پرڏيهي معاملن ۽ دفاع سميت اهم شعبن تي برطانيا جو غالب ڪنٽرول قائم ٿيو. 1890ع کان 1913ع تائين برطانوي صلاحڪارن جي نگرانيءَ هيٺ وزيرن وسيلي انتظام هليو؛ 1913ع کان پوءِ برطانوي ''ريزيڊنٽ'' وڌيڪ سڌي انتظامي طاقت استعمال ڪرڻ لڳا. === اينگلو-زنجبار جنگ === {{Main|اينگلو-زنجبار جنگ}} [[File:The Harem and Tower Harbour of Zanzibar (p.234, 1890) - Copy.jpg|thumb|1890ع ڌاري زنجبار بندرگاهه ۽ سلطان جي محل جو منظر]] 25 آگسٽ 1896ع تي برطانيا نواز سلطان [[حمد بن ثويني]] جي وفات کان پوءِ [[خالد بن برغش]] برطانوي منظوري کان سواءِ تخت سنڀاليو. برطانيا کيس دستبردار ٿيڻ جو الٽيميٽم ڏنو، پر هن انڪار ڪيو. 27 آگسٽ 1896ع تي برطانوي جنگي جهازن سلطان جي محل ۽ دفاعي مورچن تي بمباري شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 38 منٽن اندر خالد جون فوجون شڪست کائي ويون ۽ هو جرمن قونصل خاني ۾ پناهه وٺڻ لاءِ ڀڄي ويو. [[حمود بن محمد]] کي برطانوي حمايت سان سلطان بڻايو ويو. هي واقعو عام طور تي تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |title=Guinness World Records 2008 |year=2007 |publisher=Guinness World Records |isbn=978-1-904994-19-0 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |location=London |page=118}}</ref> === آزاديءَ ڏانهن منتقلي === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ وڌندڙ قومپرستيءَ سان گڏ زنجبار ۾ به آئيني سڌارن ۽ خود حڪمرانيءَ جو عمل تيز ٿيو. سياسي مقابلي ۾ [[زنجبار نيشنلسٽ پارٽي]]، [[زنجبار ۽ پيمبا پيپلز پارٽي]] ۽ [[افرو-شرازي پارٽي]] اهم ڌريون بڻيون. سياسي اختلافن سان گڏ نسل، طبقي ۽ نمائندگيءَ جا سوال پڻ انتهائي حساس بڻيا، ۽ 1961ع جي چونڊن دوران شديد سياسي ۽ فرقيواراڻا فساد ٿيا. 10 ڊسمبر 1963ع تي برطانيا پنهنجي سرپرستي ختم ڪئي ۽ زنجبار [[دولت مشترڪه]] اندر هڪ آزاد آئيني بادشاهت بڻيو. [[جمشيد بن عبدالله]] سلطان رهيو، جڏهن تہ پارلياماني حڪومت قائم ڪئي وئي. برطانيا جي 1963ع واري Zanzibar Act قانوني طور برطانوي سرپرستي ختم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو؛ تنهنڪري هي عمل سڌي برطانوي نوآباديءَ کان آزاديءَ جي ڀيٽ ۾ ''protectorate'' جي خاتمي جي صورت ۾ ٿيو. === زنجبار انقلاب === {{Main|زنجبار انقلاب}} [[File:Abeid Karume 1964.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي]]، انقلاب کان پوءِ زنجبار جو پهريون صدر]] آزاديءَ کان فقط 33 ڏينهن پوءِ، 12 جنوري 1964ع تي [[زنجبار انقلاب]] شروع ٿيو. باغين جي هڪ هٿياربند جماعت، جنهن ۾ [[جان اوڪيلو]] نمايان ميداني اڳواڻ هو، پوليس اسٽيشنن، مواصلاتي مرڪزن ۽ ٻين اهم هنڌن تي قبضو ڪري ورتو. سلطان [[جمشيد بن عبدالله]] ملڪ ڇڏي ويو ۽ سلطنت ختم ٿي وئي. [[افرو-شرازي پارٽي]] جي اڳواڻ [[عبيد اماني ڪرومي]] کي نئين حڪومت جو صدر بڻايو ويو ۽ [[زنجبار ۽ پيمبا جي عوامي جمهوريه]] قائم ڪئي وئي. انقلاب دوران ۽ ان کان پوءِ وڏي پيماني تي تشدد، قتل، ڦرلٽ، جنسي تشدد ۽ ملڪيتن تي قبضا ٿيا، جن جو خاص نشانو عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي برادرين جا ماڻهو بڻيا. مارجي ويلن جي صحيح تعداد بابت تاريخي ذريعن ۾ شديد اختلاف آهي؛ مختلف تخمينا سوين کان ڪيترن هزارن ۽ ڪجهه ذريعن ۾ ان کان به وڌيڪ آهن. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي يقيني تعداد طور پيش ڪرڻ مشڪل آهي. هزارين عرب ۽ ڏکڻ ايشيائي ٻيٽ ڇڏي جلاوطن پڻ ٿيا.<ref>{{cite web |last=Müller |first=Quentin |title=De Zanzibar à Oman, la douloureuse mémoire des exilés |url=https://orientxxi.info/magazine/de-zanzibar-a-oman-la-douloureuse-memoire-des-exiles,3445 |website=Orient XXI |date=12 December 2019 |access-date=9 September 2026}}</ref> انقلاب زنجبار جي سياسي، معاشي ۽ سماجي ڍانچي کي بنيادي طور بدلائي ڇڏيو. نئين حڪومت زمينن ۽ ٻين ملڪيتن کي قومي ملڪيت ۾ آندو ۽ پاڻ کي آفريقي قومپرست ۽ سوشلسٽ رخ سان وابسته ڪيو. === ٽانگانيڪا سان اتحاد === انقلاب کان ڪجهه مهينا پوءِ زنجبار جي صدر [[عبيد اماني ڪرومي]] ۽ [[ٽانگانيڪا]] جي صدر [[جوليس نيريري]] ٻنهي رياستن جي اتحاد تي اتفاق ڪيو. 26 اپريل 1964ع تي زنجبار ۽ ٽانگانيڪا باضابطه طور متحد ٿي '''گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار''' قائم ڪئي. 29 آڪٽوبر 1964ع تي ملڪ لاءِ '''گڏيل جمهوريه تنزانيا''' جو نالو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ ''تان'' ٽانگانيڪا ۽ ''زان'' زنجبار جي نالن مان ورتل آهن. اتحاد جي انتظام هيٺ زنجبار پنهنجي [[زنجبار جي انقلابي حڪومت|انقلابي حڪومت]] ۽ اندروني معاملن ۾ وڏي حد تائين خودمختياري برقرار رکي، جڏهن تہ دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مقرر ''اتحادي معاملن'' کي گڏيل جمهوريه جي دائري ۾ رکيو ويو. اهو آئيني بندوبست موجوده دور تائين زنجبار جي نيم خودمختيار حيثيت جو بنياد آهي. === اهم تاريخي واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي تاريخ جا چونڊ اهم مرحلا''' ! style="background:#264653;color:white;" | دور / تاريخ ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | واقعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | تاريخي اهميت |- | پٿر جو پوئين دور | زنجبار ۾ انساني موجودگي | style="text-align:left;" | آثار قديمه انساني موجودگيءَ کي هزارين سال پوئتي وٺي وڃن ٿا. |- | ڇهين–ستين صدي | مستقل ساحلي آباديون | style="text-align:left;" | انگوجا اوڪو سميت بندرگاهن جو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳانڍاپو. |- | 1498ع | [[واسڪو ڊي گاما]] جو اوڀر آفريڪا پهچڻ | style="text-align:left;" | خطي ۾ پرتگالي سامونڊي اثر جي شروعات. |- | 1503ع–1504ع ڌاري | پرتگالي بالادستي | style="text-align:left;" | زنجبار پرتگالي سامونڊي ۽ خراجي نظام ۾ شامل ٿيو. |- | 1698ع | عماني اثر جو قيام | style="text-align:left;" | پرتگالي طاقت جي زوال کان پوءِ عماني سياسي اثر غالب ٿيو. |- | 1830ع واري ڏهاڪي | [[سعيد بن سلطان]] جو حڪومتي مرڪز زنجبار منتقل | style="text-align:left;" | زنجبار عماني آفريقي واپار ۽ لونگ جي معيشت جو مرڪز بڻيو. |- | 1856ع | سعيد بن سلطان جي وفات | style="text-align:left;" | جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ عمان ۽ زنجبار جي سياسي ورهاست. |- | 1873ع | کليل غلام بازار ۽ سامونڊي غلام واپار تي پابندي | style="text-align:left;" | برطانوي دٻاءَ هيٺ غلام واپار خلاف اهم قانوني قدم. |- | 1890ع | برطانوي سرپرستي | style="text-align:left;" | [[هيليگولينڊ-زنجبار معاهدو|هيليگولينڊ–زنجبار معاهدي]] کان پوءِ برطانوي بالادستي. |- | 27 آگسٽ 1896ع | [[اينگلو-زنجبار جنگ]] | style="text-align:left;" | لڳ ڀڳ 38 منٽن واري جنگ؛ عام طور تاريخ جي سڀ کان مختصر جنگ سڏجي ٿي. |- | 10 ڊسمبر 1963ع | آزادي | style="text-align:left;" | برطانوي سرپرستي ختم؛ آزاد آئيني سلطنت قائم. |- | 12 جنوري 1964ع | [[زنجبار انقلاب]] | style="text-align:left;" | سلطنت جو خاتمو ۽ انقلابي جمهوري حڪومت جو قيام. |- | 26 اپريل 1964ع | [[ٽانگانيڪا]] سان اتحاد | style="text-align:left;" | گڏيل جمهوريه ٽانگانيڪا ۽ زنجبار قائم ٿي. |- | 29 آڪٽوبر 1964ع | ''تنزانيا'' نالو اختيار | style="text-align:left;" | گڏيل رياست جو موجوده نالو [[تنزانيا|گڏيل جمهوريه تنزانيا]] ٿيو. |} == جاگرافي == {{Main|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو}} [[File:Topographic map of Zanzibar-en.svg|thumb|زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي جو ٽوپوگرافيائي نقشو]] [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|[[انگوجا]] جي اولهندي ڪناري تي [[زنجبار شهر]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] جو هوائي منظر]] زنجبار [[اوڀر آفريڪا]] جي [[سواحلي ساحل]] کان پري [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع ٻيٽن جو هڪ مجموعو آهي. نيم خودمختيار زنجبار جا ٻه مکيه ٻيٽ '''[[انگوجا]]'''، جنهن کي عام طور ''زنجبار ٻيٽ'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ '''[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]''' آهن. انهن ٻنهي جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ، مرجاني ٽاپو ۽ سامونڊي پٿري اڀار موجود آهن. زنجبار ٻيٽ-جهڳٽي سان جاگرافيائي طور لاڳاپيل [[مافيا ٻيٽ]] ڏکڻ ۾ واقع آهي، پر اهو زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جو حصو ناهي ۽ انتظامي طور تنزانيا جي مکيه سرزمين سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور مافيا ٻيٽ ڪنهن دور ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي اثر هيٺ رهيو هو. زنجبار جو ڪُل زميني رقبو لڳ ڀڳ '''2,462 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماري موجب زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' هئي.<ref name="Census2022">{{cite web |url=https://nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_Zanzibar_volume1c.pdf |title=Administrative Units Population Distribution Report, Tanzania Zanzibar, 2022 Population and Housing Census |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2023 |access-date=9 September 2026}}</ref> === انگوجا === [[File:Unguja Island Elevation.svg|thumb|[[انگوجا]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[انگوجا]] زنجبار جي ٻن مکيه ٻيٽن مان وڏو، سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سياسي طور سڀ کان اهم ٻيٽ آهي. [[زنجبار شهر]]، [[اسٽون ٽائون]] ۽ زنجبار جي نيم خودمختيار حڪومت جا اهم ادارا هن ٻيٽ تي واقع آهن. انگوجا تقريباً 85 ڪلوميٽر اتر کان ڏکڻ ڊگهو ۽ پنهنجي سڀ کان ويڪري حصي ۾ لڳ ڀڳ 30 کان 39 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. ٻيٽ [[زنجبار چينل]] ذريعي تنزانيا جي مکيه سرزمين کان الڳ ٿيل آهي؛ چينل جي سڀ کان سوڙهي حصي جي ويڪر لڳ ڀڳ 36.5 ڪلوميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="XPATS International">{{cite web |last1=Sharaf |first1=Yasir |title=The Allure Of Zanzibar Island {{!}} Zanzibar Tourism And Economic Climate |url=https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |website=XPATS International |access-date=17 October 2021 |date=9 July 2017 |archive-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017073538/https://xpatsinternational.com/zanzibar-tourism-and-economic-climate/ |url-status=live}}</ref> انگوجا جي زميني بناوت گهڻي ڀاڱي هيٺاهين ۽ نرم لهرن واري آهي. ٻيٽ جي وچئين ۽ اولهندي حصن ۾ نسبتاً اوچا زميني قطارون آهن، جڏهن تہ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ وسيع هيٺاهين [[مرجاني چن جو پٿر|مرجاني چن پٿر]] وارا علائقا ۽ ساحلي ميدان ملن ٿا. سرڪاري ماحولياتي مطالعي موجب زنجبار شهر ۽ ڀرپاسي جي زمين عام طور سمنڊ جي سطح کان 0 کان لڳ ڀڳ 100 ميٽرن تائين اوچائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=President's Office – Finance and Planning, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> انگوجا جي ڪنارن تي ڊگها وارياسا ساحل، لاگون، مرجاني ڀتيون، مينگروو ۽ سامونڊي گاهن جا ميدان موجود آهن. خاص ڪري اتر اوڀر انگوجا جو سامونڊي علائقو مرجاني ڀتين، [[مينگروو]] ٻيلن، [[سامونڊي گاهه|سامونڊي گاهن]]، لاگونن ۽ ٻين ساحلي رهائشگاهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظام تي مشتمل آهي، جيڪي مڇيگيري، سياحت ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === پيمبا === [[File:Pemba Island Elevation.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ]] جي اوچائيءَ جو نقشو]] [[پيمبا ٻيٽ]] انگوجا جي اتر اوڀر طرف واقع آهي ۽ ٻن مکيه ٻيٽن مان ٻيو وڏو ٻيٽ آهي. پيمبا لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 23 ڪلوميٽر ويڪرو آهي، ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 985 کان 990 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="XPATS International" /> پيمبا جي سامونڊي ڪنارن ۽ اندرين علائقن جي زميني بناوت انگوجا کان ڪجهه وڌيڪ لهرن واري ۽ ٽڪرين تي مشتمل آهي. ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو لڳ ڀڳ 95 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite journal |title=Terrestrial molluscs of Pemba Island, Zanzibar, Tanzania, and its status as an “oceanic” island |journal=ZooKeys |year=2011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3088446/ |access-date=9 September 2026}}</ref> پيمبا جي زمين نسبتاً زرخيز آهي ۽ ٻيٽ تاريخي طور [[لونگ]]، ناريل ۽ ٻين زرعي فصلن جي پوک لاءِ مشهور رهيو آهي. ان جي ڪنارن وٽ مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهن جا ميدان ۽ ننڍا ٻيٽ وڏي تعداد ۾ موجود آهن. پيمبا ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين جي وچ ۾ [[پيمبا چينل]] واقع آهي، جنهن جي ويڪر لڳ ڀڳ 50 کان 60 ڪلوميٽر آهي. چينل گهرو پاڻي ۽ سامونڊي حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. === ساحلي ۽ سامونڊي ماحول === زنجبار جي ساحلي جاگرافي [[مرجاني ڀت|مرجاني ڀتين]]، وارياسن ساحلن، [[مينگروو]] ٻيلن، سامونڊي گاهن جي ميدانن، لاگونن ۽ بين المد واري علائقن جي پيچيده نظام تي مشتمل آهي. اهي ماحول ساحلي تحفظ، مڇين جي نسل افزائي، مڇيگيري، سياحت ۽ مقامي آباديءَ جي روزگار لاءِ اهم آهن. [[بين الاقوامي فطرت تحفظ اتحاد]] جي مطالعي موجب زنجبار جي سامونڊي گاهن جا ميدان گهٽ اونهي ۽ بين المد واري مٽيءَ ۽ واريءَ وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي پکڙيل آهن ۽ نوجوان مڇين لاءِ اهم نرسري علائقا فراهم ڪن ٿا. ساڳئي مطالعي ۾ زنجبار ۾ ڏهه مينگروو جنسون درج ڪيون ويون آهن، جن جا اندازاً 60 چورس ڪلوميٽر علائقا انگوجا ۽ 120 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ علائقا پيمبا تي موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/sites/default/files/2022-09/zanzibar_case_study_2020.pdf |title=Zanzibar Case Study: Aquaculture and Marine Ecosystems |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |access-date=9 September 2026}}</ref> انهن ماحولياتي نظامن تي غير پائيدار مڇيگيري، ساحلي تعمير، رهائشگاهن جي تباهي، مرجان جي اڇاڻ، آلودگي ۽ [[موسمي تبديلي]] جو وڌندڙ دٻاءُ آهي.<ref>{{cite web |url=https://iucn.org/news/202607/north-east-unguja-seascape-multi-stakeholders-forum-launched-support-coastal-and-ocean |title=North East Unguja Seascape multi-stakeholders forum launched to support coastal and ocean resilience in Zanzibar |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === آبهوا === {{see also|تنزانيا جي آبهوا}} زنجبار جي آبهوا گرم، نمي واري ۽ سامونڊي اثر هيٺ آهي. [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب زنجبار جو وڏو حصو '''[[اڀرندي مون سون آبهوا|اڀرندي مون سون آبهوا]]''' (''Am'') رکي ٿو. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب سڄو سال گرمي پد ۾ نسبتاً گهٽ موسمي تبديلي رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> آبهوا تي هندي سمنڊ جي ٻن مکيه مون سوني هوائن جو اثر آهي. اتر اوڀر کان ايندڙ '''ڪاسڪازي''' (''Kaskazi'') عام طور نومبر يا ڊسمبر کان مارچ تائين هلي ٿي ۽ گرم موسم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڏکڻ يا ڏکڻ اوڀر کان ايندڙ '''ڪوسي''' (''Kusi'') اپريل کان لڳ ڀڳ آڪٽوبر يا نومبر تائين اثرانداز ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.mofzanzibar.go.tz/newpofp/pdf/Environmental_Impact.pdf |title=Environmental and Social Impact Assessment for Integrated Drainage and Resilient Urban Upgrading in Zanzibar Town |publisher=Revolutionary Government of Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار ۾ مينهن جا ٻه اهم دور آهن: * '''ماسيڪا''' (''Masika'') — مارچ کان مئي تائين ڊگهي مينهن وارو مکيه موسم؛ * '''وولي''' (''Vuli'') — عام طور آڪٽوبر/نومبر کان ڊسمبر تائين ننڍي مينهن وارو موسم. جون کان آگسٽ نسبتاً ٿڌو ۽ خشڪ دور آهي، جنهن کي سواحليءَ ۾ '''ڪيپوپوي''' (''Kipupwe'') چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڊسمبر کان مارچ تائين موسم وڌيڪ گرم رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/ABSTRACT%20BOOKLET%202024%20NEW.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2024 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {{Weather box |location = [[زنجبار شهر]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 33.4 |Feb high C = 34.1 |Mar high C = 34.2 |Apr high C = 31.7 |May high C = 30.6 |Jun high C = 30.0 |Jul high C = 29.3 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 31.0 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 32.4 |Dec high C = 33.0 |year high C = 31.8 |Jan mean C = 28.5 |Feb mean C = 28.8 |Mar mean C = 28.8 |Apr mean C = 27.5 |May mean C = 26.6 |Jun mean C = 25.9 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 25.1 |Sep mean C = 25.6 |Oct mean C = 26.1 |Nov mean C = 27.1 |Dec mean C = 28.0 |year mean C = 26.9 |Jan low C = 23.6 |Feb low C = 23.6 |Mar low C = 23.5 |Apr low C = 23.4 |May low C = 22.7 |Jun low C = 21.8 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 20.5 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 21.9 |Dec low C = 23.1 |year low C = 22.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69 |Feb precipitation mm = 65 |Mar precipitation mm = 152 |Apr precipitation mm = 357 |May precipitation mm = 262 |Jun precipitation mm = 59 |Jul precipitation mm = 45 |Aug precipitation mm = 44 |Sep precipitation mm = 51 |Oct precipitation mm = 88 |Nov precipitation mm = 177 |Dec precipitation mm = 143 |year precipitation mm = 1512 |source 1 = Climate-Data.org<ref>{{cite web |url=https://en.climate-data.org/location/1019984/ |title=Zanzibar City |access-date=26 July 2017 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807033045/https://en.climate-data.org/location/1019984/ |url-status=live }}</ref> }} === جاگرافيائي انگ اکر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا چونڊ جاگرافيائي انگ''' ! style="background:#264653;color:white;" | خاصيت ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگوجا ! style="background:#457B9D;color:white;" | پيمبا ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | زنجبار مجموعي طور |- | style="text-align:left;" | حيثيت | مکيه ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ٻيٽ | ٻيو وڏو مکيه ٻيٽ | تنزانيا جو نيم خودمختيار ٻيٽ-علائقو |- | style="text-align:left;" | اندازي ڊگھائي | لڳ ڀڳ 85 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 67 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | وڌ ۾ وڌ ويڪر | لڳ ڀڳ 30–39 ڪلوميٽر | لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر | — |- | style="text-align:left;" | زميني بناوت | هيٺاهين، مرجاني ۽ نرم ٽڪريدار | هيٺاهين کان لهرن واري ۽ وڌيڪ زرخيز | ساحلي، مرجاني ۽ مون سوني |- | style="text-align:left;" | مکيه شهري مرڪز | [[زنجبار شهر]] | [[چاڪي چاڪي]] | [[زنجبار شهر]] |- | style="text-align:left;" | ڪُل رقبو | — | لڳ ڀڳ 985–990 ڪلوميٽر² | '''2,462 ڪلوميٽر²''' |- | style="text-align:left;" | 2022ع آبادي | — | — | '''1,889,773''' |- | style="text-align:left;" | مکيه ساحلي نظام | colspan="3" | مرجاني ڀتيون، مينگروو، سامونڊي گاهه، لاگون، وارياسا ساحل ۽ بين المد وارا علائقا |} == حڪومت ۽ سياست == {{Politics of Tanzania}} [[File:12 Jan. 2004, festivities at 40th anniversary of the Zanzibar Revolution. President Karume enters Amani Stadium in ceremonial Hummer.JPG|thumb|12 جنوري 2004ع تي [[زنجبار انقلاب]] جي 40هين سالگرهه جون تقريبون]] زنجبار [[تنزانيا]] جو نيم خودمختيار حصو آهي ۽ ان جي پنهنجي حڪومت، قانون ساز اسيمبلي ۽ عدالتي ادارا آهن. زنجبار جي حڪومت کي سرڪاري طور '''[[زنجبار جي انقلابي حڪومت]]''' سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو سربراهه [[زنجبار جو صدر]] هوندو آهي. صدر ساڳئي وقت [[زنجبار جي انقلابي ڪائونسل|انقلابي ڪائونسل]] جو چيئرمين پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/ |title=President's Office and Chairman of Revolutionary Council, Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> زنجبار جو موجوده سياسي ۽ قانوني ڍانچو بنيادي طور [[زنجبار جو آئين 1984ع|1984ع جي زنجبار آئين]] ۽ [[تنزانيا جو آئين|1977ع جي گڏيل جمهوريه تنزانيا جي آئين]] تي ٻڌل آهي. زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] 14 جنوري 1980ع تي قائم ٿيو، جڏهن تہ موجوده آئيني بنياد 1984ع جي آئين مان نڪري ٿو. زنجبار جي آئين جي سيڪشن 63 ۽ تنزانيا جي گڏيل آئين جي آرٽيڪل 106 تحت ايوان کي تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان نمائندگان زنجبار جي '''غير اتحادي معاملن''' بابت قانون سازي، بجيٽ جي منظوري، حڪومتي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم انجام ڏئي ٿو. دفاع، پرڏيهي معاملن، شهريت ۽ ٻين مخصوص شعبن کي ''اتحادي معاملا'' سمجهيو وڃي ٿو ۽ اهي [[تنزانيا جي حڪومت]] جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=About the House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> === صدر ۽ انقلابي حڪومت === [[حسين علي مويني]] نومبر 2020ع ۾ پهريون ڀيرو زنجبار جو صدر ٿيو. 29 آڪٽوبر 2025ع جي عام چونڊن ۾ هو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي اميدوار طور ٻيهر چونڊيو ويو. زنجبار اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري چونڊ رپورٽ موجب مويني 448,892 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صدارتي ووٽن جو لڳ ڀڳ 74 سيڪڙو هئا، جڏهن تہ سندس مکيه مخالف [[ACT-Wazalendo]] جي [[عثمان مسعود عثمان]] کي 139,399 ووٽ مليا.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/mwinyi-receives-2025-zanzibar-election-report-5587786 |title=Mwinyi receives 2025 Zanzibar election report |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع جي چونڊن کان پوءِ [[حمد سليمان عبدالله]] کي ٻيهر ٻيو نائب صدر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-wa-zanzibar-na-mwenyekiti-wa-baraza-la-mapinduzi-mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-akimuapisha-mhe-hemed-suleiman-abdulla-kuwa-makamu-wa-pili-wa-rais-wa-zanzibar.mhe-hemed-suleiman-abdulla-ameteul |title=Rais wa Zanzibar akimuapisha Hemed Suleiman Abdulla kuwa Makamu wa Pili wa Rais |publisher=President's Office Zanzibar |date=8 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2025ع کان پوءِ پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف ڌر [[ACT-Wazalendo]]، جيڪا آئيني قومي وحدت واري حڪومت تحت اهو عهدو حاصل ڪرڻ جي اهل هئي، چونڊن جي شفافيت بابت اعتراضن سبب شروعاتي طور حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. صدر مويني نومبر 2025ع ۾ پهرين نائب صدر جي آفيس سميت چار وزارتون ACT-Wazalendo لاءِ خالي رکيون.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/media/view/rais-mwinyi-ametangaza-mawaziri-wateule-wa-serikali-ya-mapinduzi-ya-zanzibar |title=Rais Mwinyi ametangaza Mawaziri Wateule wa Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar |publisher=President's Office Zanzibar |date=13 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> سيپٽمبر 2026ع تائين زنجبار صدر جي سرڪاري انتظامي فهرست ۾ پهرين نائب صدر جي جاءِ اڃا خالي ڏيکاريل هئي، جڏهن تہ حمد سليمان عبدالله ٻئي نائب صدر طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/administration/revolutionary-council |title=Revolutionary Council |publisher=President's Office Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> === ايوان نمائندگان === [[File:Zanzibar House of Representatives 2020.svg|thumb|[[زنجبار جو ايوان نمائندگان|زنجبار جي ايوان نمائندگان]] ۾ 2020ع کان پوءِ سياسي جماعتن جي سيٽن جي ورهاست]] زنجبار جو [[زنجبار جو ايوان نمائندگان|ايوان نمائندگان]] هڪ يڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي. اهو زنجبار جي غير اتحادي معاملن ۾ قانون سازي، بجيٽ ۽ سرڪاري خرچن جي منظوري، حڪومتي ادارن جي نگراني ۽ عوامي نمائندگي جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.zanzibarassembly.go.tz/en/about |title=Establishment of the Zanzibar House of Representatives |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026}}</ref> ايوان ۾ سڌي چونڊ ذريعي چونڊيل تڪن جا نمائندا، عورتن لاءِ تناسبي نمائندگيءَ جون خاص سيٽون، صدر طرفان نامزد ڪيل ميمبر ۽ ڪجهه عهديدار شامل ٿين ٿا. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[چاما چا ماپندوزي]] کي عورتن جون 16 خاص سيٽون ۽ ACT-Wazalendo کي چار خاص سيٽون مليون.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ صدر مويني '''11هين ايوان نمائندگان''' جو افتتاح ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/rais-mwinyi-amezindua-baraza-la-11-la-wawakilishi-atoa-mwelekeo-wa-serikali-kipindi-cha-pili-cha-awamu-ya-nane |title=Rais Mwinyi amezindua Baraza La 11 la Wawakilishi |publisher=President's Office Zanzibar |date=10 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> === قومي وحدت واري حڪومت === زنجبار جي جديد سياست ۾ '''قومي وحدت واري حڪومت''' (گورنمينٽ آف نيشنل يونٽي، GNU) اهم ادارتي حيثيت رکي ٿي. 2010ع جي آئيني ريفرنڊم ۾ ووٽرن اهڙي نظام جي منظوري ڏني، جنهن تحت صدارتي چونڊ ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ اهل سياسي پارٽيءَ کي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ جو حق حاصل ٿئي ٿو. 2020ع کان پوءِ CCM ۽ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] گڏيل حڪومت هلائي، جنهن ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] کي پهرين نائب صدر جو عهدو ۽ وزارتون مليون. 2025ع جي عام چونڊن کان پوءِ[[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] نتيجن ۽ چونڊ عمل تي اعتراض ڪندي نئين حڪومت ۾ فوري شموليت کان انڪار ڪيو. فيبروري 2026ع تائين پارٽي باضابطه طور طاقت جي ورهاست واري حڪومت کان ٻاهر رهي ۽ [[عثمان مسعود عثمان]] کي اڳوڻو پهريون نائب صدر سڏيو پئي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/features/read/act-wazalendos-power-sharing-boycott-and-its-implication-to-zanzibar-democracy-2026-02-03-112400 |title=ACT Wazalendo’s power-sharing boycott and its implication to Zanzibar democracy |work=The Guardian |date=3 February 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> 9 جولاءِ 2026ع تي CCM ۽ ACT-Wazalendo هڪ گڏيل سياسي اعلان تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد قومي وحدت واري حڪومت جي بحالي، چونڊ ۽ سياسي سڌارن تي عمل ۽ ٻنهي ڌرين وچ ۾ اعتماد وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.ikuluzanzibar.go.tz/index.php/media/view/mhe-dkt-hussein-ali-mwinyi-amesema-kuwa-uwasilishaji-wa-tamko-la-pamoja-baina-ya-chama-cha-mapinduzi-na-act-wazalendo-ni-hatua-muhimu-inayofungua-njia-ya-utekelezaji-wa-umoja-zanzibar.j |title=Tamko la Pamoja baina ya CCM na ACT Wazalendo |publisher=President's Office Zanzibar |date=9 July 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ آگسٽ ۽ سيپٽمبر 2026ع تائين [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] جو موقف هو تہ حڪومت ۾ عملي شموليت کان اڳ سياسي ٺاهه ۽ سڌارن تي عمل لاءِ واضح طريقيڪار قائم ٿيڻ گهرجي. تنهنڪري ان وقت پهرين نائب صدر جو عهدو خالي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/omo-seven-reforms-that-could-reshape-zanzibar-s-political-system-5587884 |title=OMO: Seven reforms that could reshape Zanzibar’s political system |work=The Citizen |date=8 September 2026 |access-date=9 September 2026}}</ref> === سياسي جماعتون ۽ چونڊون === زنجبار ۾ گهڻ جماعتي سياست 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٻيهر بحال ٿي. ڪيترن ڏهاڪن تائين اهم سياسي مقابلو حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] ۽ [[سوڪ يونائيٽيڊ فرنٽ]] (CUF) وچ ۾ رهيو. بعد ۾ [[اتحاد فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي–وازالينڊو|ACT–وازالينڊو]] زنجبار جي مکيه مخالف ڌر طور اڀري. زنجبار ۾ 1995ع کان پوءِ ڪيترين چونڊن ۾ نتيجن، ووٽر رجسٽريشن ۽ چونڊ انتظام بابت شديد اختلاف سامهون آيا. آڪٽوبر 2000ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ جنوري 2001ع ۾ احتجاجن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 35 ماڻهو مارجي ويا ۽ 600 کان وڌيڪ زخمي ٿيا، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 2,000 ماڻهو عارضي طور ڪينيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/news/2002/04/10/tanzania-zanzibar-election-massacres-documented |title=Tanzania: Zanzibar Election Massacres Documented |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=10 April 2002 |access-date=9 September 2026}}</ref> 2005ع جي چونڊن کان پوءِ پڻ تشدد ٿيو. بعد ۾ CCM ۽ CUF وچ ۾ سياسي مصالحت جون ڪوششون شروع ٿيون، جن جو نتيجو 2010ع واري آئيني ريفرنڊم ۽ قومي وحدت واري حڪومت جي بندوبست جي صورت ۾ نڪتو. 2025ع جي عام چونڊ ۾ 717,557 ووٽر رجسٽرڊ هئا، جن مان 609,096 ووٽ وڌا، يعني ووٽر ٽرن آئوٽ لڳ ڀڳ 84.9 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/ccm-secures-16-special-seats-mps-in-zanzibar-house-act-wazalendo-gets-4-5254160 |title=CCM secures 16 Special Seats MPs in Zanzibar House, ACT Wazalendo gets 4 |work=The Citizen |date=5 November 2025 |access-date=9 September 2026}}</ref> == انتظامي ورهاست == [[File:Unguja North, Mjini Magharibi, Unguja South admin divisions map.svg|thumb|[[انگوجا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] [[File:Pemba North and Pemba South admin divisions map.svg|thumb|[[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ شِهيا]] زنجبار انتظامي طور '''پنجن علائقن''' ({{lang|sw|mikoa}}) ۾ ورهايل آهي. انهن مان ٽي [[انگوجا]] ٻيٽ تي ۽ ٻه [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] تي واقع آهن. اهي پنج علائقا گڏيل جمهوريه تنزانيا جي 31 علائقن مان پنج آهن. هر علائقو وڌيڪ ضلعن ({{lang|sw|wilaya}}) ۾ ورهايل آهي. موجوده انتظامي جوڙجڪ موجب زنجبار ۾ '''11 ضلعا''' آهن: انگوجا تي ست ۽ پيمبا تي چار. ضلعن کان هيٺ مقامي انتظامي يونٽ کي '''شِهيا''' ({{lang|sw|shehia}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician, Zanzibar |access-date=9 September 2026}}</ref> 2022ع جي سرڪاري آدمشماري موجب زنجبار جي ڪُل آبادي 1,889,773 هئي. سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو [[مجيني مغربي علائقو]] هو، جنهن جي آبادي 893,169 هئي، يعني زنجبار جي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 47.3 سيڪڙو.<ref name="Census2022" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار جا انتظامي علائقا، ضلعا ۽ 2022ع جي آبادي''' ! style="background:#264653;color:white;" | # ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | علائقو ! style="background:#457B9D;color:white;" | سواحلي نالو ! style="background:#6A4C93;color:white;" | ٻيٽ ! style="background:#E76F51;color:white;" | ضلعا ! style="background:#F4A261;color:#202020;" | 2022ع آبادي ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | ڪُل آباديءَ جو حصو |- | 1 | style="text-align:left;" | [[مجيني مغربي علائقو]] | ''Mjini Magharibi'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[مجيني ضلعو|مجيني]]، [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]]، [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] | 893,169 | 47.3٪ |- | 2 | style="text-align:left;" | [[اتر پيمبا علائقو]] | ''Kaskazini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]]، [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] | 272,091 | 14.4٪ |- | 3 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | ''Kusini Pemba'' | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] | style="text-align:left;" | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]]، [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] | 271,350 | 14.4٪ |- | 4 | style="text-align:left;" | [[اتر انگوجا علائقو]] | ''Kaskazini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[اتر اي ضلعو|اتر A]]، [[اتر بي ضلعو|اتر B]] | 257,290 | 13.6٪ |- | 5 | style="text-align:left;" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | ''Kusini Unguja'' | [[انگوجا]] | style="text-align:left;" | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]]، [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] | 195,873 | 10.4٪ |- class="sortbottom" ! colspan="5" style="background:#DCEAF0;" | ڪُل ! style="background:#FBE4D5;" | '''1,889,773''' ! style="background:#FFF4CC;" | '''100٪''' |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري ۽ زنجبار Office of the Chief Government Statistician.<ref name="Census2022" /><ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ضلعا ۽ شِهيا === 2022ع جي سرڪاري شمارياتي مواد ۾ زنجبار جا هي 11 ضلعا درج آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جا 11 ضلعا''' ! style="background:#355070;color:white;" | علائقو ! style="background:#6D597A;color:white;" | ضلعو ! style="background:#B56576;color:white;" | ٻيٽ |- | rowspan="2" | [[اتر انگوجا علائقو]] | [[اتر اي ضلعو|اتر A]] (''Kaskazini A'') | rowspan="7" | [[انگوجا]] |- | [[اتر بي ضلعو|اتر B]] (''Kaskazini B'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ انگوجا علائقو]] | [[ڪاتي ضلعو|ڪاتي]] (''Kati'') |- | [[ڪوسيني ضلعو|ڪوسيني]] (''Kusini'') |- | rowspan="3" | [[مجيني مغربي علائقو]] | [[مجيني ضلعو|مجيني]] (''Mjini'') |- | [[مغربي اي ضلعو|مغربي A]] (''Magharibi A'') |- | [[مغربي بي ضلعو|مغربي B]] (''Magharibi B'') |- | rowspan="2" | [[اتر پيمبا علائقو]] | [[ويٽي ضلعو|ويٽي]] (''Wete'') | rowspan="4" | [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] |- | [[ميچويني ضلعو|ميچويني]] (''Micheweni'') |- | rowspan="2" | [[ڏکڻ پيمبا علائقو]] | [[چاڪي چاڪي ضلعو|چاڪي چاڪي]] (''Chake Chake'') |- | [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] (''Mkoani'') |} ضلعي کان هيٺ انتظامي يونٽ '''شِهيا''' آهي. سرڪاري آدمشماري جو ڊيٽا علائقائي، ضلعي ۽ شِهيا سطح تائين آباديءَ جا انگ ڏئي ٿو. [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] جي جغرافيائي درجه بنديءَ ۾ زنجبار لاءِ علائقو پهريون، ضلعو ٻيو ۽ شِهيا ٽيون انتظامي درجو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/statistics/topic/gis |title=Shapefiles and Administrative Geography |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |access-date=9 September 2026}}</ref> مقامي حڪومت جي سطح تي شِهيا رهائشي انتظام، مقامي سرڪاري پروگرامن، رجسٽريشن ۽ برادريءَ سان رابطو ڪرڻ جو بنيادي يونٽ آهي. ڪجهه ضلعن ۾ شِهيا کان علاوه مقامي چونڊ ۽ انتظام لاءِ ''wards'' پڻ استعمال ٿين ٿا؛ مثال طور [[مڪواني ضلعو|مڪواني]] جي سرڪاري انتظامي ڍانچي ۾ 9 وارڊ ۽ 36 شِهيا درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.blmmpsmz.go.tz/government/about/organizational-structure |title=Organization Structure – Mkoani District |publisher=Mkoani District Government |access-date=9 September 2026}}</ref> == آبادي == 2022ع جي [[تنزانيا جي قومي شماريات بيورو]] واري آدمشماريءَ ۾ زنجبار جي آبادي '''1,889,773''' رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2012ع جي 1,303,569 آباديءَ کان 586,204 وڌيڪ هئي. ٻن آدمشمارين جي وچ ۾ سراسري سالياني آبادي واڌ جي شرح 3.7 سيڪڙو رهي.<ref name="Census2022" /> 2022ع ۾ 915,492 مرد ۽ 974,281 عورتون هيون. ٻهراڙيءَ ۾ 963,498 ماڻهو، يعني 51.0 سيڪڙو، جڏهن تہ شهري علائقن ۾ 926,275 ماڻهو، يعني 49.0 سيڪڙو، رهندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile, 2022 Census |publisher=National Bureau of Statistics |access-date=9 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" |+ '''زنجبار جا چونڊيل آبادي انگ، 2022ع''' ! style="background:#355C7D;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#E76F51;color:white;" | سيڪڙو |- | style="text-align:left;" | ڪُل آبادي | 1,889,773 | 100٪ |- | style="text-align:left;" | مرد | 915,492 | 48.4٪ |- | style="text-align:left;" | عورتون | 974,281 | 51.6٪ |- | style="text-align:left;" | ٻهراڙيءَ جي آبادي | 963,498 | 51.0٪ |- | style="text-align:left;" | شهري آبادي | 926,275 | 49.0٪ |- | style="text-align:left;" | 0–14 ورهين جي آبادي | 771,608 | 40.8٪ |} <small>ذريعو: 2022ع تنزانيا آدمشماري.<ref>{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1738321739-03.%20Zanzibar_Demographic%20and%20Socioeconomic%20Profile.pdf |title=Zanzibar Demographic and Socioeconomic Profile |publisher=National Bureau of Statistics |year=2024 |access-date=9 September 2026}}</ref></small> === ٻوليون === [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] زنجبار جي روزمره جي زندگيءَ ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي آهي ۽ زنجبار سواحلي تهذيب جي تاريخي مرڪزن مان هڪ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. زنجبار جي سواحلي لهجي، خاص ڪري [[ڪيونگوجا]]، جديد معياري سواحليءَ جي تاريخي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === مذهب === [[اسلام]] زنجبار جي تاريخ، سماج، فن تعمير ۽ روزاني ثقافت تي تمام گهرو اثر رکي ٿو ۽ آباديءَ جي وڏي اڪثريت مسلمان آهي. ٻيٽن تي عيسائي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ موجود آهن. [[اسٽون ٽائون]] ۾ مسجدن سان گڏ تاريخي عيسائي گرجا گهر ۽ هندستاني مذهبي عمارتون به زنجبار جي پراڻي عالمي واپاري سماج جي گهڻ ثقافتي تاريخ جي نشاندهي ڪن ٿيون. == معيشت == [[File:Harvesting seaweed in Jambiani.jpg|thumb|left|[[جامبياني]] ۾ [[سامونڊي گاهه جي پوک]]؛ ساحلي معيشت ۾ سامونڊي پوک ڪيترن گهرن لاءِ آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي]] [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|جامبياني ۾ ڳاڙهي سامونڊي گاهه ''[[Eucheuma]]'' جي پوک]] [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ بازار]] زنجبار جي معيشت تاريخي طور [[هندي سمنڊ]] جي واپار، [[لونگ]] ۽ ٻين مصالحن، ناريل، مڇيگيري ۽ زرعي پيداوار تي ٻڌل رهي آهي، جڏهن تہ جديد دور ۾ [[سياحت]] ۽ ان سان لاڳاپيل خدمتون معيشت جا انتهائي اهم شعبا بڻجي چڪا آهن. زراعت، ٻيلن ۽ مڇيگيري جو شعبو روزگار، خوراڪ ۽ برآمدي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. 2022ع ۾ زراعت جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 25.9 سيڪڙو هو.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract, 2022 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي معيشت جي جوڙجڪ گذريل ٻن صدين دوران نمايان طور تبديل ٿي آهي. 19هين صديءَ ۾ [[سلطنت زنجبار]] جي دور ۾ لونگ، عاج ۽ واپار معاشي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا؛ جديد دور ۾ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ خدمتون، ٽرانسپورٽ، تعمير، واپار ۽ ٻين خدمتن جي اهميت وڌي آهي. === زراعت ۽ مصالحا === [[File:Cloves-penang-zanzibar.png|thumb|[[لونگ]]، جنهن زنجبار جي تاريخي زرعي ۽ واپاري معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي آهي]] [[لونگ]] زنجبار سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ نقد فصل آهي. لونگ اصل ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جو ٻوٽو آهي ۽ 19هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ عماني حڪمرانن جي دور ۾ زنجبار ۾ وڏي پيماني تي متعارف ڪرايو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |title=Oman & Zanzibar: The Sultans of Oman |author=Trevor Marchand |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031092051/http://www.archaeologicaltrs.com/me_oman.html |archive-date=31 October 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> خاص ڪري [[پيمبا ٻيٽ]] هڪ وقت دنيا جي وڏن لونگ پيدا ڪندڙ علائقن مان هو. بعد ۾ عالمي مقابلي، قيمتن جي تبديلي ۽ معاشي پاليسين سبب زنجبار جو عالمي لونگ منڊيءَ ۾ حصو گهٽجي ويو.<ref name="LAtimes">{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-nov-24-fg-cloves24-story.html |title=Zanzibar Loses Some of Its Spice |work=[[Los Angeles Times]] |last=Sanders |first=Edmund |date=24 November 2005 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سرڪاري زرعي انگن اکرن موجب 2023ع ۾ 2,654.7 ٽن لونگ خريد ڪيا ويا، جن جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 37.98 ارب تنزانيائي شلنگ هئي. پيداوار ۾ سال بہ سال نمايان ڦيرڦار ٿئي ٿي؛ 2021ع ۾ 7,840.8 ٽن ۽ 2022ع ۾ 4,734.1 ٽن لونگ رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Agriculture2023">{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ANNUAL%20BULLETIN%20OF%20AGRICULTURAL%20STATISTICS%2C%202023.pdf |title=Annual Bulletin of Agricultural Statistics, 2023 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> لونگ کان سواءِ [[ناريل]]، [[دارچيني]]، [[جائفل]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڪساوا]]، چانور، ڪيلا، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وڃن ٿيون. گهڻي زرعي سرگرمي ننڍن آبادگارن تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ وڏن خوراڪي فصلن، ميون ۽ ڀاڄين هيٺ مجموعي طور 104,316.3 ايڪڙ زمين رپورٽ ڪئي وئي ۽ انهن جي گڏيل پيداوار 408,484.5 ٽن هئي.<ref name="ZanzibarStatAbstract2022" /> === سامونڊي گاهه ۽ مڇيگيري === [[File:Aquakulturen Rotalgen Sansibar 1.jpg|thumb|left|سامونڊي پاڻيءَ ۾ ''Eucheuma'' جي پوک]] [[سامونڊي گاهه جي پوک]] زنجبار جي ساحلي ڳوٺن، خاص ڪري [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۾، اهم نقد آمدنيءَ واري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. سامونڊي گاهه جي تجارتي پوک جي ترقيءَ ۾ تنزانيائي سامونڊي حياتيات جي ماهر [[اڊيليڊا ڪي. سيميسي]] جي تحقيق اهم رهي.<ref>{{cite book |last1=Oliveira |first1=E. C. |last2=Österlund |first2=K. |last3=Mtolera |first3=M. S. P. |title=Marine Plants of Tanzania: A Field Guide to the Seaweeds and Seagrasses of Tanzania |publisher=Sida/Department for Research Cooperation, SAREC |year=2003 |url=https://aquadocs.org/handle/1834/795 }}</ref> 2023ع ۾ زنجبار ۾ سامونڊي گاهه جي پيداوار '''16,652.8 ٽن''' هئي، جيڪا 2022ع جي 12,593.8 ٽن کان 32.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ان پيداوار جو لڳ ڀڳ 97.1 سيڪڙو ''Eucheuma spinosum''، 2.7 سيڪڙو ''Ulva'' ۽ 0.2 سيڪڙو ''Eucheuma cottonii'' تي مشتمل هو.<ref name="Agriculture2023" /> [[مڇيگيري]] پڻ خوراڪ، روزگار ۽ مقامي واپار لاءِ اهم آهي. زنجبار جي سرڪاري انگن موجب 2024ع جي پهرين ٽه ماهي ۾ 18,853.1 ٽن مڇي پڪڙي وئي، جيڪا 2023ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 7.4 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ ان جي رپورٽ ڪيل قيمت لڳ ڀڳ 147.8 ارب تنزانيائي شلنگ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/Agriculture%20Statistical%20Release%20First%20Quarter%202024.pdf |title=The Agricultural Statistics Release: First Quarter 2024 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2024 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === سياحت === {{Main|زنجبار ۾ سياحت}} [[File:Dolphin tour in Zanzibar.jpg|thumb|هندي سمنڊ ۾ زنجبار ڀرسان سياحن جون ٻيڙيون]] [[File:A bird's view of the stone city in Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جي اهم تاريخي ۽ سياحتي مرڪزن مان هڪ]] سياحت جديد زنجبار جي معيشت جي اهم ترين شعبن مان هڪ آهي. [[اسٽون ٽائون]] جو تاريخي ورثو، سامونڊي ڪنارا، [[مرجاني ڀتيون]]، سامونڊي حياتيات، مصالحن جا باغ ۽ [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ٻيٽن جي مکيه سياحتي ڪشش ۾ شامل آهن. زنجبار ۾ جديد بين الاقوامي سياحت 20هين صديءَ جي آخري ڏهاڪن کان تيزيءَ سان وڌي. 1985ع ۾ لڳ ڀڳ 19,000 سياح آيا هئا، جڏهن تہ 2016ع ۾ اهو انگ 376,000 تائين پهتو.<ref>{{cite journal |last=Lange |first=Glenn-Marie |title=Tourism in Zanzibar: Incentives for sustainable management of the coastal environment |journal=Ecosystem Services |date=February 2015 |volume=11 |pages=5–11 |doi=10.1016/j.ecoser.2014.11.009 |bibcode=2015EcoSv..11....5L }}</ref><ref>{{cite web |last=Yussuf |first=Issa |date=19 April 2017 |title=Tanzania: Number of Tourists to Zanzibar Doubles As Tourist Hotels Improve Service Delivery |url=https://allafrica.com/stories/201704190661.html |website=allAfrica |access-date=4 June 2019 }}</ref> 2025ع ۾ زنجبار '''917,167''' بين الاقوامي سياح رڪارڊ ڪيا، جڏهن تہ 2024ع ۾ 736,755 سياح آيا هئا؛ يعني هڪ سال ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو واڌ ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 100,729 بين الاقوامي سياح آيا.<ref name="Tourism2025">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-tourism-hits-nearly-one-million-arrivals-in-2025-5330238 |title=Zanzibar tourism hits nearly one million arrivals in 2025 |work=The Citizen |date=18 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ '''زنجبار ۾ چونڊ سالن دوران بين الاقوامي سياحن جي آمد''' ! style="background:#1565C0;color:white;" | سال ! style="background:#00897B;color:white;" | بين الاقوامي سياح ! style="background:#D97706;color:white;" | تبصرو |- | 1985 | 19,000 | style="text-align:left;" | جديد سياحتي صنعت جي شروعاتي واڌ وارو دور |- | 2016 | 376,000 | style="text-align:left;" | بين الاقوامي سياحت ۾ وڏي توسيع |- | 2024 | 736,755 | style="text-align:left;" | سياحت ۾ وبا کان پوءِ مضبوط واڌ |- | 2025 | style="background:#E8F5E9;" | '''917,167''' | style="text-align:left;" | ان وقت تائين سالياني آمد جو رڪارڊ |- | جنوري–جولاءِ 2026 | style="background:#FFF3E0;" | '''508,747''' | style="text-align:left;" | صرف پهرين ستن مهينن جو انگ |} <small>ذريعا: ''Ecosystem Services''، زنجبار جي سرڪاري سياحتي انگن تي ٻڌل رپورٽون ۽ ''The Citizen''.<ref name="Tourism2025" /><ref name="Tourism2026">{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-bags-three-top-african-tourism-titles-5577124 |title=Zanzibar bags three top African tourism titles |work=The Citizen |date=31 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref></small> 2026ع ۾ واڌ جو رجحان جاري رهيو؛ جنوري کان جولاءِ تائين لڳ ڀڳ '''508,747''' بين الاقوامي سياح آيا. جولاءِ 2026ع ۾ اڪيلي مهيني دوران 107,801 سياح آيا، جيڪو ان مهيني لاءِ تاريخي رڪارڊ هو.<ref name="Tourism2026" /><ref>{{cite news |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/zanzibar/zanzibar-makes-july-tourism-history-with-record-107-801-arrivals-5557592 |title=Zanzibar makes July tourism history with record 107,801 arrivals |work=The Citizen |date=14 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> سياحت جي تيز واڌ سان هوٽلن، ريسٽورنٽن، ٽرانسپورٽ، تعمير، پرچون واپار ۽ ٻين خدمتن ۾ معاشي سرگرمي وڌي آهي. ساڳئي وقت ساحلي زمين جي استعمال، پاڻيءَ جي طلب، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، سامونڊي ماحول ۽ مرجاني ڀتين تي دٻاءَ بابت ماحولياتي خدشا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K }}</ref> === صنعت، واپار ۽ سيڙپڪاري === زنجبار جو صنعتي شعبو نسبتاً ننڍو آهي ۽ ان ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، مشروبات، تعميراتي مواد ۽ ٻيون هلڪيون صنعتون شامل آهن. ٻيٽن جي محدود صنعتي بنياد سبب خوراڪ جي ڪجهه شين، پيٽروليم مصنوعات، مشينري ۽ ڪيترين تيار ٿيل صارف شين لاءِ مکيه تنزانيا ۽ پرڏيهي منڊين تي ڀاڙڻو پوي ٿو. حڪومت واپار ۽ سيڙپڪاري وڌائڻ لاءِ آزاد بندرگاهه ۽ برآمدي پروسيسنگ جهڙيون پاليسيون پڻ اختيار ڪيون آهن. اهڙين پاليسين جو مقصد برآمدات ۾ تنوع، ٻيهر برآمدي واپار، گودامن، لاجسٽڪس ۽ ٻين معاون خدمتن کي هٿي ڏيڻ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2843.htm |title=Background Note: Tanzania |author=Bureau of African Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=8 June 2010 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === توانائي === زنجبار پنهنجي بجليءَ جي وڏي حصي لاءِ [[تنزانيا]] جي مکيه سرزمين سان سامونڊي هيٺان بجليءَ جي ڪيبلن وسيلي ڳنڍيل آهي. [[انگوجا]] کي مکيه سرزمين سان ڳنڍيندڙ 100 ميگاواٽ گنجائش واري سامونڊي ڪيبل 2013ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. منصوبي کي آمريڪا جي [[ملينيئم چيلينج ڪارپوريشن]] جي مالي سهڪار سان تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |title=Ambassador Lenhardt Participates in Ceremony to Install 100 Megawatt Submarine Power to Zanzibar |publisher=Embassy of the United States, Dar es Salaam |date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217123714/http://tanzania.usembassy.gov/pr_10102012c.html |archive-date=17 February 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[پيمبا ٻيٽ]] 2010ع کان مکيه سرزمين سان 25 ميگاواٽ سامونڊي بجلي رابطي وسيلي ڳنڍيل آهي. اهو منصوبو وڏي حد تائين ناروي جي مالي مدد سان مڪمل ٿيو ۽ پيمبا جي ڊيزل جنريٽرن تي پراڻي انحصار کي گهٽايو.<ref>{{cite web |url=http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |title=Nexans Completes Subsea Cable Link to Provide Reliable Power for Pemba Island in Zanzibar |publisher=[[Nexans]] |date=3 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505225414/http://www.nexans.com/eservice/Corporate-en/navigatepub_0_-25837/Nexans_completes_subsea_cable_link_to_provide_reli.html |archive-date=5 May 2013 |access-date=9 September 2026 }}</ref> بجليءَ جي سرزميني نظام تي انحصار تاريخي طور زنجبار کي فراهميءَ جي رڪاوٽن لاءِ حساس بڻايو آهي. 2008ع ۾ انگوجا لڳ ڀڳ هڪ مهيني تائين وڏي بجلي بندش جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ڊسمبر 2009ع کان مارچ 2010ع تائين پراڻي سامونڊي ڪيبل جي خرابي سبب ٻيٽ لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين بجليءَ جي شديد بحران کي منهن ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7427957.stm |title=Melting in Zanzibar's Blackout |work=[[BBC News]] |date=30 May 2008 |access-date=9 September 2026 }}</ref> == حياتيات ۽ ماحول == [[File:Colobo rojo de Zanzíbar (Piliocolobus kirkii), parque nacional de la Bahía Jozani Chwaka, Zanzíbar, Tanzania, 2024-06-02, DD 21.jpg|thumb|[[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] ۾ [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]]]] زنجبار جا ٻيٽ مرجاني ٻيلن، مينگروو، سامونڊي گاهن، ساحلي ٻيلن ۽ زرعي زمينن تي مشتمل مختلف حياتياتي نظام رکن ٿا. اهي نظام مقامي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جي نسل وڌائڻ لاءِ اهم آهن ۽ مڇيگيريءَ سان وابسته آبادين لاءِ معاشي اهميت رکن ٿا. [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] (''Piliocolobus kirkii'') زنجبار جو سڀ کان مشهور مقامي جاندار آهي. ان جي اهم رهائشگاهن مان [[جوزاني چوڪا بي قومي پارڪ]] شامل آهي. ٻيٽن سان تاريخي طور [[زنجبار چيتو]] پڻ لاڳاپيل رهيو آهي، جنهن کي گهڻي عرصي تائين ناپيد سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي ممڪن بقا بابت وقت بوقت غير تصديق ٿيل رپورٽون سامهون اينديون رهيون آهن. تيزيءَ سان وڌندڙ سياحت، ساحلي تعمير، مڇيگيريءَ جو دٻاءُ، رهائشگاهن جي تباهي، آلودگي ۽ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] زنجبار جي ماحول لاءِ اهم چئلينج آهن. ساحلي علائقن جي مطالعي ۾ زمين جي استعمال، سامونڊي وسيلن ۽ وڌندڙ انساني دٻاءَ جي گڏيل انتظام جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khamis |first1=Zakaria A. |last2=Kalliola |first2=Risto |last3=Käyhkö |first3=Niina |title=Geographical characterization of the Zanzibar coastal zone and its management perspectives |journal=Ocean & Coastal Management |date=November 2017 |volume=149 |pages=116–134 |doi=10.1016/j.ocecoaman.2017.10.003 |bibcode=2017OCM...149..116K}}</ref> == ثقافت == [[File:A view of the clock tower in House of Wonders through Islamic styled door in the Stoen City of Zanzibar.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] ۾ اسلامي طرز جي دروازي مان [[بيت العجائب]] جي گهڙيال ٽاور جو منظر]] [[File:Zanzibar International Film Festival 2013.jpg|thumb|[[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]]، 2013ع]] زنجبار جي ثقافت [[سواحلي ثقافت]] جي سڀ کان نمايان شڪلين مان هڪ آهي. صدين کان [[اوڀر آفريڪا]]، [[عربستان]]، [[فارسي نار]]، [[هندستان]] ۽ بعد ۾ يورپ سان سامونڊي واپار ۽ لڏپلاڻ سبب ٻيٽن جي ٻولي، موسيقي، کاڌي، لباس، فن تعمير، مذهبي روايتن ۽ ادبي ثقافت تي مختلف اثر پيا آهن. [[يونيسڪو]] [[اسٽون ٽائون]] کي اهڙي سواحلي واپاري شهر جو ممتاز مثال قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي ثقافتي عنصر هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گڏجي هڪ منفرد شهري ثقافت ٺاهي چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻولي ۽ ادبي ثقافت === [[سواحلي ٻولي]] زنجبار جي روزمره زندگي، ثقافتي سڃاڻپ، ادب ۽ موسيقيءَ جي بنيادي ٻولي آهي. زنجبار جو [[ڪيونگوجا]] لهجو جديد معياري سواحليءَ جي ترقيءَ ۾ اهم اثر رکي ٿو. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] تعليم، حڪومت، ڪاروبار ۽ سياحت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[عربي ٻولي|عربي]] کي اسلام، ديني تعليم ۽ تاريخي واپاري لاڳاپن سبب اهم مذهبي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سواحلي ادبي روايت ۾ شاعريءَ جون صنفون جهڙوڪ ''شعيري'' ({{lang|sw|shairi}}) ۽ ''اوتينزي'' ({{lang|sw|utenzi}}) تاريخي طور اهم رهيون آهن. ''شعيري'' ۾ محبت، سماجي معاملن يا سياسي موضوعن تي شاعري ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ ''اوتينزي'' گهڻو ڪري ڊگهي بياني، مذهبي يا تاريخي شاعريءَ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. زنجبار ۾ ڄاول ناول نگار [[عبدالرزاق گرناه]] کي 2021ع جو [[ادب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي نوآباديات جي اثرن، جلاوطني، پناهگيرن ۽ مختلف ثقافتن وچ ۾ رهندڙ ماڻهن جي تجربن جي باريڪ مطالعي لاءِ ساراهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/press-release/ |title=The Nobel Prize in Literature 2021 |publisher=Nobel Prize Outreach |date=7 October 2021 |access-date=9 September 2026 }}</ref> گرناه 1948ع ۾ زنجبار ۾ ڄائو ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ انگلينڊ لڏي ويو؛ سندس ڪيترن ناولن ۾ اوڀر آفريڪا، لڏپلاڻ، نوآبادياتي ورثو ۽ سڃاڻپ جا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/ |title=Abdulrazak Gurnah – Biobibliography |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=9 September 2026 }}</ref> === موسيقي === [[تاراب موسيقي]] زنجبار جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل موسيقي روايتن مان هڪ آهي. اها سواحلي ساحل جي مقامي روايتن سان گڏ عرب، هندستاني ۽ هندي سمنڊ جي ٻين موسيقي روايتن جي ميل جول مان ترقي ڪئي. تاراب ۾ عام طور [[عود]]، [[وائلن]]، قانون، اڪارڊين، ننڍا ڊرم ۽ ٻين سازن جو استعمال ٿيندو آهي. 19هين صديءَ جي آخر ۾ [[برغش بن سعيد]] جي دور ۾ عرب موسيقيءَ سان لاڳاپيل درٻاري روايتن جي واڌ سان تاراب کي نئين سر هٿي ملي. پوءِ هن صنف وڌيڪ مقامي سواحلي روپ اختيار ڪيو ۽ 20هين صديءَ ۾ عوامي موسيقي بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Topp Fargion |first1=Janet |last2=Le Guennec-Coppens |first2=Françoise |last3=Mery |first3=Sophie |title=The Music of Zenj: Arab-African crossovers in the music of Zanzibar |journal=Journal des africanistes |volume=72 |issue=2 |year=2002 |pages=203–212 |url=https://www.persee.fr/doc/jafr_0399-0346_2002_num_72_2_1315 }}</ref> [[سيتي بنت سعد]] 20هين صديءَ جي شروعاتي زنجبار جي سڀ کان اهم تاراب ڳائڻي هئي. هوءَ [[فومبا]] ۾ ڄائي ۽ سواحلي زبان ۾ ڳائڻ سبب تاراب کي درٻاري ۽ اشرافي حلقن کان ٻاهر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس رڪارڊنگون 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ تجارتي طور جاري ٿيون ۽ هوءَ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل ڳائڻين مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last=Fair |first=Laura |title=Music, memory and meaning: the Kiswahili recordings of Siti binti Saad |journal=Afrikanistische Arbeitspapiere |issue=55 |year=1998 |pages=1–16 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Sanga |first=Imani |title=The Archiving of Siti Binti Saad and her Engagement with the Music Industry in Shaaban Robert’s Wasifu wa Siti Binti Saad |journal=Eastern African Literary and Cultural Studies |volume=2 |issue=1–2 |year=2016 |pages=34–44 |doi=10.1080/23277408.2016.1158550 }}</ref> زنجبار جي روايتي موسيقي ۾ ''سمبرا''، ''شرها''، ''ليواه'' ۽ مذهبي ''موليدي'' جهڙيون روايتون پڻ شامل آهن. ''موليدي'' ۾ [[مولد النبي]] سان لاڳاپيل مذهبي قصا ۽ [[قصيدو|قصيدا]] عربي يا سواحليءَ ۾ پڙهيا وڃن ٿا. نوجوان نسل ۾ 1990ع کان پوءِ [[بونگو فلاوا]] ۽ تنزانيائي هپ هاپ پڻ مقبول ٿيا آهن. زنجبار مشهور برطانوي ڳائڻي ۽ [[ڪوئين]] بينڊ جي اڳواڻ [[فريڊي مرڪري]] جي ڄمڻ واري جاءِ پڻ آهي. هو 1946ع ۾ [[زنجبار شهر]] ۾ پيدا ٿيو هو. === فن تعمير ۽ شهري ورثو === [[File:Zanzibar Stone Town01.jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جون سوڙهيون گهٽيون ۽ تاريخي عمارتون]] زنجبار جو فن تعمير خاص ڪري [[اسٽون ٽائون]] ۾ سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي اثرن جو گڏيل اظهار آهي. يونيسڪو موجب اسٽون ٽائون پنهنجي تاريخي شهري بناوت، سوڙهين گهٽين، مرجاني پٿر جي عمارتن، نقش ٿيل دروازن ۽ مذهبي ۽ تجارتي عمارتن سبب سواحلي ساحل جي شهري ثقافت جو غيرمعمولي مثال آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> اهم تاريخي عمارتن ۾: * [[بيت العجائب]] * [[زنجبار جو پراڻو قلعو]] * [[زنجبار جو پراڻو ڊسپينسري]] * [[حمامني فارسي غسل خانو]] * [[ليوِنگسٽن هائوس]] شامل آهن. [[بيت العجائب]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سلطان برغش بن سعيد جي دور ۾ تعمير ٿيو ۽ زنجبار جي سڀ کان مشهور تاريخي عمارتن مان رهيو آهي. اسٽون ٽائون جا مشهور ڪاٺ جا نقش ٿيل دروازا به شهر جي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو آهن. 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ [[ميچنزاني فليٽس]] جهڙيون رهائشي عمارتون پڻ زنجبار جي جديد شهري تاريخ جو حصو بڻيون. اهي 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ انقلاب کان پوءِ وڏي پيماني تي رهائشي تعمير جي منصوبن هيٺ، اوڀر جرمني جي مدد سان ٺهيون.<ref>{{cite book |last=Bakari |first=Mohammed Ali |title=The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition |publisher=GIGA-Hamburg |year=2001 |isbn=978-3-928049-71-9 |page=128 }}</ref> === ثقافتي ميلا ۽ فلم === [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] (ZIFF)، جنهن کي ''Festival of the Dhow Countries'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اوڀر آفريڪا جي اهم ثقافتي ميلن مان هڪ آهي. اهو 1997ع ۾ قائم ٿيو ۽ فلم، موسيقي، فن ۽ سواحلي ۽ هندي سمنڊ واري دنيا جي ثقافتي رابطن کي هٿي ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/history.html |title=Our History |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZIFF هر سال آفريڪا، وچ اوڀر، ايشيا، يورپ ۽ ٻين علائقن جون فلمون ڏيکاري ٿو، پر خاص ڌيان آفريقي ۽ آفريقي ڊائسپورا جي فلم سازن تي هوندو آهي. ميلو فلم کي ثقافتي سڃاڻپ، سماجي مباحثي ۽ مقامي تخليقي صنعتن جي واڌ لاءِ اوزار طور پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.ziff.or.tz/whyfestival.html |title=About Festival |publisher=Zanzibar International Film Festival |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[سوتي زا بوسارا]] موسيقي ميلو ۽ [[جهازي ادبي ۽ جاز ميلو]] پڻ زنجبار جي جديد ثقافتي ڪئلينڊر جا نمايان حصا آهن. 2026ع ۾ يونيسڪو [[Majestic Cinema]] جي بحاليءَ واري منصوبي کي ZIFF، Sauti za Busara ۽ Jahazi جهڙن وڏن سالياني ثقافتي پروگرامن لاءِ اهم مستقبل جي مرڪز طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-high-level-visit-zanzibar-reaffirms-commitment-rehabilitation-majestic-cinema |title=UNESCO High-Level Visit in Zanzibar Reaffirms Commitment to Rehabilitation of Majestic Cinema |publisher=UNESCO |date=18 February 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ميڊيا ۽ مواصلات === زنجبار جي سرڪاري نشرياتي اداري کي [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] (ZBC) چيو وڃي ٿو. ان جون پاڙون 1951ع ۾ شروع ٿيل ''Voice of Zanzibar'' ريڊيو سروس تائين پهچن ٿيون. اتحاد کان پوءِ ان جو نالو ''Sauti ya Tanzania Zanzibar'' رکيو ويو.<ref name="ZBCHistory">{{cite web |url=https://www.zbc.go.tz/about |title=About Us |publisher=Zanzibar Broadcasting Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار رنگين ٽيليويزن جي شروعاتي مرڪزن مان پڻ هو. Television Zanzibar جي آزمائشي نشريات 9 مارچ 1973ع تي شروع ٿي ۽ 12 جنوري 1974ع تي ان جو رسمي افتتاح ٿيو. ZBC پنهنجي تاريخ ۾ ان کي آفريڪا جي شروعاتي رنگين ٽيليويزن نيٽ ورڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="ZBCHistory" /> 2013ع ۾ زنجبار جي ايوان نمائندگان جي منظور ڪيل قانون نمبر 4 تحت موجوده Zanzibar Broadcasting Corporation قائم ڪئي وئي.<ref name="ZBCHistory" /> اڄ زنجبار ۾ ريڊيو، ٽيليويزن، موبائل فون ۽ انٽرنيٽ خدمتون تنزانيا جي وڏي مواصلاتي نظام سان ڳنڍيل آهن، جڏهن تہ مقامي FM ريڊيو ۽ آن لائن ميڊيا پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === تعليم === [[File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|thumb|[[دارالسلام يونيورسٽي]] جو [[Institute of Marine Sciences]]، زنجبار]] زنجبار جو پنهنجو تعليم کاتو ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن. [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]] (SUZA) 1999ع جي قانون نمبر 8 تحت قائم ڪئي وئي ۽ سيپٽمبر 2001ع ۾ عملي طور ڪم شروع ڪيو. اها زنجبار جي سرڪاري يونيورسٽي آهي ۽ 2026ع تائين انگوجا ۽ پيمبا تي نو ڪيمپس هلائي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://suza.ac.tz/?page_id=2876 |title=About Us – SUZA History |publisher=The State University of Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار ۾ ٻين اعليٰ تعليمي ادارن ۾ [[زنجبار يونيورسٽي]]، [[سومائت يونيورسٽي]] ۽ دارالسلام يونيورسٽي جو [[Institute of Marine Sciences]] شامل آهن. جنوري 2026ع ۾ دارالسلام يونيورسٽي جي Institute of Marine Sciences لاءِ Buyu ۾ نئين علمي ۽ انتظامي عمارت جو افتتاح ڪيو ويو، جنهن کي سامونڊي سائنس ۽ ''blue economy'' جي تحقيق سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.udsm.ac.tz/news/president-samia-inaugurates-ims-facility-advancing-udsms-blue-economy-role |title=President Samia Inaugurates IMS Facility, Advancing UDSM’s Blue Economy Role |publisher=University of Dar es Salaam |date=12 January 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي مدراس]] زنجبار ۾ پنهنجو بين الاقوامي ڪيمپس قائم ڪيو. [[IIT مدراس زنجبار]] هندستان جي ڪنهن IIT جو پهريون پرڏيهي ڪيمپس آهي ۽ انجنيئرنگ، ڊيٽا سائنس، مصنوعي ذهانت ۽ سامونڊي ڍانچي جهڙن شعبن ۾ پروگرام پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/ |title=IIT Madras Zanzibar Campus |publisher=Indian Institute of Technology Madras |access-date=9 September 2026 }}</ref> 2025ع ۾ ان جي پهرين MTech بيچ فارغ التحصيل ٿي، جڏهن تہ 2026ع ۾ ٻئي ڊگري ورهائڻ واري تقريب ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.iitmz.ac.in/campus-life |title=Discover Our Campus |publisher=IIT Madras Zanzibar |access-date=9 September 2026 }}</ref> === رانديون === [[File:A bird's view of Amaan Stadium in Zanzibar.jpg|thumb|[[امان اسٽيڊيم]] جو هوائي منظر]] [[فٽبال]] زنجبار جي سڀ کان مشهور راند آهي. ان جو انتظام [[زنجبار فٽبال فيڊريشن]] (ZFF) ڪري ٿي. زنجبار [[FIFA]] جو ميمبر ناهي، تنهنڪري [[زنجبار قومي فٽبال ٽيم]] فيفا ورلڊ ڪپ ۾ حصو نٿي وٺي سگهي. ZFF [[CAF]] جي ايسوسيئيٽ حيثيت سان لاڳاپيل رهي آهي ۽ ان جا ڪلب CAF جي ڪجهه ڪلب مقابلي ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://zanzibar-fa.com/about-zfa/ |title=About ZFA |publisher=Zanzibar Football Federation |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي پنهنجي [[زنجبار پريميئر ليگ]] آهي، جيڪا 1981ع ۾ قائم ٿي. مقامي ڪلب [[زنجبار ڪپ]] ۽ [[ماپندوزي ڪپ]] ۾ پڻ حصو وٺن ٿا. ماپندوزي ڪپ عام طور جنوري ۾ [[زنجبار انقلاب]] جي سالگرهه جي موقعي تي منعقد ٿيندو آهي. [[امان اسٽيڊيم]] زنجبار شهر جو مکيه وڏو راندين وارو ميدان آهي ۽ فٽبال سميت وڏين عوامي ۽ قومي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪرڪيٽ]] پڻ زنجبار ۾ تاريخي طور مشهور رهي. 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ٻيٽن تي انگلينڊ، هندستان، پاڪستان، ڏکڻ آفريڪا ۽ اوڀر آفريڪا سان لاڳاپيل ٽيمون کيڏيون. 1964ع کان پوءِ راند جي مقبوليت گهٽجي وئي، پر 21هين صديءَ ۾ ان کي ٻيهر هٿي ڏيڻ جون ڪوششون ٿيون آهن. [[جوڊو]] زنجبار ۾ 1990ع واري ڏهاڪي کان منظم نموني کيڏي وڃي ٿي ۽ [[زنجبار جوڊو ايسوسيئيشن]] مقامي ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ سرگرم رهي آهي. === چونڊ ثقافتي سڃاڻپون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي ثقافت جا نمايان عنصر''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | نمايان مثال ! style="background:#457B9D;color:white;" | اهميت |- | ٻولي | [[سواحلي ٻولي]] | style="text-align:left;" | روزمره زندگي، ادب ۽ سڃاڻپ جي بنيادي ٻولي |- | موسيقي | [[تاراب موسيقي]] | style="text-align:left;" | عرب، آفريقي ۽ هندي سمنڊ جي موسيقي روايتن جو ميلاپ |- | ڳائڻي | [[سيتي بنت سعد]] | style="text-align:left;" | سواحلي تاراب جي شروعاتي تجارتي رڪارڊ ٿيل مشهور ڳائڻي |- | ادبي شخصيت | [[عبدالرزاق گرناه]] | style="text-align:left;" | 2021ع جو ادب جو نوبل انعام ماڻيندڙ |- | مشهور ڄاول شخص | [[فريڊي مرڪري]] | style="text-align:left;" | [[ڪوئين]] بينڊ جو اڳواڻ ڳائڻي؛ زنجبار شهر ۾ ڄاول |- | عالمي ورثو | [[اسٽون ٽائون]] | style="text-align:left;" | سواحلي، عرب، هندستاني ۽ يورپي شهري ورثي جو مثال |- | فلم ۽ فن | [[زنجبار بين الاقوامي فلم ميلو]] | style="text-align:left;" | اوڀر آفريڪا جي اهم سالياني ثقافتي ميلن مان هڪ |- | سرڪاري ميڊيا | [[زنجبار براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] | style="text-align:left;" | ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي تاريخي ۽ سرڪاري نشريات |- | اعليٰ تعليم | [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف زنجبار]]، [[IIT مدراس زنجبار]] | style="text-align:left;" | مقامي ۽ بين الاقوامي اعليٰ تعليم جا مرڪز |- | راند | [[فٽبال]] | style="text-align:left;" | زنجبار جي سڀ کان مشهور منظم راند |} == زندگيءَ جو معيار ۽ صحت == [[File:Mnazi Mmoja Hospital.jpg|thumb|[[زنجبار شهر]] ۾ [[منازي موجا اسپتال]]، زنجبار جي اهم ريفرل اسپتالن مان هڪ]] زنجبار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران غربت، صحت جي سهولتن، صاف پاڻي، بجلي ۽ ٻين بنيادي خدمتن تائين پهچ ۾ مجموعي بهتري آئي آهي، پر [[انگوجا]] ۽ [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]]، ۽ شهري ۽ ٻهراڙيءَ وارن علائقن جي وچ ۾ سماجي ۽ معاشي تفاوت اڃا برقرار آهن. غربت خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مرڪوز آهي، جڏهن تہ صحت، روزگار، تعليم ۽ ٻين خدمتن جو وڏو حصو [[زنجبار شهر]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref name="ZanzibarPoverty2022">{{cite report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099750011032226668 |title=Towards a More Inclusive Zanzibar Economy: Zanzibar Poverty Assessment 2022 |publisher=[[World Bank]] |year=2022 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === غربت ۽ زندگيءَ جو معيار === [[زنجبار گهريلو بجيٽ سروي]] 2019/20 موجب بنيادي ضرورتن واري غربت جي شرح 2009/10ع جي '''34.9٪''' مان گهٽجي 2019/20ع ۾ '''25.7٪''' ٿي وئي، جڏهن تہ خوراڪي يا انتهائي غربت ساڳئي عرصي ۾ 11.7٪ مان گهٽجي '''9.3٪''' ٿي.<ref name="HBS2019">{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20%282%29.pdf |title=Zanzibar Household Budget Survey 2019/2020 |publisher=[[Office of the Chief Government Statistician (Zanzibar)|Office of the Chief Government Statistician]] |year=2020 |access-date=9 September 2026 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706101328/https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/HBS%20Main%20Report_final%2031.12.2020%20printing%20(2).pdf |url-status=dead }}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 2022ع واري غربت جائزي موجب 2009ع کان 2019ع تائين غربت ۾ لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو پوائنٽن جي گهٽتائي ٿي، پر معاشي واڌ جي ڀيٽ ۾ غربت گهٽجڻ جي رفتار نسبتاً سست رهي. وڏي تعداد ۾ ماڻهو غربت جي حد جي بلڪل ويجهو رهن ٿا، تنهنڪري قيمتن، روزگار يا آمدنيءَ ۾ ننڍيون خراب تبديليون به ڪيترن خاندانن کي ٻيهر غربت ۾ ڌڪي سگهن ٿيون.<ref name="ZanzibarPoverty2022" /> غربت جو جغرافيائي ورهاڱو به اڻبرابر آهي. 2019/20ع ۾ بنيادي ضرورتن واري غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ '''73.3٪''' ٻهراڙيءَ جي علائقن ۾ رهندا هئا، جڏهن تہ خوراڪي غربت ۾ رهندڙن مان 76.5٪ ٻهراڙيءَ ۾ هئا.<ref name="HBS2019" /> === بنيادي سهولتون === زنجبار ۾ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي تنزانيا جي ڪيترن ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً وڏي آهي. 2022ع جي Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار جي '''97.6٪ گهرن''' وٽ بهتر ڪيل پيئڻ جي پاڻي جو ذريعو موجود هو؛ آباديءَ جي لحاظ کان اهو انگ 97.8٪ هو.<ref name="DHS2022Water">{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/dhs/Tanzania_DHS-MIS_2022_Final_Report.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> زنجبار جي سرڪاري شمارياتي خلاصن ۾ پڻ پاڻي، صفائي ۽ بجليءَ جي سهولتن ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي تفاوت ڏيکاريو ويو آهي. هڪ سرڪاري شمارياتي جدول موجب بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل گهرن جو تناسب مجموعي طور تقريباً 57٪ هو، پر شهري علائقن ۾ اهو 86.6٪ ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 33.3٪ هو.<ref>{{cite report |url=https://www.ocgs.go.tz/ReportOCGS/ZANZIBAR%20STATISTICAL%20ABSTRACT%20%2C2022.pdf |title=Zanzibar Statistical Abstract 2022 |publisher=Office of the Chief Government Statistician |access-date=9 September 2026 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === صحت جو نظام === زنجبار جو پنهنجو صحت کاتو ۽ صحت جي سهولتن جو نظام آهي، جنهن ۾ بنيادي صحت مرڪز، ضلعي ۽ علائقائي اسپتالون ۽ ريفرل ادارا شامل آهن. [[منازي موجا اسپتال]] انگوجا تي اهم ريفرل ۽ تدريسي اسپتال آهي، جڏهن تہ پيمبا ۽ انگوجا تي ضلعي ۽ علائقائي سطح جون ٻيون اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. گذريل سالن ۾ منازي موجا اسپتال ۽ ٻين صحت مرڪزن کي جديد بڻائڻ، نيون طبي خدمتون قائم ڪرڻ ۽ CT، MRI ۽ ٻين تشخيصي سهولتن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ منصوبا شروع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite report |url=https://tanzaniagoaltrack.nbs.go.tz/content/platform/tanzania/reports/report-carousel-5.pdf |title=Evaluation of Zanzibar Vision 2020 |publisher=Zanzibar Planning Commission |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ٻارن جي موت ۽ زندگيءَ جي اميد === 2022ع جي [[تنزانيا جي آدمشماري|آبادي ۽ رهائش واري آدمشماري]] مطابق زنجبار ۾: * نون ڄاول ٻارن کان هڪ سال تائين موت جي شرح '''34.7 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ * هڪ کان پنجن سالن جي عمر واري ٻارن جي موت جي شرح '''22.2 في 1,000'''؛ * پنجن سالن کان گهٽ عمر جي مجموعي موت جي شرح '''54.9 في 1,000 زنده ڄمڻ'''؛ ۽ * ڄمڻ وقت سراسري زندگيءَ جي اميد '''64.1 سال''' هئي.<ref name="Mortality2022">{{cite report |url=https://nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |title=Census Results in Brief – Key Mortality Indicators, 2022 PHC |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)|National Bureau of Statistics]] |year=2025 |access-date=9 September 2026 |archive-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917071833/https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1752867160-Mortality%20Analysis.pdf |url-status=dead }}</ref> عورتن جي زندگيءَ جي اميد 65.9 سال ۽ مردن جي 62.4 سال هئي. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ زنجبار لاءِ ماءُ جي موت جي شرح '''196 في 100,000 زنده ڄمڻ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا مکيه تنزانيا جي 146 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Mortality2022" /> === غذائيت === 2022ع واري Tanzania Demographic and Health Survey موجب زنجبار ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان لڳ ڀڳ '''18٪''' [[قد جي گهٽ واڌ|stunting]] جو شڪار هئا، يعني سندن قد سندن عمر جي لحاظ کان گهٽ هو. اهو مکيه تنزانيا جي تقريباً 30٪ جي شرح کان گهٽ هو.<ref name="DHS2022Nutrition">{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/FR382/FR382.pdf |title=Tanzania Demographic and Health Survey and Malaria Indicator Survey 2022 |publisher=Ministry of Health, National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and ICF |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ان جي ابتڙ، [[گهٽ وزن نسبت قد|wasting]] يا تيز غذائي کوٽ زنجبار ۾ نسبتاً وڌيڪ هئي: پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان تقريباً '''8٪''' wasting جو شڪار هئا، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها شرح تقريباً 3٪ هئي.<ref name="DHS2022Nutrition" /> زنجبار اندر پڻ علائقائي فرق موجود هئا. 2022ع ۾ stunting جي شرح [[اتر انگوجا علائقو|اتر انگوجا]] ۾ لڳ ڀڳ 29٪، [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 22٪، [[ڏکڻ پيمبا علائقو|ڏکڻ پيمبا]] ۽ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 17٪، ۽ [[مجيني مغربي علائقو|مجيني مغربي]] ۾ 13٪ هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.dhsprogram.com/pubs/pdf/SR282/SR282.pdf |title=Tanzania DHS-MIS 2022 Summary Report |publisher=The DHS Program |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ايڇ آءِ وي/ايڊز === زنجبار ۾ عام بالغ آباديءَ ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|HIV]] جي شرح مکيه تنزانيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي. [[Tanzania HIV Impact Survey]] 2022–2023 موجب 15 سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن ۾ HIV جي مجموعي شرح زنجبار ۾ '''0.4٪''' هئي، جڏهن تہ مکيه تنزانيا ۾ اها 4.5٪ هئي.<ref name="THIS2023">{{cite report |url=https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023: Final Report |publisher=National Bureau of Statistics, Office of the Chief Government Statistician and Tanzania Commission for AIDS |year=2024 |access-date=9 September 2026 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504080733/https://ocgs.go.tz/ReportOCGS/THIS2022-2023%20Final%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref> زنجبار جي پنجن علائقن ۾ بالغ HIV جي شرح 0.2٪ کان 0.8٪ جي وچ ۾ هئي؛ سڀ کان گهٽ شرح [[اتر پيمبا علائقو|اتر پيمبا]] ۾ 0.2٪ ۽ سڀ کان وڌيڪ [[ڏکڻ انگوجا علائقو|ڏکڻ انگوجا]] ۾ 0.8٪ رپورٽ ٿي.<ref>{{cite report |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/sw-1705491208-THIS2022-2023_Summary_Sheet.pdf |title=Tanzania HIV Impact Survey 2022–2023 Summary Sheet |publisher=National Bureau of Statistics |year=2023 |access-date=9 September 2026 }}</ref> عام آباديءَ جي گهٽ شرح باوجود ڪجهه وڌيڪ خطري وارن گروهن ۾ HIV جي شرح گهڻي آهي. 2023ع ۾ انگوجا تي ڪيل مربوط حياتياتي ۽ رويي واري سروي اهڙن گروهن ۾ عام آباديءَ کان گهڻو وڌيڪ HIV بار ڏيکاريو، جنهن سبب بچاءَ، جاچ ۽ علاج جون مخصوص خدمتون صحت پاليسيءَ جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite report |url=https://zhhtlsmz.go.tz/assets/uploads/ZIBBS2023_Report_CDCClearance_27Aug2025_CLEAN_Cleared.pdf |title=Zanzibar Integrated Bio-Behavioral Surveillance Survey 2023 |publisher=Zanzibar Integrated HIV, Hepatitis, Tuberculosis and Leprosy Programme |year=2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === چونڊ سماجي ۽ صحت جا انگ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار ۾ زندگيءَ جي معيار ۽ صحت جا چونڊ اشارا''' ! style="background:#264653;color:white;" | اشارو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | انگ ! style="background:#457B9D;color:white;" | سال / ذريعو ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | وضاحت |- | style="text-align:left;" | بنيادي ضرورتن واري غربت | '''25.7٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | 2009/10ع ۾ 34.9٪ هئي |- | style="text-align:left;" | انتهائي / خوراڪي غربت | '''9.3٪''' | 2019/20 HBS | style="text-align:left;" | گهٽ ۾ گهٽ خوراڪي ضرورتون پوريون نه ڪندڙ آبادي |- | style="text-align:left;" | بهتر پيئڻ جي پاڻي تائين گهرن جي رسائي | '''97.6٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | بهتر ڪيل پاڻيءَ جو ذريعو |- | style="text-align:left;" | ڄمڻ وقت زندگيءَ جي اميد | '''64.1 سال''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | مرد 62.4؛ عورتون 65.9 سال |- | style="text-align:left;" | ٻارڙن جي موت جي شرح | '''34.7 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | هڪ سال کان اڳ موت |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت | '''54.9 / 1,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | ماءُ جي موت جي شرح | '''196 / 100,000''' | 2022 آدمشماري | style="text-align:left;" | زنده ڄمڻ جي حساب سان |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ stunting | '''18٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | دائمي غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | پنجن سالن کان گهٽ عمر ۾ wasting | '''8٪''' | 2022 DHS | style="text-align:left;" | تيز غذائي کوٽ جو اشارو |- | style="text-align:left;" | بالغ HIV شرح | '''0.4٪''' | 2022–23 THIS | style="text-align:left;" | 15 سال ۽ وڌيڪ عمر |} <small>نوٽ: مختلف اشارا مختلف سرڪاري سروي ۽ آدمشماريءَ مان آهن، تنهنڪري انهن جا حوالا سال ۽ طريقيڪار مطابق پڙهڻ گهرجن.<ref name="HBS2019" /><ref name="Mortality2022" /><ref name="DHS2022Nutrition" /><ref name="THIS2023" /></small> == اسٽون ٽائون == {{Main|اسٽون ٽائون}} [[File:Stone Town, Zanzibar (1).jpg|thumb|left|[[اسٽون ٽائون]]، زنجبار جو تاريخي مرڪز]] [[اسٽون ٽائون]] زنجبار شهر جو پراڻو تاريخي مرڪز آهي ۽ اوڀر آفريڪا جي سڀ کان اهم محفوظ سواحلي واپاري شهرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. ان جي اڏاوتن ۾ آفريقي، عرب، هندستاني ۽ يورپي فن تعمير جا اثر گڏ نظر اچن ٿا. يونيسڪو 2000ع ۾ اسٽون ٽائون کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ معيار (ii)، (iii) ۽ (vi) تحت شامل ڪيو. يونيسڪو موجب شهر ثقافتي ميل جول جو غير معمولي مثال آهي، ايشيا ۽ آفريڪا وچ ۾ صدين جي سامونڊي واپار جي تاريخ کي پنهنجي شهري بناوت ۾ محفوظ رکي ٿو، ۽ اوڀر آفريڪا جي غلام واپار ۽ ان جي خاتمي جي تاريخ سان پڻ خاص علامتي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2501 |title=Decision 24 COM X.C.1: The Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2000 |access-date=9 September 2026}}</ref> اسٽون ٽائون جون عمارتون گهڻو ڪري مرجاني پٿر، چوني ۽ مينگروو ڪاٺ سان ٺهيل آهن. شهر جون سوڙهيون گهٽيون، نقش ٿيل ڪاٺ جا مشهور ''زنجبار دروازا''، سامونڊي محل، مسجدون، گرجا گهر ۽ بازارون ان جي تاريخي سڃاڻپ جو حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/173 |title=Stone Town of Zanzibar |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=9 September 2026}}</ref> == آمدرفت == [[File:Bububu railway train, circa 1905.jpg|thumb|تقريباً 1905ع ۾ [[بوبوبو]] ۽ [[اسٽون ٽائون]] وچ ۾ هلندڙ ريل گاڏي]] ٻيٽ-جهڳٽو هجڻ سبب زنجبار جو تنزانيا جي مکيه سرزمين سان ڪو سڌو زميني رابطو ناهي. ماڻهن ۽ سامان جي اچ وڃ بنيادي طور [[سامونڊي آمدرفت|ٻيڙين ۽ فيرين]] ۽ [[هوائي آمدرفت]] وسيلي ٿئي ٿي، جڏهن تہ انگوجا ۽ پيمبا تي اندروني آمدرفت لاءِ روڊن جو نيٽ ورڪ موجود آهي. زنجبار جي آمدرفت واري ڍانچي ۾ گذريل ڏهاڪن دوران وڏيون سيڙپڪاريون ٿيون آهن، خاص ڪري روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ نون فيري ٽرمينلن ۾. 2026ع تائين [[ماروهوبي]] ۾ نئون RoRo ۽ مسافر فيري ٽرمينل مرحليوار ڪم شروع ڪري چڪو هو، جڏهن تہ [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ نئين ٽرمينل، جهازن جي بيهڪ ۽ ٻين سهولتن جي توسيع هيٺ هو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === روڊ === زنجبار جي روڊن جو انتظام ۽ سار سنڀال بنيادي طور [[زنجبار روڊز ايجنسي]] (ZANROADS) جي ذميواري آهي. 2019ع جي Zanzibar Roads Agency Act تحت هي ادارو روڊن جي اڏاوت، انتظام ۽ سار سنڀال لاءِ قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/public/document-category/acts/acts_2019/2019 |title=The Zanzibar Roads Agency Act |publisher=[[زنجبار جو ايوان نمائندگان]] |year=2019 |access-date=9 September 2026 }}</ref> ZANROADS موجب زنجبار جي روڊ نيٽ ورڪ جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''1,800 ڪلوميٽر''' آهي. ان مان تقريباً 358 ڪلوميٽر مکيه روڊن جي درجي ۾ اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.zanroads.go.tz/ |title=Zanzibar Roads Agency |publisher=ZANROADS |access-date=9 September 2026 }}</ref> روڊن جي سار سنڀال لاءِ [[زنجبار روڊ فنڊ]] قائم آهي. 2001ع جي Zanzibar Roads Fund Act ۽ ان جي بعد وارين ترميمن تحت گڏ ڪيل رقم روڊن جي سار سنڀال لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جديد قانوني ترميمن سان فنڊ جي رقم Zanzibar Roads Agency ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ذميواري ناڻي واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري کي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://zanzibarassembly.go.tz/storage/documents/acts/english/all/1699442421.pdf |title=An Act to Amend Various Laws |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=9 September 2026 }}</ref> === عوامي آمدرفت === زنجبار اندر روزاني عوامي آمدرفت جو سڀ کان عام ذريعو '''[[دالا دالا]]''' آهي. اهي خانگي طور هلندڙ ننڍيون بسون يا مني بسون مقرر رستن تي مسافر کڻن ٿيون ۽ انگوجا ۽ پيمبا جي شهري توڙي ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي ڳنڍين ٿيون. [[زنجبار شهر]] ۾ [[دراجاني مارڪيٽ]] ۽ [[مواناڪويريڪوي]] اهم دالا دالا مرڪز رهيا آهن. دراجاني کان خاص ڪري انگوجا جي اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن گاڏيون هلن ٿيون، جڏهن تہ مواناڪويريڪوي کان ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن ڏانهن رستا نڪرن ٿا. دالا دالا کان علاوه ٽيڪسي، موٽر سائيڪل ۽ خانگي گاڏيون پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون. سياحت جي تيز واڌ سان زنجبار شهر ۽ اهم سياحتي علائقن ۾ روڊ ٽريفڪ ۽ پارڪنگ تي دٻاءُ وڌيو آهي. === سامونڊي آمدرفت === [[File:Stone Town Harbour, Zanzibar (10163070165).jpg|thumb|[[اسٽون ٽائون]] جو بندرگاهه]] [[File:Kilimanjaro V (34686973605).jpg|thumb|left|زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ هلندڙ تيز رفتار مسافر فيري]] سامونڊي آمدرفت زنجبار جي معيشت ۽ ماڻهن جي روزاني اچ وڃ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. [[انگوجا]]، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ تنزانيا جي مکيه سرزمين وچ ۾ مسافر، گاڏيون ۽ واپاري سامان فيرين ۽ مال بردار جهازن ذريعي منتقل ڪيا وڃن ٿا. [[زنجبار پورٽس ڪارپوريشن]] (ZPC) زنجبار جي بندرگاهن جو سرڪاري انتظامي ادارو آهي. ان جي موجوده فهرست ۾ [[مالندي بندرگاهه|مالندي]]، [[مڪوڪوٽوني بندرگاهه|مڪوڪوٽوني]]، [[فومبا بندرگاهه|فومبا]]، [[مڪواني بندرگاهه|مڪواني]]، [[ويٽي بندرگاهه|ويٽي]] ۽ [[ويشا بندرگاهه|ويشا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://zpc.go.tz/?lang=en |title=Zanzibar Ports Corporation |publisher=Zanzibar Ports Corporation |access-date=9 September 2026 }}</ref> [[مالندي بندرگاهه]] تاريخي طور انگوجا جو سڀ کان اهم سامونڊي واپاري ۽ مسافر بندرگاهه رهيو آهي. اهو [[اسٽون ٽائون]] ڀرسان واقع آهي ۽ ڊگهي عرصي تائين زنجبار جي درآمد، برآمد ۽ مسافر فيري خدمتن جو مرڪز رهيو آهي. زنجبار ۽ [[دارالسلام]] وچ ۾ روزاني تيز رفتار مسافر فيريون هلن ٿيون. سيپٽمبر 2026ع جي شيڊيول موجب ڪجهه خدمتون ٻنهي شهرن وچ ۾ سفر تقريباً هڪ ڪلاڪ کان هڪ ڪلاڪ ويهن منٽن ۾ مڪمل ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://www.directferries.com/zanzibar_dar_es_salaam_ferry.htm |title=Zanzibar to Dar es Salaam Ferry Timetables |website=Direct Ferries |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ماروهوبي فيري ٽرمينل === زنجبار جي سامونڊي آمدرفت کي جديد بڻائڻ لاءِ [[ماروهوبي]] واٽر فرنٽ تي نئون مسافر ۽ گاڏي فيري ٽرمينل تعمير ڪيو ويو آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي RoRo ۽ مسافر سهولتن مئي 2026ع ۾ ڪم شروع ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/june-2026-update-construction-and-operations-phase-1a |title=June 2026 Update: Construction and Operations Phase 1A |publisher=ZF Development Company |date=19 June 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> 18 جولاءِ 2026ع کان سڀ Landing Craft Tank ۽ RoRo مال بردار آپريشن ماروهوبي ٽرمينل ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جڏهن تہ مسافر، گاڏين ۽ مال کڻندڙ RoPax خدمتن جي مڪمل منتقلي آگسٽ 2026ع تائين رٿيل هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.zfdevco.com/press/zanzibar-shifts-roro-cargo-operations-to-maruhubi-as-ferry-terminal-nears-full-transition |title=Zanzibar shifts RoRo cargo operations to Maruhubi as ferry terminal nears full transition |publisher=ZF Development Company |date=17 July 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> نئين ٽرمينل ۾ گاڏين ۽ مال برداري لاءِ RoRo سهولتون، وزن ماپڻ وارو نظام، گودام، مسافر انتظارگاهون، مارڪيٽ ۽ لاجسٽڪ سهولتون شامل ڪيون پيون وڃن. منصوبي جو مقصد مالندي بندرگاهه تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ ٻيٽن جي سامونڊي واپار جي گنجائش وڌائڻ آهي. === سامونڊي حادثا === زنجبار جي سامونڊي تاريخ ۾ ڪجهه وڏا مسافر فيري حادثا پڻ ٿيا آهن. 10 سيپٽمبر 2011ع تي [[MV Spice Islander I]]، انگوجا کان پيمبا ويندي ٻڏي وئي. سرڪاري جاچ موجب ٻيڙي انتهائي حد تائين اوورلوڊ هئي. مختلف ابتدائي رپورٽن ۾ فوتين ۽ گم ٿيلن جا انگ مختلف هئا؛ بعد واري صدارتي ڪميشن 203 لاش هٿ اچڻ، 941 ماڻهن جي بچڻ ۽ 1,370 ماڻهن جي گم ٿيڻ جي رپورٽ ڏني.<ref>{{cite news |last=Sadallah |first=Mwinyi |title=Nine Charged over MV Spice Islander Sinking |url=http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |work=IPP Media |date=21 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622202429/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=37681 |archive-date=22 June 2013 }}</ref> 18 جولاءِ 2012ع تي [[MV Skagit]] [[چومبي ٻيٽ]] ڀرسان خراب سمنڊ ۾ اونڌي ٿي وئي. ٻيڙي دارالسلام کان انگوجا وڃي رهي هئي. حادثي ۾ ڪيترائي ماڻهو فوت يا گم ٿيا ۽ جاچ ۾ اوورلوڊنگ کي اهم سبب قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18899397 |title=Zanzibar ferry disaster: Hopes fade for missing |work=[[BBC News]] |date=19 July 2012 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === هوائي آمدرفت === [[File:Abeid Amani Karume International Airport, 2013.jpg|thumb|[[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] زنجبار ۾ ٻه مکيه سرڪاري هوائي اڏا [[زنجبار ايئرپورٽس اٿارٽي]] جي انتظام هيٺ آهن: [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]] انگوجا تي ۽ [[پيمبا ايئرپورٽ]] پيمبا تي.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/zaa-organization-background-2/ |title=ZAA Organization Background |publisher=[[Zanzibar Airports Authority]] |access-date=9 September 2026 }}</ref> عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو زنجبار جو مکيه بين الاقوامي هوائي دروازو آهي. اهو [[زنجبار شهر]] کان لڳ ڀڳ 5 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي ۽ اوڀر آفريڪا، وچ اوڀر ۽ يورپ سان سڌيون يا ڳنڍيل هوائي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/ |title=Zanzibar Airports Authority |publisher=Zanzibar Airports Authority |access-date=9 September 2026 }}</ref> هوائي اڏي جي توسيع 2026ع ۾ به جاري هئي. آگسٽ 2026ع ۾ Terminal 2 جي نئين عمارت 90 سيڪڙو مڪمل هئي ۽ ان کي ساليانو '''1.4 ملين مسافر''' سنڀالڻ جي گنجائش لاءِ تيار ڪيو پئي ويو. ساڳئي وقت نئون جهاز بيهارڻ وارو apron ۽ Terminal 2 ۽ Terminal 3 وچ ۾ رابطا پل پڻ تعمير هيٺ هئا.<ref>{{cite web |url=https://zaa.go.tz/index.php/2026/08/22/bodi-ya-wakurugenzi-zaa-yatembelea-miradi-ya-maendeleo-aakia/ |title=Bodi ya Wakurugenzi ZAA yatembelea miradi ya maendeleo AAKIA |publisher=Zanzibar Airports Authority |date=22 August 2026 |access-date=9 September 2026 }}</ref> === ريلوي === {{Main|زنجبار ۾ ريلوي}} زنجبار ۾ هن وقت ڪا فعال ريلوي ناهي، پر 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگوجا تي ننڍيون ريلويون هلنديون هيون. سڀ کان مشهور لائين [[اسٽون ٽائون]] ۽ [[بوبوبو]] وچ ۾ هئي. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ ٺهيل ابتدائي ريلوي نظام سلطان جي محل ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندو هو. بعد ۾ بوبوبو ريلوي مسافرن ۽ مال لاءِ استعمال ٿي ۽ اوڀر آفريڪا جي شروعاتي مسافر ريلوي خدمتن مان هڪ هئي. اها لائين آخرڪار بند ڪئي وئي ۽ ان جو گهڻو ڍانچو ختم ٿي ويو. === تجويز ڪيل زنجبار پل === زنجبار کي تنزانيا جي مکيه سرزمين سان سڌي زميني رابطي ذريعي ڳنڍڻ لاءِ هڪ وڏي پل جي تجويز وقت بوقت سامهون آئي آهي. تجويز ڪيل [[زنجبار پل]] جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''50 ڪلوميٽر''' ٻڌائي وئي آهي ۽ اها انگوجا کي دارالسلام ڀرسان مکيه سرزمين سان ڳنڍڻ لاءِ تصور ڪئي وئي آهي. 2023ع ۾ تنزانيا جي حڪومت ٻڌايو هو تہ منصوبي بابت هڪ چيني انجنيئرنگ ڪمپني سان ڳالهيون هلي رهيون هيون ۽ منصوبي جي اندازي لاڳت لڳ ڀڳ 2.7 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻائي وئي. پر 2025ع تائين منصوبي ۾ محدود عملي اڳڀرائي رپورٽ ٿي ۽ تعمير جي حتمي شروعاتي تاريخ مقرر نه ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.msn.com/en-gb/travel/news/the-incredible-new-2bn-bridge-in-africa-that-would-be-the-continent-s-longest/ar-AA1zykzW |title=The incredible new £2bn bridge in Africa that would be the continent's longest |website=MSN |date=20 February 2025 |access-date=9 September 2026 }}</ref> جيڪڏهن لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر ڊگهي اها پل مڪمل ٿئي ٿي تہ اها آفريڪا جي موجوده ڊگهن پلن کان گهڻي ڊگهي هوندي؛ تنهن هوندي بہ اها اڃا تجويز ڪيل منصوبو آهي، تعمير هيٺ پل نه آهي. === آمدرفت جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''زنجبار جي آمدرفت جو ڍانچو''' ! style="background:#264653;color:white;" | شعبو ! style="background:#2A9D8F;color:white;" | مکيه ڍانچو ! style="background:#457B9D;color:white;" | جغرافيائي ڪردار ! style="background:#E9C46A;color:#202020;" | موجوده حيثيت |- | روڊ | لڳ ڀڳ 1,800 ڪلوميٽر جو نيٽ ورڪ | انگوجا ۽ پيمبا اندر زميني آمدرفت | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | عوامي آمدرفت | [[دالا دالا]]، ٽيڪسي ۽ ٻيون گاڏيون | شهري ۽ ٻهراڙيءَ جا رستا | فعال |- | مسافر فيري | دارالسلام–زنجبار ۽ انگوجا–پيمبا | ٻيٽن ۽ مکيه سرزمين وچ ۾ رابطو | روزاني خدمتون |- | بندرگاهه | مالندي، ماروهوبي، فومبا، ويٽي، مڪواني ۽ ٻيا | مسافر ۽ واپاري آمدرفت | فعال / جديدڪاري هيٺ |- | هوائي آمدرفت | [[عبيد اماني ڪرومي بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[پيمبا ايئرپورٽ]] | ملڪي ۽ بين الاقوامي رابطا | فعال ۽ توسيع هيٺ |- | ريلوي | تاريخي اسٽون ٽائون–بوبوبو لائين | تاريخي اندروني آمدرفت | بند |- | تجويز ڪيل پل | لڳ ڀڳ 50 ڪلوميٽر | انگوجا–مکيه تنزانيا | صرف تجويز |} == پڻ ڏسو == * [[سلطنت زنجبار]] * [[زنجبار انقلاب]] * [[زنجبار جي تاريخ]] * [[زنجبار ٻيٽ-جهڳٽو]] * [[انگوجا]] * [[پيمبا ٻيٽ]] * [[اسٽون ٽائون]] * [[زنجبار ۾ سياحت]] * [[زنجبار ڳاڙهو ڪولوبس]] * [[تنزانيا]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.zanzibar.go.tz/ زنجبار جي انقلابي حڪومت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260912164217/http://www.zanzibar.go.tz/ |date=2026-09-12 }} * [https://zanzibarassembly.go.tz/ زنجبار جو ايوان نمائندگان] * [https://whc.unesco.org/en/list/173 يونيسڪو: اسٽون ٽائون آف زنجبار] [[زمرو:زنجبار]] [[زمرو:تنزانيا جا نيم خودمختيار علائقا]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا]] [[زمرو:تنزانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]] [[زمرو:آفريڪا جا تاريخي علائقا]] 7teupqs9alu5uzoql2vtyfeietbqpjy 0 57747 412909 389965 2026-09-17T03:35:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412909 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ديپيڪا پڙوڪون، ديپيڪا پڊوڪون Deepika Padukone | image = Deepika Padukone Cannes 2018 (cropped).jpg | alt = Deepika Padukone is seen smiling at the camera | caption = پڊوڪون [[2018 ڪين فلم فيسٽيول]] ۾ | birth_date = {{birth date and age |df=yes|1986|1|5}} | birth_place = [[ڪوپينهيگن]], ڊينمارڪ | nationality = انڊين | occupation = {{hlist|ايڪٽريس|فلم پروڊيوسر}} | yearsactive =سال 2005–کان هيئنر تائين | father = [[پرڪاش پڊوڪون]] | spouse = {{marriage|[[رنوير سنگھ]]|2018}} | works = [[ديپيڪا پڊوڪون فلمو گرافي|سموري فهرست]] | awards = [[ديپيڪا پڊوڪون کي مليل ايوارڊز ۽ نامزدگين جي فهرست|مڪمل فهرست]] | website = {{URL|deepikapadukone.com}} }} '''ديپيڪا پڊوڪون''' ({{lang-en|Deepika Padukone}}) (تاريخِ جنم : 5 جنوري 1986) هڪ [[ڀارت]]ي [[باليووڊ]] اداڪارڻ آهي. سندس شمار دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو وٺندڙ اداڪارڻين ۾ ٿيندو آهي. هن ٽي ڀيرا [[فلم فيئر ايوارڊ]]ن سميت ڪيترائي ٻيا اعزاز کٽيا آهن. کيس ڀارت جي چند مشهور ۽ پُرڪشش ماڻهن ۾ ڪيو ويندو آهي. پڊوڪون هڪ مشهور بيڊمينٽن رانديگر پرڪاش پڊوڪون جي گهراڻو ۾ جنم ورتو هيو، جيڪو اُن وقت ڪوپن هيگن، ڊينمارڪ ۾ رهندڙ هيو. سندس پالنا (پرورش) بنگلور (ڀارت) ۾ ٿي. ديپيڪا شروعاتي ننڍپڻ  واري ڄمار کان ئي ملڪي سطح تي بيڊمينٽن راند کيڏڻ شروع ڪئي هئي، پر  فيشن ماڊل بڻجڻ جي لاءِ هن راند کيڏڻ واري ڪيريئر کي ڇڏي ڏنو. جلد ئي هن کي فلمن ۾ ڪم ڪرڻ جي آڇ ملڻ لڳي. پڊوڪون 2006 ۾ سيکڙاٽ اداڪارا طور فلم صندل وڊ<ref>[https://www.thequint.com/entertainment/2016/07/19/sandalwood-the-film-and-entertainment-industry-in-karnataka]</ref> ۾ پنهنجي پهرئين فلم '''ايشوريا'''  (جيڪا ڪنڙا ٻولي ۾ هئي)  ۾ اداڪاري جا جوهر ڏيکاريا. [[2007ع]]  ۾ سندس ڏاڍي مقبول پهرئين بالي وڊ فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' منظر عام تي آئي، جنهن ۾ هن ٻهروپ ڪردار نڀايو. پنهنجي زبردست اداڪاري جي عيوض ان فلم تي کيس بهترين سيکڙاٽ اداڪارڻ لاءِ فلم فيئر اعزاز مليو هيو. == شروعاتي زندگي == [[ديپيڪا پڊوڪون]] 5 جنوري 1986ع تي [[ڪوپن هيگن]]، [[ڊينمارڪ]] ۾ [[ڪونڪني ٻولي|ڪونڪني]] ڳالهائيندڙ والدين جي گهر ۾ پيدا ٿي.<ref name="bio">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|title=Biography: Deepika Padukone|access-date=6 August 2013|date=23 July 2012|work=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231022055/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Celebrity/Deepika-Padukone/894255-Profile.aspx|archive-date=31 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Baksi|first=Dibyojyoti|title=Shah Rukh Khan made Deepika Padukone learn Tamil|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|access-date=18 August 2013|newspaper=Hindustan Times|date=13 June 2013|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821034850/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Shah-Rukh-Khan-made-Deepika-Padukone-learn-Tamil/Article1-1075508.aspx|url-status=dead}}</ref> سندس والد [[پرڪاش پڊوڪون]] بين الاقوامي شهرت يافته اڳوڻو [[بيڊمنٽن]] رانديگر آهي، جڏهن ته سندس ماءُ اُجالا پڊوڪون سفري ايجنٽ آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|title=She's the model of success|work=[[The Star (South Africa)|The Star]]|date=4 August 2008|access-date=29 August 2013|archive-date=10 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610213030/http://www.highbeam.com/doc/1G1-182121908.html|url-status=dead|via=Highbeam}}</ref> سندس ننڍي ڀيڻ [[انيشا پڊوڪون]] هڪ [[گولف]] رانديگرياڻي آهي.<ref>{{cite news|last=Kaura|first=Neha|title=Deepika's link-ups don't bother us, says sister|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|access-date=2 July 2013|newspaper=The Times of India|date=11 June 2012|archive-date=6 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106032230/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-11/news-interviews/32156802_1_anisha-link-ups-film-industry|url-status=dead}}</ref> سندس ڏاڏو [[راميش پڊوڪون]] [[ميسور بيڊمنٽن ايسوسيئيشن]] جو سيڪريٽري رهيو.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/an-exciting-tournament/article3185184.ece|title=An exciting tournament|newspaper=The Hindu|date=5 January 2006|access-date=3 August 2015}}</ref> پڊوڪون جي ڄمڻ کان هڪ سال پوءِ سندس خاندان [[بنگلور]]، [[ڀارت]] منتقل ٿي ويو.<ref name="toi interview">{{cite news|last=Gupta|first=Priya|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|title=Ranbir and I are still friends: Deepika Padukone|access-date=29 August 2013|date=13 October 2012|newspaper=[[The Times of India]]|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194219/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-13/news-interviews/34414302_1_deepika-padukone-badminton-father|url-status=dead}}</ref> هن [[صوفيا هاءِ اسڪول، بنگلور]] مان اسڪولي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ [[مائونٽ ڪارمل ڪاليج، بنگلور]] مان پري يونيورسٽي تعليم مڪمل ڪئي.<ref>{{cite web|title=Just How educated are our Bollywood heroines?: Deepika Padukone|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#3|work=[[Rediff.com]]|access-date=6 August 2013}}</ref> بعد ۾ هن [[اندرا گانڌي نيشنل اوپن يونيورسٽي]] ۾ [[بي اي]] جي ڊگري لاءِ [[سماجيات]] ۾ داخلا ورتي، پر ماڊلنگ جي مصروفيتن سبب تعليم اڌ ۾ ڇڏي ڏنائين.<ref name="toi interview"/><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Deepika-Padukone-has-not-put-studies-on-back-burner/articleshow/2661901.cms|work=The Times of India|title=Deepika Padukone has not put studies on back-burner|access-date=6 August 2013|date=30 December 2007}}</ref> == پيشورانه زندگي == [[ديپيڪا پڊوڪون]] پهريون ڀيرو 2005ع ۾ [[هميش ريشميا]] جي [[ميوزڪ وڊيو]] ''"نام آهي تيرا"'' ۾ نظر آئي.<ref name="video">{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Deepika Padukone in awe of beauty pageant winners|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|access-date=3 August 2013|newspaper=[[The Times of India]]|date=17 November 2011|archive-date=28 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928194304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-17/news-interviews/30409840_1_beauty-pageant-beauty-contest-music-video|url-status=dead}}</ref> هن 2006ع ۾ [[ڪنڙ فلمي صنعت|ڪنڙ فلم]] ''[[ايشوريا (2006ع فلم)|ايشوريا]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪندي فلمي دنيا ۾ قدم رکيو.<ref name="debut">{{cite web|last=Vijayasarathy|first=R.G.|title=Deepika's Aishwarya is a must watch|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15aish.htm|work=[[Rediff.com]]|date=15 September 2006|access-date=3 August 2013}}</ref> 2007ع ۾ هن [[فراح خان]] جي هدايتڪاري هيٺ ٺهيل فلم ''[[اوم شانتي اوم]]'' ذريعي [[هندي فلم]]ن ۾ شروعات ڪئي، جنهن ۾ هن [[شاهه رخ خان]] سان گڏ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web|last=Adarsh|first=Taran|title=Movie Review: Om Shanti Om|date=7 November 2007|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=18 December 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBYXxYy?url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/54373|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}</ref> هن اداڪاري تي کيس [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]] مليو ۽ بهترين اداڪارا لاءِ پڻ نامزد ڪيو ويو. 2008ع ۾ سندس واحد فلم ''[[بچنا اي حسينو]]'' هئي، جنهن ۾ هن [[رنبير ڪپور]] جي محبوبائن مان هڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|last=Joshi|first=Namrata|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|title=Movie Review: Bachna Ae Haseeno|access-date=19 July 2013|date=1 September 2008|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwBjSin0?url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238292|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}</ref> 2009ع ۾ سندس پهرين رليز [[اڪشي ڪمار]] سان گڏ ڪنگ فو مزاحيه فلم ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]'' هئي، جيڪا باڪس آفيس تي ناڪام رهي.<ref>{{cite web|title=Top Lifetime Grossers Worldwide (US $)|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=348&catName=TGlmZXRpbWUgV29ybGR3aWRlIEluIFVTICQ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602093609/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU=|archive-date=2 June 2013|access-date=11 November 2010|publisher=[[Box Office India]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Sharma|first1=Amit|last2=Verma Ambwani|first2=Meenakshi|title=Chandni Chowk to China crosses Rs 33 cr at local box office|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|work=[[The Economic Times]]|date=20 January 2009|access-date=6 August 2013|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091941/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-01-20/news/27650181_1_domestic-box-office-bollywood-film-kinng|url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ [[امتياز علي]] جي رومانوي فلم ''[[لو آج ڪل]]'' عالمي سطح تي {{INRConvert|1.2|b}} ڪمائي حاصل ڪئي<ref name="top">{{cite web|date=11 May 2012|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat=|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=4409&nCat=|archive-date=5 November 2013|access-date=13 October 2013|publisher=Box Office India}}</ref> ۽ کيس ٻيهر [[فلم فيئر انعام]] ۾ بهترين اداڪارا لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref name="ff09">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/725/|title=Nominations for 55th Idea Filmfare Awards 2009|website=[[Bollywood Hungama]]|date=11 February 2010|access-date=27 April 2011}}</ref> 2010ع ۾ سندس پنج فلمون رليز ٿيون. انهن مان مزاحيه فلم ''[[هائوس فل]]'' واپاري لحاظ کان ڪامياب رهي،<ref name="top"/> جڏهن ته ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]''، ''[[لفنگي پرندي]]''، ''[[بريڪ ڪي بعد]]'' ۽ ''[[کيلين هم جي جان سي]]'' باڪس آفيس تي ناڪام رهيون.<ref name="bo2010">{{cite web|title=Box Office 2010|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&catName=MjAxMA==|archive-date=14 October 2013|access-date=14 May 2012|publisher=Box office India}}</ref> 2011ع ۾ به سندس فلمون ''[[آرڪشن]]'' ۽ ''[[ديسي بوائز]]'' اميدن مطابق ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيون.<ref name="making">{{cite news|last=Pal|first=Chandrima|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|title=The making of Deepika Padukone|access-date=27 July 2013|date=17 June 2013|newspaper=The Times of India|archive-date=27 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627020227/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-17/news-interviews/40009313_1_deepika-padukone-cocktail-and-deepika-imtiaz-ali|url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ [[هومي اداجانيا]] جي فلم ''[[ڪاڪٽيل]]'' ۾ هڪ جذباتي ۽ بي فڪر پارٽي گرل جو ڪردار سندس ڪيريئر لاءِ اهم موڙ ثابت ٿيو.<ref name="making"/><ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|title=Was conscious about my look in Cocktail: Deepika|work=[[India Today]]|date=11 July 2012|access-date=10 August 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCBnq5n?url=http://indiatoday.intoday.in/story/cocktail-deepika-padukone-daina-penty-saif-ali-khan/1/207582.html|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}</ref> هن جي اداڪاري کي نقادن ساراهيو ۽ کيس ڪيترن ئي انعامن لاءِ نامزد ڪيو ويو.<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|title=Critics verdict: Cocktail works, but in bits|work=[[Hindustan Times]]|date=13 July 2012|access-date=7 October 2013|archive-date=25 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174625/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-Verdict-Cocktail-works-but-in-bits/Article1-888260.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="awards">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|title=Deepika Padukone — Awards|access-date=5 September 2013|website=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6JwCqDjGs?url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/1856|archive-date=27 September 2013|url-status=live}}</ref> 2013ع سندس ڪيريئر جو سڀ کان ڪامياب سال ثابت ٿيو. ان سال سندس چار فلمن مان ٽي فلمن ڀارت ۾ {{INRConvert|1|b}} کان وڌيڪ ڪمائي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|title=Top India Nett Grossers All Time|url=http://boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|access-date=4 December 2013|publisher=Box Office India|archive-date=25 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150725210339/http://www.boxofficeindia.com/Collections/net_box_office/?fm=1#.Vb8tW7UpqA4|url-status=dead}}</ref> انهن ۾ ''[[يه جواني هي ديواني]]'' ۽ ''[[چنائي ايڪسپريس]]'' شامل هيون، جيڪي بالي ووڊ جي سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ فلمن مان شمار ٿين ٿيون.<ref>{{cite news|last=Goyal|first=Divya|title=Yeh Jawaani Hai Deewani is Ranbir Kapoor, Deepika Padukone's biggest hit|url=http://archive.indianexpress.com/news/yeh-jawaani-hai-deewani-is-ranbir-kapoor-deepika-padukone-s-biggest-hit/1127672/|access-date=1 July 2013|work=[[The Indian Express]]|date=1 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Dhoom 3 All Time Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6355&nCat|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6355&nCat|archive-date=2 January 2014|access-date=3 January 2014|publisher=Box Office India}}</ref> ساڳئي سال هن ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]'' ۾ ''ليلا'' جو ڪردار ادا ڪرڻ تي [[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]] حاصل ڪيو.<ref name="ff13">{{cite web|title=Filmfare Awards 2014: Deepika Padukone wins Best Actress award, Farhan Akhtar Best Actor|url=http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|publisher=CNN-IBN|date=25 January 2014|access-date=25 January 2014|archive-date=25 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125110704/http://ibnlive.in.com/news/filmfare-awards-2014-deepika-padukone-wins-best-actress-award-farhan-akhtar-best-actor/447639-8-66.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=KBR|first=Upala|title=Party girl Deepika Padukone gets serious|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-party-girl-deepika-padukone-gets-serious-1819664|work=[[Daily News and Analysis]]|date=7 April 2013|access-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://variety.com/2013/film/reviews/film-review-ram-leela-1200841506/|title=Film Review: 'Ram-Leela'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|date=16 November 2013|access-date=28 June 2015|last=Chute|first=David}}</ref> 2014ع ۾ هن [[تامل ٻولي|تامل]] موشن ڪيپچر اينيميشن فلم ''[[ڪوچادايان]]'' ۾ ڪم ڪيو.<ref name="kocha">{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/deepika-padukone-working-in-kochadaiiyaan-was-an-experience-637867|title=Deepika Padukone: Working in Kochadaiiyaan was an experience|publisher=[[NDTV]]|date=10 March 2014|access-date=23 March 2014}}</ref> ساڳئي سال هن ''[[فائنڊنگ فني]]'' ۾ هڪ نوجوان بيوه ۽ ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]'' ۾ بار ڊانسر جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="fanny">{{cite news|last=Kumar|first=Anuj|title=Finding fanny: Lost and found|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/finding-fanny-review/article6404665.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=29 November 2014|date=12 September 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Masand|first=Rajeev|url=http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|title='Happy New Year' review|date=25 October 2014|access-date=9 November 2014|publisher=CNN-IBN|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111041401/http://ibnlive.in.com/news/happy-new-year-review-if-indulgences-were-trimmed-this-might-have-been-a-more-enjoyable-film/508330-8-66.html|url-status=dead}}</ref> 2015ع ۾ پڊوڪون [[اميتابھ بچن]] ۽ [[عرفان خان]] سان گڏ [[شوجيت سرڪار]] جي تنقيدي طور ساراهيل مزاحيه-ڊراما فلم ''[[پيڪو]]'' ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Chatterjee">{{cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|title=Piku Movie Review|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|publisher=NDTV|date=8 May 2015|access-date=10 May 2015|archive-date=10 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510190128/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/piku-movie-review-1124|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title=Box Office Collection: Deepika's 'Piku' Crosses 50 Crore Mark Worldwide; Sunny Leone's 'Kuch Kuch Locha Hai' a Disaster|url=http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-deepikas-piku-crosses-50-crore-mark-worldwide-sunny-leones-kuch-kuch-632416|work=[[International Business Times]]|date=14 May 2015|access-date=8 June 2015}}</ref> ``` == فلمون == {| class="wikitable" |+ چاٻي | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=اهي فلمون جيڪي اڃا رليز نه ٿيون آهن}} | انهن فلمن کي ظاهر ڪري ٿو جيڪي اڃا رليز نه ٿيون آهن |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | سال ! scope="col" | ڪردار ! scope="col" | هدايتڪار ! scope="col" class="unsortable" | نوٽس ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|حوالا|حوالو/حوالا}} |- ! scope="row"| ''[[ايشوريا (فلم)|ايشوريا]]'' | 2006 | ايشوريا | {{sortname|اندراجيت|لنڪيش}} | [[ڪرناٽڪ جي سينيما|ڪنڙ فلم]] | style="text-align: center;"| <ref name="debut"/> |- ! scope="row"| ''[[اوم شانتي اوم]]'' | 2007 | شانتي پريا / سينڊي{{efn|name=dual|پڊوڪون هن فلم ۾ ٻٽو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web|title="Deepika plays a double role in Chandni Chowk To China" — Nikhil Advani|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/news/type/view/id/4799/newsid/1218730|website=[[Bollywood Hungama]]|date=15 April 2008|access-date=10 May 2015}}</ref>}} | {{sortname|فراح|خان}} | [[فلم فيئر بهترين نئين اداڪارا انعام]]<br /> نامزد—[[فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام]] | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|title=Om Shanti Om (2007)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref><br/><ref>{{cite web|title=Debutants bag most Filmfare nominations|url=http://www.ibnlive.com/videos/india/filmfare-nominations-e9-282299.html|publisher=CNN-IBN|date=6 February 2008|access-date=2 March 2014|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307050858/https://www.news18.com/|url-status=dead}}</ref><br/><ref>{{cite web|title=Chak De, Taare Zameen Par rule 53rd Filmfare awards|url=http://www.ibnlive.com/videos/india/53rd-filmfare-awards-winners-283672.html|publisher=CNN-IBN|date=24 February 2008|access-date=2 March 2014|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307050854/https://www.news18.com/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[بچنا اي حسينو]]'' | 2008 | گائتري | {{sortname|سڌارٿ|آنند}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bachna Ae Haseeno (2008)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/58416|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[چاندني چوڪ ٽو چائنا]]'' | 2009 | سکِي /<br/>مياو مياو{{efn|name=dual}} | {{sortname|نکل|آڏواڻي}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Chandni Chowk To China (2009)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/chandni_chowk_to_china/|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=7 October 2013}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[بلو]]'' | 2009 | پاڻ | [[پريادرشن]] | گيت "Love Mera Hit Hit" ۾ خاص ظهور | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-not-interested-in-doing-cameos-anymore/|title=Deepika Padukone not interested in doing cameos anymore|work=The Indian Express|date=11 August 2014 |access-date=3 June 2014}}</ref><br/><ref>{{cite web |url=http://www.filmjournal.com/content/film-review-billu-barber |title=Film Review: Billu Barber |author=Lovece, Frank |work=[[Film Journal International]] |date=19 February 2009 |access-date=20 June 2014 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112959/http://www.filmjournal.com/content/film-review-billu-barber |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row"| ''[[لو آج ڪل]]'' | 2009 | {{sort|Pandit|ميرا پنڊت}} | {{sortname|امتياز|علي|link=Imtiaz Ali (director)}} | نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام | style="text-align: center;"| <ref name="ff09"/><br/><ref>{{cite web|last=Jamkhandikar|first=Shilpa|title=Love Aaj Kal: Not very original but it works|url=http://blogs.reuters.com/indiamasala/2009/07/31/love-aaj-kal-not-very-original-but-it-works/|publisher=[[Reuters]]|date=31 July 2009|access-date=10 May 2015|archive-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080934/http://blogs.reuters.com/indiamasala/2009/07/31/love-aaj-kal-not-very-original-but-it-works/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[مين اور مسز کنا]]'' | 2009 | رائنا | {{sortname|پريم|سوني}} | خاص ظهور | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|title=Main Aurr Mrs Khanna (2009)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/65160|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[ڪارٿڪ ڪالنگ ڪارٿڪ]]'' | 2010 | {{sort|Mukherjee|شونالي مکرجي}} | {{sortname|وجي|لالواڻي|nolink=yes}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Karthik Calling Karthik (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/66265|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[هائوس فل]]'' | 2010 | سينڊي | {{sortname|ساجد|خان}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Nahta|first=Komal|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-review-housefull-is-a-comedy-of-errors-1377429|title=Review: 'Housefull' is a comedy of errors|work=Daily News and Analysis|date=30 April 2010|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[لفنگي پرندي]]'' | 2010 | {{sort|Palkar|پنڪي پالڪر}} | {{sortname|پرديپ|سرڪار}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Lafangey Parindey (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/536234|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[بريڪ ڪي بعد]]'' | 2010 | {{sort|Khan|عاليه خان}} | {{sortname|دانش|اسلم}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Break Ke Baad (2010)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/525393|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[کيلين هم جي جان سي]]'' | 2010 | {{sort|Dutta|[[ڪلپنا دتا]]}} | {{sortname|آشوتوش|گوارڪر}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Behrawala|first=Krutika|title=History re-created|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/history-recreated/article902454.ece|work=The Hindu|date=21 November 2010|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[دم مارو دم (فلم)|دم مارو دم]]'' | 2011 | بي نالو | {{sortname|روهن|سپي}} | گيت "Dum Maaro Dum Mit Jaaye Gham" ۾ خاص ظهور | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Lalwani|first=Vickey|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-04/news-interviews/28359126_1_deepika-padukone-lyrics-rohan-sippy|title=Deepika's Dum Maro Dum with a twist|work=The Times of India|access-date=27 April 2011|date=4 February 2011|archive-date=23 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523184302/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-04/news-interviews/28359126_1_deepika-padukone-lyrics-rohan-sippy|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[آرڪشن]]'' | 2011 | {{sort|Anand|پوربي آنند}} | {{sortname|پرڪاش|جها}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Aarakshan (2011)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/537925|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[ديسي بوائز]]'' | 2011 | {{sort|Awasthi|راڌيڪا اوستي}} | {{sortname|روهت|ڌون|nolink=yes}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Desi Boyz (2011)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/537930|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=10 May 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[ڪاڪٽيل (2012ع فلم)|ڪاڪٽيل]]'' | 2012 | {{sort|Malaney|ويرونيڪا ملاني}} | {{sortname|هومي|اداجانيا}} | نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام | style="text-align: center;"|<ref name="awards"/><br/><ref>{{cite web|title=Cocktail (2012)|url=http://www.rottentomatoes.com/m/cocktail_2012/|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=7 October 2013}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[ريس 2]]'' | 2013 | ايلينا | [[عباس-مستان]] | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Deepika Padukone as Elena in Race 2|url=http://www.mid-day.com/videos/deepika-padukone-as-elena-in-race-2/9041|work=[[Mid Day]]|date=12 November 2012|access-date=10 August 2013}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[بمبئي ٽاڪيز (فلم)|بمبئي ٽاڪيز]]'' | 2013 | پاڻ | گهڻا{{efn|''[[بمبئي ٽاڪيز (فلم)|بمبئي ٽاڪيز]]'' چئن مختصر فلمن تي مشتمل هئي، جن جي هدايتڪاري [[انوراگ ڪشپ]]، [[دباکر بينرجي]]، [[زويا اختر]] ۽ [[ڪرڻ جوهر]] ڪئي.<ref>{{cite news|title=Bollywood Directors Join Hands to Pay Homage to Indian Cinema|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/news-interviews/31599052_1_cinema-karan-johar-indian-films|work=The Times of India|date=7 May 2012|access-date=28 January 2012|archive-date=22 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622040500/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/news-interviews/31599052_1_cinema-karan-johar-indian-films|url-status=dead}}</ref>}} | گيت "[[اپنا بمبئي ٽاڪيز]]" ۾ خاص ظهور | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Sridevi, Shah Rukh, Aamir and a galaxy of stars in Bombay Talkies song|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/sridevi-shah-rukh-aamir-and-a-galaxy-of-stars-in-bombay-talkies-song-632949|publisher=NDTV|date=26 April 2013|access-date=10 January 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[يه جواني هي ديواني]]'' | 2013 | {{sort|Talwar|نينا تلوار}} | {{sortname|ايان|مکرجي}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Gupta|first=Pratim D.|title='Naina is the way I am'|url=http://www.telegraphindia.com/1130618/jsp/t2/story_17017461.jsp#.VW6oyUaSiao|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=18 June 2013|access-date=31 May 2015|archive-date=24 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151024102517/http://www.telegraphindia.com/1130618/jsp/t2/story_17017461.jsp#.VW6oyUaSiao|url-status=dead}}</ref><br/><ref>{{cite news|title=First look: Ranbir-Deepika's 'Yeh Jawaani Hai Deewani'|url=http://www.mid-day.com/photos/first-look-ranbir-deepikas-yeh-jawaani-hai-deewani/4751#sthash.MCOMFo39.dpuf|work=Mid Day|access-date=4 June 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[چنائي ايڪسپريس]]'' | 2013 | {{sort|Azhagusundaram|مينالوچني}}<br/>ازهاگوسندرم | {{sortname|روهت|شيٽي}} | نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Baliga|first=Shashi|title=Aiyo! Deepika outshines SRK|url=http://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/shashi-baliga/aiyo-deepika-outshines-srk/article5022841.ece|work=The Hindu|date=15 August 2013|access-date=3 June 2015}}</ref><br/><ref>{{cite news|title=59th Filmfare Awards: Complete list of nominees 2014|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/59th-Filmfare-Awards-list-Complete-list-of-nominees-2014/articleshow/28831289.cms?|work=The Times of India|date=15 January 2014|access-date=3 June 2015}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[گوليون ڪي راسليلا رام ليلا]]'' | 2013 | ليلا | {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}} | فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام | style="text-align: center;"|<ref name="ff13"/><br/><ref>{{cite news|last=Iyer|first=Meena|title=Ram-Leela|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Ram-Leela/movie-review/25770699.cms|access-date=15 November 2013|work=The Times of India|date=14 November 2013}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[ڪوچادايان]]'' | 2014 | شهزادي ودھنا | {{sortname|سوندريا آر.|اشون}} | [[تامل ناڊو جي سينيما|تامل فلم]]<br/>اينيميشن فلم | style="text-align: center;"|<ref name="kocha"/> |- ! scope="row"| ''[[فائنڊنگ فني]]'' | 2014 | اينجي | {{sortname|هومي|اداجانيا}} | انگريزي ٻوليءَ جي فلم | style="text-align: center;"|<ref name="fanny"/> |- ! scope="row"| ''[[هيپي نيو ايئر (2014ع فلم)|هيپي نيو ايئر]]'' | 2014 | {{sort|Joshi|موهني جوشي}} | {{sortname|فراح|خان}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-don-t-compare-my-character-from-happy-new-year-with-madhuri-dixit-s-mohini-says-deepika-padukone-2027973|title=Don't compare my character from 'Happy New Year' with Madhuri Dixit's Mohini, says Deepika Padukone|date=20 October 2014|access-date=9 November 2014|work=Daily News and Analysis}}</ref> |- ! scope="row"| ''مائي چوائس'' | 2015 | پاڻ | {{sortname|هومي|اداجانيا}} | مختصر فلم | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/watch-deepika-padukone-in-homi-adajania-s-short-film-on-women-empowerment/article1-1331770.aspx|title=Deepika Padukone fights for women's empowerment: My body, my choice|date=30 March 2015|access-date=3 June 2015|work=Hindustan Times|archive-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523004309/http://www.hindustantimes.com/bollywood/watch-deepika-padukone-in-homi-adajania-s-short-film-on-women-empowerment/article1-1331770.aspx|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[پيڪو]]'' | 2015 | پيڪو بينرجي | {{sortname|شوجيت|سرڪار}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/piku-review-your-verdict-on-deepikas-film-761653|title=Piku Review: Your Verdict on Deepika's Film|publisher=NDTV|date=9 May 2015|access-date=5 June 2015}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[تماشا (فلم)|تماشا]]'' | 2015 | {{sort|Maheshwari|تارا مهيشوَري}} | {{sortname|امتياز|علي|link=Imtiaz Ali (director)}} | پوسٽ پروڊڪشن | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1150124/jsp/t2/story_9844.jsp#.VMNOJV2t-o9|title=Tete a tea With DP|date=24 January 2015|access-date=28 January 2015|work=The Telegraph|last=Kumar|first=Karo Christine|archive-date=1 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201201056/http://www.telegraphindia.com/1150124/jsp/t2/story_9844.jsp#.VMNOJV2t-o9|url-status=dead}}</ref><br/><ref name="schedule">{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/I-will-never-hurt-Ranbir-Deepika-Padukone/articleshow/47496104.cms|title=I will never hurt Ranbir: Deepika|date=1 June 2015|access-date=3 June 2015|work=[[Mumbai Mirror]]|last=Bhattacharya|first=Roshmila|archive-date=3 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150603031133/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/I-will-never-hurt-Ranbir-Deepika-Padukone/articleshow/47496104.cms|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[باجي رائو مستاني (فلم)|باجي رائو مستاني]]'' | 2015 | [[مستاني]] | {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}} | نامزد—فلم فيئر بهترين اداڪارا انعام | style="text-align: center;"|<ref name="schedule"/><br/><ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-deepika-padukone-joins-beau-ranveer-singh-for-bajirao-mastani-shoot-2046716|title=Deepika Padukone joins beau Ranveer Singh for 'Bajirao Mastani' shoot|work=Daily News and Analysis|date=24 December 2014|access-date=25 December 2014}}</ref><br/><ref>{{cite news|url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-61st-britannia-filmfare-awards-11809.html|title=Deepika Padukone gets nominated for Filmfare Best Actor in a leading role for the film 'Bajirao Mastani'|work=Filmfare|date=11 January 2016|access-date=25 March 2018}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[ٽرپل ايڪس: ريٽرن آف زينڊر ڪيج (فلم)|ٽرپل ايڪس: ريٽرن آف زينڊر ڪيج]]'' | 2017 | [[سيرينا انگر]] | {{sortname|ڊي. جي.|ڪارسو}} | آمريڪي فلم | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |last=Goyal |first=Divya |title=Deepika Padukone Wraps xXx 3 Shoot and in Such Style |url=http://movies.ndtv.com/hollywood/deepika-padukone-wraps-xxx-3-shoot-and-in-such-style-1405905 |publisher=NDTV |date=13 May 2016 |access-date=14 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513123136/http://movies.ndtv.com/hollywood/deepika-padukone-wraps-xxx-3-shoot-and-in-such-style-1405905 |archive-date=13 May 2016 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[رابتا (فلم)|رابتا]]'' | 2017 | {{mdash}} | {{sortname|دنيش|وجن}} | گيت "رابتا" ۾ خاص ظهور | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Deepika Padukone in Raabta song teaser is making Sushant Singh Rajput drool. He is not the only one |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-in-raabta-song-teaser-is-making-sushant-singh-rajput-drool-raabta-teaser-4630061/ |work=The Indian Express |date=27 April 2017 |access-date=27 April 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427080252/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/deepika-padukone-in-raabta-song-teaser-is-making-sushant-singh-rajput-drool-raabta-teaser-4630061/ |archive-date=27 April 2017 }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[پدماوت]]'' | 2018 | [[راڻي پدمني|راڻي پدماوتي]] | {{sortname|سنجئه ليلا|ڀنسالي}} | | style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|last=Bhatia|first=Uday|title=Film Review: Padmaavat|url=http://www.livemint.com/Leisure/fVQhrPmhAkRBHm97MvpaDK/Film-Review-Padmaavat.html|access-date=15 February 2018|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|date=24 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130023037/http://www.livemint.com/Leisure/fVQhrPmhAkRBHm97MvpaDK/Film-Review-Padmaavat.html|archive-date=30 January 2018}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" | ''[[زيرو (2018ع فلم)|زيرو]]'' {{dagger|alt=فلم اڃا رليز نه ٿي آهي}} | 2018 | پاڻ | {{sortname|آنند ايل.|رائي}} | خاص ظهور | style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|last=Sen|first=Sushmita|title=Deepika Padukone Reveals interesting details about her cameo in Shah Rukh Khan's movie|url=http://www.ibtimes.co.in/deepika-padukone-reveals-interesting-details-about-her-cameo-shah-rukh-khans-movie-746007|access-date=1 November 2016|work=International Business Times|date=18 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021312/http://www.ibtimes.co.in/deepika-padukone-reveals-interesting-details-about-her-cameo-shah-rukh-khans-movie-746007|archive-date=12 November 2017}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[ڇپاڪ]]'' | 2020 | مالتي | [[ميگھنا گلزار]] | | |} == ميوزڪ وڊيوز ۾ ظهور == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col"| عنوان ! scope="col"| سال ! scope="col"| ڪردار ! scope="col"| پيش ڪندڙ ! scope="col"| البم ! scope="col" class="unsortable" | {{Tooltip|حوالا|حوالو/حوالا}} |- ! scope="row"| "نام آهي تيرا" | 2005 | بي نالو | [[هميش ريشميا]] | ''آپ ڪا سرور'' | style="text-align: center;"| <ref name="video"/><br/><ref>{{cite web|title=Naam Hai Tera|url=http://www.saavn.com/p/song/hindi/Aap-Kaa-Surroor/Naam-Hai-Tera/FzxeSBlhdGw|publisher=[[Saavn]]|access-date=16 January 2015}}</ref> |- ! scope="row"| "[[ملي سر ميرا تمهارا|ڦر ملي سر ميرا تمهارا]]" | 2010 | پاڻ | مختلف | {{mdash}} | style="text-align: center;"| <ref>{{cite news|title=Amitabh launches new version of Mile sur mera tumhara|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/amitabh-launches-new-version-of-mile-sur-mera-tumhara/article1-501675.aspx|work=Hindustan Times|date=25 January 2010|access-date=7 June 2015|archive-date=8 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708033525/http://www.hindustantimes.com/india-news/amitabh-launches-new-version-of-mile-sur-mera-tumhara/article1-501675.aspx|url-status=dead}}</ref> |} == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{ڪامنز|Deepika Padukone}} * {{IMDb name|id=2138653}} * {{Rotten Tomatoes person|451735084|Deepika Padukone}} [[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڀارتي اداڪارائون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:هندستاني ڪالم نگار ناريون]] [[زمرو:ڀارتي فلمي اداڪارائون]] [[زمرو:ھندي سنيما ۾ اداڪارائون]] [[زمرو:تامل سئنيما ۾ اداڪارائون]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] 9g09876gnc6u0n4ek7a5cpssjey24t9 0 59678 412987 378814 2026-09-17T10:08:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 412987 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : (ليختنشتائن)، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. ==تاريخ== [[فائل:2008-05-19 Balzers Liechtenstein 5472.jpg|thumb| [[گٽينبرگ قلعو]]، بالزرس، لڪٽنسٽائين]] [[فائل:Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|thumb| [[فدوتز وارو قلعو]] گادي جي هنڌ تان نظر ايندي جنھن ۾ لڪٽنسٽائين جي پرنس جي رھائش گاھ واقع آهي]] [[فائل:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright| جوھان پھريون جوزف جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814عکان 1836ع تائين لڪٽنسٽائين جو پرنس ھيو]] تيرھين صديءَ ۾ جڏهن 1264ع ۾ ڪائبرگ شاھي خاندان جو لڪٽنسٽائين واري علائقي تان ڪنٽرول ختم ٿيو ته [[روڊولف پھريون، ھبسبرگ| روڊولف پھرين]] ( جيڪو 1273ع ۾ پاڪ رومي ايمپائر جو شھنشاھ بڻيو) لڪٽنسٽائين کي پنھنجي ھبسبرگ واري علائقي ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref name = Nationsencyclopedia>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Switzerland-HISTORY.html Switzerland history] Nationsencyclopedia.com. Retrieved 27 November 2009</ref><ref name = Nationsonline>[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009</ref> اھڙي طرح لڪٽنسٽائين وارو علائقو پاڪ رومي ايمپائر جو حصو ٿي ويو ۽ رومي شھنشاھ پاران [[ھوھينمس]] جي ڪائونٽن (نوابن) کي جاگير ۾ ڏنو ويو ۽ اھو جاگيري معاھدو 1699ع ۾ [[لڪٽنسٽائين شاھي خاندان]] کي وڪڻڻ تائين قائم رھيو. ان سودي سان ھن ملڪ تي لڪٽنسٽائين خاندان جو نالو پئجي ويو جيڪو اصل ۾ آسٽريا جي ھيٺين پاسي لڪٽنسٽائين قلعي سان تعلق رکندڙ ھيو جتي کين جاگير ھئي. 23 جنوري 1719 تي<ref name="creation">{{cite web|title=History, creation of Liechtenstein|url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/|website=liechtenstein.li|publisher=Liechtenstein Marketing|accessdate=1 April 2017}}</ref> ھن علائقي جي زمين جي خريداري بعد رومي ايمپائر جي شھنشاھ چارلس ڇھين جي حڪم سان فدوتز ۽ شيلنبرگ جي علائقن کي ملائي نئين پرنسپلٽي وجود ۾ آئي جنھن تي لڪٽنسٽائين نالو رکيو ويو. اھو نالو لڪٽنسٽائين خاندان جي شھزادي انٽون فلوريئن طرفان شھنشاھ جي سچائي سان خدمت جي سلي طور رکيو ويو. ان تاريخ کان لڪٽنسٽائين پاڪ رومي ايمپائر جي ھڪ خودمختيار ميمبر رياست جي حيثيت ۾ وجود ۾ آيو. حيرت واري ڳالھ اھا آھي تہ ان پرنسپلٽي جا شھزادا آسٽريا ۾ پنھنجي جاگير واري قلعي ۾ رھيا ۽ سؤ سال کان مٿي گذرڻ بعد اتي آيا. انھن ٻاھران ان تي حڪومت پئي ڪئي. اوڻويھين صديءَ ۾ فرانس جي نيپولين بوناپارٽ جنگ ڪري پاڪ رومي ايمپائر جو خاتمو آندو ۽ پوء نيپولين ان جي جاء تي 25 جولائي 1806ع ۾ [[رائن واري ڪنفيڊريشن]] قائم ڪرائي لڪٽنسٽائين جو پرنس پڻ ان ڪنفيڊريشن جو ميمبر ٿيو. 19 آڪٽوبر 1813ع تي اھا ڪنفيڊريشن ٽٽي وئي جنھن بعد 20 جون 1815ع تي لڪٽنسٽائين جرمن ڪنفيڊريشن ۾ شامل ٿي ويو جنھن جو صدر آسٽريا جو شھنشاھ ھيو. 1818ع ۾ لڪٽنسٽائين جي [[پرنس جوھان پھريون جوزف]] ھن پرنسپلٽي ۾ ھڪ محدود قسم جو آئين نافذ ڪيو. ساڳي سال پھريون ڀيرو لڪٽنسٽائين خاندان جي پرنس الوئي ٻيون ھن سرزمين تي پھريون قدم رکيو ۽ پھرين جنگ عظيم جي خاتمي تائين ھن پرنسپلٽي پھرين آسٽريائي ايمپائر سان ۽ پوءِ آسٽرو ھنگري ايمپائر سان ويجھن تعلقاتن ۾ رھي. پوئين ايمپائر جي خاتمي سان آسٽريا جي ريپبلڪ قائم ٿي جنھن بعد ھيء پرنسپلٽي ان کان علحده رھي. 1929ع ۾ پرنس فرانز پھريون 75 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو. [[فائل:Franz I von Liechtenstein in Russia.jpg|thumb|upright| [[پرنس فرانز پھريون، لڪٽنسٽائين]] 1929ع کان 1938ع تائين]] ھن جي شادي ويانا جي ھڪ مالدار يھودي خاندان جي عورت ايلزبيٿ سان ٿي ھئي. ھن جي دور ۾ نازي پارٽي جي ملڪ ۾ ڪا شاخ نہ ھجڻ باوجود ان پارٽيءَ سان ھمدردي واري تحريڪ ھن ملڪ جي نئشنل يونين پارٽي ۾ شروع ٿي چڪي ھئي ۽ اتي ايلزبيٿ جي مخالفت شروع ٿي وئي<ref>{{cite news |title= Liechtenstein: Nazi Pressure? |date= 11 April 1938 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |work= Time |location= New York |accessdate= 26 May 2010 |archive-date= 21 July 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130721035152/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |dead-url= yes |archivedate= 21 July 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130721035152/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html }}</ref>. مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جرمني جو حصو ٿيڻ بعد جولاء جي مھيني ۾ پرنس فرانز آسٽريا ۾ وفات ڪري ويو ۽ ان جي جاء تي پرنس فرانز ٻيون جوزف گاديءَ تي ويٺو جيڪو آسٽريا جي جرمني ۾ شامل ٿيڻ بعد لڪٽنسٽائين لڏي آيو. ٻين جنگ عظيم ۾ ھي ملڪ سرڪاري طور تي غيرجانبدار رھيو ۽ ھن پنھنجي خاندان جي خزانن کي محفوظ ڪرڻ لاء لڪٽنسٽائين منتقل ڪيو. ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] pq48ollwukhx2k4ow5wmriroqfkkxwg 412988 412987 2026-09-17T10:09:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 412988 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. ==تاريخ== [[فائل:2008-05-19 Balzers Liechtenstein 5472.jpg|thumb| [[گٽينبرگ قلعو]]، بالزرس، لڪٽنسٽائين]] [[فائل:Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|thumb| [[فدوتز وارو قلعو]] گادي جي هنڌ تان نظر ايندي جنھن ۾ لڪٽنسٽائين جي پرنس جي رھائش گاھ واقع آهي]] [[فائل:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright| جوھان پھريون جوزف جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814عکان 1836ع تائين لڪٽنسٽائين جو پرنس ھيو]] تيرھين صديءَ ۾ جڏهن 1264ع ۾ ڪائبرگ شاھي خاندان جو لڪٽنسٽائين واري علائقي تان ڪنٽرول ختم ٿيو ته [[روڊولف پھريون، ھبسبرگ| روڊولف پھرين]] ( جيڪو 1273ع ۾ پاڪ رومي ايمپائر جو شھنشاھ بڻيو) لڪٽنسٽائين کي پنھنجي ھبسبرگ واري علائقي ۾ شامل ڪري ڇڏيو<ref name = Nationsencyclopedia>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Switzerland-HISTORY.html Switzerland history] Nationsencyclopedia.com. Retrieved 27 November 2009</ref><ref name = Nationsonline>[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009</ref> اھڙي طرح لڪٽنسٽائين وارو علائقو پاڪ رومي ايمپائر جو حصو ٿي ويو ۽ رومي شھنشاھ پاران [[ھوھينمس]] جي ڪائونٽن (نوابن) کي جاگير ۾ ڏنو ويو ۽ اھو جاگيري معاھدو 1699ع ۾ [[لڪٽنسٽائين شاھي خاندان]] کي وڪڻڻ تائين قائم رھيو. ان سودي سان ھن ملڪ تي لڪٽنسٽائين خاندان جو نالو پئجي ويو جيڪو اصل ۾ آسٽريا جي ھيٺين پاسي لڪٽنسٽائين قلعي سان تعلق رکندڙ ھيو جتي کين جاگير ھئي. 23 جنوري 1719 تي<ref name="creation">{{cite web|title=History, creation of Liechtenstein|url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/|website=liechtenstein.li|publisher=Liechtenstein Marketing|accessdate=1 April 2017}}</ref> ھن علائقي جي زمين جي خريداري بعد رومي ايمپائر جي شھنشاھ چارلس ڇھين جي حڪم سان فدوتز ۽ شيلنبرگ جي علائقن کي ملائي نئين پرنسپلٽي وجود ۾ آئي جنھن تي لڪٽنسٽائين نالو رکيو ويو. اھو نالو لڪٽنسٽائين خاندان جي شھزادي انٽون فلوريئن طرفان شھنشاھ جي سچائي سان خدمت جي سلي طور رکيو ويو. ان تاريخ کان لڪٽنسٽائين پاڪ رومي ايمپائر جي ھڪ خودمختيار ميمبر رياست جي حيثيت ۾ وجود ۾ آيو. حيرت واري ڳالھ اھا آھي تہ ان پرنسپلٽي جا شھزادا آسٽريا ۾ پنھنجي جاگير واري قلعي ۾ رھيا ۽ سؤ سال کان مٿي گذرڻ بعد اتي آيا. انھن ٻاھران ان تي حڪومت پئي ڪئي. اوڻويھين صديءَ ۾ فرانس جي نيپولين بوناپارٽ جنگ ڪري پاڪ رومي ايمپائر جو خاتمو آندو ۽ پوء نيپولين ان جي جاء تي 25 جولائي 1806ع ۾ [[رائن واري ڪنفيڊريشن]] قائم ڪرائي لڪٽنسٽائين جو پرنس پڻ ان ڪنفيڊريشن جو ميمبر ٿيو. 19 آڪٽوبر 1813ع تي اھا ڪنفيڊريشن ٽٽي وئي جنھن بعد 20 جون 1815ع تي لڪٽنسٽائين جرمن ڪنفيڊريشن ۾ شامل ٿي ويو جنھن جو صدر آسٽريا جو شھنشاھ ھيو. 1818ع ۾ لڪٽنسٽائين جي [[پرنس جوھان پھريون جوزف]] ھن پرنسپلٽي ۾ ھڪ محدود قسم جو آئين نافذ ڪيو. ساڳي سال پھريون ڀيرو لڪٽنسٽائين خاندان جي پرنس الوئي ٻيون ھن سرزمين تي پھريون قدم رکيو ۽ پھرين جنگ عظيم جي خاتمي تائين ھن پرنسپلٽي پھرين آسٽريائي ايمپائر سان ۽ پوءِ آسٽرو ھنگري ايمپائر سان ويجھن تعلقاتن ۾ رھي. پوئين ايمپائر جي خاتمي سان آسٽريا جي ريپبلڪ قائم ٿي جنھن بعد ھيء پرنسپلٽي ان کان علحده رھي. 1929ع ۾ پرنس فرانز پھريون 75 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو. [[فائل:Franz I von Liechtenstein in Russia.jpg|thumb|upright| [[پرنس فرانز پھريون، لڪٽنسٽائين]] 1929ع کان 1938ع تائين]] ھن جي شادي ويانا جي ھڪ مالدار يھودي خاندان جي عورت ايلزبيٿ سان ٿي ھئي. ھن جي دور ۾ نازي پارٽي جي ملڪ ۾ ڪا شاخ نہ ھجڻ باوجود ان پارٽيءَ سان ھمدردي واري تحريڪ ھن ملڪ جي نئشنل يونين پارٽي ۾ شروع ٿي چڪي ھئي ۽ اتي ايلزبيٿ جي مخالفت شروع ٿي وئي<ref>{{cite news |title= Liechtenstein: Nazi Pressure? |date= 11 April 1938 |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |work= Time |location= New York |accessdate= 26 May 2010 |archive-date= 21 July 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130721035152/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |dead-url= yes |archivedate= 21 July 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130721035152/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html }}</ref>. مارچ 1938ع ۾ آسٽريا جرمني جو حصو ٿيڻ بعد جولاء جي مھيني ۾ پرنس فرانز آسٽريا ۾ وفات ڪري ويو ۽ ان جي جاء تي پرنس فرانز ٻيون جوزف گاديءَ تي ويٺو جيڪو آسٽريا جي جرمني ۾ شامل ٿيڻ بعد لڪٽنسٽائين لڏي آيو. ٻين جنگ عظيم ۾ ھي ملڪ سرڪاري طور تي غيرجانبدار رھيو ۽ ھن پنھنجي خاندان جي خزانن کي محفوظ ڪرڻ لاء لڪٽنسٽائين منتقل ڪيو. ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] qa3uskiejatakrgskgg32e3t6m7opbd 412990 412988 2026-09-17T10:27:04Z Intisar Ali 8681 412990 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{مک|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === {{More sources|subsection|date=April 2025}} جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 59oz34uvy4dbfoca9j1pvm2sd9xmr34 412991 412990 2026-09-17T10:27:29Z Intisar Ali 8681 412991 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === {{More sources|subsection|date=April 2025}} جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] lf5yjdzak87q4z4z6gs9wbjox0uy07e 412992 412991 2026-09-17T10:27:52Z Intisar Ali 8681 412992 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 1mc9lej9v2jq2oqeflzlq8hm0yuzyad 412993 412992 2026-09-17T10:33:40Z Intisar Ali 8681 412993 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{مک|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] mpm8ajkzao3139czhigtyffg3dbvpri 412994 412993 2026-09-17T10:34:04Z Intisar Ali 8681 412994 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] ji5ntcplf839n8u1ojfdwauf0penao4 412995 412994 2026-09-17T10:34:25Z Intisar Ali 8681 412995 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 174zc7zfw3dnjkn0qbtd98vla23g5if 412996 412995 2026-09-17T10:35:09Z Intisar Ali 8681 412996 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. ==سياسي ۽ انتظامي نظام== [[فائل:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.2|left|لڪٽنسٽائين جون انتظامي ڊويزنون]] [[فائل:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|فدوتز شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي]] [[فائل:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright| 1974ع ۾ پرنس ھانس ايڊم ٻيون]] ھن ملڪ جو رياستي سربراھ شاھي خاندان منجھان ھوندو آھي ۽ ھتي ھڪ چونڊيل پارليامينٽ ڪم ڪندي آهي جيڪا ملڪ ۾ قانون نافذ ڪري ٿي. مارچ 2003ع ۾ ھتي 1921ع جي آئين کي منسوخ ڪري موجوده نئون آئين نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ پرنس کي وڏا اختيار مليل آهن. ھي ڪنھن بہ پارليامينٽ جي قانون کي ويٽو ڪري سگھي ٿو ۽ قانون لاء ملڪ ۾ رفرينڊم ڪرائي سگھي ٿو. پارليامينٽ کي ٽوڙي سگھي ٿو پر ان لاء کيس لازمي طور تي ريفرنڊم ڪرائڻو پوندو جنھن ذريعي توثيق سان پارليامينٽ ٽٽي ويندي referendum.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1066002.stm#leaders "Country profile: Liechtenstein – Leaders"]. BBC News. 6 December 2006. Retrieved 29 December 2006.</ref>. ملڪ جي ايگزيڪيوٽو اختياري حڪومت جي سربراه وزيراعظم ۽ ان جي چئن ڪائونسلرن وٽ ھوندي آھي. حڪومت جا ڪائونسلر دراصل وزير ھوندا آھن. وزيراعظم ۽ ڪائونسلرن جي مقرري پرنس پارليامينٽ جي مرضي مطابق ڪندو آهي. آئين مطابق ملڪ جي ھر خطي مان ٻہ پارليامينٽ جا ميمبر چونڊيا ويندا<ref>{{cite web |url= http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |title=Principality of Liechtenstein – Government |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070807124607/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-regierung.htm |archivedate=7 August 2007}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> پارليامينٽ وزيراعظم يا ڪنھن ڪائونسلر کي ھٽائڻ لاء پرنس کي چئي سگھي ٿي. پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي. جنھن کي [[لئنڊٽيگ]] سڏين ٿا جنھن جا 25 ميمبر ھوندا آھن جن جي چونڊ چئن سالن لاءِ ٿيندي آهي<ref>{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |title=Principality of Liechtenstein website – Parliamentary elections |accessdate=11 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040807234454/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-staat-staat/fl-staat-landtag/fl-staat-landtagswahlen.htm |archivedate=7 August 2004}}. Retrieved 11 January 2010.</ref> ھن ملڪ ۾ عورتن کي ووٽ جو حق پھرين جولاءِ 1984ع ۾ مليو. سن لاء رفرينڊم ڪرايو ويو ھو جنھن ۾ 51.30 سيڪڙو مردن عورتن جي ان حق جي حمايت ڪئي هئي<ref>[https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html "Liechtenstein Women Win Right to Vote"]. ''The New York Times''. 2 July 1984. Retrieved 8 July 2011.</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] sqp5jrhdc2lhz5ddcfmioqt3zjqckm2 412997 412996 2026-09-17T10:44:14Z Intisar Ali 8681 412997 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtag Liechtenstein 2009.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جي پارليامينٽ، [[لينڊ ٽيگ]].]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Regierungsgebäude Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري عمارت.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Women suffrage in Liechtenstein.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن ۾ عورتن جي سياسي حقن جي تاريخ ملڪ جي جديد جمهوري ترقيءَ جو اهم حصو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] i7cm50trx9g3w1gfaeat1fhanllhoqo 412999 412997 2026-09-17T10:45:37Z Intisar Ali 8681 /* پارليامينٽ */ 412999 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Regierungsgebäude Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري عمارت.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Women suffrage in Liechtenstein.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن ۾ عورتن جي سياسي حقن جي تاريخ ملڪ جي جديد جمهوري ترقيءَ جو اهم حصو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] cjansfi42haci6sr1w3qx3gbv8lezds 413000 412999 2026-09-17T10:47:30Z Intisar Ali 8681 /* حڪومت */ 413000 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{مک|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Women suffrage in Liechtenstein.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن ۾ عورتن جي سياسي حقن جي تاريخ ملڪ جي جديد جمهوري ترقيءَ جو اهم حصو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 35moxujtxz7p4lt3tvht21z1uomppiq 413002 413000 2026-09-17T10:47:53Z Intisar Ali 8681 413002 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Women suffrage in Liechtenstein.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن ۾ عورتن جي سياسي حقن جي تاريخ ملڪ جي جديد جمهوري ترقيءَ جو اهم حصو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 8371rkwuao6n9k1fzhmcuzxjmwdfg3c 413004 413002 2026-09-17T10:49:30Z Intisar Ali 8681 /* عورتن جو ووٽ جو حق */ 413004 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> ==معيشت== 1836ع ۾ ھن ملڪ ۾ پھرين فيڪٽري لڳي. 1861ع ۾ ھتي پھرين بئنڪ سيونگز اينڊ لون بئنڪ جي نالي سان قائم ٿي ۽ ساڳي سال ھتي پھرين ڪپھ مان ڌاڳو ٺاھڻ واري مل قائم ٿي. 1866ع ۾ جرمن ڪنفيڊريشن جو خاتمو عمل ۾ آيو. 1868ع ۾ مالي گھوٽالي ڪري فوج جي اداري کي ختم ڪيو ويو. 1872ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو ھنگري ايمپائر وچ ۾ ريلوي لائين وڇائي وئي جيڪا ھن ملڪ مان گذاري وئي. 1866 ۾ درياه رائن تي ٻہ پلون سوئٽزرلينڊ ڏي وڃڻ لاء ٺاھيون ويون. 1970 واري ڏھاڪي ۾ ھن ملڪ ڪارپوريٽ ٽيڪس ۾ تمام گھڻي ڪمي آندي جنھن ڪري سرمائيدارن ھن ملڪ جو رخ ڪيو ۽ ھي ملڪ دنيا جي امير ملڪن ۾ شامل ٿي ويو. == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 8tae46o5r6wm3k4mfdlsrpknlli1d5z 413005 413004 2026-09-17T10:51:35Z Intisar Ali 8681 413005 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Vaduz Städtle 2018.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني ملڪ جي بئنڪنگ ۽ مالياتي سرگرمين جو اهم مرڪز آهي.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Balzers - Blick Richtung Mäls.jpg|thumb|[[بالزرس]] جي ڀرپاسي زرعي زمينون.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 7g7igcc6ljmh9l8cl6nbrhirc24g3wv 413006 413005 2026-09-17T10:52:58Z Intisar Ali 8681 /* مالياتي شعبو */ 413006 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Balzers - Blick Richtung Mäls.jpg|thumb|[[بالزرس]] جي ڀرپاسي زرعي زمينون.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] qvxq1v1jbgmbz1mxmuzrj8uscxdxvh0 413007 413006 2026-09-17T10:54:24Z Intisar Ali 8681 /* زراعت */ 413007 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 015t68kpjvkcv4wgr9n3aw4s4rnvkjq 413008 413007 2026-09-17T10:57:56Z Intisar Ali 8681 /* انساني حق */ 413008 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. == پرڏيهي لاڳاپا == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] trlkcli8x3bzwi50xd51v1ausq0jny1 413009 413008 2026-09-17T10:58:39Z Intisar Ali 8681 413009 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سلامتي ۽ دفاع == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 3dxa0bc1ybxu43o8smma4b1v2mttt24 413010 413009 2026-09-17T10:59:12Z Intisar Ali 8681 413010 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انساني حق == {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] mg3tbh5ivqjulmx1npr098h0apr0igt 413011 413010 2026-09-17T10:59:37Z Intisar Ali 8681 413011 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عورتن جو ووٽ جو حق === [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] bcvu0ncf0ladejx95onxf10h1kh0oqu 413012 413011 2026-09-17T11:00:03Z Intisar Ali 8681 413012 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا === [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سفارتي نمائندگيون === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي مالياتي فنڊ === 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === فوج جو خاتمو === 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. === سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا === ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عورتن جو ووٽ جو حق ==== [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> === هم جنس شادي === 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === حمل جو خاتمو === ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] tukgfrbyp42o2mh92zs3zlmdo7nl7tt 413014 413012 2026-09-17T11:03:54Z Intisar Ali 8681 413014 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا ==== [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سفارتي نمائندگيون ==== ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عالمي مالياتي فنڊ ==== 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== فوج جو خاتمو ==== 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. ==== سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا ==== ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عورتن جو ووٽ جو حق ==== [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> ==== هم جنس شادي ==== 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== حمل جو خاتمو ==== ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] or7dwgve1xsool2x2856b53flglip49 413016 413014 2026-09-17T11:07:41Z Intisar Ali 8681 413016 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا ==== [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سفارتي نمائندگيون ==== ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عالمي مالياتي فنڊ ==== 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== فوج جو خاتمو ==== 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. ==== سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا ==== ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عورتن جو ووٽ جو حق ==== [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> ==== هم جنس شادي ==== 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== حمل جو خاتمو ==== ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ثقافت == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جي موسيقي}} [[File:Liechtensteinisches Landesmuseum, 2014.JPG|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]]، [[وادوتس]].]] [[File:KML HAF aussen vom Staedtle Barbara Buehler.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] ۽ ان سان لڳ [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت، وادوتس.]] ليڪٽن اسٽائن جي ثقافت تي ان جي جاگرافيائي بيهڪ، جرمن ٻوليءَ واري ورثي ۽ [[الپس]] جي علائقائي روايتن جو گهرو اثر رهيو آهي. ملڪ جون ثقافتي روايتون خاص طور پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽائرول]] علائقن ۽ ڏکڻ جرمنيءَ جي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت، هڪ خودمختيار رياست طور ليڪٽن اسٽائن پنهنجي قومي عجائب گهرن، آرڪائيوز، فنون، موسيقي، ادب ۽ مقامي روايتن جي ذريعي الڳ ثقافتي سڃاڻپ قائم ڪئي آهي. ملڪ جو [[ليڪٽن اسٽائن ثقافتي معاملن وارو دفتر|ثقافتي معاملن وارو دفتر]] ثقافتي ورثي، آثار قديمه، آرڪائيوز ۽ مختلف ثقافتي منصوبن جي انتظام ۾ حصو وٺي ٿو. ملڪ ۾ مجموعي طور 17 عجائب گهر ۽ ثقافتي مرڪز موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Cultural Affairs |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> حڪومت ثقافتي سرگرمين کي مختلف منصوبن، فنڪارن لاءِ رهائشي پروگرامن ۽ ثقافتي ادارن سان سهڪار ذريعي پڻ هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === عجائب گهر ۽ بصري فنون === [[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ، ثقافت، آثار قديمه ۽ قدرتي تاريخ محفوظ ڪرڻ وارن اهم ادارن مان هڪ آهي. قومي عجائب گهر قائم ڪرڻ جا ابتدائي خيال 19هين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آيا، جڏهن ملڪ جي تاريخي ۽ ثقافتي شين کي ٻاهرين ملڪن ۾ وڪرو ٿيڻ کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان ٻئي]] شروعاتي مجموعي جي نمائش لاءِ [[وادوتس قلعو|وادوتس قلعي]] ۾ ڪمرا مهيا ڪيا.<ref name="MuseumHistory">{{Cite web |title=History of the NationalMuseum |url=https://www.landesmuseum.li/en/about-us/history |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 1901ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي تاريخي سوسائٽي]] قائم ٿي ۽ 1910ع کان عجائب گهر جي مجموعي جي سنڀال ۽ توسيع ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لڳي. قومي عجائب گهر جي نئين عمارت 15 اپريل 1972ع تي کولي وئي. 1999ع کان ان جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي ۽ ٽن عمارتن تي مشتمل موجوده عجائب گهر 28 نومبر 2003ع تي ٻيهر کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> عجائب گهر جي مستقل نمائش ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 7,000 سال اڳ کان انساني آبادڪاري، آثار قديمه، وچئين دور، مذهب، روزمره زندگي، زراعت ۽ جديد صنعتي سماج ڏانهن تبديليءَ بابت مواد شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein NationalMuseum: history and culture |url=https://www.landesmuseum.li/en/our-museums/nationalmuseum |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> قومي عجائب گهر فائونڊيشن هيٺ [[ليڪٽن اسٽائن پوسٽل ميوزيم]] پڻ ڪم ڪري ٿو. پوسٽل ميوزيم 1930ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2006ع ۾ قومي عجائب گهر فائونڊيشن جو حصو بڻيو؛ ان جي مجموعي ۾ ليڪٽن اسٽائن طرفان جاري ڪيل ٽپال ٽڪيٽن جو مڪمل سلسلو شامل آهي. 2015ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن ٽريزر چيمبر]] پڻ کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> [[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] جديد ۽ همعصر فن جو سرڪاري عجائب گهر آهي. ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري فن مجموعي جو بنياد 1967ع ۾ رياست کي ڏنل ڏهن تصويرن سان پيو ۽ ايندڙ سال سرڪاري فن مجموعو قائم ڪيو ويو. موجوده عجائب گهر جي عمارت 11 نومبر 2000ع تي باضابطه طور کولي وئي.<ref name="KunstHistory">{{Cite web |title=About us |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/about-us |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> عجائب گهر جي عمارت سوئس معمارن مينراڊ مورگر، هينري ڊيگيلو ۽ ڪرسچن ڪيريز ٺاهي. ڪاري رنگ جي هڪ سنگي بلاڪ جهڙي عمارت لڳ ڀڳ 60 ميٽر ڊگهي، 25 ميٽر ويڪري ۽ 12 ميٽر اوچي آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 1,750 چورس ميٽر نمائشي جاءِ آهي.<ref name="KunstHistory"/> عجائب گهر جو مجموعو ابتدائي جديد فن کان اڄ تائين جي بين الاقوامي فن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ خاص زور 1945ع کان پوءِ جي فن، آرٽي پوويرا، پوسٽ مينملزم، انسٽاليشن آرٽ ۽ ٻين جديد تحريڪن تي ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Collection |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/collection |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2015ع کان [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم سان ڳنڍيل آهي. فائونڊيشن جي خانگي مجموعي ۾ ڪلاسيڪي جديد ۽ همعصر فن جا اهم ڪم شامل آهن.<ref name="KunstHistory"/> === تاريخي ۽ تعميري ورثو === [[File:Schloss Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]]، ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي خاندان جي سرڪاري رهائشگاهه.]] ملڪ جي اهم تاريخي ۽ تعميري ماڳن ۾ [[وادوتس قلعو]]، [[گٽنبرگ قلعو]]، [[وادوتس ڪيٿڊرل]] ۽ تاريخي ڳوٺاڻيون عمارتون شامل آهن. وادوتس قلعو راڄڌانيءَ کان لڳ ڀڳ 120 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي. قلعي جا ابتدائي حصا غالباً 12هين صديءَ جا آهن ۽ ان جو پهريون دستاويزي ذڪر 1322ع ۾ ملي ٿو. اهو 1712ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو گهراڻو|ليڪٽن اسٽائن جي گهراڻي]] جي ملڪيت بڻيو، جڏهن ته 1939ع کان شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |title=Vaduz Castle |url=https://en.tourismus.li/map/poi/vaduz-castle |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> شهزادي خاندان وٽ يورپي فن جو هڪ اهم خانگي مجموعو پڻ آهي، جنهن کي [[ليڪٽن اسٽائن جا شهزادي مجموعا]] چيو وڃي ٿو. ان مجموعي جا اهم حصا [[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گارڊن پيلس ۽ ٻين نمائشن ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Garden Palace – permanent presentation |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/presentation/exhibitions/garden-palace |publisher=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === موسيقي ۽ ناٽڪ === [[File:Josef Gabriel Rheinberger.jpg|thumb|upright|[[يوسف گابريئل رائنبرگر]]، ليڪٽن اسٽائن جو مشهور موسيقار ۽ آرگن نواز.]] ليڪٽن اسٽائن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[يوسف گابريئل رائنبرگر]] سڀ کان وڌيڪ مشهور شخصيتن مان هڪ آهي. هو 1839ع ۾ وادوتس ۾ ڄائو ۽ بعد ۾ [[ميونخ]] ۾ موسيقار، آرگن نواز، استاد ۽ شاهي درٻار جي موسيقيءَ جي اڳواڻ طور شهرت حاصل ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=Josef Gabriel Rheinberger Collection |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/state-archives/research |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> سندس ذاتي دستاويزن ۽ تخليقي ڪم بابت مواد ليڪٽن اسٽائن جي قومي آرڪائيوز ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته سندس موسيقيءَ جي ورثي کي [[بين الاقوامي يوسف گابريئل رائنبرگر سوسائٽي]] پڻ فروغ ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Rheinberger – Life and Works |url=https://www.rheinberger.li/?lang=en |publisher=International Josef Gabriel Rheinberger Society |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Rheinbergerhaus Vaduz.jpg|thumb|رائنبرگر هائوس، [[وادوتس]]؛ 1839ع ۾ يوسف گابريئل رائنبرگر هتي ڄائو هو.]] رائنبرگر جي ڄمڻ واري تاريخي عمارت 1957ع کان رياست جي ملڪيت آهي ۽ 1969ع کان [[ليڪٽن اسٽائن ميوزڪ اسڪول]] جو مرڪز رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Rheinbergerhaus and Rheinberger monument |url=https://en.tourismus.li/map/poi/rheinbergerhaus-und-rheinbergerdenkmal-ffb6e833-b0ef-45e4-82e2-71dc128b36ad.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[شان]] ۾ واقع [[ٽي اي ڪي ٿيٽر ليڪٽن اسٽائن]] ملڪ جي اهم پرفارمنگ آرٽس ادارن مان هڪ آهي. ان جي پروگرام ۾ ناٽڪ، موسيقي، ناچ، ٻارن لاءِ ٿيٽر، ڪٺ پتلي ۽ شين جو ٿيٽر، داستان گوئي ۽ ملٽي ميڊيا پيشڪشون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=TAK Theater Liechtenstein |url=https://www.tak.li/ |publisher=TAK Theater Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === ادب ۽ لائبريريون === [[ليڪٽن اسٽائن اسٽيٽ لائبريري]] ملڪ جي قومي لائبريري آهي ۽ ليڪٽن اسٽائن ۾ شايع ٿيندڙ ڪتابن ۽ ٻين اشاعتي مواد جي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿي. ملڪ جو ادب معياري جرمن سان گڏ مقامي اليماني لهجن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. شاعر [[ايدا اوسپيلٽ-امان]] پنهنجي مقامي وادوتس لهجي ۾ شاعري ڪرڻ لاءِ مشهور هئي. ملڪ جي ننڍڙي آباديءَ باوجود ليڪٽن اسٽائن جو ادبي منظر پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ دنيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع کان ليڪٽن اسٽائن جا ليکڪ ۽ ناشر هر سال [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو|فرينڪفرٽ]] ۽ [[لائپزگ ڪتاب ميلو|لائپزگ]] جي ڪتاب ميلن ۾ ملڪ جي ادبي تخليق جي نمائندگي ڪندا رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations between Germany and Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/berlin-d-/bilateral-relations-germany-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2006ع کان رياست [[برلن]] ۾ فنڪارن لاءِ رهائشي اسٽوڊيو پڻ هلائي ٿي، جتي چونڊيل ليڪٽن اسٽائن فنڪارن کي ڪجهه مهينن تائين رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === رسمون ۽ قومي ڏينهن === [[File:Vaduz Castle 2022.JPG|thumb|[[وادوتس قلعو]]؛ هر سال 15 آگسٽ تي ملڪ جو قومي ڏينهن ملهايو ويندو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن جو [[ليڪٽن اسٽائن جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] هر سال 15 آگسٽ تي ملهايو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي تقريب آهي. تقريبن ۾ سرڪاري تقريب، شهزادي خاندان ۽ پارليامينٽ جي نمائندن جون تقريرون، مذهبي دعا، عوامي ميلو، موسيقي، مقامي تنظيمن جون سرگرميون ۽ رات جو آتشبازي شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web |date=12 June 2025 |title=Staatsfeiertag 2025: Gemeinsam feiern |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/staatsfeiertag-2025-gemeinsam-feiern |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع جي قومي ڏينهن تي وادوتس قلعي جي ڀرسان سرڪاري تقريب ۾ لڳ ڀڳ 2,700 مهمان شريڪ ٿيا، جڏهن ته بعد ۾ وادوتس جي مرڪزي علائقي ۾ عوامي ميلو، شراب ٺاهيندڙن جو ڳوٺ، نوجوانن جو علائقو ۽ روايتي آتشبازي منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Erfolgreicher Staatsfeiertag mit vielen regionalen Highlights |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/erfolgreicher-staatsfeiertag-mit-vielen-regionalen-highlights |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ميڊيا == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جون اخبارون}} ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي آبادي ۽ جرمن ٻوليءَ واري ميڊيا مارڪيٽ سبب ملڪ جو ميڊيا نظام سوئٽزرلينڊ، آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ميڊيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ پنهنجي مقامي پرنٽ، آن لائن ۽ ٽيليويزن ميڊيا پڻ موجود آهي. [[ليڪٽن اسٽائنر واترلئنڊ]] ملڪ جي اهم اخبار آهي. تاريخي طور [[ليڪٽن اسٽائنر فوڪس بلات]] پڻ ملڪ جي ٻن وڏين روزاني اخبارن مان هڪ هئي، پر اها 2023ع ۾ بند ٿي وئي. ٽيليويزن ۾ خانگي [[1 ايف ايل ٽي وي]] مقامي خبرون ۽ پروگرام نشر ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ''لينڊس ڪانال'' حڪومتي ۽ پارلياماني معلومات، عوامي معاملن ۽ سرڪاري واقعن جي نشريات لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو چينل پڻ وڏي پيماني تي دستياب آهن. === ريڊيو === [[ريڊيو ليڪٽن اسٽائن]] ڪيترن ڏهاڪن تائين ملڪ جو قومي ريڊيو رهيو. 27 آڪٽوبر 2024ع جي ريفرنڊم ۾ 55.4 سيڪڙو ووٽرن عوامي نشرياتي قانون ختم ڪرڻ ۽ ريڊيو کي خانگي ڪرڻ واري تجويز جي حمايت ڪئي. حڪومت بعد ۾ ڄاڻايو ته مقرر وقت اندر ريڊيو کي خانگي ملڪيت ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ ڪو قابل عمل خريدار يا مالياتي انتظام نه ملي سگهيو.<ref>{{Cite web |date=1 April 2025 |title=Keine Fristverlängerung für Radio L: Landessender muss eingestellt werden |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/233302/0/medienmitteilung |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ان جي نتيجي ۾ ريڊيو ليڪٽن اسٽائن 3 اپريل 2025ع تي شام 6 وڳي مستقل طور پنهنجي نشريات بند ڪري ڇڏي، جنهن سان ملڪ جي عوامي ريڊيو نشريات جو هڪ دور ختم ٿيو.<ref>{{Cite web |date=2 April 2025 |title=Radio Liechtenstein stellt den Sendebetrieb definitiv ein |url=https://www.radio.li/p/Radio-Liechtenstein-stellt-den-Sendebetrieb-definitiv-ein-1cuUolD6dJZBq9jnjQNXKw |publisher=Radio Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == رانديون == [[File:Rheinpark Stadion Vaduz.jpg|thumb|[[رائن پارڪ اسٽيڊيم]]، [[وادوتس]]؛ ليڪٽن اسٽائن جي قومي فٽبال ٽيم ۽ [[ايف سي وادوتس]] جو اهم ميدان.]] ملڪ جي الپائي جاگرافي سبب [[الپائن اسڪائينگ]] ليڪٽن اسٽائن جي بين الاقوامي راندين واري سڃاڻپ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، جڏهن ته [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان منظم ٽيم راندين مان هڪ آهي. ٻين راندين ۾ ٽينس، ترڻ، سائيڪلنگ، موٽر اسپورٽ ۽ جبلن سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن. === فٽبال === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ فٽبال}} ليڪٽن اسٽائن جي پنهنجي قومي فٽبال ليگ نه آهي؛ ملڪ جا ڪلب [[سوئس فٽبال ليگ نظام]] ۾ حصو وٺن ٿا. ملڪ جو قومي ناڪ آئوٽ مقابلو [[ليڪٽن اسٽائن فٽبال ڪپ]] آهي، جنهن جو فاتح [[يوئيفا ڪانفرنس ليگ]] جي ڪواليفائنگ مرحلي لاءِ اهل ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Liechtensteiner Cup |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/LIE/domestic/league/1086/ |publisher=UEFA |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[ايف سي وادوتس]] ملڪ جو سڀ کان ڪامياب ڪلب آهي ۽ سوئس ليگ نظام ۾ کيڏي ٿو. ڪلب ۽ [[ليڪٽن اسٽائن قومي فٽبال ٽيم]] پنهنجون اهم گهريلو ميچون وادوتس جي [[رائن پارڪ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا. اسٽيڊيم 1997–98ع ۾ تعمير ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 6,000 ڍڪيل سيٽن جي گنجائش رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Rheinpark Stadion |url=https://www.fcvaduz.li/dein-fcv/rheinpark-stadion |publisher=FC Vaduz |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> قومي ٽيم جي يادگار نتيجن ۾ 2004ع ۾ [[پرتگال قومي فٽبال ٽيم|پرتگال]] خلاف 2–2 جي برابري ۽ ڪجهه ڏينهن پوءِ [[لڪسمبرگ قومي فٽبال ٽيم|لڪسمبرگ]] خلاف 4–0 جي فتح شامل آهن. ليڪٽن اسٽائن مردن ۽ عورتن جون قومي ٽيمون [[فيفا]] ۽ [[يوئيفا]] جي بين الاقوامي مقابلن ۾ حصو وٺن ٿيون. === سياري جون رانديون ۽ اولمپڪس === [[File:Marco Büchel.jpg|thumb|upright|الپائن اسڪائير [[مارڪو بوخل]]، جنهن ڇهن سياري اولمپڪ راندين ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي.]] ليڪٽن اسٽائن جي اولمپڪ ڪاميابي تقريباً مڪمل طور [[الپائن اسڪائينگ]] سان لاڳاپيل رهي آهي. ملڪ جو ننڍڙو الپائن تفريحي ماڳ [[مالبن]] اسڪائينگ ۽ ٻين سياري جي راندين جو مرڪز آهي. [[هاني وينزل]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپينن مان هڪ آهي. هن 1976ع جي سياري اولمپڪس ۾ برونز ۽ 1980ع ۾ ٻه سون ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. سندس ڀاءُ [[اينڊرياس وينزل]] پڻ 1980ع ۾ چاندي ۽ 1984ع ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. [[ارسولا ڪونزيٽ]]، [[ولي فروميلٽ]] ۽ [[پال فروميلٽ]] پڻ اولمپڪ تمغا حاصل ڪندڙ ليڪٽن اسٽائن جا اسڪائير آهن، جڏهن ته [[ٽينا ويراٿر]] 2018ع ۾ سپر-جي ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا اولمپڪ تمغا''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! رانديگر ! راند ! سون ! چاندي ! برونز ! ڪُل |- style="background:#eef6ff;" | [[هاني وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 2 | 1 | 1 | 4 |- | [[اينڊرياس وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 1 | 1 | 2 |- style="background:#eef6ff;" | [[ولي فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[پال فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#eef6ff;" | [[ارسولا ڪونزيٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[ٽينا ويراٿر]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#dcecff; font-weight:bold;" | ڪُل | الپائن اسڪائينگ | 2 | 2 | 6 | 10 |} انهن ڏهن تمغن جي ڪري ليڪٽن اسٽائن آباديءَ جي لحاظ کان اولمپڪ تاريخ جي انتهائي ڪامياب ملڪن مان هڪ رهيو آهي. ملڪ جا سڀ اولمپڪ تمغا سياري جي اولمپڪس ۾ الپائن اسڪائينگ مان آيا آهن. === ٻيون رانديون === [[File:Landstr. 81 in Schaan - Liechtenstein Olympic Commitees (2018).jpg|thumb|[[شان]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن اولمپڪ ڪاميٽي]] جو مرڪز.]] ٽينس ۾ [[اسٽيفني ووگٽ]] ۽ [[ڪاٿنڪا فون ڊائخمان]] بين الاقوامي سطح تي ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي آهي. ترڻ ۾ [[يوليا هاسلر]] ۽ [[ڪرسٽوف ميئر]] 2016ع جي [[ريو ڊي جينيرو]] اولمپڪ راندين ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي. موٽر اسپورٽ ۾ [[رڪي فون اوپل]] 1973ع ۽ 1974ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي جهنڊي هيٺ [[فارمولا ون]] ۾ حصو ورتو، جنهن ڪري هو فارمولا ون جي تاريخ ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪندڙ پهريون ڊرائيور بڻيو. [[مانفريڊ شورٽي]] اسپورٽس ڪار ريسنگ ۾ سرگرم رهيو ۽ [[لي مانس جون 24 ڪلاڪ ريس|لي مانس 24 ڪلاڪ ريس]] ۾ ڪيترائي ڀيرا حصو ورتائين. جديد دور ۾ [[فابين وول وينڊ]] ۽ [[مٿياس ڪائزر]] بين الاقوامي موٽر ريسنگ ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 8s1qsz9b0usd37mmy5gwb3jplepvu9x 413017 413016 2026-09-17T11:09:58Z Intisar Ali 8681 /* موسيقي ۽ ناٽڪ */ 413017 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا ==== [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سفارتي نمائندگيون ==== ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عالمي مالياتي فنڊ ==== 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== فوج جو خاتمو ==== 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. ==== سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا ==== ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عورتن جو ووٽ جو حق ==== [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> ==== هم جنس شادي ==== 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== حمل جو خاتمو ==== ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ثقافت == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جي موسيقي}} [[File:Liechtensteinisches Landesmuseum, 2014.JPG|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]]، [[وادوتس]].]] [[File:KML HAF aussen vom Staedtle Barbara Buehler.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] ۽ ان سان لڳ [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت، وادوتس.]] ليڪٽن اسٽائن جي ثقافت تي ان جي جاگرافيائي بيهڪ، جرمن ٻوليءَ واري ورثي ۽ [[الپس]] جي علائقائي روايتن جو گهرو اثر رهيو آهي. ملڪ جون ثقافتي روايتون خاص طور پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽائرول]] علائقن ۽ ڏکڻ جرمنيءَ جي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت، هڪ خودمختيار رياست طور ليڪٽن اسٽائن پنهنجي قومي عجائب گهرن، آرڪائيوز، فنون، موسيقي، ادب ۽ مقامي روايتن جي ذريعي الڳ ثقافتي سڃاڻپ قائم ڪئي آهي. ملڪ جو [[ليڪٽن اسٽائن ثقافتي معاملن وارو دفتر|ثقافتي معاملن وارو دفتر]] ثقافتي ورثي، آثار قديمه، آرڪائيوز ۽ مختلف ثقافتي منصوبن جي انتظام ۾ حصو وٺي ٿو. ملڪ ۾ مجموعي طور 17 عجائب گهر ۽ ثقافتي مرڪز موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Cultural Affairs |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> حڪومت ثقافتي سرگرمين کي مختلف منصوبن، فنڪارن لاءِ رهائشي پروگرامن ۽ ثقافتي ادارن سان سهڪار ذريعي پڻ هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === عجائب گهر ۽ بصري فنون === [[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ، ثقافت، آثار قديمه ۽ قدرتي تاريخ محفوظ ڪرڻ وارن اهم ادارن مان هڪ آهي. قومي عجائب گهر قائم ڪرڻ جا ابتدائي خيال 19هين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آيا، جڏهن ملڪ جي تاريخي ۽ ثقافتي شين کي ٻاهرين ملڪن ۾ وڪرو ٿيڻ کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان ٻئي]] شروعاتي مجموعي جي نمائش لاءِ [[وادوتس قلعو|وادوتس قلعي]] ۾ ڪمرا مهيا ڪيا.<ref name="MuseumHistory">{{Cite web |title=History of the NationalMuseum |url=https://www.landesmuseum.li/en/about-us/history |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 1901ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي تاريخي سوسائٽي]] قائم ٿي ۽ 1910ع کان عجائب گهر جي مجموعي جي سنڀال ۽ توسيع ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لڳي. قومي عجائب گهر جي نئين عمارت 15 اپريل 1972ع تي کولي وئي. 1999ع کان ان جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي ۽ ٽن عمارتن تي مشتمل موجوده عجائب گهر 28 نومبر 2003ع تي ٻيهر کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> عجائب گهر جي مستقل نمائش ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 7,000 سال اڳ کان انساني آبادڪاري، آثار قديمه، وچئين دور، مذهب، روزمره زندگي، زراعت ۽ جديد صنعتي سماج ڏانهن تبديليءَ بابت مواد شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein NationalMuseum: history and culture |url=https://www.landesmuseum.li/en/our-museums/nationalmuseum |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> قومي عجائب گهر فائونڊيشن هيٺ [[ليڪٽن اسٽائن پوسٽل ميوزيم]] پڻ ڪم ڪري ٿو. پوسٽل ميوزيم 1930ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2006ع ۾ قومي عجائب گهر فائونڊيشن جو حصو بڻيو؛ ان جي مجموعي ۾ ليڪٽن اسٽائن طرفان جاري ڪيل ٽپال ٽڪيٽن جو مڪمل سلسلو شامل آهي. 2015ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن ٽريزر چيمبر]] پڻ کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> [[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] جديد ۽ همعصر فن جو سرڪاري عجائب گهر آهي. ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري فن مجموعي جو بنياد 1967ع ۾ رياست کي ڏنل ڏهن تصويرن سان پيو ۽ ايندڙ سال سرڪاري فن مجموعو قائم ڪيو ويو. موجوده عجائب گهر جي عمارت 11 نومبر 2000ع تي باضابطه طور کولي وئي.<ref name="KunstHistory">{{Cite web |title=About us |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/about-us |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> عجائب گهر جي عمارت سوئس معمارن مينراڊ مورگر، هينري ڊيگيلو ۽ ڪرسچن ڪيريز ٺاهي. ڪاري رنگ جي هڪ سنگي بلاڪ جهڙي عمارت لڳ ڀڳ 60 ميٽر ڊگهي، 25 ميٽر ويڪري ۽ 12 ميٽر اوچي آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 1,750 چورس ميٽر نمائشي جاءِ آهي.<ref name="KunstHistory"/> عجائب گهر جو مجموعو ابتدائي جديد فن کان اڄ تائين جي بين الاقوامي فن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ خاص زور 1945ع کان پوءِ جي فن، آرٽي پوويرا، پوسٽ مينملزم، انسٽاليشن آرٽ ۽ ٻين جديد تحريڪن تي ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Collection |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/collection |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2015ع کان [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم سان ڳنڍيل آهي. فائونڊيشن جي خانگي مجموعي ۾ ڪلاسيڪي جديد ۽ همعصر فن جا اهم ڪم شامل آهن.<ref name="KunstHistory"/> === تاريخي ۽ تعميري ورثو === [[File:Schloss Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]]، ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي خاندان جي سرڪاري رهائشگاهه.]] ملڪ جي اهم تاريخي ۽ تعميري ماڳن ۾ [[وادوتس قلعو]]، [[گٽنبرگ قلعو]]، [[وادوتس ڪيٿڊرل]] ۽ تاريخي ڳوٺاڻيون عمارتون شامل آهن. وادوتس قلعو راڄڌانيءَ کان لڳ ڀڳ 120 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي. قلعي جا ابتدائي حصا غالباً 12هين صديءَ جا آهن ۽ ان جو پهريون دستاويزي ذڪر 1322ع ۾ ملي ٿو. اهو 1712ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو گهراڻو|ليڪٽن اسٽائن جي گهراڻي]] جي ملڪيت بڻيو، جڏهن ته 1939ع کان شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |title=Vaduz Castle |url=https://en.tourismus.li/map/poi/vaduz-castle |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> شهزادي خاندان وٽ يورپي فن جو هڪ اهم خانگي مجموعو پڻ آهي، جنهن کي [[ليڪٽن اسٽائن جا شهزادي مجموعا]] چيو وڃي ٿو. ان مجموعي جا اهم حصا [[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گارڊن پيلس ۽ ٻين نمائشن ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Garden Palace – permanent presentation |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/presentation/exhibitions/garden-palace |publisher=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === موسيقي ۽ ناٽڪ === [[File:Rheinberger.jpg|thumb|upright|[[يوسف گابريئل رائنبرگر]] (1839–1901)، ليڪٽن اسٽائن جو موسيقار، آرگن نواز ۽ موسيقيءَ جو استاد.]] ليڪٽن اسٽائن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[يوسف گابريئل رائنبرگر]] سڀ کان وڌيڪ مشهور شخصيتن مان هڪ آهي. هو 1839ع ۾ وادوتس ۾ ڄائو ۽ بعد ۾ [[ميونخ]] ۾ موسيقار، آرگن نواز، استاد ۽ شاهي درٻار جي موسيقيءَ جي اڳواڻ طور شهرت حاصل ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=Josef Gabriel Rheinberger Collection |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/state-archives/research |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> سندس ذاتي دستاويزن ۽ تخليقي ڪم بابت مواد ليڪٽن اسٽائن جي قومي آرڪائيوز ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته سندس موسيقيءَ جي ورثي کي [[بين الاقوامي يوسف گابريئل رائنبرگر سوسائٽي]] پڻ فروغ ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Rheinberger – Life and Works |url=https://www.rheinberger.li/?lang=en |publisher=International Josef Gabriel Rheinberger Society |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Rheinberger-Geburtshaus-P2014331a.JPG|thumb|[[وادوتس]] ۾ يوسف گابريئل رائنبرگر جو جنم گهر؛ رائنبرگر 1839ع ۾ هتي ڄائو هو.]] رائنبرگر جي ڄمڻ واري تاريخي عمارت 1957ع کان رياست جي ملڪيت آهي ۽ 1969ع کان [[ليڪٽن اسٽائن ميوزڪ اسڪول]] جو مرڪز رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Rheinbergerhaus and Rheinberger monument |url=https://en.tourismus.li/map/poi/rheinbergerhaus-und-rheinbergerdenkmal-ffb6e833-b0ef-45e4-82e2-71dc128b36ad.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[شان]] ۾ واقع [[ٽي اي ڪي ٿيٽر ليڪٽن اسٽائن]] ملڪ جي اهم پرفارمنگ آرٽس ادارن مان هڪ آهي. ان جي پروگرام ۾ ناٽڪ، موسيقي، ناچ، ٻارن لاءِ ٿيٽر، ڪٺ پتلي ۽ شين جو ٿيٽر، داستان گوئي ۽ ملٽي ميڊيا پيشڪشون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=TAK Theater Liechtenstein |url=https://www.tak.li/ |publisher=TAK Theater Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === ادب ۽ لائبريريون === [[ليڪٽن اسٽائن اسٽيٽ لائبريري]] ملڪ جي قومي لائبريري آهي ۽ ليڪٽن اسٽائن ۾ شايع ٿيندڙ ڪتابن ۽ ٻين اشاعتي مواد جي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿي. ملڪ جو ادب معياري جرمن سان گڏ مقامي اليماني لهجن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. شاعر [[ايدا اوسپيلٽ-امان]] پنهنجي مقامي وادوتس لهجي ۾ شاعري ڪرڻ لاءِ مشهور هئي. ملڪ جي ننڍڙي آباديءَ باوجود ليڪٽن اسٽائن جو ادبي منظر پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ دنيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع کان ليڪٽن اسٽائن جا ليکڪ ۽ ناشر هر سال [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو|فرينڪفرٽ]] ۽ [[لائپزگ ڪتاب ميلو|لائپزگ]] جي ڪتاب ميلن ۾ ملڪ جي ادبي تخليق جي نمائندگي ڪندا رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations between Germany and Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/berlin-d-/bilateral-relations-germany-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2006ع کان رياست [[برلن]] ۾ فنڪارن لاءِ رهائشي اسٽوڊيو پڻ هلائي ٿي، جتي چونڊيل ليڪٽن اسٽائن فنڪارن کي ڪجهه مهينن تائين رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === رسمون ۽ قومي ڏينهن === [[File:Vaduz Castle 2022.JPG|thumb|[[وادوتس قلعو]]؛ هر سال 15 آگسٽ تي ملڪ جو قومي ڏينهن ملهايو ويندو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن جو [[ليڪٽن اسٽائن جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] هر سال 15 آگسٽ تي ملهايو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي تقريب آهي. تقريبن ۾ سرڪاري تقريب، شهزادي خاندان ۽ پارليامينٽ جي نمائندن جون تقريرون، مذهبي دعا، عوامي ميلو، موسيقي، مقامي تنظيمن جون سرگرميون ۽ رات جو آتشبازي شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web |date=12 June 2025 |title=Staatsfeiertag 2025: Gemeinsam feiern |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/staatsfeiertag-2025-gemeinsam-feiern |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع جي قومي ڏينهن تي وادوتس قلعي جي ڀرسان سرڪاري تقريب ۾ لڳ ڀڳ 2,700 مهمان شريڪ ٿيا، جڏهن ته بعد ۾ وادوتس جي مرڪزي علائقي ۾ عوامي ميلو، شراب ٺاهيندڙن جو ڳوٺ، نوجوانن جو علائقو ۽ روايتي آتشبازي منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Erfolgreicher Staatsfeiertag mit vielen regionalen Highlights |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/erfolgreicher-staatsfeiertag-mit-vielen-regionalen-highlights |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ميڊيا == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جون اخبارون}} ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي آبادي ۽ جرمن ٻوليءَ واري ميڊيا مارڪيٽ سبب ملڪ جو ميڊيا نظام سوئٽزرلينڊ، آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ميڊيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ پنهنجي مقامي پرنٽ، آن لائن ۽ ٽيليويزن ميڊيا پڻ موجود آهي. [[ليڪٽن اسٽائنر واترلئنڊ]] ملڪ جي اهم اخبار آهي. تاريخي طور [[ليڪٽن اسٽائنر فوڪس بلات]] پڻ ملڪ جي ٻن وڏين روزاني اخبارن مان هڪ هئي، پر اها 2023ع ۾ بند ٿي وئي. ٽيليويزن ۾ خانگي [[1 ايف ايل ٽي وي]] مقامي خبرون ۽ پروگرام نشر ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ''لينڊس ڪانال'' حڪومتي ۽ پارلياماني معلومات، عوامي معاملن ۽ سرڪاري واقعن جي نشريات لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو چينل پڻ وڏي پيماني تي دستياب آهن. === ريڊيو === [[ريڊيو ليڪٽن اسٽائن]] ڪيترن ڏهاڪن تائين ملڪ جو قومي ريڊيو رهيو. 27 آڪٽوبر 2024ع جي ريفرنڊم ۾ 55.4 سيڪڙو ووٽرن عوامي نشرياتي قانون ختم ڪرڻ ۽ ريڊيو کي خانگي ڪرڻ واري تجويز جي حمايت ڪئي. حڪومت بعد ۾ ڄاڻايو ته مقرر وقت اندر ريڊيو کي خانگي ملڪيت ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ ڪو قابل عمل خريدار يا مالياتي انتظام نه ملي سگهيو.<ref>{{Cite web |date=1 April 2025 |title=Keine Fristverlängerung für Radio L: Landessender muss eingestellt werden |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/233302/0/medienmitteilung |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ان جي نتيجي ۾ ريڊيو ليڪٽن اسٽائن 3 اپريل 2025ع تي شام 6 وڳي مستقل طور پنهنجي نشريات بند ڪري ڇڏي، جنهن سان ملڪ جي عوامي ريڊيو نشريات جو هڪ دور ختم ٿيو.<ref>{{Cite web |date=2 April 2025 |title=Radio Liechtenstein stellt den Sendebetrieb definitiv ein |url=https://www.radio.li/p/Radio-Liechtenstein-stellt-den-Sendebetrieb-definitiv-ein-1cuUolD6dJZBq9jnjQNXKw |publisher=Radio Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == رانديون == [[File:Rheinpark Stadion Vaduz.jpg|thumb|[[رائن پارڪ اسٽيڊيم]]، [[وادوتس]]؛ ليڪٽن اسٽائن جي قومي فٽبال ٽيم ۽ [[ايف سي وادوتس]] جو اهم ميدان.]] ملڪ جي الپائي جاگرافي سبب [[الپائن اسڪائينگ]] ليڪٽن اسٽائن جي بين الاقوامي راندين واري سڃاڻپ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، جڏهن ته [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان منظم ٽيم راندين مان هڪ آهي. ٻين راندين ۾ ٽينس، ترڻ، سائيڪلنگ، موٽر اسپورٽ ۽ جبلن سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن. === فٽبال === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ فٽبال}} ليڪٽن اسٽائن جي پنهنجي قومي فٽبال ليگ نه آهي؛ ملڪ جا ڪلب [[سوئس فٽبال ليگ نظام]] ۾ حصو وٺن ٿا. ملڪ جو قومي ناڪ آئوٽ مقابلو [[ليڪٽن اسٽائن فٽبال ڪپ]] آهي، جنهن جو فاتح [[يوئيفا ڪانفرنس ليگ]] جي ڪواليفائنگ مرحلي لاءِ اهل ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Liechtensteiner Cup |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/LIE/domestic/league/1086/ |publisher=UEFA |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[ايف سي وادوتس]] ملڪ جو سڀ کان ڪامياب ڪلب آهي ۽ سوئس ليگ نظام ۾ کيڏي ٿو. ڪلب ۽ [[ليڪٽن اسٽائن قومي فٽبال ٽيم]] پنهنجون اهم گهريلو ميچون وادوتس جي [[رائن پارڪ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا. اسٽيڊيم 1997–98ع ۾ تعمير ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 6,000 ڍڪيل سيٽن جي گنجائش رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Rheinpark Stadion |url=https://www.fcvaduz.li/dein-fcv/rheinpark-stadion |publisher=FC Vaduz |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> قومي ٽيم جي يادگار نتيجن ۾ 2004ع ۾ [[پرتگال قومي فٽبال ٽيم|پرتگال]] خلاف 2–2 جي برابري ۽ ڪجهه ڏينهن پوءِ [[لڪسمبرگ قومي فٽبال ٽيم|لڪسمبرگ]] خلاف 4–0 جي فتح شامل آهن. ليڪٽن اسٽائن مردن ۽ عورتن جون قومي ٽيمون [[فيفا]] ۽ [[يوئيفا]] جي بين الاقوامي مقابلن ۾ حصو وٺن ٿيون. === سياري جون رانديون ۽ اولمپڪس === [[File:Marco Büchel.jpg|thumb|upright|الپائن اسڪائير [[مارڪو بوخل]]، جنهن ڇهن سياري اولمپڪ راندين ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي.]] ليڪٽن اسٽائن جي اولمپڪ ڪاميابي تقريباً مڪمل طور [[الپائن اسڪائينگ]] سان لاڳاپيل رهي آهي. ملڪ جو ننڍڙو الپائن تفريحي ماڳ [[مالبن]] اسڪائينگ ۽ ٻين سياري جي راندين جو مرڪز آهي. [[هاني وينزل]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپينن مان هڪ آهي. هن 1976ع جي سياري اولمپڪس ۾ برونز ۽ 1980ع ۾ ٻه سون ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. سندس ڀاءُ [[اينڊرياس وينزل]] پڻ 1980ع ۾ چاندي ۽ 1984ع ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. [[ارسولا ڪونزيٽ]]، [[ولي فروميلٽ]] ۽ [[پال فروميلٽ]] پڻ اولمپڪ تمغا حاصل ڪندڙ ليڪٽن اسٽائن جا اسڪائير آهن، جڏهن ته [[ٽينا ويراٿر]] 2018ع ۾ سپر-جي ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا اولمپڪ تمغا''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! رانديگر ! راند ! سون ! چاندي ! برونز ! ڪُل |- style="background:#eef6ff;" | [[هاني وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 2 | 1 | 1 | 4 |- | [[اينڊرياس وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 1 | 1 | 2 |- style="background:#eef6ff;" | [[ولي فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[پال فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#eef6ff;" | [[ارسولا ڪونزيٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[ٽينا ويراٿر]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#dcecff; font-weight:bold;" | ڪُل | الپائن اسڪائينگ | 2 | 2 | 6 | 10 |} انهن ڏهن تمغن جي ڪري ليڪٽن اسٽائن آباديءَ جي لحاظ کان اولمپڪ تاريخ جي انتهائي ڪامياب ملڪن مان هڪ رهيو آهي. ملڪ جا سڀ اولمپڪ تمغا سياري جي اولمپڪس ۾ الپائن اسڪائينگ مان آيا آهن. === ٻيون رانديون === [[File:Landstr. 81 in Schaan - Liechtenstein Olympic Commitees (2018).jpg|thumb|[[شان]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن اولمپڪ ڪاميٽي]] جو مرڪز.]] ٽينس ۾ [[اسٽيفني ووگٽ]] ۽ [[ڪاٿنڪا فون ڊائخمان]] بين الاقوامي سطح تي ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي آهي. ترڻ ۾ [[يوليا هاسلر]] ۽ [[ڪرسٽوف ميئر]] 2016ع جي [[ريو ڊي جينيرو]] اولمپڪ راندين ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي. موٽر اسپورٽ ۾ [[رڪي فون اوپل]] 1973ع ۽ 1974ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي جهنڊي هيٺ [[فارمولا ون]] ۾ حصو ورتو، جنهن ڪري هو فارمولا ون جي تاريخ ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪندڙ پهريون ڊرائيور بڻيو. [[مانفريڊ شورٽي]] اسپورٽس ڪار ريسنگ ۾ سرگرم رهيو ۽ [[لي مانس جون 24 ڪلاڪ ريس|لي مانس 24 ڪلاڪ ريس]] ۾ ڪيترائي ڀيرا حصو ورتائين. جديد دور ۾ [[فابين وول وينڊ]] ۽ [[مٿياس ڪائزر]] بين الاقوامي موٽر ريسنگ ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 6265gke8ja7qgdh58n8kcqmnfis8ap3 413018 413017 2026-09-17T11:11:04Z Intisar Ali 8681 /* رسمون ۽ قومي ڏينهن */ 413018 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن<br>Principality of Liechtenstein | common_name = لِڪٽَن اسٽائن | native_name = Fürstentum Liechtenstein ([[جرمن ٻولي|جرمن]]) | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Staatswappen-Liechtensteins.svg | national_motto = {{small|"خدا، شھزادئ ۽ وطن لاء"}} | national_anthem = <center>''[[Oben am jungen Rhein]]''<br/>{{small|(سنڌي:"ننڍي رائن ندي جي مٿيان")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg|center]]</div></center> | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = {{map caption |location_color=سائي رنگ ۾|region=يورپ|region_color= هلڪو سرمئي|legend=Location Liechtenstein Europe.png}} | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[فادوتس|فادوتز]] | largest_settlement = شان (Schaan) <br/>{{small|{{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline}}}} | largest_settlement_type = شھر | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2015ع<ref>{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html |title=Central Intelligence Agency|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 7 February 2020|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=24 February 2020}}</ref> | religion = فهرست * 83.2% [[عيسائيت]] ** 73.4% [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8% [[عيسائيت|ٻيا عيسائي]] * 7.0% [[لامذھب]] * 5.9% [[اسلام]] * 3.9% ۽ ٻيا مذھب | demonym = لڪتنسٽائني | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]]، [[بادشاھ|نيم آئيني بادشاھت]] | leader_title1 = شاھي سربراهه | leader_name1 = ھانس ايڊم ٻيون | leader_title2 = انتظامي شاهي حاڪم | leader_name2 = شهزادو ايلوس | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = ايڊريئن ھئسلر | legislature = لنڊسٽاگ | sovereignty_type = پرنسپلٽي جي حيثيت ۾ خودمختياري | established_event1 = فادوتس جي ڪائونٽي شيلنبرگ جو الحاق | established_date1 = 23 جنوري، 1719ع | established_event2 = پريسبرگ معاھدو | established_date2 = 12 جولائي، 1806ع | established_event3 = جرمن ڪنفيڊريشن کان علحدگي | established_date3 = 24 آگسٽ، 1866ع | area_km2 = 160 | area_rank = 191هون | area_sq_mi = 61 | percent_water = 2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> | population_estimate = 38,749<ref name="Liechpop">{{cite web|url=https://www.llv.li/#/12150/-bevolkerung-und-wohnen|title=Amt für Statistik, Landesverwaltung Liechtenstein |website=Llv.li|accessdate=30 June 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2020ع | population_estimate_rank = 217هون | population_density_km2 = 237 | population_density_sq_mi = 587<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 57هون | GDP_PPP = 5.3 ارب آمريڪي ڊالر<ref> {{cite web |url= http://www.llv.li/files/as/fl-in-zahlen-englisch-2016.pdf |title=Liechtenstein in Figures: 2016 |website=Llv.li|accessdate=3 August 2017}}</ref> | GDP_PPP_year = 2013ع | GDP_PPP_rank = 149هون | GDP_PPP_per_capita = 98,432 آمريڪي ڊالر<ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ٽيون | GDP_nominal = 5.15 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="Liechfigures">[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm Key Figures for Liechtenstein] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20090917040625/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-wichtige_zahlen_engl.htm |date=17 September 2009}} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 1 July 2012.</ref><ref name="wdi">[http://data.worldbank.org/data-catalog World Development Indicators], [[World Bank]]. Retrieved 1 July 2012. Note: "PPP conversion factor, GDP (LCU per international $)" and "Official exchange rate (LCU per US$, period average)" for Switzerland were used.</ref> | GDP_nominal_year = 2010ع | GDP_nominal_rank = 147هون | GDP_nominal_per_capita = 1,43,151 آمريڪي ڊالر <ref name="Liechpop"/><ref name="Liechfigures"/><ref name="wdi"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ٻيون | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.917 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 18هون | currency = سُوِس فرانڪ | currency_code = CHF | time_zone = وچ يورپي معياري وقت (CEST) | utc_offset = +01:00 | utc_offset_DST = +02:00 | time_zone_DST = CEST | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +423 | cctld = [[.li]] | footnote_a = | today = }} ''' لِڪٽَن اسٽائن''' يا '''لڪتنسٽائن''' (Liechtenstein) جرمن ٻولي ۾ : '''ليختنشتائن'''، سرڪاري نالو "پرنسپلٽي آف لڪتنسٽائن"، وچ يورپ جي ڏکڻ اولھه ۾ [[الپس جبل]] لڳ [[جرمن ٻولي]] ڳالھائيندڙ ماڻھن جي ھڪ ننڍڙي رياست آھي،<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00273120 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe|year=1992 |s2cid=189889904}}</ref> جيڪا ھڪ نيم آئيني بادشاهت واري رياست آھي، جنھن جي رياستي سربراھه کي پرنس سڏيندا آھن، جيڪو نيم صدارتي نظام جي صدر وانگر بااختيار رياستي سربراھه ھوندو آھي. ھن ملڪ جون سرحدون اولھه ۽ ڏکڻ ۾ [[سوئيٽزرلينڊ]] سان، اوڀر ۽ اتر ۾ [[آسٽريا]] سان ملن ٿيون. اھو پکيڙ ۾ يورپ جو چوٿون نمبر ننڍڙو ملڪ آهي جنهن جي پکيڙ 160 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ سال <small>'''2019'''</small> جي اندازي مطابق ان جي آبادي <small>'''38,749'''</small> ھئي.<ref>[https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf Bevölkerungsstatistik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308113909/https://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-30-juni-2019.pdf |date=2021-03-08 }}. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ملڪ انتظامي طور تي 11 ميونسپلٽين ۾ ورھايل آھي. هن جي گادي جو هنڌ [[فادوتس]] (Vaduz) شھر آھي. ھي ملڪ في ڪس جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي امير ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=2013-04-24 }} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> الپس جبلن جي سلسلي ۾ ھجڻ جي ڪري سياري جي راندين جو مرڪز ھوندو آھي. اھا [[گڏيل قومن جو ادارو|گڏيل قومن جي اداري]]، ڪائونسل آف يورپ ۽ يورپي آزاد تجارتي ايسوسيئيشن جو رڪن آهي. لڪتنسٽائن شينجن ايريا ۽ [[يورپين ايڪانامڪ ايريا|يورپي اڪنامي علائقي]] ۾ ھجڻ جي باوجود اڃان تائين [[يورپي اتحاد|يورپين يونين]] جو ميمبر ناھي. == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا ==== [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سفارتي نمائندگيون ==== ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عالمي مالياتي فنڊ ==== 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== فوج جو خاتمو ==== 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. ==== سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا ==== ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عورتن جو ووٽ جو حق ==== [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> ==== هم جنس شادي ==== 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== حمل جو خاتمو ==== ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ثقافت == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جي موسيقي}} [[File:Liechtensteinisches Landesmuseum, 2014.JPG|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]]، [[وادوتس]].]] [[File:KML HAF aussen vom Staedtle Barbara Buehler.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] ۽ ان سان لڳ [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت، وادوتس.]] ليڪٽن اسٽائن جي ثقافت تي ان جي جاگرافيائي بيهڪ، جرمن ٻوليءَ واري ورثي ۽ [[الپس]] جي علائقائي روايتن جو گهرو اثر رهيو آهي. ملڪ جون ثقافتي روايتون خاص طور پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽائرول]] علائقن ۽ ڏکڻ جرمنيءَ جي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت، هڪ خودمختيار رياست طور ليڪٽن اسٽائن پنهنجي قومي عجائب گهرن، آرڪائيوز، فنون، موسيقي، ادب ۽ مقامي روايتن جي ذريعي الڳ ثقافتي سڃاڻپ قائم ڪئي آهي. ملڪ جو [[ليڪٽن اسٽائن ثقافتي معاملن وارو دفتر|ثقافتي معاملن وارو دفتر]] ثقافتي ورثي، آثار قديمه، آرڪائيوز ۽ مختلف ثقافتي منصوبن جي انتظام ۾ حصو وٺي ٿو. ملڪ ۾ مجموعي طور 17 عجائب گهر ۽ ثقافتي مرڪز موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Cultural Affairs |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> حڪومت ثقافتي سرگرمين کي مختلف منصوبن، فنڪارن لاءِ رهائشي پروگرامن ۽ ثقافتي ادارن سان سهڪار ذريعي پڻ هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === عجائب گهر ۽ بصري فنون === [[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ، ثقافت، آثار قديمه ۽ قدرتي تاريخ محفوظ ڪرڻ وارن اهم ادارن مان هڪ آهي. قومي عجائب گهر قائم ڪرڻ جا ابتدائي خيال 19هين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آيا، جڏهن ملڪ جي تاريخي ۽ ثقافتي شين کي ٻاهرين ملڪن ۾ وڪرو ٿيڻ کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان ٻئي]] شروعاتي مجموعي جي نمائش لاءِ [[وادوتس قلعو|وادوتس قلعي]] ۾ ڪمرا مهيا ڪيا.<ref name="MuseumHistory">{{Cite web |title=History of the NationalMuseum |url=https://www.landesmuseum.li/en/about-us/history |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 1901ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي تاريخي سوسائٽي]] قائم ٿي ۽ 1910ع کان عجائب گهر جي مجموعي جي سنڀال ۽ توسيع ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لڳي. قومي عجائب گهر جي نئين عمارت 15 اپريل 1972ع تي کولي وئي. 1999ع کان ان جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي ۽ ٽن عمارتن تي مشتمل موجوده عجائب گهر 28 نومبر 2003ع تي ٻيهر کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> عجائب گهر جي مستقل نمائش ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 7,000 سال اڳ کان انساني آبادڪاري، آثار قديمه، وچئين دور، مذهب، روزمره زندگي، زراعت ۽ جديد صنعتي سماج ڏانهن تبديليءَ بابت مواد شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein NationalMuseum: history and culture |url=https://www.landesmuseum.li/en/our-museums/nationalmuseum |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> قومي عجائب گهر فائونڊيشن هيٺ [[ليڪٽن اسٽائن پوسٽل ميوزيم]] پڻ ڪم ڪري ٿو. پوسٽل ميوزيم 1930ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2006ع ۾ قومي عجائب گهر فائونڊيشن جو حصو بڻيو؛ ان جي مجموعي ۾ ليڪٽن اسٽائن طرفان جاري ڪيل ٽپال ٽڪيٽن جو مڪمل سلسلو شامل آهي. 2015ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن ٽريزر چيمبر]] پڻ کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> [[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] جديد ۽ همعصر فن جو سرڪاري عجائب گهر آهي. ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري فن مجموعي جو بنياد 1967ع ۾ رياست کي ڏنل ڏهن تصويرن سان پيو ۽ ايندڙ سال سرڪاري فن مجموعو قائم ڪيو ويو. موجوده عجائب گهر جي عمارت 11 نومبر 2000ع تي باضابطه طور کولي وئي.<ref name="KunstHistory">{{Cite web |title=About us |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/about-us |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> عجائب گهر جي عمارت سوئس معمارن مينراڊ مورگر، هينري ڊيگيلو ۽ ڪرسچن ڪيريز ٺاهي. ڪاري رنگ جي هڪ سنگي بلاڪ جهڙي عمارت لڳ ڀڳ 60 ميٽر ڊگهي، 25 ميٽر ويڪري ۽ 12 ميٽر اوچي آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 1,750 چورس ميٽر نمائشي جاءِ آهي.<ref name="KunstHistory"/> عجائب گهر جو مجموعو ابتدائي جديد فن کان اڄ تائين جي بين الاقوامي فن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ خاص زور 1945ع کان پوءِ جي فن، آرٽي پوويرا، پوسٽ مينملزم، انسٽاليشن آرٽ ۽ ٻين جديد تحريڪن تي ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Collection |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/collection |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2015ع کان [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم سان ڳنڍيل آهي. فائونڊيشن جي خانگي مجموعي ۾ ڪلاسيڪي جديد ۽ همعصر فن جا اهم ڪم شامل آهن.<ref name="KunstHistory"/> === تاريخي ۽ تعميري ورثو === [[File:Schloss Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]]، ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي خاندان جي سرڪاري رهائشگاهه.]] ملڪ جي اهم تاريخي ۽ تعميري ماڳن ۾ [[وادوتس قلعو]]، [[گٽنبرگ قلعو]]، [[وادوتس ڪيٿڊرل]] ۽ تاريخي ڳوٺاڻيون عمارتون شامل آهن. وادوتس قلعو راڄڌانيءَ کان لڳ ڀڳ 120 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي. قلعي جا ابتدائي حصا غالباً 12هين صديءَ جا آهن ۽ ان جو پهريون دستاويزي ذڪر 1322ع ۾ ملي ٿو. اهو 1712ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو گهراڻو|ليڪٽن اسٽائن جي گهراڻي]] جي ملڪيت بڻيو، جڏهن ته 1939ع کان شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |title=Vaduz Castle |url=https://en.tourismus.li/map/poi/vaduz-castle |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> شهزادي خاندان وٽ يورپي فن جو هڪ اهم خانگي مجموعو پڻ آهي، جنهن کي [[ليڪٽن اسٽائن جا شهزادي مجموعا]] چيو وڃي ٿو. ان مجموعي جا اهم حصا [[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گارڊن پيلس ۽ ٻين نمائشن ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Garden Palace – permanent presentation |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/presentation/exhibitions/garden-palace |publisher=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === موسيقي ۽ ناٽڪ === [[File:Rheinberger.jpg|thumb|upright|[[يوسف گابريئل رائنبرگر]] (1839–1901)، ليڪٽن اسٽائن جو موسيقار، آرگن نواز ۽ موسيقيءَ جو استاد.]] ليڪٽن اسٽائن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[يوسف گابريئل رائنبرگر]] سڀ کان وڌيڪ مشهور شخصيتن مان هڪ آهي. هو 1839ع ۾ وادوتس ۾ ڄائو ۽ بعد ۾ [[ميونخ]] ۾ موسيقار، آرگن نواز، استاد ۽ شاهي درٻار جي موسيقيءَ جي اڳواڻ طور شهرت حاصل ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=Josef Gabriel Rheinberger Collection |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/state-archives/research |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> سندس ذاتي دستاويزن ۽ تخليقي ڪم بابت مواد ليڪٽن اسٽائن جي قومي آرڪائيوز ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته سندس موسيقيءَ جي ورثي کي [[بين الاقوامي يوسف گابريئل رائنبرگر سوسائٽي]] پڻ فروغ ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Rheinberger – Life and Works |url=https://www.rheinberger.li/?lang=en |publisher=International Josef Gabriel Rheinberger Society |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Rheinberger-Geburtshaus-P2014331a.JPG|thumb|[[وادوتس]] ۾ يوسف گابريئل رائنبرگر جو جنم گهر؛ رائنبرگر 1839ع ۾ هتي ڄائو هو.]] رائنبرگر جي ڄمڻ واري تاريخي عمارت 1957ع کان رياست جي ملڪيت آهي ۽ 1969ع کان [[ليڪٽن اسٽائن ميوزڪ اسڪول]] جو مرڪز رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Rheinbergerhaus and Rheinberger monument |url=https://en.tourismus.li/map/poi/rheinbergerhaus-und-rheinbergerdenkmal-ffb6e833-b0ef-45e4-82e2-71dc128b36ad.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[شان]] ۾ واقع [[ٽي اي ڪي ٿيٽر ليڪٽن اسٽائن]] ملڪ جي اهم پرفارمنگ آرٽس ادارن مان هڪ آهي. ان جي پروگرام ۾ ناٽڪ، موسيقي، ناچ، ٻارن لاءِ ٿيٽر، ڪٺ پتلي ۽ شين جو ٿيٽر، داستان گوئي ۽ ملٽي ميڊيا پيشڪشون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=TAK Theater Liechtenstein |url=https://www.tak.li/ |publisher=TAK Theater Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === ادب ۽ لائبريريون === [[ليڪٽن اسٽائن اسٽيٽ لائبريري]] ملڪ جي قومي لائبريري آهي ۽ ليڪٽن اسٽائن ۾ شايع ٿيندڙ ڪتابن ۽ ٻين اشاعتي مواد جي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿي. ملڪ جو ادب معياري جرمن سان گڏ مقامي اليماني لهجن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. شاعر [[ايدا اوسپيلٽ-امان]] پنهنجي مقامي وادوتس لهجي ۾ شاعري ڪرڻ لاءِ مشهور هئي. ملڪ جي ننڍڙي آباديءَ باوجود ليڪٽن اسٽائن جو ادبي منظر پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ دنيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع کان ليڪٽن اسٽائن جا ليکڪ ۽ ناشر هر سال [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو|فرينڪفرٽ]] ۽ [[لائپزگ ڪتاب ميلو|لائپزگ]] جي ڪتاب ميلن ۾ ملڪ جي ادبي تخليق جي نمائندگي ڪندا رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations between Germany and Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/berlin-d-/bilateral-relations-germany-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2006ع کان رياست [[برلن]] ۾ فنڪارن لاءِ رهائشي اسٽوڊيو پڻ هلائي ٿي، جتي چونڊيل ليڪٽن اسٽائن فنڪارن کي ڪجهه مهينن تائين رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === رسمون ۽ قومي ڏينهن === [[File:Schloss Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]]؛ هر سال 15 آگسٽ تي ليڪٽن اسٽائن جو قومي ڏينهن ملهايو ويندو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن جو [[ليڪٽن اسٽائن جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] هر سال 15 آگسٽ تي ملهايو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي تقريب آهي. تقريبن ۾ سرڪاري تقريب، شهزادي خاندان ۽ پارليامينٽ جي نمائندن جون تقريرون، مذهبي دعا، عوامي ميلو، موسيقي، مقامي تنظيمن جون سرگرميون ۽ رات جو آتشبازي شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web |date=12 June 2025 |title=Staatsfeiertag 2025: Gemeinsam feiern |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/staatsfeiertag-2025-gemeinsam-feiern |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع جي قومي ڏينهن تي وادوتس قلعي جي ڀرسان سرڪاري تقريب ۾ لڳ ڀڳ 2,700 مهمان شريڪ ٿيا، جڏهن ته بعد ۾ وادوتس جي مرڪزي علائقي ۾ عوامي ميلو، شراب ٺاهيندڙن جو ڳوٺ، نوجوانن جو علائقو ۽ روايتي آتشبازي منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Erfolgreicher Staatsfeiertag mit vielen regionalen Highlights |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/erfolgreicher-staatsfeiertag-mit-vielen-regionalen-highlights |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ميڊيا == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جون اخبارون}} ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي آبادي ۽ جرمن ٻوليءَ واري ميڊيا مارڪيٽ سبب ملڪ جو ميڊيا نظام سوئٽزرلينڊ، آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ميڊيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ پنهنجي مقامي پرنٽ، آن لائن ۽ ٽيليويزن ميڊيا پڻ موجود آهي. [[ليڪٽن اسٽائنر واترلئنڊ]] ملڪ جي اهم اخبار آهي. تاريخي طور [[ليڪٽن اسٽائنر فوڪس بلات]] پڻ ملڪ جي ٻن وڏين روزاني اخبارن مان هڪ هئي، پر اها 2023ع ۾ بند ٿي وئي. ٽيليويزن ۾ خانگي [[1 ايف ايل ٽي وي]] مقامي خبرون ۽ پروگرام نشر ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ''لينڊس ڪانال'' حڪومتي ۽ پارلياماني معلومات، عوامي معاملن ۽ سرڪاري واقعن جي نشريات لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو چينل پڻ وڏي پيماني تي دستياب آهن. === ريڊيو === [[ريڊيو ليڪٽن اسٽائن]] ڪيترن ڏهاڪن تائين ملڪ جو قومي ريڊيو رهيو. 27 آڪٽوبر 2024ع جي ريفرنڊم ۾ 55.4 سيڪڙو ووٽرن عوامي نشرياتي قانون ختم ڪرڻ ۽ ريڊيو کي خانگي ڪرڻ واري تجويز جي حمايت ڪئي. حڪومت بعد ۾ ڄاڻايو ته مقرر وقت اندر ريڊيو کي خانگي ملڪيت ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ ڪو قابل عمل خريدار يا مالياتي انتظام نه ملي سگهيو.<ref>{{Cite web |date=1 April 2025 |title=Keine Fristverlängerung für Radio L: Landessender muss eingestellt werden |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/233302/0/medienmitteilung |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ان جي نتيجي ۾ ريڊيو ليڪٽن اسٽائن 3 اپريل 2025ع تي شام 6 وڳي مستقل طور پنهنجي نشريات بند ڪري ڇڏي، جنهن سان ملڪ جي عوامي ريڊيو نشريات جو هڪ دور ختم ٿيو.<ref>{{Cite web |date=2 April 2025 |title=Radio Liechtenstein stellt den Sendebetrieb definitiv ein |url=https://www.radio.li/p/Radio-Liechtenstein-stellt-den-Sendebetrieb-definitiv-ein-1cuUolD6dJZBq9jnjQNXKw |publisher=Radio Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == رانديون == [[File:Rheinpark Stadion Vaduz.jpg|thumb|[[رائن پارڪ اسٽيڊيم]]، [[وادوتس]]؛ ليڪٽن اسٽائن جي قومي فٽبال ٽيم ۽ [[ايف سي وادوتس]] جو اهم ميدان.]] ملڪ جي الپائي جاگرافي سبب [[الپائن اسڪائينگ]] ليڪٽن اسٽائن جي بين الاقوامي راندين واري سڃاڻپ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، جڏهن ته [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان منظم ٽيم راندين مان هڪ آهي. ٻين راندين ۾ ٽينس، ترڻ، سائيڪلنگ، موٽر اسپورٽ ۽ جبلن سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن. === فٽبال === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ فٽبال}} ليڪٽن اسٽائن جي پنهنجي قومي فٽبال ليگ نه آهي؛ ملڪ جا ڪلب [[سوئس فٽبال ليگ نظام]] ۾ حصو وٺن ٿا. ملڪ جو قومي ناڪ آئوٽ مقابلو [[ليڪٽن اسٽائن فٽبال ڪپ]] آهي، جنهن جو فاتح [[يوئيفا ڪانفرنس ليگ]] جي ڪواليفائنگ مرحلي لاءِ اهل ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Liechtensteiner Cup |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/LIE/domestic/league/1086/ |publisher=UEFA |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[ايف سي وادوتس]] ملڪ جو سڀ کان ڪامياب ڪلب آهي ۽ سوئس ليگ نظام ۾ کيڏي ٿو. ڪلب ۽ [[ليڪٽن اسٽائن قومي فٽبال ٽيم]] پنهنجون اهم گهريلو ميچون وادوتس جي [[رائن پارڪ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا. اسٽيڊيم 1997–98ع ۾ تعمير ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 6,000 ڍڪيل سيٽن جي گنجائش رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Rheinpark Stadion |url=https://www.fcvaduz.li/dein-fcv/rheinpark-stadion |publisher=FC Vaduz |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> قومي ٽيم جي يادگار نتيجن ۾ 2004ع ۾ [[پرتگال قومي فٽبال ٽيم|پرتگال]] خلاف 2–2 جي برابري ۽ ڪجهه ڏينهن پوءِ [[لڪسمبرگ قومي فٽبال ٽيم|لڪسمبرگ]] خلاف 4–0 جي فتح شامل آهن. ليڪٽن اسٽائن مردن ۽ عورتن جون قومي ٽيمون [[فيفا]] ۽ [[يوئيفا]] جي بين الاقوامي مقابلن ۾ حصو وٺن ٿيون. === سياري جون رانديون ۽ اولمپڪس === [[File:Marco Büchel.jpg|thumb|upright|الپائن اسڪائير [[مارڪو بوخل]]، جنهن ڇهن سياري اولمپڪ راندين ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي.]] ليڪٽن اسٽائن جي اولمپڪ ڪاميابي تقريباً مڪمل طور [[الپائن اسڪائينگ]] سان لاڳاپيل رهي آهي. ملڪ جو ننڍڙو الپائن تفريحي ماڳ [[مالبن]] اسڪائينگ ۽ ٻين سياري جي راندين جو مرڪز آهي. [[هاني وينزل]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپينن مان هڪ آهي. هن 1976ع جي سياري اولمپڪس ۾ برونز ۽ 1980ع ۾ ٻه سون ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. سندس ڀاءُ [[اينڊرياس وينزل]] پڻ 1980ع ۾ چاندي ۽ 1984ع ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. [[ارسولا ڪونزيٽ]]، [[ولي فروميلٽ]] ۽ [[پال فروميلٽ]] پڻ اولمپڪ تمغا حاصل ڪندڙ ليڪٽن اسٽائن جا اسڪائير آهن، جڏهن ته [[ٽينا ويراٿر]] 2018ع ۾ سپر-جي ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا اولمپڪ تمغا''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! رانديگر ! راند ! سون ! چاندي ! برونز ! ڪُل |- style="background:#eef6ff;" | [[هاني وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 2 | 1 | 1 | 4 |- | [[اينڊرياس وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 1 | 1 | 2 |- style="background:#eef6ff;" | [[ولي فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[پال فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#eef6ff;" | [[ارسولا ڪونزيٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[ٽينا ويراٿر]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#dcecff; font-weight:bold;" | ڪُل | الپائن اسڪائينگ | 2 | 2 | 6 | 10 |} انهن ڏهن تمغن جي ڪري ليڪٽن اسٽائن آباديءَ جي لحاظ کان اولمپڪ تاريخ جي انتهائي ڪامياب ملڪن مان هڪ رهيو آهي. ملڪ جا سڀ اولمپڪ تمغا سياري جي اولمپڪس ۾ الپائن اسڪائينگ مان آيا آهن. === ٻيون رانديون === [[File:Landstr. 81 in Schaan - Liechtenstein Olympic Commitees (2018).jpg|thumb|[[شان]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن اولمپڪ ڪاميٽي]] جو مرڪز.]] ٽينس ۾ [[اسٽيفني ووگٽ]] ۽ [[ڪاٿنڪا فون ڊائخمان]] بين الاقوامي سطح تي ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي آهي. ترڻ ۾ [[يوليا هاسلر]] ۽ [[ڪرسٽوف ميئر]] 2016ع جي [[ريو ڊي جينيرو]] اولمپڪ راندين ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي. موٽر اسپورٽ ۾ [[رڪي فون اوپل]] 1973ع ۽ 1974ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي جهنڊي هيٺ [[فارمولا ون]] ۾ حصو ورتو، جنهن ڪري هو فارمولا ون جي تاريخ ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪندڙ پهريون ڊرائيور بڻيو. [[مانفريڊ شورٽي]] اسپورٽس ڪار ريسنگ ۾ سرگرم رهيو ۽ [[لي مانس جون 24 ڪلاڪ ريس|لي مانس 24 ڪلاڪ ريس]] ۾ ڪيترائي ڀيرا حصو ورتائين. جديد دور ۾ [[فابين وول وينڊ]] ۽ [[مٿياس ڪائزر]] بين الاقوامي موٽر ريسنگ ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] pzcq3egvhmrmav97hpscteo4glij7nn 413019 413018 2026-09-17T11:22:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 413019 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ يورپ ۾ ننڍڙي خودمختيار رياست}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي | common_name = ليڪٽن اسٽائن | native_name = {{lang|de|Fürstentum Liechtenstein}} | image_flag = Flag of Liechtenstein.svg | image_coat = Coat of arms of Liechtenstein.svg | national_motto = "{{lang|de|Für Gott, Fürst und Vaterland}}"<br />"خدا، شهزادي ۽ وطن لاءِ" | national_anthem = {{center|1=''[[اوبن ام يونگن رائن]]''<br />("نوجوان رائن جي مٿان")<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg]]}}</div>}} | image_map = Europe-Liechtenstein.svg | map_caption = يورپ ۾ ليڪٽن اسٽائن جو مقام | image_map2 = Liechtenstein - Location Map (2013) - LIE - UNOCHA.svg | capital = [[وادوتس]] | largest_settlement = [[شان]] | largest_settlement_type = ميونسپلٽي | coordinates = {{coord|47|10|00|N|9|30|35|E|display=inline,title}} | official_languages = [[جرمن ٻولي|جرمن]] | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{Cite web |date=15 December 2022 |title=213.001d Ständige Bevölkerung nach Religion, Stichtag und Variable der Einheit |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |access-date=11 March 2024 |website=statistikportal.li |publisher=Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein}}</ref> | religion = {{Plainlist| * 79.4٪ [[عيسائيت]] ** 69.6٪ [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] ** 9.8٪ ٻيا عيسائي * 9.6٪ [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] * 6.0٪ [[اسلام]] * 5.0٪ ٻيا }} | demonym = ليڪٽن اسٽائنر | government_type = [[آئيني بادشاهت|آئيني موروثي بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليڪٽن اسٽائن جي بادشاهت|شهزادو]] | leader_name1 = [[هانس آدم ٻيون]] | leader_title2 = نائب حڪمران ۽ ولي عهد | leader_name2 = [[اليوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو|اليوس]] | leader_title3 = [[ليڪٽن اسٽائن جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[برگيٽي هاس]] | leader_title4 = نائب وزيراعظم | leader_name4 = [[سابينا مونائوني]] | legislature = [[ليڪٽن اسٽائن جو لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] | sovereignty_type = [[پرنسپلٽي]] طور قيام ۽ خودمختياري | established_event1 = [[وادوتس ڪائونٽي]] ۽ [[شيلنبرگ جي جاگير]] کي گڏ ڪري پرنسپلٽي جو قيام | established_date1 = 23 جنوري 1719ع | established_event2 = [[رائن جي ڪنفيڊريشن]] ۾ داخلا؛ خودمختياري | established_date2 = 12 جولاءِ 1806ع | established_event3 = [[جرمن ڪنفيڊريشن]] جي خاتمي کان پوءِ مڪمل خودمختياري | established_date3 = 23 آگسٽ 1866ع | area_km2 = 160.5 | area_sq_mi = 61.97 | area_rank = 190هون | percent_water = 2.7 | population_estimate = 41,237 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 189هون | population_density_km2 = 257 | currency = [[سوئس فرانڪ]] | currency_code = CHF | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +01:00 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +02:00 | calling_code = [[ليڪٽن اسٽائن ۾ ٽيليفون نمبر|+423]] | cctld = [[.li]] }} '''ليڪٽن اسٽائن''' (جرمن: Liechtenstein)؛ (اليماني:Liachtaschta)، سرڪاري نالو '''ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي''' (Fürstentum Liechtenstein)، [[وچ يورپ]] جي [[الپس]] ۾ واقع هڪ ننڍڙي، [[زمين بند ملڪ|ٻٽي زمين بند]] خودمختيار رياست آهي. ان جي اتر ۽ اوڀر ۾ [[آسٽريا]] ۽ ڏکڻ ۽ اولهه ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] واقع آهن. ليڪٽن اسٽائن ۽ [[ازبڪستان]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا خودمختيار ملڪ آهن، جيڪي پاڻ به زمين بند آهن ۽ جن جا سڀئي پاڙيسري ملڪ پڻ زمين بند آهن.<ref>{{Cite web |date=21 October 2024 |title=Liechtenstein: Five Things You May Not Know About the IMF’s Newest Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/cf-five-things-you-may-not-know-about-liechtenstein |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي ايراضي لڳ ڀڳ 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن ڪري اهو ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍين خودمختيار رياستن مان هڪ ۽ [[يورپ]] جو چوٿون ننڍو ملڪ آهي. 31 ڊسمبر 2025ع تي ان جي مستقل آبادي 41,237 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين سميت ڪُل آبادي 41,722 هئي. مستقل آباديءَ مان 26,676 ماڻهو ليڪٽن اسٽائن جا شهري ۽ 14,561 پرڏيهي شهري هئا؛ اهڙيءَ طرح پرڏيهي شهرين جو حصو 35.3 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite web |date=18 March 2026 |title=Bevölkerungsstand – vorläufige Ergebnisse 31. Dezember 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |publisher=Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي راڄڌاني [[وادوتس]] آهي، جڏهن ته آباديءَ جي لحاظ کان [[شان]] سڀ کان وڏي ميونسپلٽي آهي. [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|left|[[وادوتس]] ۽ ان جي چوڌاري [[رائن]] ماٿري.]] ليڪٽن اسٽائن هڪ [[آئيني بادشاهت]] آهي، جنهن جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. [[هانس آدم ٻيون]] 1989ع کان حڪمران شهزادو آهي، جڏهن ته سندس پٽ [[اليوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو|موروثي شهزادو اليوس]] 2004ع کان رياست جي روزمره سربراهيءَ جون ذميواريون نائب حڪمران طور انجام ڏئي رهيو آهي. ملڪ جي هڪ ايواني پارليامينٽ، [[ليڪٽن اسٽائن جو لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]]، 25 چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ نمائنده جمهوريت سان گڏ سڌي جمهوريت جا وسيع وسيلا، جهڙوڪ ريفرنڊم ۽ عوامي قانون سازيءَ جون تجويزون، موجود آهن. موجوده رياست جي بنياد 23 جنوري 1719ع تي پئي، جڏهن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس ڇهين]] [[وادوتس ڪائونٽي]] ۽ [[شيلنبرگ جي جاگير]] کي گڏ ڪري ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان شاهي پرنسپلٽي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |title=18th century |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/18-century/ |publisher=Princely House of Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> 1806ع ۾ [[رائن جي ڪنفيڊريشن]] ۾ شامل ٿيڻ سان پرنسپلٽي خودمختيار رياست جي حيثيت حاصل ڪئي. 1815ع کان اها [[جرمن ڪنفيڊريشن]] جو حصو رهي ۽ 1866ع ۾ ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ان جي مڪمل خودمختيار حيثيت برقرار رهي. 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران ليڪٽن اسٽائن جي اقتصادي ۽ پرڏيهي لاڳاپن جو رخ آهستي آهستي [[آسٽريا]] کان [[سوئٽزرلينڊ]] ڏانهن منتقل ٿيو. 1923ع ۾ سوئٽزرلينڊ سان ڪسٽم معاهدو ڪيو ويو، جيڪو 1924ع ۾ لاڳو ٿيو، ۽ سوئس فرانڪ ملڪ جي ڪرنسي بڻيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اقتصادي، قونصلر، مالياتي ۽ انتظامي سهڪار اڄ به ليڪٽن اسٽائن جي خارجي لاڳاپن جو اهم حصو آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن پنهنجي بين الاقوامي سفارتي موجودگيءَ کي وڏي پيماني تي وڌايو. اهو 23 نومبر 1978ع تي [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – Member state |url=https://www.coe.int/en/web/portal/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026}}</ref> ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ داخل ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Member States – Liechtenstein |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026}}</ref> 1991ع ۾ اهو [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو ميمبر ٿيو،<ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.efta.int/about-efta/european-free-trade-association/history |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> جڏهن ته 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ مڪمل طور شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=1 May 2020 |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي يونين]] جو ميمبر ناهي، پر يورپي اقتصادي علائقي ذريعي يورپي يونين جي [[يورپي اڪيلي منڊي|اڪيلي منڊي]] جي وڏي حصي ۾ شامل آهي. ان انتظام هيٺ سامان، خدمتن، ماڻهن ۽ سرمائي جي آزاد چرپر سميت اڪيلي منڊي جا ڪيترائي قانون ليڪٽن اسٽائن تي لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ [[شينگن علائقو|شينگن علائقي]] ۾ پڻ شامل آهي. ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> 21 آڪٽوبر 2024ع تي اهو [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان کان اڳ 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ آءِ ايم ايف ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري ڏني وئي هئي.<ref>{{Cite web |date=21 October 2024 |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي علائقو؛ شهر ملڪ جي حڪومت ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪز آهي.]] ليڪٽن اسٽائن هڪ انتهائي صنعتي ۽ برآمد-مرڪوز معيشت رکي ٿو. ملڪ جي ننڍڙي آباديءَ جي ڀيٽ ۾ روزگار جا موقعا تمام گهڻا آهن ۽ ان جي افرادي قوت جو وڏو حصو روزانو سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا مان سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ اچي ٿو. 2023ع ۾ ملڪ جي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو سرحد پار کان ايندڙ ملازمن تي مشتمل هو. ان سبب في فرد مجموعي ملڪي پيداوار کي ٻين ملڪن سان سڌي طرح ڀيٽڻ گمراهه ڪندڙ ٿي سگهي ٿو، ۽ ليڪٽن اسٽائن جو شماريات وارو دفتر في ملازم پيداوار کي ڪجهه اقتصادي ڀيٽن لاءِ وڌيڪ موزون ماپو قرار ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein in Figures 2025 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2025/01/1/103.2025.01.1_01_liechtenstein-in-figures-2025.pdf |publisher=Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي معيشت ۾ مشينري، ڌاتو، اليڪٽرانڪس، درست اوزار، دواسازي، ڏندن جي ٽيڪنالاجي، کاڌي جي صنعت ۽ ٻين اعليٰ قدر وارين صنعتي شين سان گڏ مالياتي خدمتن جو اهم ڪردار آهي. [[شان]] ۾ قائم [[هلٽي]] ليڪٽن اسٽائن مان پيدا ٿيل سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ادارن مان هڪ آهي. وادوتس ملڪ جي بئنڪنگ ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪز آهي. 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۾ ليڪٽن اسٽائن کي گهٽ ٽيڪسن ۽ رازداريءَ تي ٻڌل مالياتي مرڪز طور شهرت حاصل ٿي. 2008ع جي [[ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملو|ٽيڪس معاملي]] کان پوءِ ملڪ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا، مني لانڊرنگ خلاف ضابطن ۽ مالياتي شفافيت بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وسيع ڪيو. ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن جي معيشت کي رڳو "ٽيڪس هيون" طور بيان ڪرڻ ان جي وڏي صنعتي پيداوار، برآمدي شعبي ۽ جديد مالياتي ضابطن کي مڪمل طور ظاهر نٿو ڪري. [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبن]]، ليڪٽن اسٽائن جو اهم الپائن سياحتي ۽ اسڪائينگ علائقو.]] ملڪ جو گهڻو اوڀر وارو حصو [[الپس]] تي مشتمل آهي، جڏهن ته اولهه ۾ [[رائن]] جي ماٿري واقع آهي، جتي آبادي ۽ اقتصادي سرگرمين جو وڏو حصو مرڪوز آهي. ان جي جبلائي جاگرافي سياري جي راندين، خاص طور [[الپائن اسڪائينگ]]، کي قومي ثقافت ۽ سياحت ۾ اهم مقام ڏنو آهي. [[مالبن]] ملڪ جو اهم اسڪائي ۽ جبلائي تفريحي مرڪز آهي. ليڪٽن اسٽائن اولمپڪ راندين ۾ پنهنجي آباديءَ جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي ڪاميابي حاصل ڪئي آهي، ۽ ان جا سمورا اولمپڪ تمغا الپائن اسڪائينگ مان حاصل ٿيا آهن. جرمن ملڪ جي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته روزمره زندگيءَ ۾ آباديءَ جو وڏو حصو [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا ڳالهائي ٿو. [[ٽريزنبرگ]] ۾ تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو پڻ محفوظ آهي. ملڪ جي ثقافت تي سوئٽزرلينڊ، فورآرلبرگ ۽ ٻين الپائن جرمن ڳالهائيندڙ علائقن جا اثر نمايان آهن، پر ليڪٽن اسٽائن پنهنجي الڳ رياستي، تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ پڻ قائم رکي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي جديد بين الاقوامي انضمام جا اهم مرحلا''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! سال ! ادارو يا معاهدو ! حيثيت |- style="background:#eef6ff;" | 1923 | سوئٽزرلينڊ سان ڪسٽم معاهدو | اقتصادي ۽ ڪسٽم انضمام |- | 1978 | [[يورپ جي ڪائونسل]] | ميمبر |- style="background:#eef6ff;" | 1990 | [[گڏيل قومون]] | ميمبر |- | 1991 | [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] | ميمبر |- style="background:#eef6ff;" | 1995 | [[يورپي اقتصادي علائقو]] | مڪمل شرڪت |- | 1995 | [[عالمي واپاري تنظيم]] | ميمبر |- style="background:#eef6ff;" | 2011 | [[شينگن علائقو]] | مڪمل شرڪت |- | 2024 | [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] | 191هون ميمبر |} == تاريخ == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|left|thumb|upright=0.8|[[گوٽنبرگ قلعو]]، [[بالزرس]]]] [[File:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|left|upright=0.8|thumb|گاديءَ واري شهر مٿان نظر ايندڙ [[وادوتس قلعو]]، [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي]] جي رهائشگاهه آهي.]] [[File:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|right|[[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، جيڪو 1805ع کان 1806ع ۽ وري 1814ع کان 1836ع تائين حڪمران رهيو؛ تصوير [[يوهان بپٽسٽ فان لامپي بزرگ]] جي ٺاهيل آهي. [[ليڪٽن اسٽائن ميوزيم]]، [[ويانا]]]] ان علائقي ۾، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، انساني موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان [[وچيون پٿر جو دور|وچئين پٿر جي دور]] سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref> [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] جون زرعي آباديون لڳ ڀڳ 5300 ق.م. ڌاري ماٿرين ۾ ظاهر ٿيون. [[هالشتات ثقافت|هالشتات]] ۽ [[لا ٽين ثقافت|لا ٽين]] ثقافتون [[لوهي دور]] جي پوئين مرحلي ۾، لڳ ڀڳ 450 ق.م. کان، عروج تي پهتيون؛ ممڪن آهي ته انهن تي [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] تهذيبن جو به ڪجهه اثر رهيو هجي. لوهي دور کان رومي زماني تائين [[وينونيس]] قوم [[الپائن رائن]] جي ماٿريءَ ۾ آباد هئي. 58 ق.م. ۾ [[ببراڪٽي جي جنگ]] دوران [[يوليس سيزر]] الپائن قبيلن کي شڪست ڏئي علائقي کي [[قديم روم|رومي]] بالادستيءَ هيٺ آندو. 15 ق.م. تائين [[ٽائبيريس]]، جيڪو پوءِ روم جو ٻيو شهنشاهه بڻيو، پنهنجي ڀاءُ [[ڊروسس]] سان گڏ سڄي الپائن علائقي کي فتح ڪري ورتو.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=5 January 2023 |website=historisches-lexikon.li |language=de |archive-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106012801/https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |url-status=live }}</ref> اهي زمينون، جيڪي پوءِ ليڪٽن اسٽائن جي نالي سان سڃاتيون ويون، [[رومي صوبو|رومي صوبي]] [[ريشيا]] ۾ شامل ڪيون ويون. علائقي ۾ [[رومي شاهي فوج]] جون ڇانوڻيون قائم هيون؛ وڏيون فوجي ڇانوڻيون [[بريگينٽيم]] (هاڻوڪو [[بريگينتس]]، آسٽريا)، [[ڪانسٽنس ڍنڍ]] جي ويجهو، ۽ [[ماگيا]] (هاڻوڪو [[مائينفيلڊ]]، سوئٽزرلينڊ) ۾ هيون. رومن هن علائقي مان گذرندڙ [[رومي رستو|رستو]] تعمير ڪيو ۽ ان جي سار سنڀال ڪندا رهيا. لڳ ڀڳ 260ع ۾ بريگينٽيم کي [[اليماني]]، هڪ [[جرمن قوم]]، تباهه ڪيو؛ اليماني پوءِ لڳ ڀڳ 450ع ڌاري علائقي ۾ آباد ٿيا.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[اوائلي وچين دور]] ۾ اليماني پنجين صديءَ تائين اوڀر [[سوئس مٿانهون ميدان|سوئس مٿانهين ميدان]] ۽ اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[الپس]] جي ماٿرين ۾ آباد ٿي چڪا هئا. جيڪو علائقو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن بڻيو، سو [[الامانيا]] جي اوڀرئين ڪناري تي واقع هو. ڇهين صديءَ ۾، [[ڪلووس پهريون|ڪلووس پهرئين]] جي 504ع ۾ [[ٽولبياڪ جي جنگ|ٽولبياڪ]] وٽ اليماني خلاف فتح کان پوءِ، علائقو [[فرينڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140508043011/http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm |date=8 May 2014 }} Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> اهو علائقو، جيڪو پوءِ ليڪٽن اسٽائن بڻيو، [[ميرووِنگي گهراڻو|ميرووِنگي]] ۽ [[ڪارولنگي سلطنت|ڪارولنگي]] گهراڻن جي دور ۾ فرينڪي بالادستيءَ هيٺ رهيو. 814ع ۾ [[شارليمان]] جي وفات کان پوءِ 843ع جي [[ورڊون جو معاهدو|ورڊون واري معاهدي]] ڪارولنگي سلطنت کي ورهائي ڇڏيو.<ref name="Early"/> موجوده ليڪٽن اسٽائن جو علائقو [[اوڀر فرينڪيا]] ۾ شامل ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري [[پاڪ رومي سلطنت]] جي ماتحت وري [[وچ فرينڪيا]] سان گڏيل سياسي ڍانچي ۾ آيو.<ref name="Early"/> لڳ ڀڳ 1100ع تائين علائقي جي مکيه ٻولي [[رومانش ٻولي|رومانش]] هئي؛ ان کان پوءِ [[جرمن ٻولي]] آهستي آهستي وڌيڪ رائج ٿيڻ لڳي. 1300ع ۾ [[والسر]] نالي هڪ ٻي اليماني آبادي، جيڪا [[واليس]] مان آئي هئي، هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي. [[ٽريزنبرگ]] جو پهاڙي ڳوٺ اڄ به [[والسر جرمن|والسر لهجي]] جون خاصيتون محفوظ رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |date=29 November 2012 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021 |archive-date=2 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002004752/https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |url-status=live }}</ref> 1200ع تائين الپائن مٿانهين ميدان جي مختلف علائقن تي [[ساووي گهراڻو|ساووي]]، [[زاهرنگن گهراڻو|زاهرنگن]]، [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] ۽ [[ڪائبرگ گهراڻو|ڪائبرگ]] گهراڻن جو قبضو هو. ٻين علائقن کي [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل هئي، جنهن وسيلي سلطنت پهاڙي لڪن تي سڌو اختيار رکندي هئي. 1264ع ۾ ڪائبرگ گهراڻي جي زوال کان پوءِ، 1273ع ۾ پاڪ رومي شهنشاهه بڻيل [[جرمني جو روڊولف پهريون|بادشاهه روڊولف پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هابسبرگ گهراڻي پنهنجو علائقو اوڀر الپائن مٿانهين ميدان تائين وڌايو.{{cn|date=September 2026}} 1396ع ۾ [[وادوتس]]، جيڪو اڳتي هلي ليڪٽن اسٽائن جو ڏاکڻو حصو بڻيو، [[شاهي سڌي ماتحتي]] حاصل ڪئي؛ يعني اهو سڌو پاڪ رومي شهنشاهه جي ماتحت ٿي ويو.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=176}}</ref> === گهراڻي جو بنياد === جنهن خاندان تان ليڪٽن اسٽائن جو نالو پيو، اهو اصل ۾ [[هيٺيون آسٽريا|هيٺئين آسٽريا]] ۾ [[ويانا]] جي ڏکڻ طرف واقع [[ليڪٽن اسٽائن قلعو|ليڪٽن اسٽائن قلعي]] سان واسطو رکندو هو. هي قلعو گهٽ ۾ گهٽ 1140ع کان 13هين صديءَ تائين سندن ملڪيت رهيو ۽ 1807ع کان ٻيهر سندن قبضي ۾ آيو. ليڪٽن اسٽائن خاندان خاص طور [[موراويا]]، هيٺئين آسٽريا، [[سائليشيا]] ۽ [[اسٽائيريا جي ڊچي|اسٽائيريا]] ۾ زمينون حاصل ڪيون. جيئن ته اهي سموريون ملڪيتون اعليٰ جاگيردارن، خاص طور [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] گهراڻي جي مختلف شاخن کان [[جاگيرداري|جاگير]] طور مليل هيون، تنهنڪري ليڪٽن اسٽائن خاندان [[شاهي مجلس|رائخسٽيگ]] ۾ سيٽ حاصل ڪرڻ جي بنيادي شرط پوري نه ڪندو هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن جا ڪيترائي شهزادا هابسبرگ حڪمرانن جا ويجها صلاحڪار رهيا، پر شهنشاهه کان سڌي طرح مليل علائقو نه هئڻ سبب پاڪ رومي سلطنت ۾ سندن سياسي طاقت محدود رهي.{{cn|date=November 2024}} انهيءَ سبب خاندان اهڙيون زمينون حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ڪنهن وچولي جاگيردار کان سواءِ سڌو [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت هجن. 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪارل پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|ليڪٽن اسٽائن جي ڪارل پهرئين]] کي [[ميٿياس، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه ميٿياس]] سياسي جدوجهد ۾ سندس ساٿ ڏيڻ کان پوءِ شهزادي جو درجو ڏنو.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=19 April 2025 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506191751/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=19 April 2025 |language=en-US |archive-date=19 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119175755/https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |url-status=live }}</ref> [[هانس آدم پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم پهرئين]] کي ننڍڙي [[شيلنبرگ جي جاگير|شيلنبرگ جي جاگير]] 1699ع ۾ ۽ [[وادوتس جي ڪائونٽي]] 1712ع ۾ هوهن ايمس خاندان کان خريد ڪرڻ جي اجازت ملي. شيلنبرگ ۽ وادوتس کي گهربل سياسي حيثيت حاصل هئي: انهن جو شهنشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به جاگيردار حاڪم نه هو.<ref name=":0"/> === ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپالٽي === [[File:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ليڪٽن اسٽائن جو ڊيوڪل تاج]]]] 23 جنوري 1719ع تي،<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |archive-date=10 March 2021 |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing}}</ref> زمينن جي خريداري مڪمل ٿيڻ کان پوءِ [[چارلس ڇهون، پاڪ رومي شهنشاهه|شهنشاهه چارلس ڇهين]] وادوتس ۽ شيلنبرگ کي گڏ ڪري نئين علائقي کي [[پاڪ رومي سلطنت جو شهزادو|شاهي پرنسپالٽي]] جو درجو ڏنو ۽ پنهنجي ”وفادار خادم“ [[انتون فلوريان، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|انتون فلوريان آف ليڪٽن اسٽائن]] جي اعزاز ۾ ان جو نالو '''ليڪٽن اسٽائن''' رکيو. انهيءَ تاريخ تي ليڪٽن اسٽائن [[پاڪ رومي سلطنت]] جي گهڻي حد تائين خودمختيار، سڌي ماتحتي رکندڙ رڪن رياست بڻجي ويو.<ref name="creation"/> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[نيپولين جون جنگيون|نيپولين جي جنگين]] سبب يورپ جي سياسي جوڙجڪ ۾ وڏيون تبديليون آيون. 1805ع ۾ [[آسٽرلٽز جي جنگ]] ۾ [[نيپولين]] جي وڏي فتح کان پوءِ پاڪ رومي سلطنت عملي طور فرانس جي دٻاءَ هيٺ اچي وئي. 1806ع ۾ شهنشاهه [[فرانسس ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فرانسس ٻئي]] تخت تان دستبردار ٿي [[پاڪ رومي سلطنت جو خاتمو|پاڪ رومي سلطنت کي ختم]] ڪري ڇڏيو، جنهن سان 960 سالن کان وڌيڪ پراڻو سياسي نظام پڄاڻيءَ تي پهتو. نيپولين سلطنت جي ڪيترن علائقن کي [[رائن جو اتحاد]] ۾ ٻيهر منظم ڪيو. ان تبديليءَ سان ليڪٽن اسٽائن جا پراڻا شاهي، قانوني ۽ سياسي لاڳاپا ختم ٿي ويا ۽ رياست پنهنجي سرحدن کان ٻاهر ڪنهن جاگيردار حاڪم جي تابعداريءَ کان آزاد ٿي وئي.<ref name="creation"/> 25 جولاءِ 1806ع تي [[رائن جو اتحاد]] قائم ٿيڻ سان ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو ان جو رڪن بڻيو؛ عملي طور اتحاد جي سرپرست فرانسيسي شهنشاهه نيپولين پهرئين جي بالادستيءَ هيٺ رهيو. اها صورتحال 19 آڪٽوبر 1813ع تي اتحاد جي خاتمي تائين جاري رهي. ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ليڪٽن اسٽائن [[جرمن اتحاد]] ۾ شامل ٿيو، جيڪو 20 جون 1815ع کان 23 آگسٽ 1866ع تائين قائم رهيو ۽ جنهن جي صدارت [[آسٽريا جو شهنشاهه]] ڪندو هو. 1818ع ۾ [[يوهان پهريون يوزف، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان پهرئين]] ملڪ کي محدود آئين ڏنو. ساڳئي سال [[الوئس ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادو الوئس]] ليڪٽن اسٽائن خاندان جو پهريون فرد بڻيو، جنهن پنهنجي خاندان جي نالي واري پرنسپالٽيءَ ۾ قدم رکيو. خاندان جي ڪنهن ميمبر جو ايندڙ دورو 1842ع ۾ ٿيو. 1862ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو 1862ع وارو آئين|نئون آئين]] منظور ڪيو ويو. 1866ع ۾ جرمن اتحاد جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن مڪمل طور خودمختيار رياست بڻجي ويو.<ref name="independent">{{Cite web |title=Liechtenstein - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/ |archive-date=8 October 2022 |access-date=12 November 2025 |website=www.cia.gov}}</ref> مالي سببن جي ڪري فيبروري 1868ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي فوج ختم ڪئي وئي.<ref name=":9"/><ref name=":10"/> 19هين صديءَ جون ٻيون اهم اڳڀرايون هيون: * 1872ع: سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي وچ ۾ [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] ليڪٽن اسٽائن مان گذاري تعمير ڪئي وئي. * 1884ع: [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] آسٽريائي امير [[ڪارل فان ان ڊير مائور]] کي ليڪٽن اسٽائن جو گورنر مقرر ڪيو. * 1886ع: رائن درياهه مٿان سوئٽزرلينڊ ڏانهن ٻه پل تعمير ڪيا ويا. === 20هين ۽ 21هين صديون === [[پهرين عالمي جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا ويجها لاڳاپا پهرين [[آسٽريائي سلطنت]] ۽ پوءِ [[آسٽريا-هنگري]] سان رهيا. حڪمران شهزادن جي دولت جو وڏو حصو هابسبرگ علائقن ۾ سندن ملڪيتن مان ايندو هو ۽ اهي گهڻو وقت ويانا ۾ پنهنجن ٻن محلن ۾ گذاريندا هئا. پهرين عالمي جنگ دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو، پر پاڙيسري ملڪن تي گهڻو دارومدار هئس ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو هائنرش]] جهڙا ڪجهه فرد آسٽريا-هنگري لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندا رهيا. جنگ سبب پيدا ٿيل معاشي تباهيءَ ملڪ کي پنهنجي ٻئي پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] سان [[ليڪٽن اسٽائن–سوئٽزرلينڊ لاڳاپا|ڪسٽم ۽ مالياتي اتحاد]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Roland |date=31 December 2011 |title=Zollanschlussvertrag |url=https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |access-date=25 October 2023 |website=Historisches Lexikon |language=de |archive-date=16 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216153838/https://historisches-lexikon.li/Zollanschlussvertrag |url-status=live }}</ref> جنگ کان پوءِ معاشي مسئلن سبب پيدا ٿيل عوامي بيچيني سڌي طرح [[ليڪٽن اسٽائن جي نومبر 1918ع واري سياسي بحران|نومبر 1918ع واري سياسي بحران]] جو سبب بڻي، جنهن کان پوءِ [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين|1921ع جو نئون آئين]] ۽ آئيني بادشاهت جو نئون نظام قائم ٿيو.<ref name=":02">{{Cite web |last=Quaderer |first=Rupert |date=31 December 2011 |title=Novemberputsch 1918 |url=https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |access-date=3 October 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033554/https://historisches-lexikon.li/Novemberputsch_1918 |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Wille |first=Herbert |date=31 December 2011 |title=Verfassung |url=https://historisches-lexikon.li/Verfassung |access-date=24 December 2023 |website=[[Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein]] |language=de |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719024920/https://historisches-lexikon.li/Verfassung |url-status=live }}</ref> 1929ع ۾ 75 ورهين جي [[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس پهرئين]] تخت سنڀاليو. هن تازو [[ايلزبيٿ فان گٽمان]] سان شادي ڪئي هئي، جيڪا ويانا جي هڪ مالدار عورت هئي ۽ سندس پيءُ موراويا جو يهودي واپاري هو. جيتوڻيڪ ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪا سرڪاري [[نازي پارٽي]] نه هئي، پر نيشنل يونين پارٽي اندر نازين سان همدردي رکندڙ تحريڪ پيدا ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن ۾ جرمن قومي تحريڪ|مقامي ليڪٽن اسٽائن نازين]] ايلزبيٿ کي سندس يهودي پسمنظر سبب نشانو بڻايو.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |title=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516220526/https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |url-status=live }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي دوران ملڪ ۾ نازي حامي سرگرميون جاري رهيون. مارچ 1938ع ۾، [[نازي جرمني]] طرفان [[آسٽريا جو الحاق|آسٽريا جي الحاق]] کان ٿوري ئي دير پوءِ، فرانسس پنهنجي 31 ورهين جي ڀائٽي جي پوٽي ۽ امڪاني جانشين [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي فرانسس يوزف ٻئي]] کي نگران مقرر ڪيو. ان کان پوءِ هو [[فيلڊسبرگ]]، چيڪوسلواڪيا هليو ويو، جتي 25 جولاءِ تي پنهنجي خاندان جي هڪ قلعي ۾ وفات ڪيائين. فرانسس يوزف ٻيون پوءِ باضابطه طور ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو بڻيو.<ref name="franz life">{{Cite news |date=1 May 1938 |title=Prince Franz of the 'Postage Stamp State' Retires |url=https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421002324/https://www.newspapers.com/clip/49181566/st-louis-post-dispatch/ |archive-date=21 April 2020 |work=St. Louis Post-Dispatch |page=76 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=Prince Franz to Return to Estate |url=https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420235228/https://www.newspapers.com/clip/49180180/daily-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Daily News |page=216 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 July 1938 |title=Oldest Former Ruler Succumbs |url=https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420233456/https://www.newspapers.com/clip/49178617/kenosha-news/ |archive-date=20 April 2020 |work=Kenosha News |page=1 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> مارچ 1939ع ۾، جڏهن [[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|فرانسس يوزف ٻيون]] [[برلن]] جي سرڪاري دوري تي هو، تڏهن ملڪ ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي 1939ع واري بغاوت جي ڪوشش|اقتدار تي قبضي جي ڪوشش]] ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023 |work=The New York Times |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907201619/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517175342/https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |url-status=live }}</ref> [[File:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[فرانسس پهريون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1929ع کان 1938ع تائين]] [[File:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[فرانسس يوزف ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]]، 1938ع کان 1989ع تائين]] [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو ۽ مدد ۽ رهنمائيءَ لاءِ پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]] تي ڀاڙيندو رهيو. ساڳئي وقت [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ خاندان جي زمينن ۽ ملڪيتن مان قيمتي شاهي شيون حفاظت لاءِ ليڪٽن اسٽائن منتقل ڪيون ويون. نازي جرمنيءَ جي سوئٽزرلينڊ تي حملي جي رٿا [[آپريشن ٽيننبام]] ۾ ليڪٽن اسٽائن به شامل هو. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سمورن ماڻهن کي جرمن رائخ ۾ گڏ ڪرڻ واري نازي تصور تحت ليڪٽن اسٽائن جي آبادي پڻ ان دائري ۾ اچي ٿي. بهرحال 1944ع ۾ [[نارمنڊي لينڊنگ|اتحادي فوجن جي فرانس تي حملي]] کان پوءِ نازين هن منصوبي تي عمل ڪرڻ ڇڏي ڏنو، جنهن سبب ليڪٽن اسٽائن نازي قبضي کان بچي ويو.{{cn|date=May 2025}} جنگ جي پڄاڻيءَ تي [[ٽين چيڪوسلواڪ جمهوريه|چيڪوسلواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]]، جرمن ملڪيت سمجهي، [[بوهيميا]]، [[موراويا]] ۽ [[سائليشيا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گهراڻي جون سموريون ملڪيتون ضبط ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite web |date=21 April 2023 |title=Prince Franz Josef II Von Und Zu Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |access-date=21 April 2023 |website=Liechtenstein The Princely Collections |language=de |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421152621/https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-franz-josef-ii-von-und-zu-liechtenstein |url-status=live }}</ref> انهن ضبطگين، جيڪي جديد دور ۾ پڻ [[عالمي عدالت انصاف]] تائين پهتل قانوني تڪرار جو موضوع رهيون آهن، ۾ {{convert|1600|km2|sqmi|0|abbr=on}} کان وڌيڪ زرعي ۽ ٻيلن واري زمين، ڪيترائي خانداني قلعا ۽ محل شامل هئا؛ انهن ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري [[ليڊنيس–والٽيس ثقافتي منظرنامو]] پڻ شامل هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن سخت مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو. ليڪٽن اسٽائن گهراڻي کي ڪيترائي خانداني فني خزانا وڪڻڻا پيا. انهن ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] جي تصوير ''[[جينيورا ڊي بينچي]]'' پڻ شامل هئي، جيڪا 1967ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل گيلري آف آرٽ]] {{US$|link=yes}}5 ملين ۾ خريد ڪئي؛ اها ان وقت ڪنهن مصوري لاءِ ادا ڪيل رڪارڊ قيمت هئي.<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[سرد جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جي شهرين کي چيڪوسلواڪيا ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت نه هئي. جنگ کان پوءِ جي تڪراري [[بينش فرمانن]] سان لاڳاپيل سفارتي اختلافن سبب ليڪٽن اسٽائن جا [[چيڪ جمهوريه]] ۽ [[سلوواڪيا]] سان ڊگهي عرصي تائين سفارتي لاڳاپا قائم نه ٿيا. ليڪٽن اسٽائن ۽ چيڪ جمهوريه وچ ۾ 13 جولاءِ 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا،<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118031534/http://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> جڏهن ته سلوواڪيا سان 9 ڊسمبر 2009ع تي سفارتي لاڳاپا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> [[ليڪٽن اسٽائن جو آئين]] مارچ 2003ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن آئيني ريفرنڊم، 2003ع|ريفرنڊم ذريعي ترميم]] ڪيو ويو، جنهن سان بادشاهه کي اضافي آئيني اختيار ڏنا ويا.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=3 September 2023 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124165804/https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |url-status=live }}</ref> 2004ع ۾ شهزادي [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] روزاني حڪومتي ذميواريون پنهنجي وڏي پٽ [[الوئس، ليڪٽن اسٽائن جو ولي عهد|ولي عهد الوئس]] کي نگران طور منتقل ڪيون. هانس آدم جي والد به 1984ع ۾ ساڻس اهڙو ئي انتظام ڪيو هو ته جيئن کيس مستقبل ۾ شهزادي جو عهدو سنڀالڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=13 December 2023 |website=www.electionguide.org |archive-date=10 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210152817/https://electionguide.org/elections/id/1407/ |url-status=live }}</ref> 2005ع ۾ حڪومت طرفان ڪرايل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته [[ايس ايس]] طرفان فراهم ڪيل [[شٽراسهوف آن ڊير نورڊبان]] جي نازي ڪئمپن جا يهودي جبري مزدور آسٽريا ۾ ليڪٽن اسٽائن جي شاهي گهراڻي جي ملڪيتن تي ڪم ڪندا هئا.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017 |work=BBC News |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404100922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |url-status=live }}</ref> رپورٽ موجب اهڙو ڪو ثبوت نه مليو ته شاهي گهراڻي کي ان جبري پورهيي بابت ڄاڻ هئي، پر رپورٽ ۾ گهراڻي تي ان معاملي جي ذميواري عائد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[ڊوئچي ويلي]]}}</ref> == جاگرافي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافي}} [[File:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.0|ليڪٽن اسٽائن جو جاگرافيائي نقشو]] [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[الپائن رائن]]، جيڪو ليڪٽن اسٽائن ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] جي وچ ۾ سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو؛ پسمنظر ۾ [[سوئس الپس]].]] '''ليڪٽن اسٽائن''' [[وچ يورپ]] ۾ [[الپس]] جي [[الپائن رائن]] ماٿريءَ ۾ واقع هڪ ننڍي، خشڪيءَ سان گهيريل رياست آهي. ان جي اوڀر ۽ اتر اوڀر ۾ [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] رياست، ڏکڻ ۾ [[گراوبنڊن]] ڪينٽن ۽ اولهه ۾ [[سينٽ گالن]] ڪينٽن واقع آهن؛ پوئين ٻئي علائقا [[سوئٽزرلينڊ]] جو حصو آهن. ملڪ جي اولهندي سرحد جو وڏو حصو [[رائن]] درياهه سان ٺهي ٿو.<ref name="LIF2021">{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2021 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2021/01/1/103.2021.01_01_liechtenstein-in-figures-2021.pdf |publisher=Office of Statistics, Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ اتر کان ڏکڻ تائين وڌ ۾ وڌ 24.7 ڪلوميٽر ۽ اوڀر کان اولهه تائين وڌ ۾ وڌ 12.4 ڪلوميٽر ويڪرو آهي. سرڪاري انگن اکرن موجب ان جي ڪل ايراضي 160.5 چورس ڪلوميٽر آهي. ان مان 125.5 چورس ڪلوميٽر مٿئين ملڪ ۽ 35.0 چورس ڪلوميٽر هيٺئين ملڪ ۾ اچي ٿو.<ref name="LIF2021"/> ليڪٽن اسٽائن جي سوئٽزرلينڊ سان سرحد 41.3 ڪلوميٽر ۽ آسٽريا سان سرحد 36.7 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جنهن سان ملڪ جي ڪل زميني سرحد لڳ ڀڳ 78 ڪلوميٽر ٿئي ٿي.<ref name="LIF2021"/> 2006ع ۾ وڌيڪ صحيح جاگرافيائي ماپن کان پوءِ ملڪ جي سرحدن ۽ ايراضيءَ جا انگ ٻيهر طئي ڪيا ويا؛ انهن ماپن موجب اڳئين اندازي جي ڀيٽ ۾ ملڪ لڳ ڀڳ {{convert|0.5|km2|1|abbr=on}} وڏو ۽ ان جون سرحدون لڳ ڀڳ {{convert|1.9|km|1|abbr=on}} وڌيڪ ڊگهيون ثابت ٿيون.<ref>{{cite news |title=Tiny Liechtenstein gets a little bigger |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna16381664 |date=29 December 2006 |work=NBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Liechtenstein redraws Europe map |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |date=28 December 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407224954/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6215825.stm |archive-date=7 April 2008 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن دنيا جي صرف ٻن [[ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ|ٻٽي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪن]] مان هڪ آهي؛ يعني نه رڳو پاڻ سمنڊ سان نه ٿو ملي، پر ان جا ٻئي پاڙيسري ملڪ پڻ خشڪيءَ سان گهيريل آهن. ٻيو اهڙو ملڪ [[ازبڪستان]] آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> ايراضيءَ جي لحاظ کان ليڪٽن اسٽائن دنيا جي ڇهين ننڍي خودمختيار رياست آهي.<ref name="LIF2021"/> === جاگرافيائي بناوت === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ ۾ ٻه نمايان قدرتي حصا آهن: اولهه ۾ نسبتاً هموار [[رائن ماٿري]] ۽ اوڀر ۾ [[الپس|الپائن]] جبلن وارو علائقو. ٿوري ايراضيءَ اندر اوچائيءَ ۾ وڏو فرق ملڪ جي زميني بناوت، آبهوا، نباتات، آباديءَ ۽ زميني استعمال تي گهرو اثر وجهي ٿو. ملڪ جو هيٺيون ترين هنڌ [[رُگيلر ريٽ]] آهي، جيڪو سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|430|m|0|abbr=on}} مٿي آهي، جڏهن ته بلند ترين هنڌ [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|2599|m|0|abbr=on}} آهي.<ref name="LIF2021"/> اهڙيءَ طرح رڳو ڪجهه ڪلوميٽرن جي فاصلي اندر اوچائيءَ ۾ 2,100 ميٽرن کان وڌيڪ فرق اچي ٿو. [[File:Gnalp-Schwarzhorn-Grauspitz-Falknishorn-02ASD.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن الپس]]؛ منظر ۾ شوارٽس هورن، [[گرائوسپٽس]] ۽ فالڪنِس هورن سميت جبل.]] هي اوچائيءَ وارو فرق مختلف قدرتي ماحول پيدا ڪري ٿو، جن ۾ رائن جا آبي ميدان، گاهه جا ميدان، ٻيلن سان ڍڪيل جبلائي لاها، الپائن چراگاهون ۽ بلند جبلائي پٿريلا علائقا شامل آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب ملڪ جي 430 ميٽر کان 2,600 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تائين پکڙيل زميني بناوت محدود ايراضيءَ اندر غيرمعمولي ماحولياتي تنوع پيدا ڪري ٿي.<ref name="EEA2025">{{cite web |title=Liechtenstein – Europe's environment 2025 |url=https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/countries/liechtenstein |publisher=European Environment Agency |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انتظامي جاگرافي === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ميونسپلٽيون}} ليڪٽن اسٽائن انتظامي طور 11 [[ميونسپلٽي|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهي، جن کي جرمن ۾ ''گمائنڊن'' چيو وڃي ٿو. اهي تاريخي ۽ چونڊ مقصدن لاءِ ٻن علائقن، [[اوبرلانڊ]] يعني مٿئين ملڪ ۽ [[اونٽرلانڊ]] يعني هيٺئين ملڪ، ۾ ورهايل آهن.<ref name="LIF2021"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي انتظامي جاگرافي''' ! style="background:#D6EAF8;" | علائقو ! style="background:#D5F5E3;" | ميونسپلٽيون ! style="background:#FCF3CF;" | ايراضي |- ! style="background:#EBF5FB;" | [[اوبرلانڊ]] | [[وادوتس]]، [[شان]]، [[بالزرس]]، [[ٽريزن]]، [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] | 125.5 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#E8F8F5;" | [[اونٽرلانڊ]] | [[ايشن]]، [[مائورن]]، [[گامپرين]]، [[رُگيل]] ۽ [[شيلنبرگ]] | 35.0 چورس ڪلوميٽر |- ! style="background:#FEF9E7;" | سڄو ملڪ | 11 ميونسپلٽيون | 160.5 چورس ڪلوميٽر |} اوبرلانڊ ملڪ جي ايراضيءَ جو وڏو حصو والاري ٿو ۽ ان ۾ گاديءَ وارو شهر [[وادوتس]] پڻ شامل آهي. اونٽرلانڊ اتر ۾ واقع آهي ۽ رائن ماٿريءَ جي نسبتاً هموار علائقي ۽ [[ايشنر برگ]] جي چوڌاري پکڙيل آهي.<ref name="LIF2021"/> === زميني استعمال === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضيءَ باوجود زميني استعمال ۾ نمايان تنوع موجود آهي. آبادي، صنعت، ٽرانسپورٽ، زراعت، ٻيلن ۽ قدرتي تحفظ لاءِ زمين جي گهرج هڪ ٻئي سان مقابلي ۾ رهي ٿي. سرڪاري ماحولياتي انگن موجب 2019ع ۾ آباد ۽ تعمير ٿيل ايراضي 1,821 هيڪٽر، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 11.3 سيڪڙو ايراضي هئي؛ 2002ع ۾ اها 1,578 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Siedlungsfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39610 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> زرعي استعمال هيٺ زمين، الپائن چراگاهن سميت، 2019ع ۾ 5,168 هيڪٽر يا ملڪ جي 32.2 سيڪڙو ايراضي هئي. 2002ع ۾ اها 5,425 هيڪٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Landwirtschaftliche Nutzfläche |url=https://www.statistikportal.li/de/ps/www.statistikportal.li/de/uebergreifendes-indikatoren/umweltindikatoren/549-umweltindikatoren/2024/01/v-1/i39612 |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |date=5 February 2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> الپائن چراگاهن کي ڇڏي عام زرعي زمين ملڪ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein in Figures 2026 |url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2026/01/1/102.2026.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2026.pdf |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |year=2026 |access-date=17 September 2026 }}</ref> === ٻيلا === [[File:Vordersilum.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جو جبلائي ۽ ٻيلن وارو منظر]] ٻيلا ليڪٽن اسٽائن جي زميني منظرنامي جو اهم حصو آهن. سرڪاري انگن موجب ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 6,865 هيڪٽر ٻيلا آهن، جيڪي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو ٿين ٿا.<ref name="Forest">{{cite web |title=Forest and wood |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ٻيلا حياتياتي تنوع کان سواءِ قدرتي آفتن کان بچاءَ ۾ پڻ اهم آهن. خاص طور ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي ۽ ٻين تيز لاٿن تي ٻيلا آباد علائقن کي برفاني ڇپن، پٿرن جي ڪرڻ، زميني کاڌ ۽ ٻين جبلائي خطرن کان تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name="Forest"/> ملڪ ۾ 1,280 هيڪٽر ٻيلو باقاعده ٻيلائي ذخيرن طور ۽ وڌيڪ 555 هيڪٽر خاص ٻيلائي علائقن طور مخصوص آهي؛ گڏيل طور اهي ملڪ جي ٻيلن جي لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو حصي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Nature conservation in the forest |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/forest-and-wood/nature-conservation-in-the-forest |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === آبهوا === [[File:Vaduz, Liechtenstein. Schweize Gebirge im Hintergrund - panoramio.jpg|thumb|upright=1.15|ليڪٽن اسٽائن جي گاديءَ واري شهر [[وادوتس]] جو منظر؛ پسمنظر ۾ الپائن جبل.]] الپس ۾ واقع هجڻ باوجود ليڪٽن اسٽائن جي آبهوا پنهنجي اوچائيءَ جي لحاظ کان نسبتاً معتدل آهي. هيءَ بنيادي طور [[کنڊائتي آبهوا]] رکي ٿي، جنهن ۾ سيارا ٿڌا ۽ جهڙالا هوندا آهن ۽ مينهن توڙي برفباري ٿيندي رهي ٿي، جڏهن ته اونهارا ٿڌڙا کان معتدل گرم، جهڙالا ۽ گهميل هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Liechtenstein |url=https://weatherspark.com/y/150248/Average-Weather-in-Liechtenstein-Year-Round |website=Weather Spark |access-date=10 July 2026 }}</ref> ملڪ جي آبهوا تي [[فوئن]] نالي گرم ۽ خشڪ الپائن هوائن جو نمايان اثر آهي. رائن ماٿريءَ ۾ فوئن ڏکڻ کان اتر طرف گرم ۽ خشڪ هوا آڻي ٿي. ان جو اثر خاص طور اوبرلانڊ ۽ [[بالزرس]] ۾ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو.<ref name="Foehn">{{cite web |last=Burgmeier |first=Georg |title=Föhn |url=https://historisches-lexikon.li/F%C3%B6hn |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> فوئن جي ڪري بهار ۽ سرءُ ۾ ٻوٽن جي واڌ جو موسم ڊگهو ٿي سگهي ٿو ۽ سياري ۾ به گرمي پد عارضي طور گهڻو وڌي سگهي ٿو. تاريخي طور فوئن ملڪ جي انگورن، ميون ۽ مڪئي جي پوک لاءِ فائديمند رهي آهي، پر ان سان خشڪي، مٽيءَ جي کاڌ ۽ باهه جي خطري ۾ پڻ اضافو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Foehn"/> سياري ۾ گرمي پد عام طور {{convert|-15|°C}} کان هيٺ گهٽ ئي وڃي ٿو، جڏهن ته اونهاري ۾ عام گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|20|to|28|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو. سالياني برسات رائن ماٿريءَ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|900|to|1200|mm}} آهي، جڏهن ته بلند الپائن علائقن ۾ اها {{convert|1900|mm}} تائين پهچي سگهي ٿي. سج جي روشنيءَ جو ساليانو عرصو لڳ ڀڳ 1,600 ڪلاڪ آهي. {{Weather box |width = auto |collapsed = Yes |location = وادوتس (1991ع–2020ع جا معمول) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan high C = 5.0 | Feb high C = 6.8 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 16.0 | May high C = 20.1 | Jun high C = 23.2 | Jul high C = 24.9 | Aug high C = 24.3 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 15.7 | Nov high C = 9.5 | Dec high C = 5.5 | year high C = 15.2 | Jan mean C = 1.4 | Feb mean C = 2.7 | Mar mean C = 6.8 | Apr mean C = 10.7 | May mean C = 14.7 | Jun mean C = 17.9 | Jul mean C = 19.4 | Aug mean C = 19.1 | Sep mean C = 15.0 | Oct mean C = 11.1 | Nov mean C = 5.7 | Dec mean C = 2.2 | year mean C = 10.6 | Jan low C = -2.0 | Feb low C = -1.1 | Mar low C = 2.3 | Apr low C = 5.6 | May low C = 9.7 | Jun low C = 13.0 | Jul low C = 14.6 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 10.8 | Oct low C = 6.9 | Nov low C = 2.2 | Dec low C = -1.1 | year low C = 6.3 | Jan precipitation mm = 41 | Feb precipitation mm = 34 | Mar precipitation mm = 54 | Apr precipitation mm = 57 | May precipitation mm = 90 | Jun precipitation mm = 116 | Jul precipitation mm = 130 | Aug precipitation mm = 144 | Sep precipitation mm = 96 | Oct precipitation mm = 68 | Nov precipitation mm = 56 | Dec precipitation mm = 54 | year precipitation mm = 940 | Jan snow cm = 14.2 | Feb snow cm = 14.4 | Mar snow cm = 6.4 | Apr snow cm = 0.4 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 4.7 | Dec snow cm = 11.9 | year snow cm = 52.0 | Jan sun = 72 | Feb sun = 92 | Mar sun = 131 | Apr sun = 156 | May sun = 168 | Jun sun = 181 | Jul sun = 197 | Aug sun = 183 | Sep sun = 147 | Oct sun = 114 | Nov sun = 67 | Dec sun = 53 | year sun = 1563 |source 1 = [[ميٽيو سوئس]]<ref>{{cite web |title=Norm value charts |url=https://www.meteoswiss.admin.ch/climate/the-climate-of-switzerland/climate-normals/norm-value-charts.html |publisher=Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss |access-date=17 September 2026 }}</ref> }} === درياهه ۽ ڍنڍون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي درياهن جي فهرست}} [[رائن]] ليڪٽن اسٽائن جو سڀ کان وڏو ۽ ڊگهو درياهه آهي. اهو ملڪ جي اولهندي پاسي لڳ ڀڳ {{convert|27|km|0|abbr=on}} تائين وهي ٿو ۽ سوئٽزرلينڊ سان قدرتي سرحد جو وڏو حصو ٺاهي ٿو. درياهه پاڻيءَ جي نظام، زراعت، تفريح ۽ ملڪ جي تاريخي آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. [[File:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|[[بالزرس]] ڀرسان [[رائن]] درياهه]] رائن تاريخي طور ملڪ لاءِ ٻوڏ جو وڏو ذريعو پڻ رهيو آهي. تاريخي رڪارڊن ۾ 1343ع ۽ 1374ع جون وڏيون ٻوڏون ذڪر ٿيل آهن، جڏهن ته 15هين کان 19هين صديءَ تائين الپائن رائن تي گهٽ ۾ گهٽ 48 ٻوڏون درج ڪيون ويون آهن.<ref name="Floods">{{cite web |last=Weiss |first=Alfred Stefan |title=Überschwemmungen |url=https://historisches-lexikon.li/%C3%9Cberschwemmungen |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 19هين صديءَ کان رائن کي بندن ۽ حفاظتي اڏاوتن ذريعي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ گڏيل قدم کنيا. 1837ع ۾ ٻنهي پاسن وچ ۾ رائن جي حفاظتي اڏاوتن بابت اهم معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1847ع جي ٺاهه ۾ سرحد، ڪنارن ۽ حفاظتي اڏاوتن جي رخ بابت وڌيڪ تفصيل طئي ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Rhein |url=https://historisches-lexikon.li/Rhein |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> 25 سيپٽمبر 1927ع تي [[شان]] ڀرسان رائن جو بند ٽٽي پيو. ٻوڏ سڄي اترئين ماٿريءَ ۾ پکڙجي وئي، ٻه ماڻهو فوت ٿيا ۽ رُگيل، گامپرين ۽ ٻين هيٺانهن علائقن کي وڏي نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Floods"/> ان کان پوءِ بندن کي وڌيڪ مضبوط ۽ اوچو ڪيو ويو. === سامينا === [[سامينا]] ملڪ جو ٻيو ڊگهو اهم درياهه آهي. ليڪٽن اسٽائن اندر ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|10|km|0|abbr=on}} آهي. اهو [[ٽريزنبرگ]] جي جبلائي علائقي مان نڪري اتر اوڀر طرف وهي [[آسٽريا]] ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ [[فيلڊڪرچ]] ڀرسان [[اِل درياهه]] سان ملي ٿو. سامينا تيز وهڪري وارو جبلائي درياهه آهي ۽ ان جو پاڻي پن بجليءَ جي پيداوار لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. === ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه === [[ليڪٽن اسٽائن اندروني واهه]] رائن ماٿريءَ جي پاڻي نيڪال واري نظام جو بنيادي حصو آهي. اهو 1931ع کان 1943ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ڏکڻ کان اتر تائين لڳ ڀڳ 24.67 ڪلوميٽر وهي ٿو. ان جي پاڻي گڏ ڪرڻ واري ايراضي لڳ ڀڳ 117 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Binnenkanal">{{cite web |last=Haidvogl |first=Gertrud |title=Binnenkanal |url=https://historisches-lexikon.li/Binnenkanal |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> واهه جي تعمير جو مقصد رائن ماٿريءَ جي دلدلي ۽ پاڻي بيٺل زمينن مان پاڻي ڪڍڻ ۽ ننڍن وهڪرن کي محفوظ طريقي سان رائن تائين پهچائڻ هو. ان منصوبي رائن ماٿريءَ جي وڏي حصي کي زرعي ۽ آباديءَ جي استعمال لاءِ موزون بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Binnenkanal"/> === ڍنڍون === [[گامپرينر زيلاين]] ليڪٽن اسٽائن جي سڀ کان اهم قدرتي ڍنڍ آهي. اها 1927ع واري رائن جي وڏي ٻوڏ دوران پاڻيءَ جي شديد ڪٽائيءَ جي نتيجي ۾ ٺهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ جي سطح لڳ ڀڳ 1.37 هيڪٽر آهي ۽ اها ملڪ جي سڀ کان وڏي قدرتي طور ٺهيل بيٺل پاڻيءَ واري ڍنڍ آهي.<ref>{{cite web |last1=Broggi |first1=Mario F. |last2=Haidvogl |first2=Gertrud |title=Gampriner Seelein (Gampriner Seele) |url=https://historisches-lexikon.li/Gampriner_Seelein_%28Gampriner_Seele%29 |website=Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[اسٽيگ]] وٽ ڪيترائي مصنوعي آبي ذخيرا پڻ آهن. [[اسٽيگ ذخيرو]] سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 1,300 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ ملڪ جي جبلائي آبي نظام جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite web |title=Steg reservoir |url=https://en.tourismus.li/map/poi/stausee-steg-879009b3-f635-4725-9fde-b6554da3349d.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي ڀرسان [[گينگلي ڍنڍ]] واقع آهي، جيڪا والونر باخ مان پاڻي حاصل ڪري ٿي ۽ اسٽيگ ذخيري لاءِ تلڇٽ گڏ ڪرڻ واري حوض طور پڻ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Gängle lake |url=https://en.tourismus.li/map/poi/ganglesee-34001e6e-ee6d-4ac0-b84b-dc3e9fc34935.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 }}</ref> === جبل === ليڪٽن اسٽائن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي جبلائي آهي. ملڪ جو سڄو جبلائي حصو [[ريٽيڪون]] جبلائي سلسلي ۾ واقع آهي، جيڪو [[الپس]] جو حصو آهي. [[File:Grauspitzen.JPG|thumb|[[گرائوسپٽس]]؛ {{convert|2599|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي بلند ترين چوٽي.]] ملڪ جي بلند ترين چوٽي [[گرائوسپٽس]] آهي، جنهن کي فورڊر گرائوسپٽس پڻ چيو وڃي ٿو. اها ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي سرحد تي [[ريٽيڪون]] سلسلي ۾ واقع آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان {{convert|2599|m|0|abbr=on}} بلند آهي.<ref>{{cite web |title=Category:Grauspitz |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Grauspitz |publisher=Wikimedia Commons |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Vorder Grauspitz.JPG|thumb|left|اوڀر کان [[گرائوسپٽس]] جو منظر]] ليڪٽن اسٽائن ۾ {{convert|2000|m|0|abbr=on}} کان وڌيڪ اوچائيءَ واريون 32 جبلائي چوٽيون آهن. ملڪ جي ٻين نمايان جبلن ۾ [[نافڪوف]]، [[فالڪنِس هورن]]، [[شوارٽس هورن]] ۽ ٽن ڀينرن واري جبلائي سلسلي جون چوٽيون شامل آهن. {{convert|2570|m|0|abbr=on}} اوچو نافڪوف ليڪٽن اسٽائن، سوئٽزرلينڊ جي گراوبنڊن ۽ آسٽريا جي فورآرلبرگ جي سرحدن جي ويجهو واقع آهي. رائن ماٿريءَ مان ٻه نمايان الڳ جبلائي اڀار پڻ مٿي اچن ٿا: ڏکڻ ۾ {{convert|1135|m|0|abbr=on}} اوچو فليشر برگ ۽ اتر ۾ {{convert|698|m|0|abbr=on}} اوچو [[ايشنر برگ]]. ايشنر برگ خاص طور اونٽرلانڊ جي انساني آبادي ۽ قديم وسندين جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === قدرتي محفوظ علائقا === ليڪٽن اسٽائن جي محدود ايراضيءَ باوجود مختلف اوچائين ۽ رهائشي ماحولن سبب حياتياتي تنوع نمايان آهي. سرڪاري حياتياتي تنوع جي رپورٽ موجب قدرتي ۽ ٻيلائي تحفظ جا سخت تحفظ هيٺ آيل علائقا گڏيل طور 1,988 هيڪٽر يا ملڪ جي لڳ ڀڳ 12.3 سيڪڙو ايراضيءَ تي پکڙيل هئا.<ref name="CBD">{{cite web |title=Fifth National Report to the Convention on Biological Diversity |url=https://www.llv.li/serviceportal2/amtsstellen/amt-fuer-umwelt/publikationen/natur-und-landschaft/5.-cbd_report_2014_liechtenstein.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |year=2014 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ جا ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا رائن ماٿريءَ جي آبي ۽ دلدلي ماحولن جي حفاظت لاءِ قائم ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[رُگيلر ريٽ]]، گامپرينر زيلاين ۽ ٻيا آبي ميدان شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Protected areas and objects |url=https://www.llv.li/en/individuals/recreational-environmental-and-animal-management/forest-nature-landscape-climate/protected-areas-and-objects |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === رُگيلر ريٽ === [[رُگيلر ريٽ]] ليڪٽن اسٽائن جي اترئين حصي ۾ [[رُگيل]] ميونسپلٽيءَ ۾ واقع دلدلي قدرتي علائقو آهي. اهو ملڪ جي سڀ کان اهم آبي زمينن ۽ پکين جي نسل ڪشيءَ وارن علائقن مان هڪ آهي.<ref name="CBD"/> رُگيلر ريٽ کي 6 آگسٽ 1991ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت عالمي اهميت واري آبي زمين قرار ڏنو ويو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر 529 آهي.<ref>{{cite web |title=Ruggeller Riet |url=https://rsis.ramsar.org/ |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> === قدرتي خطرا === ليڪٽن اسٽائن جي جاگرافيءَ سبب ملڪ تاريخي طور ٻوڏن، برفاني ڇپن، جبلائي وهڪرن، زميني کاڌ، پٿرن جي ڪرڻ ۽ فوئن سبب باهه جهڙن قدرتي خطرن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. رائن جي ٻوڏ انهن خطرن مان تاريخي طور سڀ کان وڌيڪ تباهه ڪندڙ رهي آهي.<ref name="Floods"/> جبلائي علائقن ۾ ٻيلا قدرتي حفاظتي ڍال جو ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته رائن ماٿريءَ ۾ بند، واهه، پاڻي نيڪال جا نظام ۽ درياهي انجنيئرنگ ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Forest"/> === ماحول ۽ آبهوا جي تبديلي === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍي ايراضي، تيز صنعتي ترقي ۽ محدود هموار زمين سبب زميني استعمال تي دٻاءُ گهڻو آهي. يورپي ماحولياتي اداري موجب آبادي، ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ قدرتي تحفظ جي وچ ۾ زمين لاءِ مقابلو ملڪ جي اهم ماحولياتي مسئلن مان آهي.<ref name="EEA2025"/> ساڳئي وقت ملڪ جي تيز اوچائيءَ واري فرق سبب مختلف حياتياتي ماحول هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. يورپي ماحولياتي اداري موجب اهڙي جاگرافي ليڪٽن اسٽائن کي ان جي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ نمايان حياتياتي تنوع ڏئي ٿي.<ref name="EEA2025"/> آبهوا جي تبديليءَ سان جبلائي برف جي موسم، پاڻيءَ جي وهڪري، ٻوڏن، زميني سرڪڻ، ٻيلن ۽ الپائن ماحول تي اثر پوڻ جو امڪان آهي. ليڪٽن اسٽائن جي گڏيل قومن کي ڏنل آبهوا رپورٽن ۾ وڌندڙ گرمي پد سان برف پوڻ ۽ ڳرڻ جي نمونن ۾ تبديلي، سياري ۽ بهار جي ٻوڏن ۽ زميني سرڪڻ جي خطري ۾ ممڪن واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein's Fifth National Communication |url=https://unfccc.int/resource/docs/natc/lie_nc5.pdf |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري جديد ليڪٽن اسٽائن ۾ درياهن جي بحالي، ٻيلن جي قدرتي انتظام، آبي زمينن جي حفاظت ۽ سرحد پار ماحولياتي سهڪار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. خاص طور الپائن رائن بابت ليڪٽن اسٽائن ۽ پاڙيسري ملڪن جي گڏيل منصوبن جو مقصد ٻوڏ کان تحفظ سان گڏ درياهه جي قدرتي ماحول ۽ حياتياتي رابطن کي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="EEA2025"/> == معيشت == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي معيشت}} [[File:Vaduz Zentrum.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو مرڪزي ڪاروباري علائقو.]] [[File:Hilti Schaan.jpg|thumb|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر؛ پيداواري صنعت ليڪٽن اسٽائن جي برآمدي معيشت جو اهم حصو آهي.]] [[File:5 kronen Johann II of Liechtenstein 1904.png|thumb|upright=1.05|1904ع جو ليڪٽن اسٽائن جو پنج ڪرونن جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي شهزادي [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|يوهان ٻئي]] جي تصوير آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] جي معيشت ننڍي جاگرافيائي ايراضي ۽ آباديءَ جي باوجود انتهائي ترقي يافته، برآمدن تي دارومدار رکندڙ ۽ بين الاقوامي معيشت سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ جي معاشي ڍانچي جون ٻه اهم خاصيتون اعليٰ قدر واري خاص پيداواري صنعت ۽ وڏو [[مالياتي خدمتون|مالياتي خدمتن]] وارو شعبو آهن. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب ملڪ ۾ في ماڻهو آمدني تمام گهڻي آهي، سرڪاري قرض عملي طور تمام گهٽ آهي ۽ سرڪاري ماليات ۾ وڏا ذخيرا موجود آهن.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي انگن موجب 2023ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي مجموعي ملڪي پيداوار موجوده آمريڪي ڊالرن ۾ لڳ ڀڳ 8.24 ارب ڊالر ۽ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 206,781 آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein |url=https://data.worldbank.org/country/liechtenstein |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026}}</ref> ننڍي آباديءَ جي ڪري في ماڻهو انگ اکر تمام وڏا نظر اچن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي مزدور قوت جو وڏو حصو پاڙيسري ملڪن مان روزانو سرحد پار ڪري ڪم ڪرڻ ايندو آهي. 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن ۾ 43,441 ملازم ڪم ڪري رهيا هئا. انهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر رهندڙ سرحد پار ملازم هئا؛ انهن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]]، 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۽ باقي ٻين ملڪن ۾ رهندا هئا. ساڳئي وقت ملڪ ۾ 46,364 مڪمل يا جزوقتي نوڪريون ۽ 5,582 ڪاروباري ادارا رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |date=29 September 2025 |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |url=https://www.llv.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |publisher=Amt für Statistik |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === معاشي انضمام ۽ ڪرنسي === [[File:Grenze Liechtenstein, Balzers.jpg|thumb|[[بالزرس]] وٽ سوئٽزرلينڊ ۽ ليڪٽن اسٽائن جي سرحد. 1923ع جي ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ گهرو معاشي لاڳاپا قائم آهن.]] ليڪٽن اسٽائن جي معيشت [[سوئٽزرلينڊ]] سان خاص طور گهري نموني ڳنڍيل آهي. 29 مارچ 1923ع تي ٿيل ڪسٽم معاهدي تحت ليڪٽن اسٽائن سوئس ڪسٽم علائقي سان ڳنڍجي ويو. ملڪ 1924ع کان [[سوئس فرانڪ]] استعمال ڪري ٿو ۽ ٻنهي ملڪن گڏيل معاشي ۽ مالياتي علائقو قائم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations Switzerland–Liechtenstein |url=https://www.eda.admin.ch/countries/liechtenstein/en/home/switzerland-and/bilateral-relations.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs, Switzerland |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپار تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي. ان رڪنيت سبب ملڪ کي يورپي گڏيل مارڪيٽ ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي چرپر سان لاڳاپيل وسيع پهچ حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Q&A about the EEA Agreement |url=https://www.efta.int/eea-relations-eu/qa-about-eea-agreement |publisher=European Free Trade Association |access-date=17 September 2026}}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپار تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein and the WTO |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/liechtenstein_e.htm |publisher=World Trade Organization |access-date=17 September 2026}}</ref> === صنعت ۽ برآمدات === ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي سائيز جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي طور مضبوط صنعتي بنياد رکي ٿو. ملڪ جون ڪمپنيون مشيني اوزارن، ڌاتوءَ جي شين، درستگي وارن اوزارن، برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان، ڏندن جي طبي ٽيڪنالاجي، گاڏين جي حصن، دوائن ۽ خوراڪ سميت ڪيترن ئي خاص شعبن ۾ سرگرم آهن. صنعت گهڻو ڪري برآمدن تي دارومدار رکي ٿي ۽ تحقيق، ترقي ۽ اعليٰ مهارت واري پيداوار تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=Principality of Liechtenstein: 2025 Article IV Consultation |url=https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2025/03/27/principality-of-liechtenstein-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-565608 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> ملڪ جي سڀ کان مشهور بين الاقوامي صنعتي ڪمپنين مان [[هلٽي]] آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ آهي ۽ جيڪا تعميراتي اوزارن، فاسٽننگ سسٽمن ۽ ٻين صنعتي شين جي پيداوار ڪري ٿي. ملڪ ۾ ننڍا ۽ وچولي درجي جا انتهائي خاص ڪاروبار پڻ صنعتي ڍانچي جو اهم حصو آهن. === مالياتي شعبو === [[File:Städtle, Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو شٽيڊلي علائقو؛ راڄڌاني جو مرڪزي علائقو، جتي ملڪ جون اهم تجارتي، مالياتي ۽ ثقافتي سرگرميون مرڪوز آهن.]] [[بئنڪنگ]]، اثاثن جي انتظام، سيڙپڪاري فنڊن ۽ انشورنس تي ٻڌل مالياتي شعبو ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جو هڪ اهم ٿنڀو آهي. [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] موجب مالياتي شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2025 |title=IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with the Principality of Liechtenstein |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2025/03/26/pr25078-principality-of-liechtenstein-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026}}</ref> 2024ع جي آخر ۾ ليڪٽن اسٽائن جي 11 بئنڪن ۽ انهن جي پرڏيهي گروپ ڪمپنين وٽ انتظام هيٺ گراهڪن جا اثاثا 503.7 ارب سوئس فرانڪ هئا، جن مان 217.3 ارب فرانڪ ليڪٽن اسٽائن اندر بئنڪن سان لاڳاپيل هئا. ساڳئي سال ملڪ جي 840 منظور ٿيل سيڙپڪاري فنڊن جا انتظام هيٺ اثاثا 117.8 ارب فرانڪ ۽ 89 اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنين جا گراهڪ اثاثا 54.2 ارب فرانڪ هئا.<ref>{{Cite web |date=15 May 2025 |title=Financial center figures presented |url=https://www.fma-li.li/en/news/financial-center-figures-presented-1435 |publisher=Financial Market Authority Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> === ٽيڪس ۽ مالياتي شفافيت === ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪمپنين جي منافعي تي عام ڪارپوريٽ آمدني ٽيڪس جي شرح 12.5 سيڪڙو آهي. ملڪ جو قدر واڌ ٽيڪس وارو نظام سوئٽزرلينڊ سان ويجهي هم آهنگي رکي ٿو. 1 جنوري 2024ع کان عام [[قدر واڌ ٽيڪس]] جي شرح 8.1 سيڪڙو، گهٽ شرح 2.6 سيڪڙو ۽ رهائش جي خدمتن لاءِ خاص شرح 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Tax rates |url=https://www.llv.li/en/business/tax-duties-insurance/value-added-tax/vat-rates |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين حصي ۽ 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ليڪٽن اسٽائن جي بئنڪ رازداري، ٽرسٽن ۽ ''Stiftungen'' يعني فائونڊيشنن جي استعمال سبب ملڪ تي ٽيڪس کان بچڻ لاءِ مالياتي مرڪز هجڻ بابت تنقيد ٿيندي رهي. 2008ع جي ليڪٽن اسٽائن ٽيڪس معاملي کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جي اڪائونٽن سان لاڳاپيل ٽيڪس جاچون شروع ٿيون.<ref>{{Cite news |date=2 May 2013 |title=Billionaire Tax Haven Liechtenstein Loses on Bank Reforms |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-05-02/billionaire-tax-haven-liechtenstein-loses-on-bank-reforms |work=Bloomberg |access-date=17 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ ملڪ مالياتي شفافيت، مني لانڊرنگ جي روڪٿام ۽ ٽيڪس معلومات جي بين الاقوامي مٽاسٽا بابت پنهنجو قانوني ۽ ريگيوليٽري نظام وڏي پيماني تي تبديل ڪيو. ليڪٽن اسٽائن خودڪار مالياتي معلومات جي مٽاسٽا ۽ ٽيڪس شفافيت جي بين الاقوامي معيارن ۾ حصو وٺي ٿو.<ref>{{Cite web |date=19 June 2026 |title=Enhanced Monitoring Report on the Implementation of the Standard on Transparency and Exchange of Information on Request 2026 Update |url=https://www.oecd.org/en/publications/2026/06/enhanced-monitoring-report-on-the-implementation-of-the-standard-on-transparency-and-exchange-of-information-on-request-2026-update-june_959f4b86/full-report/liechtenstein_3ae3b33f.html |publisher=OECD |access-date=17 September 2026}}</ref> === زراعت === [[File:Fields of Balzers from Gutenberg Castle.jpg|thumb|[[بالزرس]] جون زرعي زمينون، [[گوٽنبرگ قلعو|گوٽنبرگ قلعي]] تان منظر.]] زراعت قومي پيداوار جي ڀيٽ ۾ ننڍو شعبو آهي، پر رائن واديءَ جي زميني استعمال ۽ ملڪ جي ثقافتي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿي. زراعت ۾ کير ۽ مال پالڻ، اناج، مڪئي، آلو، ڀاڄيون ۽ ٻيا فصل شامل آهن. انگورن جي پوک ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي شراب|شراب جي پيداوار]] پڻ ملڪ جي زرعي روايت جو حصو آهي. === سياحت === [[File:Malbun.jpg|thumb|[[مالبون]] ليڪٽن اسٽائن جو اهم جبلائي ۽ سياري جي راندين وارو سياحتي مرڪز آهي.]] [[File:Vaduz Castle.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]] ملڪ جي مشهور سياحتي نشانين مان هڪ آهي.]] سياحت ليڪٽن اسٽائن جي خدمتي معيشت جو هڪ حصو آهي. ملڪ جا اهم سياحتي مرڪز [[وادوتس]]، [[وادوتس قلعو]]، رائن وادي، [[مالبون]]، شٽيگ ۽ جبلائي پيادل رستا آهن. مالبون خاص طور سياري ۾ اسڪائينگ ۽ ٻين جبلائي راندين لاءِ مشهور آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي هوٽلن، موڪلن وارن اپارٽمينٽن، نوجوانن جي هاسٽلن، رهائشي مرڪزن ۽ ڪئمپنگ سهولتن ۾ '''120,587''' مهمانن جون آمدون ۽ '''228,579''' راتين جو قيام رڪارڊ ڪيو ويو. 2023ع جي ڀيٽ ۾ مهمانن جي آمد ۾ 3.3 سيڪڙو ۽ راتين جي قيام ۾ 2.8 سيڪڙو واڌ ٿي. مجموعي راتين مان 46.1 سيڪڙو سوئٽزرلينڊ مان آيل مهمانن جون هيون.<ref>{{Cite web |date=28 March 2025 |title=Overnight stays increase again |url=https://www.llv.li/en/news/lodging-nights-take-again |publisher=Office of Statistics, Liechtenstein |access-date=17 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي معيشت جا چونڊيل جديد انگ اکر''' ! style="background:#003f7d;color:white;" | اشارو ! style="background:#006f9e;color:white;" | انگ ! style="background:#008c95;color:white;" | سال |- | مجموعي ملڪي پيداوار | 8.24 ارب آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار | 206,780.6 آمريڪي ڊالر | 2023ع |- | ملازمن جو انگ | 43,441 | 2024ع |- | پرڏيهه کان ايندڙ ملازمن جو حصو | 57٪ | 2024ع |- | ڪاروباري ادارا | 5,582 | 2024ع |- | مالياتي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو | لڳ ڀڳ 20٪ | 2024ع |- | بئنڪن ۽ پرڏيهي گروپ ڪمپنين جا انتظام هيٺ گراهڪ اثاثا | 503.7 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سيڙپڪاري فنڊن جا اثاثا | 117.8 ارب سوئس فرانڪ | 2024ع |- | سياحن جون آمدون | 120,587 | 2024ع |- | سياحتي راتيون | 228,579 | 2024ع |} === ٽرانسپورٽ === ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي ايراضي ۽ سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان کليل زميني رابطن سبب ملڪ جو ٽرانسپورٽ نظام پاڙيسري ملڪن جي نيٽ ورڪن سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ موٽر وي جو پنهنجو وڏو نيٽ ورڪ يا تجارتي هوائي اڏو ناهي، پر روڊ، بس ۽ ريل ذريعي سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان سڌا رابطا آهن. ==== روڊ ۽ بس ==== [[File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي عوامي بس سروس.]] عوامي ٽرانسپورٽ جو بنياد بس نيٽ ورڪ آهي، جيڪو ملڪ جي سڀني ميونسپلٽين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ سان گڏ [[بوخس، سينٽ گالن|بوخس]] ۽ [[سارگانس]] وسيلي سوئٽزرلينڊ ۽ [[فيلڊڪرچ، فورآرلبرگ|فيلڊڪرچ]] وسيلي آسٽريا سان ڳنڍي ٿو. جبلائي آبادين [[ٽريزنبرگ]] ۽ [[پلانڪن]] سان گڏ شٽيگ ۽ مالبون تائين پڻ باقاعده بس سروس موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== ريلوي ==== {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} [[File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|thumb|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]].]] ليڪٽن اسٽائن مان [[فيلڊڪرچ–بوخس ريلوي]] گذري ٿي، جيڪا آسٽريا جي فيلڊڪرچ کي سوئٽزرلينڊ جي بوخس سان ڳنڍي ٿي. ليڪٽن اسٽائن جي حصي ۾ شانوالڊ، نينڊلن، شان فورسٽ ۽ شان جا ريلوي اسٽاپ واقع آهن. ريل سروس آسٽريا جي ريلوي نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Public transport |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-building-construction-and-spatial-planning/traffic-planning/public-transport |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026}}</ref> 2020ع ۾ ووٽرن ريلوي لائين کي ٻٽي پٽي ڪرڻ ۽ علائقائي ريل سروس کي وڌائڻ واري منصوبي کي ريفرنڊم ۾ رد ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Morgan |first=Sam |date=2 September 2020 |title=Liechtensteiners say 'nein' to new railway |url=https://www.euractiv.com/section/railways/news/liechtensteiners-say-nein-to-new-railway/ |website=Euractiv |access-date=17 September 2026}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== [[File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|thumb|[[بالزرس هيلي پورٽ]].]] ليڪٽن اسٽائن انهن چند خودمختيار ملڪن مان آهي جن وٽ پنهنجو [[هوائي اڏو]] ناهي. بين الاقوامي سفر لاءِ عام طور [[زيورخ هوائي اڏو]] استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[سينٽ گالن–آلٽن رائن هوائي اڏو]] ملڪ جي وڌيڪ ويجهو واقع آهي. [[بالزرس]] ۾ هيلي ڪاپٽرن لاءِ هيلي پورٽ موجود آهي. <gallery widths="200" heights="150"> File:Hilti Schaan.jpg|[[شان، ليڪٽن اسٽائن|شان]] ۾ [[هلٽي]] جو هيڊڪوارٽر File:Malbun.jpg|[[مالبون]] جو جبلائي سياحتي علائقو File:FL 39801 Liechtenstein Bus LIEmobil.jpg|ملڪ جي عوامي بس سروس File:Bahnhof Schaan-Vaduz.jpg|[[شان-وادوتس ريلوي اسٽيشن]] File:Hubschrauberlandeplatz Balzers Liechtenstein.jpg|[[بالزرس هيلي پورٽ]] </gallery> == حڪومت ۽ سياست == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن ۾ چونڊون}} [[File:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|upright=1.1|ساڄو|[[ليڪٽن اسٽائن جون انتظامي ورهاستون]]؛ نقشي ۾ مختلف ڌار ٿيل علائقا پڻ ڏيکاريل آهن.]] [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ پارليامينٽ جي عمارت ۽ سرڪاري عمارت.]] === سياسي نظام === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي سياست}} ليڪٽن اسٽائن هڪ موروثي [[آئيني بادشاهت|آئيني شهزادي رياست]] آهي، جنهن جي سياسي نظام ۾ بادشاهتي، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ۽ [[سڌي جمهوريت|سڌي جمهوري]] عنصر گڏيل طور ڪم ڪن ٿا. رياست جو آئيني بنياد 1921ع جو آئين آهي. اقتدار هڪ طرف حڪمران شهزادي ۽ ٻئي طرف عوام سان لاڳاپيل ادارن وسيلي استعمال ٿئي ٿو. ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته چونڊيل پارليامينٽ سان گڏ شهرين وٽ قانون سازي ۽ آئين سان لاڳاپيل معاملن تي سڌي ريت اثرانداز ٿيڻ جا وسيع حق آهن. شهري مخصوص تعداد ۾ صحيحون گڏ ڪري قانون بابت ريفرنڊم ڪرائي يا نئين قانون ۽ آئيني ترميم جي شروعات ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Hans-Adam Prince of Liechtenstein (1974) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|upright|[[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]].]] رياست جو سربراهه [[ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو]] آهي. شهزادو پرڏيهي لاڳاپن ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ آئين تحت حڪومت جي مقرري، قانونن جي منظوري ۽ ٻين رياستي معاملن ۾ اهم اختيار رکي ٿو. 2004ع کان [[الائوس، ليڪٽن اسٽائن جو موروثي شهزادو]] پنهنجي والد [[هانس آدم ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|هانس آدم ٻئي]] جي نمائندي طور ريجنٽ جي حيثيت ۾ روزاني رياستي ذميواريون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === 2003ع جون آئيني تبديليون === 2003ع ۾ ٿيل آئيني ريفرنڊم ذريعي حڪمران گهراڻي طرفان تجويز ڪيل آئيني ترميمون منظور ڪيون ويون. انهن تبديلين کان پوءِ شهزادي جا اختيار وڌيڪ واضح ۽ وسيع ٿيا، جن ۾ قانونن جي منظوري نه ڏيڻ، حڪومت کي برطرف ڪرڻ ۽ مخصوص حالتن ۾ هنگامي اختيار استعمال ڪرڻ شامل آهن. [[وينس ڪميشن]] 2002ع ۾ تجويز ڪيل آئيني ترميمن جو جائزو وٺندي انهن جي ڪيترن حصن تي تنقيد ڪئي ۽ انهن کي يورپ ۾ عام طور رائج طاقت جي ورهاست ۽ آئيني توازن جي اصولن سان مسئلي وارو قرار ڏنو.<ref>{{cite web |title=Opinion on the amendments to the Constitution of Liechtenstein proposed by the Princely House of Liechtenstein |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2002)032-e |publisher=Venice Commission |year=2002 |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2012ع ۾ هڪ ٻي آئيني تجويز ذريعي ريفرنڊم ۾ منظور ٿيل قانونن تي شهزادي جي منظوري واري اختيار کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر 76 سيڪڙو ووٽرن ان تجويز کي رد ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite news |last=Foulkes |first=Imogen |date=30 June 2012 |title=Liechtenstein referendum rejects curbs on royal powers |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18649156 |work=BBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> === پارليامينٽ === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ}} [[File:Landtagsgebäude und Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] ۽ سرڪاري عمارت.]] قانون سازيءَ جو مرڪزي ادارو هڪ ايواني [[ليڪٽن اسٽائن جي لينڊ ٽيگ|لينڊ ٽيگ]] آهي، جنهن جا 25 ميمبر وڌ ۾ وڌ چئن سالن لاءِ متناسب نمائندگيءَ واري نظام تحت چونڊيا وڃن ٿا. انهن مان 15 ميمبر [[اوبرلانڊ]] ۽ 10 ميمبر [[اونٽرلانڊ]] چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا. پارليامينٽ ۾ نمائندگي حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جماعت کي قومي سطح تي گهٽ ۾ گهٽ 8 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري آهن. لينڊ ٽيگ قانون منظور ڪرڻ، رياستي بجيٽ تي فيصلو ڪرڻ، حڪومت جي نگراني ڪرڻ ۽ حڪومت جي سربراهه ۽ وزيرن بابت تجويزون پيش ڪرڻ سميت اهم آئيني ذميواريون ادا ڪري ٿو. === 2025ع جون پارلياماني چونڊون === 9 فيبروري 2025ع تي ٿيل پارلياماني چونڊن ۾ 25 ميمبر ۽ 9 متبادل ميمبر چونڊيا ويا. [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] سڀ کان وڌيڪ ووٽ ۽ 10 سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن ته [[ترقي پسند شهري پارٽي]] کي 7، [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] کي 6 ۽ [[فري لسٽ]] کي 2 سيٽون مليون.<ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''2025ع جي لينڊ ٽيگ چونڊن جا نتيجا''' ! style="background:#D6EAF8;" | جماعت ! style="background:#D5F5E3;" | ووٽن جو سيڪڙو ! style="background:#FCF3CF;" | سيٽون |- | [[وطن دوست اتحاد (ليڪٽن اسٽائن)|وطن دوست اتحاد]] | 38.3٪ | '''10''' |- | [[ترقي پسند شهري پارٽي]] | 27.5٪ | '''7''' |- | [[ليڪٽن اسٽائن لاءِ جمهوريت پسند]] | 23.3٪ | '''6''' |- | [[فري لسٽ]] | 10.9٪ | '''2''' |- ! style="background:#E8DAEF;" | ڪل ! style="background:#E8DAEF;" | 100٪ ! style="background:#E8DAEF;" | 25 |} <ref>{{cite web |title=Landtag für neue Legislatur gewählt |url=https://www.landtag.li/news/28433/Landtag-fuer-neue-Legislatur-gewaehlt |date=10 February 2025 |publisher=Landtag des Fürstentums Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سڌي جمهوريت === ليڪٽن اسٽائن جي سياسي نظام ۾ [[سڌي جمهوريت]] کي خاص اهميت حاصل آهي. شهري پارليامينٽ جي منظور ڪيل ڪجهه فيصلن کي ريفرنڊم لاءِ پيش ڪرائي سگهن ٿا ۽ قانون سازي يا آئيني تبديليءَ لاءِ عوامي شروعاتون پڻ پيش ڪري سگهن ٿا. قانوني معاملن ۾ عام طور 1,000 اهل ووٽرن جون صحيحون عوامي شروعات يا ريفرنڊم جي عمل لاءِ گهربل هونديون آهن، جڏهن ته آئيني معاملن لاءِ حد 1,500 صحيحون ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |last=Marxer |first=Wilfried |title=Direct Democracy in Liechtenstein |url=https://liechtenstein-institut.li/application/files/2115/7435/0264/Marxer_Direct_Democracy_Buenos_Aires.pdf |publisher=Liechtenstein-Institut |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ طرح ملڪ جو نظام پارلياماني قانون سازي ۽ عوامي فيصلي جي طريقن کي گڏ ڪري ٿو. قومي ريفرنڊم ملڪ جي جديد سياسي تاريخ ۾ عورتن جي ووٽ جي حق، يورپي اقتصادي علائقي ۾ شموليت، آئيني ترميمن ۽ عالمي مالياتي فنڊ جي رڪنيت جهڙن اهم معاملن تي استعمال ٿي چڪا آهن. === حڪومت === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img23 Vaduz Regierungsgebäude.jpg|thumb|[[وادوتس]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن]] جي سرڪاري عمارت، جيڪا ملڪ جي حڪومت جو مرڪز آهي.]] انتظامي حڪومت پنجن ميمبرن تي مشتمل آهي: حڪومت جو سربراهه، حڪومت جو نائب سربراهه ۽ ٽي ٻيا حڪومتي ميمبر. پارليامينٽ حڪومت لاءِ اميدوار تجويز ڪري ٿي ۽ حڪمران شهزادو انهن کي رسمي طور مقرر ڪري ٿو. آئين موجب ٻنهي چونڊ علائقن، اوبرلانڊ ۽ اونٽرلانڊ، مان گهٽ ۾ گهٽ ٻه ٻه حڪومتي ميمبر هجڻ گهرجن. 10 اپريل 2025ع تي [[برگيٽي هاس]] ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت جي سربراهه طور حلف کنيو. هوءَ ملڪ جي تاريخ ۾ حڪومت جي سربراهي ڪندڙ پهرين عورت بڻجي. 2025ع–2029ع واري حڪومت ۾ هاس کان سواءِ نائب سربراهه [[سابينا مونائوني]] ۽ حڪومتي ميمبر هوبرٽ بوخل، ڊينيئل اوهري ۽ ايمانوئل شيڊلر شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جي حڪومت، 2025ع–2029ع''' ! style="background:#D6EAF8;" | عهديدار ! style="background:#D5F5E3;" | عهدو ! style="background:#FCF3CF;" | جماعت |- | [[برگيٽي هاس]] | حڪومت جي سربراهه؛ صدارتي معاملن ۽ ناڻي واري وزير | وطن دوست اتحاد |- | [[سابينا مونائوني]] | نائب سربراهه؛ پرڏيهي معاملن، ماحول ۽ ثقافت واري وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | هوبرٽ بوخل | گهرو معاملن، معيشت ۽ راندين وارو وزير | وطن دوست اتحاد |- | ڊينيئل اوهري | بنيادي ڍانچي ۽ تعليم وارو وزير | ترقي پسند شهري پارٽي |- | ايمانوئل شيڊلر | سماجي معاملن ۽ انصاف وارو وزير | وطن دوست اتحاد |} <ref>{{cite web |title=Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office |url=https://medienportal.regierung.li/medienportal-medium/16444/233600/medienmitteilung |date=10 April 2025 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عدليه === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون عدالتون}} عدالتي نظام عام عدالتن، انتظامي عدالت ۽ آئيني عدالت تي مشتمل آهي. عام عدليه ۾ [[وادوتس]] جي علائقائي عدالت پهرين درجي، اعليٰ عدالت اپيل جي درجي ۽ سپريم ڪورٽ آخري عدالتي درجي طور ڪم ڪري ٿي. [[ليڪٽن اسٽائن جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت، بنيادي حقن ۽ مختلف آئيني تڪرارن بابت فيصلا ڪري ٿي. آئين عدليه جي آزاديءَ جو اصول تسليم ڪري ٿو. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Liechtenstein embassy Vienna Oct. 2006 003.jpg|thumb|[[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو.]] [[File:2900 K Street NW.jpg|thumb|[[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ اها عمارت جنهن ۾ ليڪٽن اسٽائن جو سفارتخانو واقع آهي.]] [[File:Maltese Consulate, Schaan (1Y7A2240).jpg|thumb|[[شان]] ۾ مالٽا جو قونصل خانو.]] ننڍڙي ايراضي ۽ فوج نه هئڻ سبب ليڪٽن اسٽائن جي پرڏيهي پاليسي گهڻ رخي سفارتڪاري، بين الاقوامي قانون، يورپي انضمام، پاڙيسري ملڪن سان تعاون ۽ عالمي ادارن ۾ شموليت تي ٻڌل آهي. سرڪاري پرڏيهي پاليسيءَ ۾ پاڙيسرين سان ٻه طرفا لاڳاپا، [[يورپي اقتصادي علائقو]]، [[يورپي آزاد واپاري انجمن]]، [[عالمي واپاري تنظيم]]، [[گڏيل قومون]]، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Foreign policy priorities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/foreign-policy-priorities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سوئٽزرلينڊ سان لاڳاپا ==== [[سوئٽزرلينڊ–ليڪٽن اسٽائن لاڳاپا]] ملڪ جي پرڏيهي ۽ اقتصادي پاليسيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. 1923ع واري ڪسٽم معاهدي کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي، سرحدي، مالياتي ۽ انتظامي تعاون تمام گهڻو وڌيو. 1919ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي درخواست تي سوئٽزرلينڊ انهن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن ۽ ان جي شهرين جي مفادن جي نمائندگي قبول ڪئي، جتي ليڪٽن اسٽائن جو پنهنجو سفارتي يا قونصلر مشن موجود نه هجي. اڄ به اهڙن ملڪن ۾ ليڪٽن اسٽائن جا شهري قونصلر مدد لاءِ سوئس سفارتخانن ۽ قونصل خانن سان رابطو ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== سفارتي نمائندگيون ==== ليڪٽن اسٽائن پنهنجي ننڍڙي ايراضيءَ جي ڀيٽ ۾ چونڊيل پر اهم عالمي مرڪزن ۾ مستقل سفارتي نمائندگيون هلائي ٿو. 2026ع تائين ملڪ جون اٺ مستقل سفارتي نمائندگيون [[برلن]]، [[برن]]، [[برسلز]]، [[جنيوا]]، [[نيو يارڪ شهر|نيو يارڪ]]، [[اسٽراسبرگ]]، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ [[ويانا]] ۾ آهن.<ref>{{cite web |title=Diplomatic representations of Liechtenstein abroad |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-representation-liechtenstein-abroad |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2024ع جي پڇاڙيءَ تائين ليڪٽن اسٽائن جا 136 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا قائم هئا. ملڪ اندر 45 پرڏيهي قونصلر نمائندگيون پڻ موجود هيون.<ref>{{cite web |title=Diplomatic and consular representations in Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-for-foreign-affairs/topics/diplomatic-and-consular-representations-in-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> === عالمي ادارن ۾ شموليت === ليڪٽن اسٽائن 1975ع ۾ يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون واري ڪانفرنس جي عمل جي باني شرڪت ڪندڙ ملڪن مان هو؛ اهو عمل بعد ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بڻيو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ 1978ع ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] جو ميمبر ٿيو ۽ 18 سيپٽمبر 1990ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.un.org/about-us/member-states |publisher=United Nations |access-date=17 September 2026 }}</ref> 1991ع ۾ ليڪٽن اسٽائن [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو ۽ 1 مئي 1995ع کان [[يورپي اقتصادي علائقو|يورپي اقتصادي علائقي]] ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership |url=https://www.efta.int/media-resources/news/liechtenstein-celebrates-25-years-eea-membership |publisher=European Free Trade Association |date=1 May 2020 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان جي نتيجي ۾ ملڪ يورپي يونين جو ميمبر نه هئڻ باوجود يورپي واحد مارڪيٽ ۾ حصو وٺي ٿو، جنهن ۾ سامان، خدمتن، سرمائي ۽ ماڻهن جي آزاد چرپر جا اصول شامل آهن.<ref>{{cite web |title=30 Years 30 States: Together for a Competitive and Resilient Europe |url=https://www.efta.int/media-resources/news/30-years-30-states-together-competitive-and-resilient-europe |publisher=European Free Trade Association |date=22 May 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> ليڪٽن اسٽائن 1 سيپٽمبر 1995ع کان [[عالمي واپاري تنظيم]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref>{{cite web |title=Multilateral relations |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/geneva-ch-/multilateral-and-bilateral-relations |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عالمي مالياتي فنڊ ==== 22 سيپٽمبر 2024ع جي قومي ريفرنڊم ۾ ووٽرن طرفان رڪنيت جي منظوري کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن 21 آڪٽوبر 2024ع تي [[عالمي مالياتي فنڊ]] جو 191هون ميمبر بڻيو. ان وقت جي حڪومت جي سربراهه ڊينيئل رش واشنگٽن ڊي سي ۾ آءِ ايم ايف جي معاهدي جي شقن تي صحيحون ڪيون.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2024/10/21/pr-24387-liechtenstein-principality-of-liechtenstein-becomes-imfs-191st-member |date=21 October 2024 |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> ملڪ لاءِ شروعاتي آءِ ايم ايف ڪوٽا 100 ملين خاص ڊرائنگ حق مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Principality of Liechtenstein and the IMF |url=https://www.imf.org/en/countries/lie |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 September 2026 }}</ref> === سلامتي ۽ دفاع === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي فوجي تاريخ}} [[File:Liechtenstein Police traffic instructor (Verkehrsinstruktion).jpg|thumb|ليڪٽن اسٽائن جي قومي پوليس جو ٽريفڪ سکيا ڏيندڙ.]] ليڪٽن اسٽائن وٽ مستقل فوج ناهي. ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري [[ليڪٽن اسٽائن قومي پوليس]] وٽ آهي. سرحد پار ڏوهن ۽ ٻين سلامتي جي معاملن ۾ آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ سان ويجهو پوليس تعاون قائم آهي. ليڪٽن اسٽائن فوجي اتحاد کان ٻاهر رهندڙ ۽ مستقل فوج کان سواءِ ملڪ آهي. [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] بابت سرڪاري وضاحت ۾ ملڪ پاڻ کي غير اتحادي ۽ فوج کان سواءِ رياست طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Liechtenstein at the OSCE |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/vienna-a-/liechtenstein-at-the-osce |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== فوج جو خاتمو ==== 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران ليڪٽن اسٽائن جرمن ڪنفيڊريشن جي ذميوارين تحت لڳ ڀڳ 80 سپاهين جو دستو موڪليو، پر ان دستي ڪنهن جنگي ڪارروائيءَ ۾ حصو نه ورتو.<ref>{{cite journal |last=Ospelt |first=Joseph |date=1924 |title=Der 1866er Feldzug fürstlich liechtensteinischen Bundeskontingentes |url=https://eliechtensteinensia.li/viewer/toc/000056281/1/ |journal=Jahrbuch des Historischen Vereins für das Fürstentum Liechtenstein |volume=24 }}</ref> جرمن ڪنفيڊريشن جي خاتمي کان پوءِ ليڪٽن اسٽائن تي فوج رکڻ جي اڳوڻي بين الاقوامي ذميواري ختم ٿي وئي. مالي سببن ۽ پارلياماني مخالفت جي نتيجي ۾ 12 فيبروري 1868ع تي فوج کي ختم ڪيو ويو. آخري اڳوڻو ليڪٽن اسٽائن سپاهي [[اينڊرياس ڪيبر]] 1939ع ۾ 94 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي. ==== سوئٽزرلينڊ سان فوجي واقعا ==== ليڪٽن اسٽائن ۽ سوئٽزرلينڊ جي ويجهي جاگرافيائي سرحد سبب ڪجهه غيرارادي فوجي واقعا پڻ ٿيا آهن. 1985ع ۾ سوئس فوج جي مشق دوران فائر ڪيل گولا غلطيءَ سان ليڪٽن اسٽائن جي ٻيلائي علائقي ۾ ڪريا ۽ باهه لڳي. مارچ 2007ع ۾ 170 سوئس سپاهين جو دستو رات جي فوجي مشق دوران رستو ڀلجي تقريباً 1.5 ڪلوميٽر ليڪٽن اسٽائن اندر داخل ٿي ويو. غلطي معلوم ٿيڻ تي دستو واپس موٽي ويو ۽ سوئٽزرلينڊ واقعي بابت ليڪٽن اسٽائن کان معذرت ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2 March 2007 |title=Not-so-precise Swiss army unit mistakenly invades Liechtenstein |url=https://www.cbc.ca/news/world/not-so-precise-swiss-army-unit-mistakenly-invades-liechtenstein-1.658642 |publisher=CBC News |access-date=17 September 2026 }}</ref> 20 سيپٽمبر 2017ع تي ليڪٽن اسٽائن [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو]] صحيح ڪيو.<ref>{{cite web |title=Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=17 September 2026 }}</ref> === انساني حق === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ انساني حق}} ليڪٽن اسٽائن [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] ۽ يورپ جي ڪائونسل جي انساني حقن واري نظام ۾ شامل آهي. ملڪ ۾ بنيادي شهري ۽ سياسي حقن کي قانوني تحفظ حاصل آهي، جڏهن ته بين الاقوامي نگراني ڪندڙ ادارا وقت بوقت صنفي برابري، نسل پرستي، امتيازي سلوڪ، مهاجرن جي حقن ۽ ٻين معاملن بابت سفارشون جاري ڪندا رهيا آهن. [[نسل پرستي ۽ عدم رواداري خلاف يورپي ڪميشن]] پنهنجي ڇهين ليڪٽن اسٽائن رپورٽ 6 ڊسمبر 2023ع تي منظور ڪئي ۽ 12 مارچ 2024ع تي شايع ڪئي.<ref>{{cite web |title=ECRI – Country monitoring in Liechtenstein |url=https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/liechtenstein |publisher=Council of Europe |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== عورتن جو ووٽ جو حق ==== [[File:Arthur Konrad & Emma Brogle-Sele, 1983.jpg|thumb|1983ع ۾ [[وادوتس]] جي ميونسپل ڪائونسل جي پهرين عورت ميمبر ايما بروگلي-سيلي کي سندس چونڊ تي مبارڪ ڏني پئي وڃي. [[ليڪٽن اسٽائن]] ۾ عورتن کي قومي سطح تي ووٽ جو حق 1984ع ۾ حاصل ٿيو.]] ليڪٽن اسٽائن يورپ جو آخري ملڪ هو جنهن قومي سطح تي عورتن کي ووٽ ڏيڻ جو حق ڏنو. 1968ع، 1971ع ۽ 1973ع ۾ اڳيون ڪوششون ناڪام ٿيڻ کان پوءِ 1 جولاءِ 1984ع جي ريفرنڊم ۾ عورتن جي ووٽ جي حق جي تجويز 51.3 سيڪڙو ووٽن سان منظور ٿي. ان ريفرنڊم ۾ صرف مرد ووٽر حصو وٺي سگهيا.<ref>{{cite news |title=Liechtenstein Women Win Right to Vote |url=https://www.nytimes.com/1984/07/02/world/around-the-world-liechtenstein-women-win-right-to-vote.html |date=2 July 1984 |work=The New York Times }}</ref> ==== هم جنس شادي ==== 2024ع ۾ لينڊ ٽيگ هم جنس جوڙن لاءِ شاديءَ کي قانوني حيثيت ڏيڻ واري قانون سازي منظور ڪئي. نئون قانون 1 جنوري 2025ع کان لاڳو ٿيو، جنهن کان پوءِ هم جنس جوڙا قانوني طور شادي ڪري سگهن ٿا ۽ پرڏيهه ۾ ٿيل اهڙيون شاديون پڻ ليڪٽن اسٽائن ۾ شاديءَ طور تسليم ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Abänderung von Verordnungen im Rahmen der Einführung der «Ehe für alle» |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/232791/0/medienmitteilung |date=4 December 2024 |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 }}</ref> ==== حمل جو خاتمو ==== ليڪٽن اسٽائن جي فوجداري قانون تحت [[حمل جو خاتمو]] عام طور ڏوهاري قانون جي دائري ۾ اچي ٿو، پر قانون ڪجهه مخصوص حالتن ۾ سزا کان ڇوٽ ڏئي ٿو. انهن ۾ حامله عورت جي زندگيءَ کي اهڙو سنجيده خطرو يا صحت کي شديد نقصان شامل آهي جنهن کي ٻي طريقي سان روڪي نه سگهجي؛ ان کان سواءِ قانون ۾ ڪجهه عمر سان لاڳاپيل حالتون پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{cite web |title=Strafgesetzbuch § 96 – Schwangerschaftsabbruch |url=https://www.gesetze.li/konso/pdf/1988037000 |publisher=Liechtensteinisches Landesgesetzblatt |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ حمل جو خاتمو مڪمل طور بنا استثنا ممنوع نه آهي، پر ان تائين قانوني رسائي ڪيترن يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهي. == آبادي == {{Main|ليڪٽن اسٽائن جي آبادي}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img02 Vaduz Aussicht beim Schloss.jpg|thumb|[[وادوتس]] جو منظر؛ وادوتس ملڪ جي راڄڌاني ۽ اهم آبادي مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[ليڪٽن اسٽائن]] آباديءَ جي لحاظ کان دنيا جي ننڍن خودمختيار ملڪن مان هڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ جي مستقل آبادي 40,886 هئي، جڏهن ته مستقل ۽ غير مستقل رهواسين کي گڏ ڪري ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع دوران مستقل آباديءَ ۾ واڌ جو هڪ حصو آباديءَ جي سرڪاري وصف ۾ ڪيل تبديليءَ سبب هو، جنهن جو مقصد ليڪٽن اسٽائن جي انگن اکرن کي بين الاقوامي شمارياتي معيارن سان وڌيڪ هم آهنگ ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=40'900 Personen in der ständigen Bevölkerung |date=21 March 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/40900-personen-in-der-staendigen-bevoelkerung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2020ع جي مردم شماري وقت مستقل آبادي 39,055 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪي 17,594 گهرن ۾ رهندا هئا. آباديءَ جو 20 سيڪڙو 20 سالن کان گهٽ عمر جو، جڏهن ته 19 سيڪڙو 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر جو هو.<ref name="Census2020">{{Cite web |title=Volkszählung 2020 – Erste Ergebnisse |date=22 December 2021 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/111-volkszaehlung/2020/01/v-1/p3533 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> مردم شماري موجب 2020ع ۾ 66 سيڪڙو رهواسي ليڪٽن اسٽائن جا شهري هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ هڪ ٽيون آبادي پرڏيهي شهريت رکندڙ هئي. پرڏيهي شهرين مان 16 سيڪڙو ليڪٽن اسٽائن ۾ ڄاول هئا ۽ 84 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهر ڄاول هئا.<ref name="Census2020"/> ملڪ ۾ ٻٽي شهريت پڻ عام آهي؛ 2020ع ۾ 7,245 ماڻهن وٽ ٻي شهريت هئي، جيڪا آباديءَ جو 18.6 سيڪڙو هئي. ٻي شهريت رکندڙن ۾ سوئس شهريت سڀ کان وڌيڪ عام هئي.<ref>{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === آبادي ۽ روزگار === ليڪٽن اسٽائن جي آباديءَ جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ملڪ ۾ موجود نوڪرين جو تعداد رهواسين جي تعداد جي لڳ ڀڳ برابر، بلڪه ان کان وڌيڪ آهي. 31 ڊسمبر 2024ع تي ملڪ اندر 43,441 ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ساڳئي وقت ڪُل آبادي 41,398 هئي.<ref>{{Cite web |title=Beschäftigung |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/arbeit-und-erwerb/beschaeftigung |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزگار سان لاڳاپيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو روزانو پاڙيسري ملڪن مان سرحد پار ڪري ليڪٽن اسٽائن ۾ ڪم ڪرڻ ايندا هئا. انهن سرحد پار مزدورن مان 61 سيڪڙو [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ 35 سيڪڙو [[آسٽريا]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Themen "Beschäftigung" und "Unternehmen, Arbeitsplätze" aktualisiert |date=29 September 2025 |url=https://www.statistikportal.li/de/news/themen-beschaeftigung-und-unternehmen-arbeitsplaetze-aktualisiert-2 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا چونڊ آبادي ۽ سماجي انگ اکر''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! انگ اکر ! سال ! قدر |- style="background:#eef6ff;" | مستقل آبادي | 2024ع | 40,886 |- | ڪُل آبادي | 2024ع | 41,398 |- style="background:#eef6ff;" | 20 سالن کان گهٽ عمر | 2020ع | 20٪ |- | 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر | 2020ع | 19٪ |- style="background:#eef6ff;" | ليڪٽن اسٽائن جي شهريت رکندڙ | 2020ع | 66٪ |- | جرمن کي مکيه ٻولي قرار ڏيندڙ | 2020ع | 92.4٪ |- style="background:#eef6ff;" | گهر ۾ ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائيندڙ | 2020ع | 73٪ |} === ٻوليون === {{Main|ليڪٽن اسٽائن جون ٻوليون}} [[جرمن ٻولي|جرمن]] ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري ٻولي آهي. 2020ع جي مردم شماري ۾ 92.4 سيڪڙو آبادي جرمن، جنهن ۾ ان جا مقامي لهجا پڻ شامل هئا، کي پنهنجي مکيه ٻولي قرار ڏنو. اطالوي، پرتگالي، ترڪي، اسپيني ۽ سربو-ڪروشيائي سميت ٻين ٻولين مان هر هڪ جو حصو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يا ان کان گهٽ هو.<ref name="PopulationStructure">{{Cite web |title=Bevölkerungsstruktur 2020 |url=https://www.statistikportal.li/de/publikation/213-bevoelkerungsstruktur/2020/01/v-1/p11876 |website=Statistik Liechtenstein |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> روزمره ڳالهائڻ ۾ معياري جرمن بدران [[اليماني جرمن]] جا مقامي لهجا وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. 2020ع ۾ لڳ ڀڳ 73 سيڪڙو آبادي ٻڌايو ته هو گهر يا ڪٽنب سان ليڪٽن اسٽائن وارو جرمن لهجو ڳالهائين ٿا.<ref name="Census2020"/> ملڪ جا اهي لهجا پاڙيسري سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا جي [[فورآرلبرگ]] علائقي جي اليماني لهجن سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا. [[ٽريزنبرگ]] ۾ ٻوليءَ جي صورتحال ڪجهه مختلف آهي، جتي تاريخي [[والسر جرمن]] لهجو محفوظ رهيو آهي. هي لهجو انهن والسر آبادگارن جي لساني ورثي سان لاڳاپيل آهي، جيڪي وچئين دور ۾ علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا. === مذهب === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ مذهب}} [[File:Liechtenstein asv2022-10 img21 Vaduz Kathedrale StFlorin.jpg|thumb|upright|[[وادوتس]] ۾ سينٽ فلورين ڪيٿڊرل، [[وادوتس جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|وادوتس جي رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس]] جو مرڪزي گرجا گهر.]] ليڪٽن اسٽائن تاريخي طور رومن ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ رهيو آهي. ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 37 تحت مذهبي ۽ ضمير جي آزادي جي ضمانت ڏني وئي آهي، جڏهن ته رومن ڪيٿولڪ چرچ کي قومي چرچ جي حيثيت حاصل آهي ۽ رياست ان کي مڪمل تحفظ فراهم ڪري ٿي. ساڳئي آرٽيڪل تحت ٻين مذهبي جماعتن کي پڻ اخلاقيات ۽ عوامي نظم جي حدن اندر پنهنجي عقيدي تي عمل ڪرڻ ۽ مذهبي عبادتون منعقد ڪرڻ جو حق حاصل آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Liechtenstein |url=https://www.regierung.li/files/attachments/101-05-02-2021-en.pdf |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2020ع جي مردم شماري موجب 69.6 سيڪڙو آبادي پاڻ کي رومن ڪيٿولڪ قرار ڏنو، جڏهن ته 8.1 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هئا. لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي ۽ 9.6 سيڪڙو ڪنهن به مذهبي جماعت سان وابسته نه هئي.<ref name="PopulationStructure"/> رومن ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب ڊگهي عرصي کان گهٽجي رهيو آهي: 1980ع ۾ اهو 85.8 سيڪڙو هو، جيڪو 2020ع تائين گهٽجي 69.6 سيڪڙو ٿي ويو. ساڳئي عرصي دوران ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ آباديءَ جو حصو 0.9 سيڪڙو مان وڌي 9.6 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PopulationStructure"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%; margin:auto;" |+ '''مذهبي وابستگي، 2020ع''' |- style="background:#6b3fa0; color:white;" ! مذهبي وابستگي ! آباديءَ جو حصو |- style="background:#f4effa;" | رومن ڪيٿولڪ | 69.6٪ |- | پروٽيسٽنٽ | 8.1٪ |- style="background:#f4effa;" | مسلمان | لڳ ڀڳ 6٪ |- | ڪا مذهبي وابستگي نه | 9.6٪ |- | ٻيا يا جواب نه ڏيندڙ | باقي آبادي |} ملڪ جي مسلمان آباديءَ جو وڏو حصو سني مسلمانن تي مشتمل آهي ۽ سندن خانداني پاڙون خاص طور [[ترڪي]]، [[ڪوسووو]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[اتر مقدونيا]] سان لاڳاپيل آهن. ملڪ ۾ ڪيترائي اسلامي تنظيمي گروهه ڪم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ يهودي برادري تمام ننڍي آهي؛ 2023ع جي رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 25 يهودي رهواسي هئا ۽ 2020ع کان هڪ يهودي تنظيم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein – International Religious Freedom Report |url=https://2021-2025.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/liechtenstein/ |publisher=United States Department of State |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === تعليم === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ تعليم}} [[File:Universität Liechtenstein.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]]، [[وادوتس]].]] ليڪٽن اسٽائن جو تعليمي نظام پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن، خاص طور [[سوئٽزرلينڊ]] جي تعليمي نظام سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ملڪ اندر ٻاراڻي تعليم کان يونيورسٽيءَ تائين تعليم موجود آهي، جڏهن ته ننڍي آباديءَ سبب ثانوي، حرفتي ۽ اعليٰ تعليم جي ڪيترن شعبن لاءِ شاگرد سوئٽزرلينڊ، [[آسٽريا]] ۽ [[جرمني]] جي ادارن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪن ٿا.<ref name="EducationSystem">{{Cite web |title=Education / School types |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٻار عام طور چئن سالن جي عمر کان تعليمي نظام ۾ داخل ٿين ٿا. لڳ ڀڳ سڀ ٻار ٻن سالن تائين ڪنڊرگارٽن ۾ پڙهن ٿا، جنهن کان پوءِ پنجن درجن تي مشتمل پرائمري تعليم شروع ٿئي ٿي. ان کان پوءِ هيٺين ثانوي سطح چئن سالن تي مشتمل آهي ۽ مختلف تعليمي رستن ۾ ورهايل آهي. 2019ع کان ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي تعليم لاءِ ليڪٽن اسٽائن جو نصاب سوئٽزرلينڊ جي جرمن ڳالهائيندڙ ڪينٽن جي نصاب سان هم آهنگ ڪيو ويو آهي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جو تعليمي کاتو سرڪاري اسڪولن جي منصوبابندي، انتظام ۽ ترقيءَ جو ذميوار آهي. موجوده سرڪاري انگن موجب سرڪاري اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 280 ڪلاس، 4,700 شاگرد ۽ لڳ ڀڳ 640 استاد آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== حرفتي تعليم ==== حرفتي تعليم ملڪ جي تعليمي ۽ معاشي ڍانچي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ليڪٽن اسٽائن ۾ بنيادي حرفتي تربيت ٻٽي نظام تحت ڏني وڃي ٿي، جنهن ۾ شاگرد عملي تربيت ڪنهن ڪمپني يا اداري ۾ حاصل ڪن ٿا ۽ نظرياتي تعليم حرفتي اسڪول ۾ وٺن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ملڪ ۾ پنهنجو مڪمل حرفتي ڪاليج موجود نه هجڻ سبب شاگردن جي اسڪولي حرفتي تعليم گهڻو ڪري پاڙيسري سوئٽزرلينڊ جي ادارن ۾ ٿيندي آهي. ليڪٽن اسٽائن 2011ع کان سوئس بين-ڪينٽوني حرفتي اسڪول معاهدي ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Vocational College Agreement |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/vocational-school-agreement |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ٽن يا چئن سالن جي بنيادي حرفتي تعليم مڪمل ڪندڙ شاگرد رياست طرفان تسليم ٿيل حرفتي قابليت حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Vocational training with diploma FZ |url=https://www.llv.li/en/individuals/education/vocational-training/basic-vocational-education-with-proficiency-certificate-fz |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ==== اعليٰ تعليم ==== ليڪٽن اسٽائن ۾ ڊگريون ڏيڻ جو قانوني حق رکندڙ ٻه سرڪاري طور تسليم ٿيل اعليٰ تعليمي ادارا آهن: [[ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي]] ۽ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي خانگي يونيورسٽي]]. [[ليڪٽن اسٽائن انسٽيٽيوٽ]] يونيورسٽي جهڙي تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿو، پر پاڻ تعليمي ڊگريون جاري ڪرڻ جو حق نٿو رکي.<ref name="HigherEducation">{{Cite web |title=Higher education |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-education/educational-areas/education-schools/higher-education |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> ليڪٽن اسٽائن يونيورسٽي خاص طور [[معماريات]] ۽ اقتصاديات سان لاڳاپيل شعبن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽري سطح جا پروگرام پيش ڪري ٿي، جڏهن ته خانگي يونيورسٽي قانون ۽ طبي سائنسن ۾ ڊاڪٽري سطح جي تعليم تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="EducationSystem"/> ملڪ جي ننڍڙي جسامت سبب حڪومت سوئٽزرلينڊ ۽ آسٽريا سان اهڙا تعليمي معاهدا پڻ قائم رکيا آهن، جيڪي ليڪٽن اسٽائن جي شاگردن لاءِ پاڙيسري ملڪن جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن تائين رسائي آسان ڪن ٿا.<ref name="HigherEducation"/> 2025ع جي مردم شماري مڪمل ٿي چڪي آهي؛ ان جا پهريان نتيجا ڊسمبر 2026ع ۾ شايع ٿيڻا آهن. تنهنڪري ٻولين، مذهب، شهريت ۽ گهرن جي جوڙجڪ بابت هن وقت جديد تفصيلي سرڪاري انگ اکر 2020ع جي مردم شماري مان حاصل ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Volkszählung |url=https://www.statistikportal.li/de/erhebungen-register/volkszaehlung |publisher=Amt für Statistik Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ثقافت == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جي موسيقي}} [[File:Liechtensteinisches Landesmuseum, 2014.JPG|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]]، [[وادوتس]].]] [[File:KML HAF aussen vom Staedtle Barbara Buehler.jpg|thumb|[[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] ۽ ان سان لڳ [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت، وادوتس.]] ليڪٽن اسٽائن جي ثقافت تي ان جي جاگرافيائي بيهڪ، جرمن ٻوليءَ واري ورثي ۽ [[الپس]] جي علائقائي روايتن جو گهرو اثر رهيو آهي. ملڪ جون ثقافتي روايتون خاص طور پاڙيسري [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] جي [[فورآرلبرگ]] ۽ [[ٽائرول]] علائقن ۽ ڏکڻ جرمنيءَ جي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت، هڪ خودمختيار رياست طور ليڪٽن اسٽائن پنهنجي قومي عجائب گهرن، آرڪائيوز، فنون، موسيقي، ادب ۽ مقامي روايتن جي ذريعي الڳ ثقافتي سڃاڻپ قائم ڪئي آهي. ملڪ جو [[ليڪٽن اسٽائن ثقافتي معاملن وارو دفتر|ثقافتي معاملن وارو دفتر]] ثقافتي ورثي، آثار قديمه، آرڪائيوز ۽ مختلف ثقافتي منصوبن جي انتظام ۾ حصو وٺي ٿو. ملڪ ۾ مجموعي طور 17 عجائب گهر ۽ ثقافتي مرڪز موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Office of Cultural Affairs |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> حڪومت ثقافتي سرگرمين کي مختلف منصوبن، فنڪارن لاءِ رهائشي پروگرامن ۽ ثقافتي ادارن سان سهڪار ذريعي پڻ هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === عجائب گهر ۽ بصري فنون === [[ليڪٽن اسٽائن قومي عجائب گهر]] ملڪ جي تاريخ، ثقافت، آثار قديمه ۽ قدرتي تاريخ محفوظ ڪرڻ وارن اهم ادارن مان هڪ آهي. قومي عجائب گهر قائم ڪرڻ جا ابتدائي خيال 19هين صديءَ جي آخر ۾ سامهون آيا، جڏهن ملڪ جي تاريخي ۽ ثقافتي شين کي ٻاهرين ملڪن ۾ وڪرو ٿيڻ کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. [[يوهان ٻيون، ليڪٽن اسٽائن جو شهزادو|شهزادي يوهان ٻئي]] شروعاتي مجموعي جي نمائش لاءِ [[وادوتس قلعو|وادوتس قلعي]] ۾ ڪمرا مهيا ڪيا.<ref name="MuseumHistory">{{Cite web |title=History of the NationalMuseum |url=https://www.landesmuseum.li/en/about-us/history |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 1901ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جي پرنسپلٽي جي تاريخي سوسائٽي]] قائم ٿي ۽ 1910ع کان عجائب گهر جي مجموعي جي سنڀال ۽ توسيع ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لڳي. قومي عجائب گهر جي نئين عمارت 15 اپريل 1972ع تي کولي وئي. 1999ع کان ان جي مرمت ۽ توسيع ڪئي وئي ۽ ٽن عمارتن تي مشتمل موجوده عجائب گهر 28 نومبر 2003ع تي ٻيهر کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> عجائب گهر جي مستقل نمائش ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 7,000 سال اڳ کان انساني آبادڪاري، آثار قديمه، وچئين دور، مذهب، روزمره زندگي، زراعت ۽ جديد صنعتي سماج ڏانهن تبديليءَ بابت مواد شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Liechtenstein NationalMuseum: history and culture |url=https://www.landesmuseum.li/en/our-museums/nationalmuseum |publisher=Liechtenstein NationalMuseum |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> قومي عجائب گهر فائونڊيشن هيٺ [[ليڪٽن اسٽائن پوسٽل ميوزيم]] پڻ ڪم ڪري ٿو. پوسٽل ميوزيم 1930ع ۾ قائم ٿيو ۽ 2006ع ۾ قومي عجائب گهر فائونڊيشن جو حصو بڻيو؛ ان جي مجموعي ۾ ليڪٽن اسٽائن طرفان جاري ڪيل ٽپال ٽڪيٽن جو مڪمل سلسلو شامل آهي. 2015ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن ٽريزر چيمبر]] پڻ کوليو ويو.<ref name="MuseumHistory"/> [[ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم]] جديد ۽ همعصر فن جو سرڪاري عجائب گهر آهي. ليڪٽن اسٽائن جي سرڪاري فن مجموعي جو بنياد 1967ع ۾ رياست کي ڏنل ڏهن تصويرن سان پيو ۽ ايندڙ سال سرڪاري فن مجموعو قائم ڪيو ويو. موجوده عجائب گهر جي عمارت 11 نومبر 2000ع تي باضابطه طور کولي وئي.<ref name="KunstHistory">{{Cite web |title=About us |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/about-us |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> عجائب گهر جي عمارت سوئس معمارن مينراڊ مورگر، هينري ڊيگيلو ۽ ڪرسچن ڪيريز ٺاهي. ڪاري رنگ جي هڪ سنگي بلاڪ جهڙي عمارت لڳ ڀڳ 60 ميٽر ڊگهي، 25 ميٽر ويڪري ۽ 12 ميٽر اوچي آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 1,750 چورس ميٽر نمائشي جاءِ آهي.<ref name="KunstHistory"/> عجائب گهر جو مجموعو ابتدائي جديد فن کان اڄ تائين جي بين الاقوامي فن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ خاص زور 1945ع کان پوءِ جي فن، آرٽي پوويرا، پوسٽ مينملزم، انسٽاليشن آرٽ ۽ ٻين جديد تحريڪن تي ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Collection |url=https://www.kunstmuseum.li/en/museum/collection |publisher=Kunstmuseum Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2015ع کان [[هلٽي آرٽ فائونڊيشن]] جي عمارت ليڪٽن اسٽائن آرٽ ميوزيم سان ڳنڍيل آهي. فائونڊيشن جي خانگي مجموعي ۾ ڪلاسيڪي جديد ۽ همعصر فن جا اهم ڪم شامل آهن.<ref name="KunstHistory"/> === تاريخي ۽ تعميري ورثو === [[File:Schloss Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]]، ليڪٽن اسٽائن جي شهزادي خاندان جي سرڪاري رهائشگاهه.]] ملڪ جي اهم تاريخي ۽ تعميري ماڳن ۾ [[وادوتس قلعو]]، [[گٽنبرگ قلعو]]، [[وادوتس ڪيٿڊرل]] ۽ تاريخي ڳوٺاڻيون عمارتون شامل آهن. وادوتس قلعو راڄڌانيءَ کان لڳ ڀڳ 120 ميٽر مٿي واقع آهي ۽ شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي. قلعي جا ابتدائي حصا غالباً 12هين صديءَ جا آهن ۽ ان جو پهريون دستاويزي ذڪر 1322ع ۾ ملي ٿو. اهو 1712ع ۾ [[ليڪٽن اسٽائن جو گهراڻو|ليڪٽن اسٽائن جي گهراڻي]] جي ملڪيت بڻيو، جڏهن ته 1939ع کان شهزادي خاندان جي مستقل رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |title=Vaduz Castle |url=https://en.tourismus.li/map/poi/vaduz-castle |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> شهزادي خاندان وٽ يورپي فن جو هڪ اهم خانگي مجموعو پڻ آهي، جنهن کي [[ليڪٽن اسٽائن جا شهزادي مجموعا]] چيو وڃي ٿو. ان مجموعي جا اهم حصا [[ويانا]] ۾ ليڪٽن اسٽائن گارڊن پيلس ۽ ٻين نمائشن ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Garden Palace – permanent presentation |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/presentation/exhibitions/garden-palace |publisher=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === موسيقي ۽ ناٽڪ === [[File:Rheinberger.jpg|thumb|upright|[[يوسف گابريئل رائنبرگر]] (1839–1901)، ليڪٽن اسٽائن جو موسيقار، آرگن نواز ۽ موسيقيءَ جو استاد.]] ليڪٽن اسٽائن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[يوسف گابريئل رائنبرگر]] سڀ کان وڌيڪ مشهور شخصيتن مان هڪ آهي. هو 1839ع ۾ وادوتس ۾ ڄائو ۽ بعد ۾ [[ميونخ]] ۾ موسيقار، آرگن نواز، استاد ۽ شاهي درٻار جي موسيقيءَ جي اڳواڻ طور شهرت حاصل ڪيائين.<ref>{{Cite web |title=Josef Gabriel Rheinberger Collection |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/state-archives/research |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> سندس ذاتي دستاويزن ۽ تخليقي ڪم بابت مواد ليڪٽن اسٽائن جي قومي آرڪائيوز ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته سندس موسيقيءَ جي ورثي کي [[بين الاقوامي يوسف گابريئل رائنبرگر سوسائٽي]] پڻ فروغ ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Rheinberger – Life and Works |url=https://www.rheinberger.li/?lang=en |publisher=International Josef Gabriel Rheinberger Society |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[File:Rheinberger-Geburtshaus-P2014331a.JPG|thumb|[[وادوتس]] ۾ يوسف گابريئل رائنبرگر جو جنم گهر؛ رائنبرگر 1839ع ۾ هتي ڄائو هو.]] رائنبرگر جي ڄمڻ واري تاريخي عمارت 1957ع کان رياست جي ملڪيت آهي ۽ 1969ع کان [[ليڪٽن اسٽائن ميوزڪ اسڪول]] جو مرڪز رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Rheinbergerhaus and Rheinberger monument |url=https://en.tourismus.li/map/poi/rheinbergerhaus-und-rheinbergerdenkmal-ffb6e833-b0ef-45e4-82e2-71dc128b36ad.html |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[شان]] ۾ واقع [[ٽي اي ڪي ٿيٽر ليڪٽن اسٽائن]] ملڪ جي اهم پرفارمنگ آرٽس ادارن مان هڪ آهي. ان جي پروگرام ۾ ناٽڪ، موسيقي، ناچ، ٻارن لاءِ ٿيٽر، ڪٺ پتلي ۽ شين جو ٿيٽر، داستان گوئي ۽ ملٽي ميڊيا پيشڪشون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=TAK Theater Liechtenstein |url=https://www.tak.li/ |publisher=TAK Theater Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> === ادب ۽ لائبريريون === [[ليڪٽن اسٽائن اسٽيٽ لائبريري]] ملڪ جي قومي لائبريري آهي ۽ ليڪٽن اسٽائن ۾ شايع ٿيندڙ ڪتابن ۽ ٻين اشاعتي مواد جي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿي. ملڪ جو ادب معياري جرمن سان گڏ مقامي اليماني لهجن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. شاعر [[ايدا اوسپيلٽ-امان]] پنهنجي مقامي وادوتس لهجي ۾ شاعري ڪرڻ لاءِ مشهور هئي. ملڪ جي ننڍڙي آباديءَ باوجود ليڪٽن اسٽائن جو ادبي منظر پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ دنيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع کان ليڪٽن اسٽائن جا ليکڪ ۽ ناشر هر سال [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو|فرينڪفرٽ]] ۽ [[لائپزگ ڪتاب ميلو|لائپزگ]] جي ڪتاب ميلن ۾ ملڪ جي ادبي تخليق جي نمائندگي ڪندا رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Bilateral relations between Germany and Liechtenstein |url=https://www.llv.li/en/national-administration/diplomatic-representations/berlin-d-/bilateral-relations-germany-liechtenstein |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> 2006ع کان رياست [[برلن]] ۾ فنڪارن لاءِ رهائشي اسٽوڊيو پڻ هلائي ٿي، جتي چونڊيل ليڪٽن اسٽائن فنڪارن کي ڪجهه مهينن تائين رهڻ ۽ ڪم ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Cultural activities |url=https://www.llv.li/en/national-administration/office-of-cultural-affairs/cultural-activities |publisher=Liechtenstein National Administration |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> === رسمون ۽ قومي ڏينهن === [[File:Schloss Vaduz.jpg|thumb|[[وادوتس قلعو]]؛ هر سال 15 آگسٽ تي ليڪٽن اسٽائن جو قومي ڏينهن ملهايو ويندو آهي.]] ليڪٽن اسٽائن جو [[ليڪٽن اسٽائن جو قومي ڏينهن|قومي ڏينهن]] هر سال 15 آگسٽ تي ملهايو وڃي ٿو ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عوامي تقريب آهي. تقريبن ۾ سرڪاري تقريب، شهزادي خاندان ۽ پارليامينٽ جي نمائندن جون تقريرون، مذهبي دعا، عوامي ميلو، موسيقي، مقامي تنظيمن جون سرگرميون ۽ رات جو آتشبازي شامل هوندي آهي.<ref>{{Cite web |date=12 June 2025 |title=Staatsfeiertag 2025: Gemeinsam feiern |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/staatsfeiertag-2025-gemeinsam-feiern |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> 2024ع جي قومي ڏينهن تي وادوتس قلعي جي ڀرسان سرڪاري تقريب ۾ لڳ ڀڳ 2,700 مهمان شريڪ ٿيا، جڏهن ته بعد ۾ وادوتس جي مرڪزي علائقي ۾ عوامي ميلو، شراب ٺاهيندڙن جو ڳوٺ، نوجوانن جو علائقو ۽ روايتي آتشبازي منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=15 August 2024 |title=Erfolgreicher Staatsfeiertag mit vielen regionalen Highlights |url=https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/erfolgreicher-staatsfeiertag-mit-vielen-regionalen-highlights |publisher=Liechtenstein Marketing |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == ميڊيا == {{پڻ ڏسو|ليڪٽن اسٽائن جون اخبارون}} ليڪٽن اسٽائن جي ننڍڙي آبادي ۽ جرمن ٻوليءَ واري ميڊيا مارڪيٽ سبب ملڪ جو ميڊيا نظام سوئٽزرلينڊ، آسٽريا ۽ جرمنيءَ جي ميڊيا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. ملڪ ۾ پنهنجي مقامي پرنٽ، آن لائن ۽ ٽيليويزن ميڊيا پڻ موجود آهي. [[ليڪٽن اسٽائنر واترلئنڊ]] ملڪ جي اهم اخبار آهي. تاريخي طور [[ليڪٽن اسٽائنر فوڪس بلات]] پڻ ملڪ جي ٻن وڏين روزاني اخبارن مان هڪ هئي، پر اها 2023ع ۾ بند ٿي وئي. ٽيليويزن ۾ خانگي [[1 ايف ايل ٽي وي]] مقامي خبرون ۽ پروگرام نشر ڪري ٿو، جڏهن ته سرڪاري ''لينڊس ڪانال'' حڪومتي ۽ پارلياماني معلومات، عوامي معاملن ۽ سرڪاري واقعن جي نشريات لاءِ استعمال ٿئي ٿو. پاڙيسري جرمن ڳالهائيندڙ ملڪن جا ٽيليويزن ۽ ريڊيو چينل پڻ وڏي پيماني تي دستياب آهن. === ريڊيو === [[ريڊيو ليڪٽن اسٽائن]] ڪيترن ڏهاڪن تائين ملڪ جو قومي ريڊيو رهيو. 27 آڪٽوبر 2024ع جي ريفرنڊم ۾ 55.4 سيڪڙو ووٽرن عوامي نشرياتي قانون ختم ڪرڻ ۽ ريڊيو کي خانگي ڪرڻ واري تجويز جي حمايت ڪئي. حڪومت بعد ۾ ڄاڻايو ته مقرر وقت اندر ريڊيو کي خانگي ملڪيت ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ ڪو قابل عمل خريدار يا مالياتي انتظام نه ملي سگهيو.<ref>{{Cite web |date=1 April 2025 |title=Keine Fristverlängerung für Radio L: Landessender muss eingestellt werden |url=https://www.regierung.li/medienportal-medium/16182/233302/0/medienmitteilung |publisher=Government of the Principality of Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> ان جي نتيجي ۾ ريڊيو ليڪٽن اسٽائن 3 اپريل 2025ع تي شام 6 وڳي مستقل طور پنهنجي نشريات بند ڪري ڇڏي، جنهن سان ملڪ جي عوامي ريڊيو نشريات جو هڪ دور ختم ٿيو.<ref>{{Cite web |date=2 April 2025 |title=Radio Liechtenstein stellt den Sendebetrieb definitiv ein |url=https://www.radio.li/p/Radio-Liechtenstein-stellt-den-Sendebetrieb-definitiv-ein-1cuUolD6dJZBq9jnjQNXKw |publisher=Radio Liechtenstein |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> == رانديون == [[File:Rheinpark Stadion Vaduz.jpg|thumb|[[رائن پارڪ اسٽيڊيم]]، [[وادوتس]]؛ ليڪٽن اسٽائن جي قومي فٽبال ٽيم ۽ [[ايف سي وادوتس]] جو اهم ميدان.]] ملڪ جي الپائي جاگرافي سبب [[الپائن اسڪائينگ]] ليڪٽن اسٽائن جي بين الاقوامي راندين واري سڃاڻپ ۾ خاص اهميت رکي ٿي، جڏهن ته [[فٽبال]] ملڪ ۾ سڀ کان منظم ٽيم راندين مان هڪ آهي. ٻين راندين ۾ ٽينس، ترڻ، سائيڪلنگ، موٽر اسپورٽ ۽ جبلن سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن. === فٽبال === {{Main|ليڪٽن اسٽائن ۾ فٽبال}} ليڪٽن اسٽائن جي پنهنجي قومي فٽبال ليگ نه آهي؛ ملڪ جا ڪلب [[سوئس فٽبال ليگ نظام]] ۾ حصو وٺن ٿا. ملڪ جو قومي ناڪ آئوٽ مقابلو [[ليڪٽن اسٽائن فٽبال ڪپ]] آهي، جنهن جو فاتح [[يوئيفا ڪانفرنس ليگ]] جي ڪواليفائنگ مرحلي لاءِ اهل ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Liechtensteiner Cup |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/LIE/domestic/league/1086/ |publisher=UEFA |access-date=17 September 2026 |language=en}}</ref> [[ايف سي وادوتس]] ملڪ جو سڀ کان ڪامياب ڪلب آهي ۽ سوئس ليگ نظام ۾ کيڏي ٿو. ڪلب ۽ [[ليڪٽن اسٽائن قومي فٽبال ٽيم]] پنهنجون اهم گهريلو ميچون وادوتس جي [[رائن پارڪ اسٽيڊيم]] ۾ کيڏن ٿا. اسٽيڊيم 1997–98ع ۾ تعمير ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 6,000 ڍڪيل سيٽن جي گنجائش رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Rheinpark Stadion |url=https://www.fcvaduz.li/dein-fcv/rheinpark-stadion |publisher=FC Vaduz |access-date=17 September 2026 |language=de}}</ref> قومي ٽيم جي يادگار نتيجن ۾ 2004ع ۾ [[پرتگال قومي فٽبال ٽيم|پرتگال]] خلاف 2–2 جي برابري ۽ ڪجهه ڏينهن پوءِ [[لڪسمبرگ قومي فٽبال ٽيم|لڪسمبرگ]] خلاف 4–0 جي فتح شامل آهن. ليڪٽن اسٽائن مردن ۽ عورتن جون قومي ٽيمون [[فيفا]] ۽ [[يوئيفا]] جي بين الاقوامي مقابلن ۾ حصو وٺن ٿيون. === سياري جون رانديون ۽ اولمپڪس === [[File:Marco Büchel.jpg|thumb|upright|الپائن اسڪائير [[مارڪو بوخل]]، جنهن ڇهن سياري اولمپڪ راندين ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي.]] ليڪٽن اسٽائن جي اولمپڪ ڪاميابي تقريباً مڪمل طور [[الپائن اسڪائينگ]] سان لاڳاپيل رهي آهي. ملڪ جو ننڍڙو الپائن تفريحي ماڳ [[مالبن]] اسڪائينگ ۽ ٻين سياري جي راندين جو مرڪز آهي. [[هاني وينزل]] ملڪ جي سڀ کان ڪامياب اولمپينن مان هڪ آهي. هن 1976ع جي سياري اولمپڪس ۾ برونز ۽ 1980ع ۾ ٻه سون ۽ هڪ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. سندس ڀاءُ [[اينڊرياس وينزل]] پڻ 1980ع ۾ چاندي ۽ 1984ع ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. [[ارسولا ڪونزيٽ]]، [[ولي فروميلٽ]] ۽ [[پال فروميلٽ]] پڻ اولمپڪ تمغا حاصل ڪندڙ ليڪٽن اسٽائن جا اسڪائير آهن، جڏهن ته [[ٽينا ويراٿر]] 2018ع ۾ سپر-جي ۾ برونز تمغو حاصل ڪيو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto;" |+ '''ليڪٽن اسٽائن جا اولمپڪ تمغا''' |- style="background:#003b70; color:white;" ! رانديگر ! راند ! سون ! چاندي ! برونز ! ڪُل |- style="background:#eef6ff;" | [[هاني وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 2 | 1 | 1 | 4 |- | [[اينڊرياس وينزل]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 1 | 1 | 2 |- style="background:#eef6ff;" | [[ولي فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[پال فروميلٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#eef6ff;" | [[ارسولا ڪونزيٽ]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- | [[ٽينا ويراٿر]] | الپائن اسڪائينگ | 0 | 0 | 1 | 1 |- style="background:#dcecff; font-weight:bold;" | ڪُل | الپائن اسڪائينگ | 2 | 2 | 6 | 10 |} انهن ڏهن تمغن جي ڪري ليڪٽن اسٽائن آباديءَ جي لحاظ کان اولمپڪ تاريخ جي انتهائي ڪامياب ملڪن مان هڪ رهيو آهي. ملڪ جا سڀ اولمپڪ تمغا سياري جي اولمپڪس ۾ الپائن اسڪائينگ مان آيا آهن. === ٻيون رانديون === [[File:Landstr. 81 in Schaan - Liechtenstein Olympic Commitees (2018).jpg|thumb|[[شان]] ۾ [[ليڪٽن اسٽائن اولمپڪ ڪاميٽي]] جو مرڪز.]] ٽينس ۾ [[اسٽيفني ووگٽ]] ۽ [[ڪاٿنڪا فون ڊائخمان]] بين الاقوامي سطح تي ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪئي آهي. ترڻ ۾ [[يوليا هاسلر]] ۽ [[ڪرسٽوف ميئر]] 2016ع جي [[ريو ڊي جينيرو]] اولمپڪ راندين ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي. موٽر اسپورٽ ۾ [[رڪي فون اوپل]] 1973ع ۽ 1974ع ۾ ليڪٽن اسٽائن جي جهنڊي هيٺ [[فارمولا ون]] ۾ حصو ورتو، جنهن ڪري هو فارمولا ون جي تاريخ ۾ ليڪٽن اسٽائن جي نمائندگي ڪندڙ پهريون ڊرائيور بڻيو. [[مانفريڊ شورٽي]] اسپورٽس ڪار ريسنگ ۾ سرگرم رهيو ۽ [[لي مانس جون 24 ڪلاڪ ريس|لي مانس 24 ڪلاڪ ريس]] ۾ ڪيترائي ڀيرا حصو ورتائين. جديد دور ۾ [[فابين وول وينڊ]] ۽ [[مٿياس ڪائزر]] بين الاقوامي موٽر ريسنگ ۾ ملڪ جي نمائندگي ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليختنسٽائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وچ يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 2g90cucj3064g8pk4em8x02r033kh7x 0 62010 412910 409587 2026-09-17T04:03:55Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412910 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ريڪجاويڪ |native_name = |native_name_lang = <!-- ISO 639-1 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> |settlement_type = [[آئس لينڊ جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] |image_skyline = Reykjavik Main Image.jpg |imagesize = 250px |image_alt = |image_caption = {{small|مٿان کان کاٻي پاسي: پراڻي شھر جو منظر ۽ [[پرلان]] کان [[ھچگريمر چرچ]]، [[ھچگريمر چرچ]] جو ڇتيون، [[ھچگريمر چرچ]] کان ريڪجاويڪ جو منظر، فريڪرڪجان، پرلان وٽان پينورامائي منظر}} |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = ISL Reykjavik COA.svg |shield_alt = |shield_size = 100px |etymology = |nickname = |motto = |image_map = Reykjavikurborg map.svg |map_alt = |map_caption = ريڪجاويڪ جو مقام |mapsize = 250px |pushpin_map = Iceland |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type =ملڪ |subdivision_name = آئس لينڊ |subdivision_type1 = [[آئس لينڊ جا خطا|ريجن]] |subdivision_name1 = [[گادي واري ريجن (آئس لينڊ)|ڪيپيٽل ريجن]] |subdivision_type2 = [[آئس لينڊ جا تڪ|تڪ]] |subdivision_name2 = [[ريڪجاويڪ وارو اتريون تڪ]]<br/>[[ريڪجاويڪ جو ڏاکڻو تڪ]] |established_title = قيام |established_date = |established_title1 = [[مارڪيٽ وارو شھر]] |established_date1 = 18 آگسٽ 1786<ref>{{cite web|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=68453|title=Vísindavefurinn: Af hverju varð Reykjavík höfuðstaður Íslands?|work=Vísindavefurinn|access-date=2015-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813115929/http://www.visindavefur.is/svar.php?id=68453|archive-date=2015-08-13|url-status=live}}</ref> |leader_title2 = [[ميئر]] |leader_name = [[داگور ايگرٽسون]] ([[سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس، آئس لينڊ]]) |leader_title1 = [[ميئر|مينيجر]] |leader_name1 = |unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> |area_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=4101|title=Vísindavefurinn: Hvað er Reykjavík margir metrar?|work=Vísindavefurinn|access-date=2015-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005150810/http://visindavefur.is/svar.php?id=4101|archive-date=2015-10-05|url-status=live}}</ref> |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = <!-- square kilometers --> |area_total_km2 = 273 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_footnotes = <ref name="pop_stats">{{cite web|title=Mannfjöldi eftir sveitarfélögum, kyni, ríkisfangi og ársfjórðungum 2010–2016|url=http://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__1_yfirlit__arsfjordungstolur/MAN10001.px/table/tableViewLayout1/?rxid=c9d9c074-79f2-40c2-8a30-5479757324ba|website=Hagstofa Íslands|publisher=Hagstofa Íslands|accessdate=30 March 2017}}</ref> |population_as_of = 2020 |population_total = 131,136 |population_density_km2 = auto |population_note = |population_demonym = |timezone1 = |utc_offset1 = |timezone1_DST = |utc_offset1_DST = |postal_code_type = [[آئس لينڊ جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] |postal_code = 101–155 |area_code_type = |area_code = |code1_name = ميونسپل نمبر |code1_info = 0000 |iso_code = |blank_name_sec1 = [[ميونسپل ڪائونسل|ڪائونسل]] |blank_info_sec1 = [[ريڪجاويڪ شھري ڪائونسل]] |website = {{URL|reykjavik.is/en|reykjavik.is}} |module = |footnotes = }} '''ريڪجاويڪ''' (Reykjavik)<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/reykjavik|title=Reykjavik – definition of Reykjavik in English from the Oxford dictionary|website=www.oxforddictionaries.com|access-date=2016-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331053021/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/reykjavik|archive-date=2016-03-31|url-status=live}}</ref> [[آئس لينڊ]] جو سڀ کان وڏو شھر ۽ ملڪ جي [[راڄڌاني|گادي جو هنڌ]] آهي ۽ ملڪ جي ڏکڻ اولھ ۾ فاڪسفلوئي اپسمنڊ تي ڏاکڻي ڪناري تي ويڪرائي ڦاڪ جي اتر پاسي '08°64 تي واقع آهي. شھر جي آبادي 1,31,136 آھي ۽ ڪيپيٽل ريجن جي ڪل آبادي 233,034 آھي.<ref name="pop_stats"/><ref>{{Cite web|url=http://citypopulation.de/Iceland-UA.html|title=Iceland: Major Urban Settlements – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de|access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325211310/http://citypopulation.de/Iceland-UA.html|archive-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref> ھي شھر آئس لينڊ جو ثقافتي، معاشي ۽ سياسي سرگرمين جو مرڪز ۽ مشھور تفريحي مقام آھي. ھن شھر کي آئس لينڊ جي پھرين آبادي سمجھيو وڃي ٿو. لينڊنامابوڪ مطابق ھن شھر جو بنياد انگولفر ارنارسن نالي ھڪ سردار 874ع ۾ وڌو ھو. ھن وقت ھن شھر جو شمار دنيا جي صاف ترين، سرسبز ترين ۽ محفوظ ترين شھرن ۾ ٿئي ٿو.<ref>{{cite news | first = Sun | last = Yunlong | title = Reykjavík rated cleanest city in Nordic and Baltic countries | date = 2007-12-23 | url = http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm | work = Xinhua News Agency | accessdate = 2013-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304040328/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm | archive-date = 2016-03-04 | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news | title = 15 Green Cities | date = 2007-07-20 | url = http://grist.org/article/cities3/ | work = Grist | accessdate = 2013-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130923035957/http://grist.org/article/cities3/ | archive-date = 2013-09-23 | url-status = live}}</ref><ref>{{cite news | title = Iceland among Top 10 safest countries and Reykjavík is the winner of Tripadvisor Awards | date = 2010-05-20 | url = http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html | work = TRAVELIO.net | accessdate = 2013-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221205959/http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html | archive-date = 2014-02-21 | url-status = live | archivedate = 2014-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140221205959/http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html }}</ref> == تاريخ == {{see also|آئس لينڊ جي تاريخ}} {{for timeline}} [[File:Ingolf by Raadsig.jpg|thumb|left|[[يوهان پيٽر راڊسيگ]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ [[انگولفر آرنارسن]] کي پنهنجي اعليٰ نشست جا ٿنڀا نصب ڪرائيندي ڏيکاريو ويو آهي.]] [[File:Reykjavik 1860s.jpg|thumb|right|1860ع واري ڏهاڪي ۾ [[ريڪياوڪ]]]] روايت موجب [[آئس لينڊ]] ۾ پهرين مستقل [[نورس ماڻهو|نورس]] آبادي تقريباً 870ع ۾ [[انگولفر آرنارسن]] ريڪياوڪ ۾ قائم ڪئي، جنهن جو ذڪر ''[[لينڊنامابوڪ|آبادڪاريءَ جي ڪتاب]]'' ۾ ملي ٿو. چيو وڃي ٿو تہ انگولفر پنهنجي آباديءَ جي جاءِ چونڊڻ لاءِ هڪ روايتي نورس طريقو اختيار ڪيو: جڏهن زمين نظر آئي تہ هن پنهنجا [[اونڊويگيسولر|اعليٰ نشست جا ٿنڀا]] سمنڊ ۾ اڇلايا ۽ اهو ارادو ڪيو تہ هو اتي آباد ٿيندو، جتي ديوتائن جي مرضيءَ سان اهي ٿنڀا ڪناري تي پهچندا. پوءِ سندس ٻن غلامن ٽن سالن تائين سامونڊي ڪنارن تي انهن جي ڳولا ڪئي، نيٺ اهي ٿنڀا انهيءَ نار ۾ مليا، جتي اڳتي هلي ريڪياوڪ آباد ٿيو.<ref>{{cite web |author=Jon Gunnar Jørgensen |title=Ingólfr Arnarson Bjǫrnólfsson Ingolv Ørnss |url=https://nbl.snl.no/Ing%C3%B3lfr_Arnarson_Bj%C7%ABrn%C3%B3lfsson_Ingolv_%C3%98rnsson |publisher=Norsk biografisk leksikon |language=no |access-date=20 April 2022}}</ref> === نالي جو بنياد === ''ريڪياوڪ'' نالو [[قديم نورس ٻولي]] مان نڪتل آهي ۽ ريڪر، يعني ”دونهون“، ۽ وڪ، يعني ”نار“، مان ٺهيل آهي. چيو وڃي ٿو تہ هن نالي جو بنياد علائقي جي [[گرم چشمو|گرم چشمن]] مان اٿندڙ ٻاڦ تي پيو. اصل نالو ''Reykja'''r'''-vík'' هو،<ref name="Vísindavefurinn_örnefni">{{cite web |title=Er eitthvert örnefni á höfuðborgarsvæðinu eða vík eða vogur, sem heitir Reykjavík? |trans-title=ڇا گاديءَ واري علائقي ۾ ڪو اهڙو جاگرافيائي نالو—نار، کاري يا سامونڊي ڳچي—آهي، جنهن کي ريڪياوڪ سڏيو وڃي ٿو؟ |url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=2252 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107112309/https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2252 |archive-date=7 November 2017 |work=Vísindavefurinn |language=is}}</ref> جنهن ۾ ''ر''، ''ريڪر'' جي [[اضافي حالت]] جي واحد صورت جو لاحقو هو؛ جڏهن تہ جديد ''ريڪجا-'' اضافي حالت جي جمع صورت استعمال ڪري ٿو. جديد [[آئسلينڊي ٻولي]] ۽ جديد نارويجي ٻولي (''روئڪ'' + ''وڪ'') ۾ پڻ نالي جي معنيٰ واضح رهي ٿي. هي نالو اصل ۾ موجوده شهر جي مرڪز جي اترئين ڪناري تي، اورفيريسي ۽ [[لوگارنس]] جي وچ واري نار، توڙي انگولفر آرنارسن جي جاگير ۽ فارم لاءِ استعمال ٿيندو هو. آبادي قائم ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ نالي جي هيءَ صورت استعمال کان نڪري وئي ۽ جاگير کي '' وِڪ آ سيلٽيارنارنيسي'' سڏيو وڃڻ لڳو. صدين کان پوءِ جڏهن شهري ترقي شروع ٿي تہ ”ريڪياوڪ“ نالو ٻيهر رائج ٿيو.<ref name="Vísindavefurinn_örnefni" /> انگريزي ٻوليءَ جي سياحتي رهنمائن ۾ هن نالي جو ترجمو ”دونهين وارو نار“ (''Bay of Smoke'') پڻ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Reykjavik |title=Reykjavík |encyclopedia=Britannica}}</ref> === شهري ترقي === موجوده شهر جو مرڪزي علائقو 18هين صديءَ تائين زرعي زمين هو. 1752ع ۾ [[ڊينمارڪ جو فريڊرڪ پنجون|ڊينمارڪ جي بادشاهه فريڊرڪ پنجين]] ريڪياوڪ جي جاگير اِنريٽنگارنار (اِنريٽنگار) اداري کي ڏني. هن تحريڪ جو اڳواڻ [[اسڪولي مئگنوسن]] هو. 1750ع واري ڏهاڪي ۾ [[اُن]] جي صنعت لاءِ ڪيترائي گهر تعمير ڪيا ويا. اها صنعت ڪيترن ڏهاڪن تائين ريڪياوڪ ۾ روزگار جو سڀ کان اهم ذريعو ۽ شهر جي ابتدائي ترقيءَ جو بنيادي سبب رهي. ''اِنريٽنگار'' اداري [[مڇي مارڻ]]، [[گندرف]] جي کاڻين، زراعت ۽ [[جهاز سازي]] جهڙيون ٻيون صنعتون پڻ شروع ڪيون.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1752 Hvaðan kemur nafnið "Innréttingarnar" á fyrirtækinu sem starfaði hér á á 18. öld?] [18هين صديءَ ۾ هتي ڪم ڪندڙ اداري جو نالو ”Innréttingarnar“ ڪٿان آيو؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910092150/http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1752|date=10 September 2016}}. Vísindavefur. (آئسلينڊي ٻوليءَ ۾)</ref> [[ڊينمارڪ]] جي تاج 1786ع ۾ واپاري هڪ هٽي ختم ڪري ملڪ جي ڇهن آبادين کي خاص واپاري حق ڏنا. ريڪياوڪ انهن مان هڪ هو ۽ واحد آبادي هئي، جنهن اهي حق مستقل طور برقرار رکيا. انهيءَ ڪري 1786ع کي شهر جي قيام جو سال سمجهيو وڃي ٿو. واپار جا حق شروعات ۾ رڳو ڊينمارڪ جي تاج جي رعيت تائين محدود هئا ۽ آئس لينڊ جي واپار تي ڊينمارڪي واپارين جو غلبو برقرار رهيو. ايندڙ ڏهاڪن دوران سندن ڪاروبار وڌيڪ وڌيو. 1880ع کان پوءِ [[آزاد واپار]] کي سڀني قوميتن لاءِ وڌايو ويو ۽ آئسلينڊي واپارين جو اثر وڌڻ لڳو.{{CN|date=December 2025}} === قومپرستيءَ جو عروج === [[File:Pg107 Main street of Reykjavik and Governors house.jpg|thumb|1881ع ۾ ريڪياوڪ]] [[File:The meeting – house „Góðtemplarahúsið“ on Templarasund,1923-1935.jpg|thumb|1920ع واري ڏهاڪي ۾ ريڪياوڪ]] 19هين صديءَ دوران [[آئسلينڊي قومپرستي]] جو اثر وڌيو ۽ آئس لينڊ جي آزاديءَ جو تصور وڏي پيماني تي پکڙجڻ لڳو. ان وقت آئس لينڊ جو واحد شهر هئڻ سبب ريڪياوڪ انهن سياسي خيالن جو مرڪز بڻيو. آزاديءَ جي حامين لاءِ هڪ مضبوط ريڪياوڪ آزاديءَ جي مقصد لاءِ اهم هو؛ انهيءَ ڪري آئس لينڊ جي آزاديءَ واري جدوجهد جا اهم سياسي واقعا شهر سان پڻ ويجهي نموني لاڳاپيل رهيا. 1845ع ۾ [[آلٿنگ]]، يعني 930ع ۾ قائم ٿيل آئس لينڊ جي عام اسيمبلي، ريڪياوڪ ۾ ٻيهر قائم ڪئي وئي. ان کان ڪجهه ڏهاڪا اڳ [[ٿنگويلر]] ۾ قائم اسيمبليءَ کي معطل ڪيو ويو هو. ٻيهر قيام وقت آلٿنگ رڳو صلاحڪاري اسيمبلي هئي، جيڪا بادشاهه کي آئس لينڊ جي معاملن بابت صلاح ڏيندي هئي. آلٿنگ جي ريڪياوڪ ۾ موجودگي عملي طور شهر کي آئس لينڊ جي گاديءَ واري حيثيت ڏني. 1874ع ۾ آئس لينڊ کي [[آئين]] ڏنو ويو، جنهن تحت آلٿنگ کي محدود قانونسازيءَ جا اختيار مليا ۽ اها آهستي آهستي پنهنجي جديد اداري واري صورت اختيار ڪرڻ لڳي. ايندڙ قدم انتظامي اختيارن جو وڏو حصو آئس لينڊ منتقل ڪرڻ هو. 1904ع ۾ [[خود حڪمراني]] ڏني وئي ۽ ريڪياوڪ ۾ [[آئس لينڊ جو وزير|آئس لينڊ جي وزير]] جو عهدو قائم ڪيو ويو. 1 ڊسمبر 1918ع تي آئس لينڊ [[آئس لينڊ جي بادشاهت]] جي صورت ۾ خودمختيار ملڪ بڻيو، جيڪو [[ڊينمارڪ جي بادشاهن جي فهرست|ڊينمارڪ جي تاج]] سان [[ذاتي اتحاد]] ۾ هو. 1920ع ۽ 1930ع وارن ڏهاڪن تائين آئس لينڊ جي وڌندڙ مڇي مار ٽرالر ٻيڙين جو وڏو حصو ريڪياوڪ مان هلندو هو ۽ [[ڪاڊ مڇي]] جي پيداوار شهر جي اهم صنعت هئي. تنهن هوندي بہ [[عظيم معاشي بحران]] ريڪياوڪ کي سخت متاثر ڪيو، [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدور تنظيمن جون جدوجهدون ڪڏهن ڪڏهن پرتشدد پڻ ٿيون. === ٻي عالمي جنگ === 10 مئي 1940ع جي صبح جو، 9 اپريل تي [[ڊينمارڪ]] ۽ [[ناروي]] تي جرمن قبضي کان لڳ ڀڳ هڪ مهينو پوءِ، چار برطانوي جنگي جهاز ريڪياوڪ وٽ پهتا ۽ بندرگاهه ۾ لنگر انداز ٿيا. ڪجهه ڪلاڪن اندر [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] جو [[آئس لينڊ تي حملو|ريڪياوڪ تي قبضو]] مڪمل ٿي ويو. هٿياربند مزاحمت نہ ٿي ۽ ٽيڪسي ۽ ٽرڪ ڊرائيورن حملي آور فوج جي مدد پڻ ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ شروعات ۾ ان وٽ پنهنجون موٽر گاڏيون نہ هيون. برطانوي حڪومت اڳ ۾ ڪيترائي ڀيرا آئسلينڊي حڪومت کان فوجي موجودگيءَ جي اجازت گهري هئي، پر آئس لينڊ پنهنجي [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ واري پاليسي]] جي بنياد تي انڪار ڪندو رهيو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] جي باقي عرصي دوران برطانوي ۽ پوءِ آمريڪي فوجون ريڪياوڪ جي فوجي ڪئمپن ۾ رهيون. هڪ وقت شهر ۾ غير ملڪي فوجين جو تعداد مقامي آباديءَ جي لڳ ڀڳ برابر ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.marines.mil/Portals/1/Publications/The%20United%20States%20Marines%20in%20Iceland,%201941-1942%20%20PCN%2019000412300.pdf |title=The United States Marines in Iceland, 1941–1942 |publisher=Historical Division Headquarters, U.S. Marine Corps |editor-last=Clifford |editor-first=Kenneth J. |location=Washington, DC |date=1970}}</ref> جنگ جي شروعاتي دور ۾ [[ڪينيڊا جي شاهي رجمينٽ]] پڻ آئس لينڊ ۾ مقرر فوجي دستي جو حصو هئي. قبضي جا ريڪياوڪ جي معيشت تي نمايان مثبت اثر پيا. عظيم معاشي بحران واري دور جي بيروزگاري تقريباً ختم ٿي وئي ۽ وڏي پيماني تي تعميراتي ڪم شروع ٿيو. برطانوي فوج [[ريڪياوڪ هوائي اڏو]] تعمير ڪيو، جيڪو اڄ بہ خاص طور ملڪي منزلن ۽ [[گرين لينڊ]] ڏانهن مختصر فاصلي جي اڏامن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آمريڪين [[ڪيفلاويڪ بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪيفلاويڪ هوائي اڏو]] تعمير ڪيو، جيڪو ريڪياوڪ کان تقريباً {{convert|50|km|0|abbr=on}} اولهه-ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي ۽ اڳتي هلي آئس لينڊ جو مکيه بين الاقوامي هوائي اڏو بڻيو.<ref>{{cite web |title=ڪيفلاويڪ هوائي اڏي بابت |url=https://www.isavia.is/en/keflavik-airport/about-kef |access-date=30 November 2023 |website=Isavia |language=en}}</ref> 1944ع ۾ [[آئس لينڊ جي جمهوريه]] قائم ٿي ۽ بادشاهه جي جاءِ عوام طرفان چونڊيل [[آئس لينڊ جو صدر|صدر]] ورتي. صدر جو سرڪاري عهدو ريڪياوڪ ۾ قائم ڪيو ويو. === جنگ کان پوءِ جي ترقي === [[ٻي عالمي جنگ کان پوءِ]] ريڪياوڪ جي واڌ ويجهه تيز ٿي وئي. ٻهراڙيءَ مان ماڻهن جي وڏي پيماني تي شهر ڏانهن لڏپلاڻ شروع ٿي؛ ان جو هڪ اهم سبب زرعي ٽيڪنالاجيءَ ۾ سڌاري سبب زراعت ۾ افرادي قوت جي ضرورت گهٽجڻ ۽ ملڪ ۾ بهتر رهڻي ڪهڻيءَ سبب آباديءَ ۾ واڌ هو. اڳ جو ننڍو شهر تيزيءَ سان جديد شهري مرڪز ۾ تبديل ٿيو. ذاتي موٽر گاڏيون عام ٿيون ۽ وڌندڙ مضافاتي علائقن ۾ جديد رهائشي عمارتون تعمير ٿيڻ لڳيون. 1972ع ۾ ريڪياوڪ مشهور [[1972ع جي عالمي شطرنج چيمپيئن شپ]] جي ميزباني ڪئي، جنهن ۾ [[بابي فشر]] ۽ [[بورس اسپاسڪي]] هڪ ٻئي جو مقابلو ڪيو. 1986ع جي [[ريڪياوڪ سربراهي اجلاس]] ۾ [[رونالڊ ريگن]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] جي ملاقات شهر جي بين الاقوامي سياسي اهميت کي وڌيڪ نمايان ڪيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مالياتي شعبي جي ضابطن ۾ نرمي ۽ ڪمپيوٽر انقلاب ريڪياوڪ جي معيشت ۾ ٻيهر تبديلي آندي. مالياتي خدمتون ۽ [[اطلاعاتي ٽيڪنالاجي]] شهر ۾ روزگار جا اهم شعبا بڻجي ويا. == جاگرافي == [[File:Reykjavik view.jpg|thumb|سج اڀرڻ وقت [[ريڪياوڪ]] جو منظر]] [[File:Reykjavikfromabove.jpg|thumb|مٿان کان ڏٺل ريڪياوڪ]] [[File:Reykjavik Esja.jpg|thumb|[[ايسيا]]، ريڪياوڪ جي اتر ۾ واقع جبلن جو سلسلو]] [[ريڪياوڪ]] [[آئس لينڊ]] جي ڏکڻ-اولهه حصي ۾ واقع آهي. ريڪياوڪ واري علائقي جي [[سامونڊي ڪنارو|سامونڊي ڪناري]] جي بناوٽ ۾ [[اپٻيٽ]]، ننڍيون کاريون، سامونڊي لنگهه ۽ ٻيٽ شامل آهن. [[چوٿين دور جي برفبندي|برفاني دور]] دوران، جيڪو لڳ ڀڳ 10,000 سال اڳ تائين جاري رهيو، هڪ وڏو برفاني تهه موجوده شهر جي ڪيترن حصن تي پکڙيل هو ۽ [[آلفتانيس]] تائين پهتل هو. شهر جا ٻيا حصا سمنڊ جي پاڻيءَ هيٺ هئا. گرم دورن ۽ برفاني دور جي پڄاڻيءَ وقت [[اوسڪيوهلِد]] جهڙيون ڪجهه ٽڪريون ٻيٽن جي صورت ۾ هيون. پراڻي سامونڊي سطح جا نشان سامونڊي تلڇٽن، جن ۾ سپين جا آثار پڻ شامل آهن، مان ملن ٿا؛ مثال طور اوسڪيوهلِد وٽ اهڙا تلڇٽ موجوده سامونڊي سطح کان لڳ ڀڳ {{convert|43|m|0|abbr=on}} مٿي تائين مليا آهن. اوسڪيوهلِد ۽ [[اسڪولاوورڊوهولٽ]] جون ٽڪريون اڳوڻن [[ڍال آتش فشان|ڍال آتش فشانن]] جا باقيات سمجهيون وڃن ٿيون، جيڪي برفاني دور جي گرم مرحلن دوران سرگرم هئا. برفاني دور کان پوءِ، جڏهن ڳرن برفاني تهن جو بار ختم ٿيو، تہ زمين [[برفاني بار کان پوءِ زمين جو اڀار|آهستي آهستي مٿي اڀرڻ]] لڳي ۽ موجوده زميني بناوٽ وجود ۾ اچڻ شروع ٿي. گاديءَ واري علائقي جي زميني بناوٽ تي [[زلزلو|زلزلن]] ۽ [[آتش فشاني ڦاٽ|آتش فشاني ڦاٽن]] جو اثر پڻ پوندو رهيو آهي. لڳ ڀڳ 4,500 سال اڳ [[بلائوفيول]] جبلن واري علائقي ۾ ٿيل آتش فشاني سرگرميءَ مان نڪتل لاوو [[ايليداآ]] جي واديءَ مان وهي [[ايليداووگور]] جي کاريءَ وٽ سمنڊ تائين پهتو. ريڪياوڪ مان وهندڙ سڀ کان وڏو درياهه [[ايليداآر|ايليداآ]] آهي، جيڪو ٻيڙين جي آمدرفت لاءِ قابلِ استعمال ناهي. شهر جي حدن اندر هن درياهه ۾ [[سالمن]] مڇيءَ جو شڪار پڻ ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.frommers.com/destinations/reykjavik/active-pursuits/fishing |title=ريڪياوڪ ۾ مڇي مارڻ |work=فرومرز |language=en |access-date=23 June 2021}}</ref> ريڪياوڪ جي ڀرپاسي ۾ [[ايسيا]] جبل {{convert|914|m|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان نمايان جابلو چوٽي آهي. ريڪياوڪ شهر جو گهڻو حصو [[سيلتيارنارنيس]] اپٻيٽ تي واقع آهي، جڏهن تہ ان جا مضافاتي علائقا ڏکڻ ۽ اوڀر طرف پري تائين پکڙيل آهن. ريڪياوڪ نسبتاً پکڙيل شهري بناوٽ رکي ٿو؛ ان جي شهري علائقي جو وڏو حصو گهٽ آباديءَ واري گهاٽائي رکندڙ مضافات تي ٻڌل آهي ۽ گهر عام طور هڪ ٻئي کان فاصلي تي ٺهيل آهن. ٻاهرين رهائشي پاڙا پڻ هڪ ٻئي کان الڳ پکڙيل آهن، جن جي وچ ۾ اهم شاهراهون ۽ کليل زمينون موجود آهن. شهر جو ويڪرائي ڦاڪ 64°08′ اتر آهي، جنهن ڪري ريڪياوڪ هڪ خودمختيار رياست جي [[دنيا جون اترئين شيون|دنيا جي سڀ کان اترئين گاديءَ جو هنڌ]] آهي. [[گرين لينڊ]] جي گادي [[نوڪ]] 64°10′ اتر تي، يعني ريڪياوڪ کان لڳ ڀڳ 4 ڪلوميٽر وڌيڪ اتر ۾ واقع آهي، پر گرين لينڊ هڪ آزاد خودمختيار رياست بدران [[ڊينمارڪ جي بادشاهت]] جو خوداختيار جزو آهي. {{wide image|Reykjavik_Perlan.jpg|1200px|[[پرلان]] تان ريڪياوڪ جو وسيع منظر؛ پسمنظر ۾ [[اڪرافيل]] وچ ۾ ۽ [[ايسيا]] ساڄي پاسي نظر اچي رهيا آهن.}} {{wide image|Vista de Reikiavik desde Perlan, Distrito de la Capital, Islandia, 2014-08-13, DD 134-145 HDR PAN.JPG|1200px|اونهاري ۾ سج لهڻ وقت [[پرلان]] تان ريڪياوڪ جو وسيع منظر. شهر جي نسبتاً نرم سامونڊي آبهوا وڻن جي واڌ ويجهه لاءِ سازگار آهي.}} === آبهوا === ريڪياوڪ جي آبهوا [[ذيلي قطبي سامونڊي آبهوا]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن]]: ''Cfc''؛ [[ٽريوارٿا آبهوا درجابندي|ٽريوارٿا]]: ''Eolk'').<ref>{{Cite web|url=https://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=3040&cityname=Reykjavik,+Capital+Region,+Iceland&units=|title=ريڪياوڪ، آئس لينڊ جي ڪوپن آبهوا درجابندي |website=ويدر بيس |language=en |access-date=8 November 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?useExisting=1&layers=7a53584fa55643df969f93cec83788e1|title=1900ع کان 2100ع تائين ڪوپن آبهوا درجابندي |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108224555/https://www.arcgis.com/home/webmap/viewer.html?useExisting=1&layers=7a53584fa55643df969f93cec83788e1|archive-date=8 November 2018|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/shifts.htm|title=آبهوا ۾ تبديليون |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130211037/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/shifts.htm|archive-date=30 November 2018|url-status=live|language=en}}</ref> 64° اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع هجڻ سبب ريڪياوڪ ۾ سال دوران ڏينهن ۽ رات جي ڊيگهه ۾ تمام وڏو فرق اچي ٿو. 20 مئي کان 24 جولاءِ تائين رات مڪمل اونداهي نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ تہ سج افق کان 5° کان وڌيڪ هيٺ نٿو وڃي. ان جي ابتڙ، 2 ڊسمبر کان 10 جنوري تائين ڏينهن جي روشني پنجن ڪلاڪن کان به گهٽ رهي ٿي ۽ سج ڏينهن دوران افق کان رڳو لڳ ڀڳ 3° مٿي چڙهي ٿو. جنوري دوران ڏينهن جي ڊيگهه تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ مهيني جي پڄاڻيءَ تائين لڳ ڀڳ ست ڪلاڪ روشني ملي ٿي. [[File:Snowy Reykjavík - panoramio.jpg|thumb|سياري ۾ برف سان ڍڪيل [[ريڪياوڪ]]]] تمام اترئين ويڪرائي ڦاڪ جي باوجود، سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ئي {{convert|-15|C|0}} کان هيٺ وڃي ٿو. [[آرڪٽڪ دائرو|آرڪٽڪ دائري]] جي ويجهڙائي ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو مضبوط سامونڊي اثر، خاص طور [[اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو|اتر ائٽلانٽڪ وهڪري]]، جيڪو [[گلف اسٽريم]] جو تسلسل آهي، شهر جي سياري کي ان جي ويڪرائي ڦاڪ جي ڀيٽ ۾ نسبتاً نرم رکي ٿو. سامونڊي ڪناري تي واقع هجڻ سبب شهر تي تيز هوائن جو اثر گهڻو رهي ٿو ۽ سياري ۾ طوفاني هوائون عام آهن؛ انهن حالتن تي [[آئس لينڊي گهٽ دٻاءُ]] پڻ اثرانداز ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=آئس لينڊي گهٽ دٻاءُ |url=https://www.britannica.com/science/Icelandic-low |publisher=[[برٽانيڪا]] |language=en |access-date=17 February 2021}}</ref> اونهارو ٿڌو کان معتدل ٿڌو رهي ٿو، جنهن دوران گرمي پد عام طور {{convert|10|and|15|C}} جي وچ ۾ رهي ٿو ۽ {{convert|20|C|0}} کان مٿي وڃڻ نسبتاً گهٽ ٿئي ٿو. ان جو هڪ اهم سبب شهر جي اولهندي سامونڊي ڪناري واري کليل جڳهه ۽ ٿڌين سامونڊي هوائن جو اثر آهي. ان ڪري ريڪياوڪ ۾ اونهارو ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع براعظمي [[اسڪينڊينيويا]] جي ڪيترن هنڌن کان وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ريڪياوڪ ۾ سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 147 ڏينهن اهڙا ٿين ٿا، جن ۾ 1 ملي ميٽر کان وڌيڪ برسات پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.yr.no/place/Iceland/Capital_Region/Reykjavik/statistics.html|title=ريڪياوڪ جي موسم جا انگ اکر |work=ير.نو |language=en |access-date=26 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107223017/http://www.yr.no/place/Iceland/Capital_Region/Reykjavik/statistics.html|archive-date=7 November 2015|url-status=live}}</ref> خشڪ ساليون غيرمعمولي آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه اونهارن ۾ ڊگها خشڪ دور ٿي سگهن ٿا؛ 2007ع جي اونهاري ۾ هڪ مهيني تائين ڪا ماپ لائق برسات رڪارڊ نه ٿي. سراسري طور جولاءِ ۽ آگسٽ سال جا سڀ کان گرم، جڏهن تہ جنوري ۽ فيبروري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. اونهارو عام طور سال جو سڀ کان وڌيڪ اُس وارو موسم آهي، جڏهن تہ انفرادي مهينن مان مئي ۾ سراسري طور سڀ کان وڌيڪ اُس ملي ٿي. مجموعي طور شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 1,300 ڪلاڪ اُس رڪارڊ ٿئي ٿي،<ref>[http://en.vedur.is/about-imo/news/2011/nr/2112 آئس لينڊ ۾ 2010ع جي موسم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130071831/http://en.vedur.is/about-imo/news/2011/nr/2112 |date=30 January 2012 }} [[آئس لينڊي موسميات کاتو]]</ref> جيڪا [[آئرلينڊ]] ۽ [[اسڪاٽ لينڊ]] سميت اتر ۽ اتر-اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن جي برابر آهي. ريڪياوڪ ۾ سرڪاري طور رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|25.7|C|0}} هو، جيڪو 30 جولاءِ 2008ع تي رڪارڊ ڪيو ويو،<ref>"[http://infoweb.newsbank.com/iw-search/we/InfoWeb?p_product=AWNB&p_theme=aggregated5&p_action=doc&p_docid=1224B49210573E28&p_docnum=1&p_queryname=3 ريڪياوڪ ۾ اونهاري جو رڪارڊ گرمي پد]". ''[[ايجنسي فرانس پريس]]''. 31 July 2008.</ref> جڏهن تہ سڀ کان گهٽ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{convert|-24.5|C|0}} هو، جيڪو 21 جنوري 1918ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://andvari.vedur.is/vedurfar/yfirlit/yfirlitstoflur/vedurmet.html |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081118000532/http://andvari.vedur.is/vedurfar/yfirlit/yfirlitstoflur/vedurmet.html |url-status=dead |archive-date=18 November 2008 |title=آئس لينڊ جا ڪجهه موسمي رڪارڊ |language=is |access-date=17 July 2008}}</ref> رڪارڊ موجب سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري 1918ع هو، جنهن جو سراسري گرمي پد {{convert|-7.2|C|0}} رهيو، جڏهن تہ جولاءِ 2019ع {{convert|13.4|C|0}} جي سراسري گرمي پد سان سڀ کان گرم مهينو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://old.wetterzentrale.de/klima/treykjav.html|title=ريڪياوڪ جا ماهوار سراسري گرمي پد، 1901–1993 |language=de |access-date=27 March 2020|archive-date=25 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225085816/http://old.wetterzentrale.de/klima/treykjav.html|url-status=dead}}</ref> {{Reykjavík weatherbox}} {| class="wikitable" style="text-align:center; line-height:1.2em; width:100%;" |+ style="background:#dceeff; font-weight:bold;" | ريڪياوڪ جي سامونڊي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد |- style="background:#eaf4ff;" ! مهينو ! جنوري ! فيبروري ! مارچ ! اپريل ! مئي ! جون ! جولاءِ ! آگسٽ ! سيپٽمبر ! آڪٽوبر ! نومبر ! ڊسمبر ! style="background:#d9ead3;" | ساليانو |- ! style="background:#eef6ff;" | سراسري سامونڊي گرمي پد<br />°C (°F) | style="background:#eaf4ff;" | 3.9<br />(39.02) | style="background:#eaf4ff;" | 3.7<br />(38.66) | style="background:#eaf4ff;" | 4.1<br />(39.38) | style="background:#edf6ff;" | 4.7<br />(40.46) | style="background:#f1f8ff;" | 6.5<br />(43.70) | style="background:#f7f9e8;" | 8.8<br />(47.84) | style="background:#fff3d9;" | 10.5<br />(50.90) | style="background:#ffeecf;" | 11.4<br />(52.52) | style="background:#fff4dd;" | 9.9<br />(49.82) | style="background:#f5f8ed;" | 7.7<br />(45.86) | style="background:#eef6ff;" | 6.4<br />(43.52) | style="background:#eaf4ff;" | 5.5<br />(41.90) | style="background:#edf7ed; font-weight:bold;" | 6.9<br />(44.47) |- | colspan="14" style="background:#f8f9fa; font-weight:normal; text-align:left;" | '''ذريعو:''' سي ٽيمپريچر.نيٽ<ref>{{Cite web |url=https://seatemperature.net/current/iceland/reykjavik-sea-temperature |title=ريڪياوڪ جي سامونڊي پاڻيءَ جو گرمي پد |date=25 April 2023 |website=سي ٽيمپريچر.نيٽ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425105916/https://seatemperature.net/current/iceland/reykjavik-sea-temperature |archive-date=25 April 2023 }}</ref> |} == شهري انتظام == [[ريڪياوڪ شهري ڪائونسل]] ريڪياوڪ شهر جو انتظام هلائي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.althingi.is/lagas/128b/1998045.html |title=1998 nr. 45 3. júní/ Sveitarstjórnarlög |publisher=الٿنگي |language=is |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021235217/http://www.althingi.is/lagas/128b/1998045.html |archive-date=21 October 2009 |url-status=live }}</ref> ڪائونسل جا ميمبر شهر ۾ مستقل رهائش رکندڙ 18 سالن کان مٿي عمر وارن ووٽرن پاران سڌي ريت چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل ۾ 23 ميمبر آهن، جيڪي [[کليل فهرست]] واري چونڊ طريقي تحت چئن سالن جي مدي لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. شهري ڪائونسل مختلف بورڊن جا ميمبر چونڊيندي آهي ۽ هر بورڊ شهري ڪائونسل جي اختيار هيٺ ڪنهن مخصوص شعبي جي نگراني ڪندو آهي. انهن مان سڀ کان اهم شهري بورڊ آهي، جيڪو [[ريڪياوڪ جو ميئر|شهر جي ميئر]] سان گڏ انتظامي اختيار استعمال ڪري ٿو. شهر جو ميئر اعليٰ شهري عملدار هجڻ سان گڏ شهر جي انتظامي ڪمن جو سربراهه پڻ هوندو آهي. ٻيا سرڪاري عملدار ميئر جي اختيار هيٺ مختلف شهري ادارن جو انتظام هلائيندا آهن. اهڙيءَ طرح شهري انتظام جا ٻه بنيادي حصا آهن: * شهري ڪائونسل جي سياسي اختيار هيٺ ڪم ڪندڙ مختلف بورڊ؛ * شهر جي ميئر جي اختيار هيٺ سرڪاري عملدار، جيڪي پاليسين تي عملدرآمد ۽ شهري انتظام هلائين ٿا. === سياسي ڪنٽرول === [[آزادي پارٽي (آئس لينڊ)|آزادي پارٽي]] تاريخي طور ريڪياوڪ جي شهري سياست ۾ غالب جماعت رهي آهي. 1929ع ۾ پنهنجي قيام کان وٺي 1978ع تائين ان کي شهري ڪائونسل ۾ مڪمل اڪثريت حاصل رهي، پر 1978ع ۾ اها معمولي فرق سان اڪثريت وڃائي ويٺي. 1978ع کان 1982ع تائين [[پيپلز الائنس (آئس لينڊ)|پيپلز الائنس]]، [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آئس لينڊ)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[پروگريسو پارٽي (آئس لينڊ)|پروگريسو پارٽي]] تي ٻڌل ٽن جماعتن جو اتحاد اقتدار ۾ رهيو. 1982ع ۾ آزادي پارٽي ٻيهر مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي، جيڪا هن لڳاتار ٽن چونڊ مدن تائين برقرار رکي. 1994ع جون چونڊون ''ريڪياوڪورليسٽن'' (آر-لسٽ) کٽيون، جيڪو [[انگيبيورگ سولرون گيسلاڊوتير]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آئس لينڊ جي کاٻي ڌر جي جماعتن جو اتحاد هو. هن اتحاد لڳاتار ٽن چونڊن ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، پر 2006ع جي چونڊن کان اڳ اتحاد ختم ڪيو ويو ۽ پنج مختلف جماعتن چونڊن ۾ حصو ورتو. آزادي پارٽي ست سيٽون حاصل ڪيون ۽ پروگريسو پارٽيءَ جي هڪ ميمبر سان گڏجي نئين اڪثريت قائم ڪئي، جنهن جون 2006ع ۾ شهري انتظام سنڀاليو. آڪٽوبر 2007ع ۾ شهري ڪائونسل ۾ هڪ نئون اڪثريتي اتحاد قائم ٿيو، جنهن ۾ پروگريسو پارٽي، [[سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس]]، [[کاٻي-سائي تحريڪ]] ۽ ايف-لسٽ (لبرل ۽ آزاد اميدوار) جا ميمبر شامل هئا. اهو اتحاد شهر جي توانائي ڪمپني او آر جي ماتحت اداري آر اي آءِ بابت پيدا ٿيل تڪرار کان پوءِ قائم ٿيو. تنهن هوندي، ٽن مهينن کان پوءِ ايف-لسٽ آزادي پارٽيءَ سان گڏجي نئين اڪثريت قائم ڪئي. ايف-لسٽ جي اڳواڻ [[اولافور فريڊرڪ ميگنوسن|اولافور ايف. ميگنوسن]] کي 24 جنوري 2008ع تي ميئر چونڊيو ويو. مارچ 2009ع ۾ آزادي پارٽيءَ پاران نئون ميئر مقرر ڪرڻ جو منصوبو هو، پر 14 آگسٽ 2008ع تي صورتحال ٻيهر تبديل ٿي وئي، جڏهن انهيءَ چونڊ مدي جو چوٿون اتحاد آزادي پارٽي ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس وچ ۾ قائم ٿيو ۽ [[هانا برنا ڪرسٽيانسڊوتير]] ميئر بڻي. [[2010ع جون آئس لينڊي مڪاني چونڊون|مئي 2010ع جي شهري ڪائونسل چونڊن]] ۾ نئين سياسي جماعت [[بيسٽي فلوڪورين|بيسٽ پارٽي]] 15 مان ڇهه سيٽون حاصل ڪيون ۽ سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس سان گڏجي اتحادي حڪومت قائم ڪئي؛ مزاحيه فنڪار [[يون گنار]] ميئر بڻيو.<ref name=best>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10194757 |title=بيسٽ پارٽي آئس لينڊ جي ريڪياوڪ ۾ چونڊون کٽي ورتيون |access-date=30 May 2010 |date=30 May 2010 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |language=en}}</ref> 2014ع جي چونڊن ۾ سوشل ڊيموڪريٽڪ الائنس پنهنجي ان وقت تائين جي بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندي پنج سيٽون حاصل ڪيون، جڏهن تہ [[برائيٽ فيوچر (آئس لينڊ)|برائيٽ فيوچر]]، جيڪا بيسٽ پارٽيءَ جي جانشين جماعت هئي، ٻه سيٽون حاصل ڪيون. ٻنهي جماعتن [[کاٻي-سائي تحريڪ]] ۽ [[پائريٽ پارٽي (آئس لينڊ)|پائريٽ پارٽي]] سان گڏجي اتحاد قائم ڪيو؛ پوين ٻنهي جماعتن هڪ هڪ سيٽ حاصل ڪئي هئي. آزادي پارٽيءَ لاءِ اها ان وقت تائين جي بدترين چونڊ ثابت ٿي ۽ ان کي رڳو چار سيٽون مليون. === ميئر === {{main|ريڪياوڪ جو ميئر}} ميئر کي شهري ڪائونسل مقرر ڪندي آهي. عام طور تي ڪائونسل جي ڪنهن ميمبر کي ميئر چونڊيو ويندو آهي، پر ڪائونسل اهڙي شخص کي پڻ ميئر مقرر ڪري سگهي ٿي، جيڪو پاڻ ڪائونسل جو ميمبر نه هجي. ميئر جو عهدو 1907ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ 1908ع ۾ ان لاءِ درخواستون گهرايون ويون. عهدي لاءِ ٻه درخواستون مليون: [[پال آئنارسن]]، جيڪو [[هافنارفيورڊور]] جو شيرف ۽ ٽائون ميئر هو، ۽ [[ڪنود زيمسن]]، جيڪو ريڪياوڪ جو شهري ڪائونسلر هو. پال آئنارسن کي 7 مئي تي مقرر ڪيو ويو ۽ هن ڇهن سالن تائين ميئر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ان وقت شهر جي ميئر جي سالياني پگهار 4,500 آئس لينڊي ڪرونا هئي، جڏهن تہ دفتري خرچن لاءِ ساليانو 1,500 ڪرونا اضافي ڏنا ويندا هئا. موجوده ميئر [[هيلدور بيورنسدوتير]] آهي، جنهن مئي 2026ع ۾ آزادي پارٽي، ريفارم پارٽي ۽ پروگريسو پارٽيءَ جي نئين شهري اڪثريت قائم ٿيڻ کان پوءِ عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite news |author=مارگريٽ ايڊمسدوتير |title=آزادي پارٽي، ريفارم پارٽي ۽ پروگريسو پارٽي ريڪياوڪ ۾ اقتدار سنڀالي ورتو |url=https://www.ruv.is/english/2026-05-28-independence-party-reform-party-and-progressive-party-take-power-in-reykjavik-476578 |publisher=[[آر يو وي]] |language=en |date=28 May 2026 |access-date=18 June 2026 }}</ref> ==آبادي== [[File:Vesturbær .jpg|alt=This residential area is located in front of the ocean.|thumb|242x242px|ريڪجاويڪ جو رھائشي علائقو]] ريڪجاويڪ آئس لينڊ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي. ريڪجاويڪ ميونسپلٽي جي آبادي پھرين جنوري 2020ع ۾ 131,136 آھي جيڪا ملڪي آبادي جو %36 آھي. شھر ڪيپيٽل ريجن ۾ واقع آهي جنھن ۾ ھن گادي واري شهر کان سواءِ 6 ٻيون ميونسپالٽيون واقع آھن. ڪيپيٽل ريجن جي آبادي 233,034 آھي جيڪا ملڪ جي پوري آبادي جو %64 سيڪڙو آھي<ref name="Population by municipality 2020"> {{cite web |url= https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__sveitarfelog/MAN02005.px/table/tableViewLayout1/?rxid=d283aec7-6564-4de7-a396-41ece8c973aa |title=Population by municipality, age and sex 1998–2020 – Division into municipalites as of 1 January 2020 |date=1 January 2020 |website=www.hagstofa.is |publisher=[[Statistics Iceland]] |access-date=12 May 2019 }}</ref><ref> {{cite web |url= https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__3_bakgrunnur__Uppruni/MAN43006.px/table/tableViewLayout1/?rxid=3f5eaff4-066e-4396-a173-54fcd974b67e |title=Immigrants in Reykjavík by districts 1998–2019 |date=1 January 2019 |website=www.hagstofa.is |publisher=[[Statistics Iceland]] |access-date=16 June 2019 }}</ref> شھر اندر رھندڙ پرڏيھي ماڻھن عام پولش، لٿوينيائي ۽ ليٽويائي آھن<ref name="Population by municipality 2019"> {{cite web |url= https://px.hagstofa.is/pxen/pxweb/en/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__sveitarfelog/MAN02005.px/table/tableViewLayout1/?rxid=d283aec7-6564-4de7-a396-41ece8c973aa |title=Population by municipality, age and sex 1998–2019 – Division into municipalites as of 1 January 2019 |date=1 January 2019 |website=www.hagstofa.is |publisher=[[Statistics Iceland]] |access-date=12 May 2019 }}</ref><ref name="Reykjavík">{{cite web|url=http://reykjavik.is/Portaldata/1/Resources/leikskolasvid/reykjavik_fjolmenningarborg_barna.pdf|date=18 January 2008|title=Reykjavík – fjölmenningarborg barna|accessdate=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929190032/http://reykjavik.is/Portaldata/1/Resources/leikskolasvid/reykjavik_fjolmenningarborg_barna.pdf|archive-date=29 September 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> شھر ۾ ھزارين سياح ۽ پرڏيھي شاگرد عارضي طور تي رھن ٿا<ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/breskir-ferdamenn-fjolmennastir-sem-fyrr/article/2011708089945 |title=Vísir – Breskir ferðamenn fjölmennastir sem fyrr |publisher=Visir.is |accessdate=2011-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117120629/http://www.visir.is/breskir-ferdamenn-fjolmennastir-sem-fyrr/article/2011708089945 |archive-date=2012-01-17 |url-status=live }}</ref> === ضلعا === [[File:Administrative map of Reykjavík.png|thumb|left|ريڪياوڪ جا انتظامي ضلعا]] [[ريڪياوڪ]] انتظامي طور 10 ضلعن ۾ ورهايل آهي: * [[ويسٽربائير]] (ضلعو 1) * [[ميڊبورگ]] (ضلعو 2، ''شهري مرڪز'') * [[هليدار]] (ضلعو 3) * [[لوگارڊالور]] (ضلعو 4) * [[هائاليتي اوگ بوسٽادير]] (ضلعو 5) * [[بريڊهولٽ]] (ضلعو 6) * [[آربائير]] (ضلعو 7) * [[گرافارووگور]] (ضلعو 8) * [[ڪيارلنيس]] (ضلعو 9، اتر ۾) * [[گرافارهولٽ اوگ اولفارساڊالور]] (ضلعو 10) ان کان سواءِ، شهر جي حدن اندر ڪجهه [[پٺتي پيل علائقو|ٻاهرين ۽ گهٽ آباد علائقا]] پڻ آهن، جيڪي نقشي ۾ هلڪي رنگ سان ڏيکاريل آهن ۽ ڪنهن بہ ضلعي ۾ شامل ناهن. {{clear}} == معيشت == {{See also|آئس لينڊ جي معيشت|آئس لينڊ ۾ سفارتي مشنن جي فهرست}} [[File:Danish Embassy, Reykjavik.jpg|thumb|[[ڊينمارڪ]] جو سفارتخانو]] [[بورگارتون]] ريڪياوڪ جو اهم مالي مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ڪمپنين ۽ ٽن سيڙپڪاري بئنڪن جا دفتر واقع آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران ريڪياوڪ [[آئس لينڊ]] جي تيز معاشي واڌ ۽ ان کان پوءِ آيل معاشي بحران جو مرڪز رهيو. پرڏيهي ميڊيا ۾ هن تيز واڌ واري دور کي ڪڏهن ”نارڊڪ ٽائيگر“ جا سال سڏيو ويو،<ref>{{cite news |last=Surowiecki |first=James |title=آئس لينڊ جي سخت معاشي منجمد حالت |url=http://www.newyorker.com/talk/financial/2008/04/21/080421ta_talk_surowiecki |newspaper=دي نيو يارڪر |date=21 April 2008 |access-date=17 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302192558/http://www.newyorker.com/talk/financial/2008/04/21/080421ta_talk_surowiecki |archive-date=2 March 2012 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kvam |first=Berit |title=آئس لينڊ: ڇا سرنگهه جي آخر ۾ روشني آهي؟ |journal=نارڊڪ ليبر جرنل |date=19 June 2009 |url=http://www.nordiclabourjournal.org/artikler/insikt-og-analyse/innsikt-og-analyse-2009/optimisme-tross-dystre-utsikter-i-island |access-date=17 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103192743/http://www.nordiclabourjournal.org/artikler/insikt-og-analyse/innsikt-og-analyse-2009/optimisme-tross-dystre-utsikter-i-island |archive-date=3 January 2012 |url-status=live |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103192743/http://www.nordiclabourjournal.org/artikler/insikt-og-analyse/innsikt-og-analyse-2009/optimisme-tross-dystre-utsikter-i-island |date=3 January 2012 }}</ref> جڏهن تہ ان کي ”آئس لينڊ جا عروج وارا سال“ پڻ چيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=آئس لينڊ: عروج وارا سال |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/iceland/6047393/Iceland-the-boom-years.html |newspaper=دي ٽيليگراف |date=18 August 2009 |access-date=3 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180515115244/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/iceland/6047393/Iceland-the-boom-years.html |archive-date=15 May 2018 |url-status=live |language=en}}</ref> معاشي عروج جي نتيجي ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيز واڌ آئي ۽ شهر ۾ وڏي پيماني تي نئين سر ترقيءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا. انهن منصوبن ۾ [[هارپا (ڪنسرٽ هال)|هارپا]] ڪنسرٽ هال ۽ ڪانفرنس مرڪز سميت ٻيا وڏا منصوبا شامل هئا. پر [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] دوران انهن مان ڪيترن منصوبن تي ڪم عارضي طور روڪيو ويو. ريڪياوڪ ملڪ جو اهم سفارتي مرڪز پڻ آهي. شهر ۾ 14 سفارتخانا قائم آهن؛ ان کان سواءِ سفيرن جون رهائشگاهون ۽ [[گرين لينڊ]]، [[فيرو ٻيٽ]] ۽ [[يورپي يونين]] جا نمائندگي دفتر پڻ موجود آهن.<ref name=embassy>{{cite web |url=https://www.government.is/library/01-Ministries/Ministry-for-Foreign-Affairs/PDF-skjol/Diplomatic-List/Diplomatic%20List.pdf |title=سفارتي فهرست |publisher=آئس لينڊ حڪومت، پرڏيهي معاملن واري وزارت |date=May 2023 |access-date=25 September 2023 |language=en}}</ref> == انفراسٽرڪچر == === رستا === ريڪياوڪ ۾ ذاتي گاڏين جي مالڪيءَ جي شرح تمام گهڻي آهي. [[آئس لينڊ]] دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ آهي، جتي في ماڻهو گاڏين جي مالڪيءَ جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي؛ 2024ع تائين ملڪ ۾ هر 1,000 ماڻهن پٺيان 779 گاڏيون هيون، جيڪا شرح [[آمريڪا]] جي شرح جي ويجهو آهي.<ref name=":3">هن انگ ۾ موٽر گاڏيون ۽ موٽر سائيڪلون شامل آهن، جڏهن تہ روڊ تي استعمال نه ٿيندڙ گاڏيون شامل ناهن.{{cite web |title=گاڏين جا انگ اکر |url=https://bifreidatolur.samgongustofa.is/#tolfraedi |access-date=15 October 2024 |website=bifreidatolur.samgongustofa.is |language=is}}</ref> 20هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران شهر جي آمدرفت بابت پاليسين ۽ سيڙپڪاريءَ جو وڏو حصو روڊ ٽرانسپورٽ تي مرڪوز رهيو.<ref>{{cite journal |last1=Monyei |first1=Chukwuka G. |last2=Upham |first2=Paul |last3=Sovacool |first3=Benjamin K. |title=ٽرانسپورٽ جي محروميءَ جون ننڍيون ڪهاڻيون ۽ روزمره تجربو: منصفاڻي آمدرفت ڏانهن منتقليءَ لاءِ آئس لينڊ مان سبق |journal=رينيوئيبل اينڊ سسٽينبل انرجي ريويوز |date=May 2024 |volume=196 |article-number=114345 |doi=10.1016/j.rser.2024.114345 |bibcode=2024RSERv.19614345M |url=https://research.rug.nl/en/publications/c957fdee-e034-400e-9dbd-c20700dbd71d |hdl=11370/c957fdee-e034-400e-9dbd-c20700dbd71d |hdl-access=free |language=en}}</ref> ان جي نتيجي ۾ ريڪياوڪ [[گاڏين تي دارومدار|ذاتي گاڏين تي گهڻو دارومدار رکندڙ]] شهر بڻجي ويو آهي، جڏهن تہ آئس لينڊ جو [[عوامي آمدرفت]] جو نظام نسبتاً گهٽ ترقي يافته رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Upham |first1=Paul |last2=Sovacool |first2=Benjamin K. |last3=Monyei |first3=Chukwuka G. |date=2022 |title=وسيلن جي گهڻائيءَ جي باوجود توانائي ۽ ٽرانسپورٽ جي محرومي: آئس لينڊ ۾ منصفاڻي منتقلي، روزمره تجربن ۽ پاليسي اثرن جو جائزو |journal=رينيوئيبل اينڊ سسٽينبل انرجي ريويوز |language=en |volume=163 |article-number=112533 |bibcode=2022RSERv.16312533U |doi=10.1016/j.rser.2022.112533 |doi-access=free}}</ref> [[File:Extension of Vesturland Highway - Ártúnsbrekka (5859893061).jpg|thumb|ريڪياوڪ ۾ هڪ مکيه شاهراهه]] شهر جي گهڻي آبادي وارن حصن کي ڪيترائي گهڻ-لين وارا مکيه رستا، خاص طور تي [[ٻٽي ڪيريج وي]]، پاڻ ۾ ڳنڍين ٿا ۽ اهي شهر جا سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ رستا آهن. 2010ع واري ڏهاڪي کان وٺي گاڏين تي وڏي انحصار ۽ شهر جي اپٻيٽ واري جاگرافيءَ سبب ريڪياوڪ ۾ [[ٽريفڪ جي گنجائش|ٽريفڪ جام]] جو مسئلو وڌيو آهي.<ref>{{Cite web |last=bifreiðaeigenda |first=Félag íslenskra |title=گاديءَ واري علائقي ۽ رنگ روڊ تي ٽريفڪ ۾ واڌ |url=https://www.fib.is/is/um-fib/frettir/umferd-eykst-a-hofudborgarsvaedinu-og-a-hringvegi |access-date=23 April 2026 |website=Félag íslenskra bifreiðaeigenda |language=is}}</ref> شهر جي اڪثر مضافاتي علائقن ۾ پارڪنگ جون جايون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. [[روٽ 1 (آئس لينڊ)|روٽ 1]]، جنهن کي رنگ روڊ پڻ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٻاهرين حصن مان گذري ٿو ۽ ريڪياوڪ کي آئس لينڊ جي ٻين علائقن سان ڳنڍي ٿو. === عوامي آمدرفت === [[File:Strætó NS P98 (28006016811).jpg|thumb|ريڪياوڪ ۾ اسٽرائٽو جي شهري بس]] ريڪياوڪ ۽ ان جي ڀرپاسي واري [[گاديءَ وارو علائقو (آئس لينڊ)|گاديءَ واري علائقي]] ۾ عوامي آمدرفت جو انتظام [[اسٽرائٽو|اسٽرائٽو بي.ايس.]] ڪري ٿو، جيڪو [[بس|شهري بسن]] جو نيٽ ورڪ هلائي ٿو. اسٽرائٽو، [[آئس لينڊ روڊ انتظاميا]] سان گڏجي، ملڪ جي وڏي حصي لاءِ ڊگهي فاصلي واريون بس خدمتون پڻ منظم ڪري ٿو. گريٽر ريڪياوڪ علائقي لاءِ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام [[بورگارلينا]] جي نالي سان رٿيل آهي. شروعاتي طور هن منصوبي کي [[هلڪي ريل]] جي نظام طور تصور ڪيو ويو هو، پر هاڻوڪي رٿا موجب ان ۾ بسن لاءِ مخصوص رستا ۽ چوراهن تي بسن کي ترجيح ڏيڻ وارو نظام شامل هوندو. 2025ع جي منصوبابنديءَ موجب ان جو پهريون مرحلو 2031ع ۾ کولڻ جو امڪان آهي.<ref>{{Cite web |title=بورگارلينا ۽ ٽرانسپورٽ معاهدي جي موجوده صورتحال ۽ مستقبل |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/12/03/stada_og_framtid_borgarlinu_og_samgongusattmala/ |access-date=10 September 2025 |website=mbl.is |language=is}}</ref> === هوائي اڏا === [[ڪيفلاويڪ بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جنهن کي ريڪياوڪ–ڪيفلاويڪ پڻ چيو ويندو آهي، شهر کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. هي هوائي اڏو بين الاقوامي اڏامن لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ آئس لينڊ ۾ داخل ٿيڻ جو مکيه هوائي دروازو آهي. [[ريڪياوڪ هوائي اڏو]] شهر جي اندر، شهري مرڪز جي بلڪل ڏکڻ ۾ واقع آهي. اهو گهريلو اڏامن، عام هوابازي ۽ طبي اڏامن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. هوائي اڏي کي منتقل ڪرڻ يا موجوده هنڌ تان هٽائڻ بابت بحث ٿيندو رهيو آهي، پر 2026ع تائين ان سلسلي ۾ ڪو حتمي فيصلو نه ڪيو ويو آهي. === سامونڊي بندرگاهون === [[File:Sundahöfn in Port of Reykjavík.jpg|thumb|[[سونڊاهوفن]] ۾ ڪنٽينر ٽرمينل]] ريڪياوڪ ۾ ٻه اهم [[سامونڊي بندرگاهه]] آهن. شهري مرڪز جي ويجهو واقع پراڻو بندرگاهه خاص طور مڇي ماريندڙ ٽرالرن، سياحتي ٻيڙين، مهمان جهازن ۽ ننڍن [[ڪروز جهاز|ڪروز جهازن]] لاءِ استعمال ٿئي ٿو. شهر جي اڀرندي حصي ۾ واقع [[سونڊاهوفن]] ملڪ جو سڀ کان وڏو [[مال بردار بندرگاهه]] آهي ۽ وڏن ڪروز جهازن کي پڻ سهولتون فراهم ڪري ٿو. === ريلوي === {{see also|آئس لينڊ ۾ ريل ٽرانسپورٽ}} آئس لينڊ ۾ هن وقت باقاعده [[ريلوي]] نظام موجود ناهي. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ريڪياوڪ جي بندرگاهه، ان جي گهاٽن ۽ حفاظتي ڀتين جي تعمير لاءِ [[اوسڪيوهليڊ]]، [[ٿنگهولٽ]] ۽ ٻين هنڌن جي کاڻين مان پٿر کڻڻ لاءِ تنگ گيج واري ننڍڙي ريلوي ۽ لوڪوموٽو استعمال ڪيا ويا هئا. اهي هنڌ هاڻي شهر جي حدن اندر آهن. ان دور جو هڪ لوڪوموٽو اونهاري ۾ بندرگاهه ڀرسان نمائش لاءِ رکيو ويندو آهي. ريڪياوڪ ۽ [[ڪيفلاويڪ بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪيفلاويڪ]] جي وچ ۾ تيز رفتار ريلوي رابطي جون تجويزون پڻ پيش ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.icelandreview.com/ask-ir/is-there-any-news-on-borgarlina-or-the-airport-train/ |title=ڇا بورگارلينا يا هوائي اڏي واري ريل بابت ڪا نئين خبر آهي؟ |website=آئس لينڊ ريويو |date=29 June 2022 |access-date=29 May 2023 |language=en}}</ref> === ضلعي حرارتي نظام === {{see also|آئس لينڊ ۾ جيوتھرمل توانائي}} [[File:"Under-floor heating" in the street.jpg|thumb|ريڪياوڪ جي [[اسڪولاوورڊوسٽيگور]] گهٽيءَ ۾ جيوتھرمل توانائي سان هلندڙ برف ڳارڻ وارو نظام نصب ڪندي]] آئس لينڊ جي آتش فشاني ۽ [[جيوتھرمل توانائي|جيوتھرمل]] سرگرمي ريڪياوڪ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن کي وڏي پيماني تي [[ضلعي حرارتي نظام]] لاءِ توانائي مهيا ڪري ٿي. جيوتھرمل گرم پاڻي آئس لينڊ جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو عمارتن کي گرم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=جيوتھرمل توانائي |url=https://orkustofnun.is/natural_resources/geothermal_energy |access-date=19 January 2024 |website=اورڪوسٽوفنون |language=en}}</ref> ريڪياوڪ جون عمارتون جيوتھرمل ذريعن سان گرم ڪيون وڃن ٿيون. جيوتھرمل گرم پاڻي شهر جي ڪيترن ئي عوامي ترڻ جي تلائن ۽ گرم پاڻيءَ جي حوضن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.nea.is/geothermal/direct-utilization/ |title=جيوتھرمل توانائيءَ جو سڌو استعمال |publisher=NEA |access-date=25 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724215329/http://www.nea.is/geothermal/direct-utilization |archive-date=24 July 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> شهر جي گهڻي آمدرفت وارن علائقن، خاص طور شهري مرڪز ۾، فوٽ پاٿن ۽ ڪجهه رستن هيٺ جيوتھرمل [[برف ڳارڻ وارو نظام|برف ڳارڻ جا نظام]] لڳايا ويا آهن. ڪيترين خانگي رهائشگاهن جي گاڏين وارن رستن ۾ پڻ اهڙا نظام استعمال ٿين ٿا.<ref name=":0" /> ريڪياوڪ لاءِ جيوتھرمل گرم پاڻي پيدا ڪرڻ واري نظام جي مجموعي حرارتي گنجائش لڳ ڀڳ 830 [[ميگاواٽ|ميگاواٽ (MW)]] آهي، جڏهن تہ شهر جي سراسري حرارتي طلب لڳ ڀڳ 473 ميگاواٽ آهي.<ref>{{Cite web |last=Gretar Ívarsson |date=April 2019 |title=ريڪياوڪ جو ضلعي حرارتي نظام – پاڻيءَ جي پيداوار 2018 |url=https://eu-assets.contentstack.com/v3/assets/blt5bf0023ca96cf071/bltbf89141dc99c4d9e/63a45186de61af37ca1576a9/hitaveita_i_reykjavik_-_vatnsvinnsla_2018.pdf |language=is}}</ref> ريڪياوڪ جي ضلعي حرارتي نظام لاءِ گرم پاڻي شهر جي اندر موجود نسبتاً گهٽ گرمي پد وارن جيوتھرمل ميدانن سان گڏ ٻن [[گڏيل گرمي ۽ بجلي]] پيدا ڪندڙ جيوتھرمل بجلي گهرن مان حاصل ٿئي ٿو:<ref>{{cite web |url=http://www.mannvit.com/GeothermalEnergy/DistrictHeating/DistrictHeatinginIceland/ |title=آئس لينڊ ۾ ضلعي حرارتي نظام |publisher=مانويٽ |access-date=25 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007194242/http://www.mannvit.com/GeothermalEnergy/DistrictHeating/DistrictHeatinginIceland/ |archive-date=7 October 2011 |url-status=dead |language=en}}</ref> * [[نيسياويلير جيوتھرمل بجلي گهر]] * [[هيڊليشيڊي بجلي گهر]] == ثقافتي ورثو == [[File:Landsbokasafn.JPG|thumb|[[سافناهوشيڊ]]]] [[سافناهوشيڊ]] (ثقافتي گهر) 1909ع ۾ کوليو ويو، جتي ڪيترائي اهم تاريخي ۽ ثقافتي نوادرات نمائش لاءِ رکيل آهن. هيءَ عمارت اصل ۾ قومي لائبريري ۽ قومي آرڪائيوز لاءِ تعمير ڪئي وئي هئي، جڏهن تہ ماضيءَ ۾ قومي عجائب گهر ۽ قدرتي تاريخ جو عجائب گهر پڻ هتي قائم رهيا. 2000ع ۾ عمارت جي نئين سر ترتيب ۽ مرمت ڪئي وئي تہ جيئن آئس لينڊ جي قومي ثقافتي ورثي کي اجاگر ڪري سگهجي. هتي آئس لينڊ جا ڪيترائي قومي خزانا نمائش لاءِ رکيل آهن، جن ۾ [[پوئيٽڪ ايڊا]] ۽ [[ساگا]] جا اصل قلمي نسخا شامل آهن. مختلف موضوعن بابت عارضي نمائشون پڻ منعقد ٿينديون رهن ٿيون.<ref>ثقافتي گهر بابت 2008ع جو رهنما ڪتابچو، قومي ثقافتي ورثي مرڪز پاران شايع ٿيل.</ref> == ادبي ورثو == {{Promotional|section|date=March 2026}} ريڪياوڪ، آئس لينڊ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر هجڻ سبب، ملڪ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ملڪ جا اهم ثقافتي ادارا ۽ فنون لطيفه جا مرڪز شهر ۾ واقع آهن ۽ هتي مختلف ثقافتي سرگرميون ۽ مقامي سطح جون تقريبون منعقد ٿين ٿيون. ملڪ جي اڪثر ليکڪن جي رهائش پڻ شهر ۾ آهي ۽ جديد آئس لينڊي ادب جي وڏي حصي جو پسمنظر ريڪياوڪ آهي. اهو رجحان گذريل لڳ ڀڳ هڪ سئو سالن دوران شهر جي واڌ ويجهه سان گڏ وڌندو رهيو آهي. ريڪياوڪ آئس لينڊ جي وچئين دور واري ادبي ورثي، جنهن ۾ [[آئس لينڊين جا ساگا]] ۽ [[پوئيٽڪ ايڊا]] شامل آهن، جو اهم مرڪز آهي. اهي تخليقون عالمي ادب جون اهم تصنيفون سمجهيون وڃن ٿيون ۽ اڄ به وڏي پيماني تي پڙهيون ۽ ترجمو ڪيون وڃن ٿيون. هي ادبي ورثو آئس لينڊ جي قومي سڃاڻپ ۽ داستاني روايت جو اهم حصو آهي. ريڪياوڪ ۾ قائم [[آرني ميگنوسن انسٽيٽيوٽ فار آئس لينڊڪ اسٽڊيز|آرني ميگنوسن انسٽيٽيوٽ]] هن ورثي جي مطالعي جو اهم مرڪز آهي. ادارو قلمي نسخن کي محفوظ ڪري ٿو، انهن تي تحقيق ڪري ٿو ۽ متن شايع ڪرڻ سان گڏ پرڏيهي محققن ۽ شاگردن کي تحقيقي سهولتون ۽ علمي رهنمائي پڻ فراهم ڪري ٿو. [[آرناميگنيئن قلمي نسخن جو مجموعو]] 31 جولاءِ 2009ع تي [[يونيسڪو]] جي [[ميموري آف دي ورلڊ رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو ويو. 2011ع ۾ ريڪياوڪ کي [[يونيسڪو ادب جو شهر]] قرار ڏنو ويو ۽ شهر [[يونيسڪو تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|يونيسڪو جي تخليقي شهرن واري نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ٿيو. آئس لينڊ دنيا جي ننڍن لساني علائقن مان هڪ آهي، جتي ملڪ کان ٻاهر آئس لينڊي ٻولي ڳالهائيندڙن جو تعداد تمام گهٽ آهي. 9هين صديءَ ۾ آبادڪاريءَ واري دور کان وٺي ٻوليءَ ۾ نسبتاً محدود تبديليون آيون آهن، جنهن سبب جديد آئس لينڊي ماڻهو وچئين دور جا اصل متن نسبتاً آسانيءَ سان پڙهي سگهن ٿا. ادب ٻوليءَ جي حفاظت، واڌ ويجهه ۽ نون لفظن جي تخليق ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اصل آئس لينڊي ادب سان گڏ پرڏيهي ادب جي ترجمن پڻ هن هزار سال پراڻي ادبي ٻوليءَ جي تسلسل ۽ ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. ريڪياوڪ سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن کي بين الاقوامي ۽ نارڊڪ ادبي اعزاز مليا آهن. [[هالڊور لاڪسنس]] کي 1955ع ۾ [[ادب جو نوبيل انعام]] ڏنو ويو. گاديءَ واري علائقي ۾ سندس گهر [[گليوفراسٽيئن]] سڄو سال سياحن لاءِ کليل رهي ٿو. [[نارڊڪ ڪائونسل ادبي انعام]] حاصل ڪندڙ ليکڪن ۾ [[ٿور ويلهالمسن]]، [[اينار مار گڊمنڊسن]] ۽ [[سيون]] شامل آهن، جڏهن تہ [[گڊرون هيلگاڊوٽير]]، [[ڪرسٽين اسٽينسڊوٽير]] ۽ [[راگنهيدور گيسٽسڊوٽير]] [[نارڊڪ ٻارن جو ادبي انعام]] حاصل ڪري چڪا آهن. ڏوهن بابت ناول لکندڙ [[آرنالڊور انڊريڊاسن]] کي پرڏيهه ۾ ڪيترائي ادبي اعزاز مليا آهن، جن ۾ گولڊن ڊيگر ايوارڊ پڻ شامل آهي. ريڪياوڪ جي ٻين ليکڪن کي مليل اعزازن ۾ ڪائروس پرائز ([[آنڊري سنيئر ميگناسن]])، سويڊش اڪيڊمي نارڊڪ لٽريچر پرائز ([[گڊبرگور برگسن]]) ۽ پرڪس ڊي پيج ([[آڊور آوا اولافسڊوٽير]]) شامل آهن. جديد آئس لينڊي ليکڪن جا ڪتاب دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿي شايع ٿين ٿا. == طرز زندگي == {{Multiple issues|{{promotional|date=April 2024}} {{more citations needed|date=April 2024}}|section=y}} === رات جي زندگي === [[File:Laugarvegur01.jpg|thumb|right|ريڪياوڪ جي مرڪزي علائقي ۾ [[لاوگاوگور (ريڪياوڪ)|لاوگاوگور]] مکيه گهٽي]] ريڪياوڪ جي بارن ۾ [[الڪوحلي مشروب]] نسبتاً مهانگا آهن، جنهن سبب ڪيترائي ماڻهو ٻاهر وڃڻ کان اڳ گهر ۾ شراب پيئندا آهن. آئس لينڊ ۾ بيئر تي 1 مارچ 1989ع تائين [[آئس لينڊ ۾ شراب تي پابندي|پابندي]] هئي، پر پابندي ختم ٿيڻ کان پوءِ بيئر ڪيترن آئس لينڊين ۾ مقبول الڪوحلي مشروب بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst;jsessionid=GWNJYhhJ9lt0MbY6X86ny7Z6LKLhJbqnBs8QyfG9sGJx6JvRT1qN!-1963512867?docId=5001321944 |title=الڪوحلي مشروبات جي پسند ۾ تبديلين جي حرڪيات: آئس لينڊ ۾ بيئر کي قانوني ڪرڻ جا اثر |access-date=8 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080901210249/http://www.questia.com/googleScholar.qst%3Bjsessionid%3DGWNJYhhJ9lt0MbY6X86ny7Z6LKLhJbqnBs8QyfG9sGJx6JvRT1qN%21-1963512867?docId=5001321944 |archive-date=1 September 2008 |language=en}}</ref> === زنده موسيقي === [[آئس لينڊ ايئر ويوز]] موسيقي ميلو هر سال نومبر ۾ منعقد ٿيندو آهي.<ref>{{cite web |title=آئس لينڊ ايئر ويوز: ريڪياوڪ جو ساليانو موسيقي ميلو |url=https://www.icelandair.com/flights/campaign/iceland-airwaves/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607211101/https://www.icelandair.com/flights/campaign/iceland-airwaves/ |archive-date=7 June 2024 |access-date=7 June 2024 |website=آئس لينڊ ايئر |language=en}}</ref> هي ميلو سڄي شهر ۾ مختلف هنڌن تي ٿيندو آهي ۽ [[هارپا (ڪنسرٽ هال)|هارپا]] ان جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. زنده موسيقيءَ جون تقريبون منعقد ڪندڙ ٻين هنڌن ۾ ڪيڪس، هورا، گائوڪورين ([[گرنج]]، [[هيوي ميٽل موسيقي|ميٽل]] ۽ [[پنڪ راڪ|پنڪ]])، مينگي ([[همعصر موسيقي]]، [[اوان گارڊ موسيقي]] ۽ [[تجرباتي موسيقي]] جو مرڪز)، [[آئس لينڊي اوپيرا]] ۽ ڪلاسيڪي موسيقيءَ لاءِ [[آئس لينڊ جو قومي ٿيٽر]] شامل آهن. === نئين سال جي شام === نئين سال جي آمد ريڪياوڪ جي اهم عوامي جشنن مان هڪ آهي. آئس لينڊ جي قانون موجب 28 ڊسمبر کان 6 جنوري تائين عام ماڻهن کي آتشبازي خريد ڪرڻ ۽ استعمال ڪرڻ جي اجازت آهي. ان جي نتيجي ۾ هر سال نئين سال جي شام شهر [[آتشبازي]] جي وڏي پيماني واري مظاهري سان روشن ٿي ويندو آهي.<ref>{{cite web |date=1 January 2021 |title=آئس لينڊ واسي نئين سال جي آتشبازيءَ کي نئين بلندين تائين پهچائين ٿا |url=https://www.straitstimes.com/world/europe/icelanders-take-new-years-fireworks-to-dizzying-heights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607205935/https://www.straitstimes.com/world/europe/icelanders-take-new-years-fireworks-to-dizzying-heights |archive-date=7 June 2024 |access-date=7 June 2024 |website=اسٽريٽس ٽائمز |language=en}}</ref> == اهم ڏسڻ جوڳيون جايون == {{travel guide|section|date=January 2023}} [[File:Austurstræti 1.JPG|thumb|[[آئسٽوراسٽريٽي]] گهٽي]] * [[آلٿنگيشوسيڊ]] – آئس لينڊ جي قومي پارليامينٽ جي عمارت * [[آئسٽوروولور]] – مرڪزي ريڪياوڪ جو هڪ پارڪ، جنهن جي چوڌاري ريسٽورنٽ ۽ بار واقع آهن * [[آربائيارسافن]] (ريڪياوڪ اوپن ايئر ميوزيم) – ريڪياوڪ جو ميونسپل عجائب گهر * [[آئس لينڊي آرٽ سينٽر]] – آئس لينڊ جي بصري فن بابت معلوماتي مرڪز * [[هالگريمسڪرڪيا]] – آئس لينڊ جو سڀ کان وڏو گرجا گهر * [[هارپا (ڪنسرٽ هال)|هارپا ريڪياوڪ]] – ڪنسرٽ ۽ ڪانفرنس مرڪز * [[هيڊمورڪ]] – علائقي جو سڀ کان وڏو ٻيلو ۽ قدرتي محفوظ علائقو * [[هوفڊي]] – اهو گهر جتي 1986ع ۾ [[ميخائل گورباچوف]] ۽ [[رونالڊ ريگن]] [[ريڪياوڪ سربراهي اجلاس]] لاءِ مليا * [[ڪرنگلان]] – آئس لينڊ جو ٻيو نمبر وڏو شاپنگ مال * [[لاوگارڊالسلاوگ]] – ترڻ جو تلاءُ * [[لاوگاوگور (ريڪياوڪ)|لاوگاوگور]] – شهر جي مکيه خريداري گهٽي * [[آئس لينڊ جي قومي ۽ يونيورسٽي لائبريري]] (''ٿيوڊاربوڪهلادن'') * [[آئس لينڊ جو قومي عجائب گهر]] (''ٿيوڊمينجاسافنيڊ'') * [[نائوٿولسوڪ]] – جيوتھرمل توانائيءَ سان گرم ڪيل سامونڊي ڪنارو * [[پرلان]] – ريڪياوڪ جو قدرتي تاريخ جو عجائب گهر، جيڪو ڇهن پاڻيءَ جي ٽانڪين مٿان ٺهيل شيشي جي گنبذ ۾ واقع آهي * [[ريڪياوڪ ٽائون هال]] – شهر جي انتظامي عمارت * [[رائوڊهولار (ريڪياوڪ)|رائوڊهولار]] – ڳاڙهن جعلي آتش فشاني کڏن جو مجموعو * [[ريڪياوڪ 871±2]] – لڳ ڀڳ 930ع جي وائڪنگ دور جي ڊگهي گهر جي آثار قديمه واري کوٽائيءَ جي نمائش * [[ريڪياوڪ آرٽ ميوزيم]] – آئس لينڊ جو سڀ کان وڏو بصري فن جو ادارو * [[ريڪياوڪ نباتاتي باغ]] * [[ريڪياوڪ سامونڊي عجائب گهر]] – پراڻي بندرگاهه ڀرسان واقع سامونڊي عجائب گهر * [[سافناهوشيڊ]] – ثقافتي گهر ۽ قومي ثقافتي ورثي جو مرڪز (''ٿيوڊميننگارهوسيڊ'') * [[ٽيورنين]] – مرڪزي ريڪياوڪ ۾ واقع هڪ ننڍڙي ڍنڍ * [[آئس لينڊ يونيورسٽي]] * [[وولڪينو ايڪسپريس]] – [[هارپا (ڪنسرٽ هال)|هارپا ڪنسرٽ هال]] ۾ سئنيما ۽ فلائيٽ سميوليٽر تي ٻڌل تجربي واري ڪشش == تفريح == [[ريڪياوڪ گولف ڪلب]] 1934ع ۾ قائم ٿيو. هي آئس لينڊ جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو گولف ڪلب آهي ۽ ان جا ٻه 18-هول وارا ڪورس آهن؛ هڪ [[گرافارهولٽ اوگ اولفارساڊالور|گرافارهولٽ]] ۾ ۽ ٻيو ڪورپا ۾. گرافارهولٽ گولف ڪورس 1963ع ۾ کوليو ويو، جنهن ڪري اهو آئس لينڊ جو سڀ کان پراڻو 18-هول گولف ڪورس آهي. ڪورپا گولف ڪورس 1997ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.grgolf.is/english/ |title=ريڪياوڪ گولف ڪلب |access-date=1 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505035301/http://www.grgolf.is/english/ |archive-date=5 May 2016 |url-status=live |language=en}}</ref> == تعليم == === ثانوي اسڪول === * بورگارهولٽسڪولي (بورگو) * [[فجولبراوٽاسڪولين اِي بريڊهولٽي]] (FB) * فجولبراوٽاسڪولين وِڊ آرمولا (FÁ) * ڪويناسڪولين اِي ريڪياوڪ (ڪوينو) * [[مينٽاسڪولين هراڊبراوٽ]] * [[مينٽاسڪولين اِي ريڪياوڪ]] (MR) * [[مينٽاسڪولين وِڊ هامراهليڊ]] (MH) * [[مينٽاسڪولين وِڊ سونڊ]] (MS) * [[ٽيڪنيسڪولين]] * [[ويرزلونارسڪولي آئسلينڊس]] (ويرزلو) === يونيورسٽيون === * [[آئس لينڊ اڪيڊمي آف دي آرٽس]] * [[ريڪياوڪ يونيورسٽي]] * [[آئس لينڊ يونيورسٽي]] === بين الاقوامي اسڪول === * [[انٽرنيشنل اسڪول آف آئس لينڊ]] * [[لانڊاڪوٽسڪولي|لانڊاڪوٽسڪولي جو بين الاقوامي شعبو]] == راندين جون ٽيمون == [[File:Laugardalsvollur 4.jpg|thumb|[[لاوگارڊالسولور]]]] === فٽبال === ==== [[اوروالسڊيلڊ]] ==== * [[ڪناٽسپيرنوفيلائيڊ فرام|فرام]] ([[گرافارهولٽ اوگ اولفارساڊالور]] نوجوانن جو ڪلب) * [[ڪناٽسپيرنوفيلائيگ ريڪياوڪور|ڪي آر]] ([[ويسٽوربائر]] نوجوانن جو ڪلب) * [[ليڪنير ريڪياوڪ|ليڪنير]] ([[بريڊهولٽ]] نوجوانن جو ڪلب؛ ايفرا-بريڊهولٽ) * [[والور (ڪلب)|والور]] ([[هليڊار]]/[[ميڊبورگ]] نوجوانن جو ڪلب) * [[ڪناٽسپيرنوفيلائيڊ ويڪنگور|ويڪنگور]] ([[هائليٽي اوگ بوسٽادير]] نوجوانن جو ڪلب) ==== [[1. ڊيلڊ ڪارلا (فٽبال)|1. ڊيلڊ ڪارلا]] ==== * [[اونگمينافيلائيڊ فجولنير|فجولنير]] ([[گرافارووگور]] نوجوانن جو ڪلب) * [[فيلڪير]] ([[آربائر]] نوجوانن جو ڪلب) * [[ڪورڊرينگير]] * [[ڪناٽسپيرنوفيلائيگ ويسٽوربائيار|ڪي وي]] ==== ٻيا نوجوانن جا ڪلب ==== نوجوانن جي ڪلبن طور درجابندي ڪيل ڪلب نوجوان رانديگرن لاءِ ٽيمون هلائين ٿا، جن سان هر ڪو تربيت ڪري سگهي ٿو. هر ڪلب ريڪياوڪ جي ڪنهن مخصوص علائقي ۾ قائم آهي ۽ بنيادي طور انهيءَ علائقي جي ماڻهن کي خدمتون ڏئي ٿو. * [[اِٿروٽافيلائيگ ريڪياوڪور|آءِ آر]] ([[بريڊهولٽ]] نوجوانن جو ڪلب؛ نيڊرا-بريڊهولٽ/سيلجاهويرفي) * [[ڪناٽسپيرنوفيلائيڊ ٿروٽور|ٿروٽور]] ([[لاوگارڊالور]] نوجوانن جو ڪلب) === ٻيون رانديون === {{columns-list| * [[گليموفيلائيڊ آرمان]] (راندين جو ڪلب) * [[اسڪاوتافيلائيگ ريڪياوڪور]] (آئس هاڪي) * اسڪيلمينگافيلائيگ ريڪياوڪور (فنسنگ) * اسڪوٽفيلائيگ ريڪياوڪور (نشاني بازي) * اِٿروٽافيلائيگ فاٽلاڊرا اِي ريڪياوڪ (ريڪياوڪ ۾ معذور ماڻهن جو راندين جو ڪلب) * [[آر ايف سي ريڊرز|رگبيفيلائيگ ريڪياوڪور]] (رگبي يونين) }} == جاڙا شهر == {{see also|آئس لينڊ جي جاڙن شهرن ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} ريڪياوڪ جا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر|جاڙن شهرن]] وارا لاڳاپا آهن:<ref name="reykjavik_IS_2018">{{cite web |title=يادداشت |url=https://reykjavik.is/sites/default/files/skjol_borgarstjornarfundur/180914_minnisblad_reykjavikurborg_endurskodun_stefnu_i_erlendum_samskiptum.pdf |website=reykjavik.is |publisher=ريڪياوڪ |page=3 |language=is |date=14 September 2018 |access-date=20 March 2023}}</ref> * {{flagicon|UKR}} [[لويو]]، [[يوڪرين]] (2023)<ref name="visir_IS_2023">{{cite web |date=24 May 2023 |title=ريڪياوڪ واسي ماسڪو جي جاءِ تي لويو کي چونڊين ٿا |trans-title=Reykjavík residents replace Moscow with Lviv |url=https://www.visir.is/g/20232419449d/reykvikingar-skipta-lviv-inn-fyrir-moskvu |access-date=25 May 2023 |website=visir.is |publisher=ويسير |language=is}}</ref> * {{flagicon|USA}} [[سيئٽل]]، [[آمريڪا]] (1986) * {{flagicon|LTU}} [[ولنيئس]]، [[لٿوانيا]] (2006) * {{flagicon|CAN}} [[ونيپيگ]]، [[ڪئناڊا]] (1971) * {{flagicon|POL}} [[وروٽسواف]]، [[پولينڊ]] (2017) جولاءِ 2013ع ۾ ميئر [[يون گنار]] روس ۾ [[روس ۾ ايل جي بي ٽي حق|هم جنس پرستن خلاف قانون سازيءَ]] جي رجحان جي ردعمل ۾ شهري ڪائونسل آڏو [[ماسڪو]] سان ريڪياوڪ جا جاڙن شهرن وارا لاڳاپا ختم ڪرڻ جي رٿ پيش ڪئي.<ref name=rferl>{{cite news |title=هم جنس پرستن خلاف قانون تي جاڙا شهر روس جي بائيڪاٽ ۾ شدت آڻين ٿا |url=https://www.rferl.org/a/russia-sister-cities-gay-law/25051513.html |newspaper=[[ريڊيو فري يورپ/ريڊيو لبرٽي]] |date=20 July 2013 |access-date=30 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429171301/http://www.rferl.org/content/russia-sister-cities-gay-law/25051513.html |archive-date=29 April 2014 |url-status=live |last1=Bigg |first1=Claire |language=en}}</ref> 2023ع ۾ يوڪرين جي [[لويو]] شهر، ماسڪو جي جاءِ ورتي.<ref name="visir_IS_2023"/> == مشهور شخصيتون == {{Main list|ريڪياوڪ سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست}} == پڻ ڏسو == * [[آلٿنگ]]، قومي پارليامينٽ * [[بيئر ڊي (آئس لينڊ)]] * [[آئس لينڊي فيلالوجيڪل ميوزيم]] * [[ڪرنگلان]]، هڪ شاپنگ مال * [[ميننگارنوٽ]]، ساليانو موسيقي ميلو * [[آئس لينڊ ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] * [[ريڪياوڪ گرين ڊيز]]، ماحوليات سان لاڳاپيل سالياني تقريب * [[ريڪياوڪ اوپن]]، ساليانو شطرنج ٽورنامينٽ * [[هيڊفونز آن]]، ريڪياوڪ جي مختلف هنڌن تي فلمايل موسيقي وڊيو == ذريعا == {{refbegin}} * {{Cite conference |last=Hermannsdóttir |first=Edda |date=3 July 2006 |title=الڪوحلي مشروبات جو استعمال 2005 |url=http://www.hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=3893 |location=ريڪياوڪ |publisher=هاگسٽوفا آئسلينڊس |access-date=1 February 2007 |book-title=قيمتون ۽ استعمال |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214042844/http://www.hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=3893 |archive-date=14 December 2006 |language=en}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikivoyage}} {{Commons category}} * {{Official website|http://reykjavik.is}} {{in lang|is}} {{Reykjavík}} {{Cities and towns in Iceland}} {{Municipalities of Iceland}} {{50 most populous Nordic urban settlements}} {{List of European capitals by region}} {{Capital cities of EFTA member states}} {{European Capital of Culture}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Reykjavik}} [[زمرو:ريڪياوڪ| ]] [[زمرو:آئس لينڊ ۾ آباد جايون]] [[زمرو:آئس لينڊ جون ميونسپالٽيون]] [[زمرو:يورپ جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:آئس لينڊ جون سامونڊي ڪناري واريون آباد جايون]] [[زمرو:1786ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:يورپ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:وائڪنگ دور جون آباد جايون]] [[زمرو:آئس لينڊ ۾ پهرين هزار سال دوران قائم ٿيل آباديون]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئس لينڊ]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:آئس لينڊ ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:آئس لينڊ ۾ آباديون جڳهيون]] cige1vxilk6bxtazk0o4jpox8yz6me1 0 62028 412808 210836 2026-09-16T12:19:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 412808 wikitext text/x-wiki انگريزي ادب انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان انگريزي ٻولي ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران برطانيه ۾ آندو ويو اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي. بيوولف پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. اسڪينڊينيويا ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان انگلينڊ ۾ قومي رزميه حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، 1066 ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، فرينچ عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کان پوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470 جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن چانسري اسٽينڊرڊ (مرحوم وچولي انگريزي)، لنڊن ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. جيفري چاسر، ڪينٽربري ٽيلز جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جائزيت کي ترقي ڏني، ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ لاطيني هيون. 1439 ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران پرنٽنگ پريس جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن ڪنگ جيمس بائيبل (1611) ۽ گريٽ وول شفٽ ڪيو. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] rn055nv2b74q2mrowi6x1hog4penw3y 412809 412808 2026-09-16T12:19:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگريزي ادب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412809 wikitext text/x-wiki انگريزي ادب انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان انگريزي ٻولي ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران برطانيه ۾ آندو ويو اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي. بيوولف پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. اسڪينڊينيويا ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان انگلينڊ ۾ قومي رزميه حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، 1066 ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، فرينچ عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کان پوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470 جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن چانسري اسٽينڊرڊ (مرحوم وچولي انگريزي)، لنڊن ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. جيفري چاسر، ڪينٽربري ٽيلز جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جائزيت کي ترقي ڏني، ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ لاطيني هيون. 1439 ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران پرنٽنگ پريس جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن ڪنگ جيمس بائيبل (1611) ۽ گريٽ وول شفٽ ڪيو. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] 6wwo2bu8k9zd3gq5ivk59cdqdca7iv0 412810 412809 2026-09-16T12:20:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ادب بلحاظ ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412810 wikitext text/x-wiki انگريزي ادب انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان انگريزي ٻولي ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران برطانيه ۾ آندو ويو اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي. بيوولف پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. اسڪينڊينيويا ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان انگلينڊ ۾ قومي رزميه حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، 1066 ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، فرينچ عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کان پوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470 جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن چانسري اسٽينڊرڊ (مرحوم وچولي انگريزي)، لنڊن ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. جيفري چاسر، ڪينٽربري ٽيلز جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جائزيت کي ترقي ڏني، ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ لاطيني هيون. 1439 ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران پرنٽنگ پريس جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن ڪنگ جيمس بائيبل (1611) ۽ گريٽ وول شفٽ ڪيو. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] cl64unpfzacioxnozrhi0j1gp8o0odd 412811 412810 2026-09-16T12:20:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412811 wikitext text/x-wiki انگريزي ادب انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان انگريزي ٻولي ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران برطانيه ۾ آندو ويو اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي. بيوولف پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. اسڪينڊينيويا ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان انگلينڊ ۾ قومي رزميه حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، 1066 ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، فرينچ عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کان پوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470 جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن چانسري اسٽينڊرڊ (مرحوم وچولي انگريزي)، لنڊن ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. جيفري چاسر، ڪينٽربري ٽيلز جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جائزيت کي ترقي ڏني، ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ لاطيني هيون. 1439 ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران پرنٽنگ پريس جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن ڪنگ جيمس بائيبل (1611) ۽ گريٽ وول شفٽ ڪيو. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] nya7ulnro1fnqpov27jpgzt2tdnr2s7 412812 412811 2026-09-16T12:29:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 412812 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|Stained glass at [[Ottawa Public Library]] featuring luminaries of English literature]] '''انگريزي ادب''' (English Literature) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، [[پنجين صدي]] عيسوي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران برطانيه ۾ آندي وئي. "بيوولف" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، فرانسيسي ٻولي عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کان پوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، لنڊن ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ لاطيني هيون، جيفري چاسر، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران پرنٽنگ پريس جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] fp684txj56fmxn3kknyr7m6ticykkom 412813 412812 2026-09-16T12:37:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 412813 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] 9jwh30ptss65p5npck48bkycffj27ru 412815 412813 2026-09-16T12:48:33Z Memon2025 21315 /* */ 412815 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] rf4zn3t2oaaqtm551uh87vq5iagr8b7 412816 412815 2026-09-16T12:53:12Z Memon2025 21315 /* */ 412816 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: پراڻي انگريزي ادب (449–1066)== ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] ersy0g7zijye0p4w2azmomxbqk1r8as 412817 412816 2026-09-16T12:54:39Z Memon2025 21315 /* اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066) */ 412817 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] psy9rnw0j7hmd6s6airszwp8rptrbs5 412818 412817 2026-09-16T12:56:20Z Memon2025 21315 /* اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066) */ 412818 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== {{See also|History of Anglo-Saxon England|Old English}} {{Main|Old English literature}} [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|The first page of ''[[Beowulf]]'']] [[Old English literature]], or Anglo-Saxon literature, encompasses the surviving literature written in [[Old English]] in [[Anglo-Saxon England]], in the period after the settlement of the [[Saxon people|Saxons]] and other Germanic tribes in England ([[Jutes]] and the [[Angles (tribe)|Angles]]) c. 450, after the withdrawal of the [[Ancient Romans|Romans]], and "ending soon after the Norman Conquest" in 1066.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 323}} These works include genres such as [[epic poem|epic poetry]], [[hagiography]], [[sermon]]s, [[Bible]] translations, legal works, [[chronicle]]s and riddles.<ref name =doma>[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). "Anglo-Saxon literature" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.</ref> In all there are about 400 surviving [[manuscript]]s from the period.<ref name = doma /> ''[[Widsith]]'', which appears in the [[Exeter Book]] of the late 10th century, gives a list of kings of tribes ordered according to their popularity and impact on history, with [[Attila]] King of the [[Huns]] coming first, followed by [[Ermanaric|Eormanric]] of the [[Ostrogoths]].<ref name=hedeager>{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}</ref>{{rp|187}} It may also be the oldest extant work that tells the [[Hlöðskviða|Battle of the Goths and Huns]], which is also told in such later Scandinavian works as [[Hervarar saga ok Heiðreks|''Hervarar's saga'']] and ''[[Gesta Danorum]]''.<ref name=hedeager />{{rp|179}} [[Lotte Hedeager]] argues that the work is far older, however, and that it likely dates back to the late 6th or early 7th century, citing the author's knowledge of historical details and accuracy as proof of its authenticity.<ref name=hedeager/>{{rp|184–86}} She does note, however, that some authors, such as [[John D. Niles|John Niles]], have argued the work was invented in the 10th century.<ref name=hedeager/>{{rp|181–84}} The ''[[Anglo-Saxon Chronicle]]'' is a collection of [[annals]] in [[Old English]], from the 9th century, that [[chronicle]]s the history of the [[Anglo-Saxons]].<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> The poem ''[[The Battle of Maldon (poem)|The Battle of Maldon]]'' also deals with history. This is a work of uncertain date, celebrating the [[Battle of Maldon]] of 991, at which the Anglo-Saxons failed to prevent a [[Viking]] invasion.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 369}} [[Orature|Oral tradition]] was very strong in early [[Anglo-Saxon England|English culture]] and most literary works were written to be performed.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref><ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.</ref> [[Epic poetry|Epic poems]] were very popular, and some, including ''[[Beowulf]]'', have survived to the present day. ''Beowulf'' is the most famous work in Old English, and has achieved [[national epic]] status in England, despite being set in Scandinavia. The only surviving manuscript is the [[Nowell Codex]], the precise date of which is debated, but most estimates place it close to the year 1000. ''Beowulf'' is the conventional title,{{Sfn | Robinson | 2001 | ps =: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} and its composition is dated between the 8th{{Sfn | Tolkien | 1958 | p = 127}}<ref name = "Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> and the early 11th century.{{Sfn | Kiernan | 1996 | pp = xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930. ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. == اولڊ انگلش ادب يا آڳاٽو انگريزي ادب (سي. 450-1066) == [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] ouauo9eegrk637icgt9pu324ykfzzoe 412819 412818 2026-09-16T12:59:29Z Memon2025 21315 412819 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== {{See also|History of Anglo-Saxon England|Old English}} {{Main|Old English literature}} [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|The first page of ''[[Beowulf]]'']] [[Old English literature]], or Anglo-Saxon literature, encompasses the surviving literature written in [[Old English]] in [[Anglo-Saxon England]], in the period after the settlement of the [[Saxon people|Saxons]] and other Germanic tribes in England ([[Jutes]] and the [[Angles (tribe)|Angles]]) c. 450, after the withdrawal of the [[Ancient Romans|Romans]], and "ending soon after the Norman Conquest" in 1066.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 323}} These works include genres such as [[epic poem|epic poetry]], [[hagiography]], [[sermon]]s, [[Bible]] translations, legal works, [[chronicle]]s and riddles.<ref name =doma>[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). "Anglo-Saxon literature" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.</ref> In all there are about 400 surviving [[manuscript]]s from the period.<ref name = doma /> ''[[Widsith]]'', which appears in the [[Exeter Book]] of the late 10th century, gives a list of kings of tribes ordered according to their popularity and impact on history, with [[Attila]] King of the [[Huns]] coming first, followed by [[Ermanaric|Eormanric]] of the [[Ostrogoths]].<ref name=hedeager>{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}</ref>{{rp|187}} It may also be the oldest extant work that tells the [[Hlöðskviða|Battle of the Goths and Huns]], which is also told in such later Scandinavian works as [[Hervarar saga ok Heiðreks|''Hervarar's saga'']] and ''[[Gesta Danorum]]''.<ref name=hedeager />{{rp|179}} [[Lotte Hedeager]] argues that the work is far older, however, and that it likely dates back to the late 6th or early 7th century, citing the author's knowledge of historical details and accuracy as proof of its authenticity.<ref name=hedeager/>{{rp|184–86}} She does note, however, that some authors, such as [[John D. Niles|John Niles]], have argued the work was invented in the 10th century.<ref name=hedeager/>{{rp|181–84}} The ''[[Anglo-Saxon Chronicle]]'' is a collection of [[annals]] in [[Old English]], from the 9th century, that [[chronicle]]s the history of the [[Anglo-Saxons]].<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> The poem ''[[The Battle of Maldon (poem)|The Battle of Maldon]]'' also deals with history. This is a work of uncertain date, celebrating the [[Battle of Maldon]] of 991, at which the Anglo-Saxons failed to prevent a [[Viking]] invasion.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 369}} [[Orature|Oral tradition]] was very strong in early [[Anglo-Saxon England|English culture]] and most literary works were written to be performed.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref><ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.</ref> [[Epic poetry|Epic poems]] were very popular, and some, including ''[[Beowulf]]'', have survived to the present day. ''Beowulf'' is the most famous work in Old English, and has achieved [[national epic]] status in England, despite being set in Scandinavia. The only surviving manuscript is the [[Nowell Codex]], the precise date of which is debated, but most estimates place it close to the year 1000. ''Beowulf'' is the conventional title,{{Sfn | Robinson | 2001 | ps =: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} and its composition is dated between the 8th{{Sfn | Tolkien | 1958 | p = 127}}<ref name = "Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> and the early 11th century.{{Sfn | Kiernan | 1996 | pp = xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930. ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] ==External links== {{Wikiversity|Topic:Literary Studies}} {{Commons category|English-language literature}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=English literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Online Version of 1907–1921 print |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=[[Bartleby.com]]}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=[[Google Sites]]}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature – Books tagged British literature] [[LibraryThing]] * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] at the British Library * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350–1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485–1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603–1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660–1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English Literature}} [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] 336c2a31rh0psbsfxrd3xig17niim3m 412820 412819 2026-09-16T13:09:40Z Memon2025 21315 412820 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== {{See also|History of Anglo-Saxon England|Old English}} {{Main|Old English literature}} [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|The first page of ''[[Beowulf]]'']] [[Old English literature]], or Anglo-Saxon literature, encompasses the surviving literature written in [[Old English]] in [[Anglo-Saxon England]], in the period after the settlement of the [[Saxon people|Saxons]] and other Germanic tribes in England ([[Jutes]] and the [[Angles (tribe)|Angles]]) c. 450, after the withdrawal of the [[Ancient Romans|Romans]], and "ending soon after the Norman Conquest" in 1066.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 323}} These works include genres such as [[epic poem|epic poetry]], [[hagiography]], [[sermon]]s, [[Bible]] translations, legal works, [[chronicle]]s and riddles.<ref name =doma>[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). "Anglo-Saxon literature" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.</ref> In all there are about 400 surviving [[manuscript]]s from the period.<ref name = doma /> ''[[Widsith]]'', which appears in the [[Exeter Book]] of the late 10th century, gives a list of kings of tribes ordered according to their popularity and impact on history, with [[Attila]] King of the [[Huns]] coming first, followed by [[Ermanaric|Eormanric]] of the [[Ostrogoths]].<ref name=hedeager>{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}</ref>{{rp|187}} It may also be the oldest extant work that tells the [[Hlöðskviða|Battle of the Goths and Huns]], which is also told in such later Scandinavian works as [[Hervarar saga ok Heiðreks|''Hervarar's saga'']] and ''[[Gesta Danorum]]''.<ref name=hedeager />{{rp|179}} [[Lotte Hedeager]] argues that the work is far older, however, and that it likely dates back to the late 6th or early 7th century, citing the author's knowledge of historical details and accuracy as proof of its authenticity.<ref name=hedeager/>{{rp|184–86}} She does note, however, that some authors, such as [[John D. Niles|John Niles]], have argued the work was invented in the 10th century.<ref name=hedeager/>{{rp|181–84}} The ''[[Anglo-Saxon Chronicle]]'' is a collection of [[annals]] in [[Old English]], from the 9th century, that [[chronicle]]s the history of the [[Anglo-Saxons]].<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> The poem ''[[The Battle of Maldon (poem)|The Battle of Maldon]]'' also deals with history. This is a work of uncertain date, celebrating the [[Battle of Maldon]] of 991, at which the Anglo-Saxons failed to prevent a [[Viking]] invasion.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 369}} [[Orature|Oral tradition]] was very strong in early [[Anglo-Saxon England|English culture]] and most literary works were written to be performed.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref><ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.</ref> [[Epic poetry|Epic poems]] were very popular, and some, including ''[[Beowulf]]'', have survived to the present day. ''Beowulf'' is the most famous work in Old English, and has achieved [[national epic]] status in England, despite being set in Scandinavia. The only surviving manuscript is the [[Nowell Codex]], the precise date of which is debated, but most estimates place it close to the year 1000. ''Beowulf'' is the conventional title,{{Sfn | Robinson | 2001 | ps =: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} and its composition is dated between the 8th{{Sfn | Tolkien | 1958 | p = 127}}<ref name = "Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> and the early 11th century.{{Sfn | Kiernan | 1996 | pp = xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930. ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Wikiversity|Topic:Literary Studies}} {{Commons category|English-language literature}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=English literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Online Version of 1907–1921 print |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=[[Bartleby.com]]}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=[[Google Sites]]}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature – Books tagged British literature] [[LibraryThing]] * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] at the British Library * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350–1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485–1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603–1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660–1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English Literature}} [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جو ادب| ]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت|ادب]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب جي تاريخ]] [[زمرو:ادب جي تاريخ]] [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:يورپي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت|ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ادب بلحاظ کنڊ]] easyl4zp84u586mwkjbzcxm7qy8stl6 412821 412820 2026-09-16T13:12:00Z Memon2025 21315 412821 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== {{See also|History of Anglo-Saxon England|Old English}} {{Main|Old English literature}} [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|The first page of ''[[Beowulf]]'']] [[Old English literature]], or Anglo-Saxon literature, encompasses the surviving literature written in [[Old English]] in [[Anglo-Saxon England]], in the period after the settlement of the [[Saxon people|Saxons]] and other Germanic tribes in England ([[Jutes]] and the [[Angles (tribe)|Angles]]) c. 450, after the withdrawal of the [[Ancient Romans|Romans]], and "ending soon after the Norman Conquest" in 1066.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 323}} These works include genres such as [[epic poem|epic poetry]], [[hagiography]], [[sermon]]s, [[Bible]] translations, legal works, [[chronicle]]s and riddles.<ref name =doma>[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). "Anglo-Saxon literature" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.</ref> In all there are about 400 surviving [[manuscript]]s from the period.<ref name = doma /> ''[[Widsith]]'', which appears in the [[Exeter Book]] of the late 10th century, gives a list of kings of tribes ordered according to their popularity and impact on history, with [[Attila]] King of the [[Huns]] coming first, followed by [[Ermanaric|Eormanric]] of the [[Ostrogoths]].<ref name=hedeager>{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}</ref>{{rp|187}} It may also be the oldest extant work that tells the [[Hlöðskviða|Battle of the Goths and Huns]], which is also told in such later Scandinavian works as [[Hervarar saga ok Heiðreks|''Hervarar's saga'']] and ''[[Gesta Danorum]]''.<ref name=hedeager />{{rp|179}} [[Lotte Hedeager]] argues that the work is far older, however, and that it likely dates back to the late 6th or early 7th century, citing the author's knowledge of historical details and accuracy as proof of its authenticity.<ref name=hedeager/>{{rp|184–86}} She does note, however, that some authors, such as [[John D. Niles|John Niles]], have argued the work was invented in the 10th century.<ref name=hedeager/>{{rp|181–84}} The ''[[Anglo-Saxon Chronicle]]'' is a collection of [[annals]] in [[Old English]], from the 9th century, that [[chronicle]]s the history of the [[Anglo-Saxons]].<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> The poem ''[[The Battle of Maldon (poem)|The Battle of Maldon]]'' also deals with history. This is a work of uncertain date, celebrating the [[Battle of Maldon]] of 991, at which the Anglo-Saxons failed to prevent a [[Viking]] invasion.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 369}} [[Orature|Oral tradition]] was very strong in early [[Anglo-Saxon England|English culture]] and most literary works were written to be performed.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref><ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.</ref> [[Epic poetry|Epic poems]] were very popular, and some, including ''[[Beowulf]]'', have survived to the present day. ''Beowulf'' is the most famous work in Old English, and has achieved [[national epic]] status in England, despite being set in Scandinavia. The only surviving manuscript is the [[Nowell Codex]], the precise date of which is debated, but most estimates place it close to the year 1000. ''Beowulf'' is the conventional title,{{Sfn | Robinson | 2001 | ps =: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} and its composition is dated between the 8th{{Sfn | Tolkien | 1958 | p = 127}}<ref name = "Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> and the early 11th century.{{Sfn | Kiernan | 1996 | pp = xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930. ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Wikiversity|Topic:Literary Studies}} {{Commons category|English-language literature}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=English literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Online Version of 1907–1921 print |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=[[Bartleby.com]]}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=[[Google Sites]]}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature – Books tagged British literature] [[LibraryThing]] * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] at the British Library * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350–1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485–1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603–1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660–1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English Literature}} [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جو ادب| ]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت|ادب]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب جي تاريخ]] 8fsz174j3e450f6u8bv0534gep1khsy 412926 412821 2026-09-17T07:21:16Z Ibne maryam 17680 /* اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066) */ 412926 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== {{See also|اينگلو-سيڪسن انگلينڊ جي تاريخ |پراڻي انگريزي ٻولي }} {{Main|آڳاٽو انگريزي ادب }} [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|[[بيوولف]] (<small>Beowulf</small>) جو پهريون صفحو]] قديم انگريزي ادب، يا اينگلو-سيڪسن ادب، ان ادب تي مشتمل آهي جيڪو اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم انگريزيءَ ۾ لکيو ويو. ان جو دور رومين جي واپسيءَ کان پوءِ، تقريباً <small>450</small>ع ۾ سيڪسن ۽ ٻين جرمن قبيلن (جهڙوڪ جوٽس ۽ اينگليز) جي انگلينڊ ۾ آباد ٿيڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ <small>1066</small>ع ۾ "نارمن فتح" کان ٿورو پوءِ ختم ٿئي ٿو. {{Sfn|Drabble|1996|p=323}} انهن تخليقن ۾ عظيم داستاني شاعري (<small>epic poetry</small>)، اوليائن جا احوال (<small>hagiography</small>)، وعظ، بائيبل جا ترجما، قانوني دستاويز، تاريخي واقعن جا رڪارڊ (<small>chronicles</small>) ۽ ڳجهارتون يا معما شامل آهن. مجموعي طور تي، ان دور جا تقريباً <small>400</small> قلمي نسخا اڄ تائين محفوظ آهن.<ref name="doma">[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). "Anglo-Saxon literature" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.</ref> "وڊسٿ" (<small>Widsith</small>)، جيڪو ڏهين صديءَ جي آخر جي "ايگزيٽر بڪ" (<small>Exeter Book</small>) ۾ موجود آهي، قبيلن جي بادشاهن جي هڪ فهرست پيش ڪري ٿو. اها فهرست انهن جي مقبوليت ۽ تاريخ تي اثر جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي؛ جنهن ۾ [[هن قوم|هن]] بادشاهه اٽيلا (<small>Attila</small>) پهرين نمبر تي آهي ۽ ان کان پوءِ آسٽروگوٿس (<small>Ostrogoths</small>) جو ايئورمئنرڪ (<small>Eormanric</small>) اچي ٿو.<ref name="hedeager">{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}</ref> اهو شايد سڀ کان پراڻو محفوظ ڪم آهي جيڪو [[گوٿ قوم|گوٿس]] ۽ هنن جي وچ ۾ ٿيل جنگ جو ذڪر ڪري ٿو؛ اها جنگ کان پوء وارين اسڪينڊينويائي تخليقن جهڙوڪ "هيروارارز ساگا" (<small>Hervarar's saga</small>) ۽ "گيستا ڊئنورم" (<small>Gesta</small> <small>Danorum</small>) ۾ پڻ بيان ڪيل آهي.<ref name="hedeager" /> تنهن هوندي به، لوٽي هيڊيگر جو دليل آهي ته هيءَ تخليق گهڻي پراڻي آهي ۽ ان جو تعلق شايد ڇهين صديءَ جي آخر يا ستين صديءَ جي شروعات سان آهي؛<ref name="hedeager" /> هوءَ ان جي صداقت جي ثبوت طور ليکڪ جي تاريخي تفصيلن جي ڄاڻ ۽ درستگي جو حوالو ڏئي ٿي. هوءَ اهو به نوٽ ڪري ٿي ته ڪجهه ليکڪ، جهڙوڪ جان نائيلز (<small>John Niles</small>)، اهو دليل ڏين ٿا ته هيءَ تخليق ڏهين صديءَ ۾ ٺاهي وئي هئي.<ref name="hedeager" /> "اينگلو-سيڪسن ڪرونيڪل" قديم انگريزيءَ ۾ لکيل تاريخي واقعن جي رڪارڊ (<small>annals</small>) جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جي شروعات نائين صديءَ ۾ ٿي ۽ اهو اينگلو-سيڪسن جي تاريخ بيان ڪري ٿو. "دي بيٽل آف مالڊن" نالي نظم پڻ تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> هيءَ تخليق ڪنهن غير يقيني دور جي آهي ۽ اها <small>991</small>ع ۾ ٿيل مالڊن جي جنگ کي بيان ڪري ٿي، جنهن ۾ اينگلو-سيڪسن [[وائڪنگز|وائڪنگ]] حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام ويا هئا. {{Sfn|Drabble|1996|p=369}} ابتدائي انگريزي ثقافت ۾ زباني روايت تمام مضبوط هئي ۽ اڪثر ادبي تخليقون پيش ڪرڻ يا زباني بيان ڪرڻ جي مقصد سان لکي وينديون هيون.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref> <ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.</ref> عظيم داستاني نظم تمام مقبول هيون ۽ انهن مان ڪجهه، جن ۾ "بيوولف" شامل آهي، اڄ تائين محفوظ رهيو آهن. <ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref> بيوولف قديم انگريزيءَ جي سڀ کان مشهور تخليق آهي ۽ ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي داستاني نظم جو درجو حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جو پسمنظر [[اسڪينڊينيويا]] سان لاڳاپيل آهي. ان جو واحد محفوظ رهجي ويل قلمي نسخو "نوويل ڪوڊيڪس" (Nowell Codex) آهي؛ ان جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر اڪثر اندازن موجب اهو سال 1000ع جي ڀرسان جو آهي. "بيوولف" ان جو روايتي نالو آهي{{Sfn|Robinson|2001|ps=: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} ۽ ان جي تخليق جو دور اٺين ۽ يارهين صديءَ جي شروعات جي وچ ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> {{Sfn|Tolkien|1958|p=127}}.{{Sfn|Kiernan|1996|pp=xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930. ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Wikiversity|Topic:Literary Studies}} {{Commons category|English-language literature}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=English literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Online Version of 1907–1921 print |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=[[Bartleby.com]]}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=[[Google Sites]]}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature – Books tagged British literature] [[LibraryThing]] * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] at the British Library * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350–1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485–1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603–1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660–1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English Literature}} [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جو ادب| ]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت|ادب]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب جي تاريخ]] rue35p7vhon6hboe6ridpv0kluvujlz 412928 412926 2026-09-17T07:36:39Z Ibne maryam 17680 /* اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066) */ 412928 wikitext text/x-wiki {{Short description|Literature written in the English language}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Distinguish|British literature}} {{pp-move}} [[File:Ottawa Public Library.jpg|thumb|اوٽاوا پبلڪ لائبريريءَ ۾ انگريزي ادب جي نامور شخصيتن تي ٻڌل رنگين شيشي جو ڪم.]] '''انگريزي ادب''' (<small>English Literature</small>) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا مان [[انگريزي ٻولي]] ۾ لکيل ادب جو هڪ روپ آهي. انگريزي ٻولي <small>1,400</small> سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي ابتدائي شڪل، اينگلو-فريسين لهجن جو هڪ مجموعو، جنهن کي پراڻي انگريزي سڏيو ويندو آهي، پنجين صدي ۾ اينگلو-سيڪسن آبادگارن پاران [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ آندي وئي. "[[بيوولف]]" پراڻي انگريزي ۾ سڀ کان مشهور ڪم آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ قائم ٿيڻ جي باوجود، ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه جي حيثيت حاصل ڪئي آهي. بهرحال، سال <small>1066</small>ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کان پوءِ، اينگلو-سيڪسن ٻولي جي تحريري شڪل گهٽ عام ٿي وئي. نئين اشرافيه جي اثر هيٺ، [[فرانسيسي ٻولي]] عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائستہ سماج جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمن جي اچڻ کانپوءِ ڳالهائي ويندڙ انگريزي کي وچولي انگريزي سڏيو ويندو آهي. انگريزي جو هي روپ 1470ع جي ڏهاڪي تائين برقرار رهيو، جڏهن "چانسري اسٽينڊرڊ" (آخري وچولي انگريزي)، [[لنڊن]] ۾ قائم انگريزي جي هڪ شڪل، وسيع ٿي وئي. ان وقت جڏهن انگلينڊ ۾ غالب ادبي ٻوليون اڃا تائين فرانسيسي ۽ [[لاطيني]] هيون، [[جيوفري چاوسر|جيفري چاسر]]، "ڪينٽربري ٽيلز" جو ليکڪ، هڪ اهم شخصيت هو جنهن مقامي وچولي انگريزي جي جواز کي ترقي ڏني. سال 1439ع ۾ جوهانس گٽنبرگ پاران [[ڇاپخانو|پرنٽنگ پريس]] جي ايجاد پڻ ٻولي کي معياري بڻائڻ ۾ مدد ڪئي، جيئن "ڪنگ جيمز بائيبل" (1611) وجود ۾ آئي ۽ "گريٽ ووول شفٽ" ٿيو. شاعر ۽ ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جي عظيم ترين ڊراما نگارن مان هڪ مڃيو وڃي ٿو. سندس ڊرامن جو ترجمو دنيا جي هر اهم زنده ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي ۽ اهي ڪنهن به ٻئي ڊراما نگار جي ڊرامن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڀيرا پيش ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ ۾، سر والٽر اسڪاٽ جي تاريخي رومانوي ڪهاڻين يورپي مصورن، موسيقيءَ جي ماهرن ۽ ليکڪن جي هڪ پوري نسل کي متاثر ڪيو. 16هين صديءَ جي آخر ۽ 18هين صديءَ جي شروعات جي وچ واري عرصي ۾ [[سلطنت برطانيا|برطانوي سلطنت]] جي پکيڙ سان گڏ انگريزي ٻولي به سڄي دنيا ۾ ڦهلجي وئي. پنهنجي عروج واري دور ۾، اها تاريخ جي سڀ کان وڏي سلطنت هئي. 1913ع تائين، برطانوي سلطنت 41 ڪروڙ 20 لک (412 ملين) ماڻهن تي حڪمراني ڪندي هئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آباديءَ جو 23 سيڪڙو هئي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران، انهن نوآبادين ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] (USA) انگريزيءَ ۾ پنهنجون اهم ادبي روايتون قائم ڪرڻ شروع ڪيون. مجموعي طور تي، 1907ع کان وٺي اڄ تائين، [[عظيم برطانيا|برطانيا]]، [[اتر آئرلينڊ]] ۽ [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]، آمريڪا ۽ اڳوڻين برطانوي نوآبادين جي ليکڪن کي انگريزيءَ ۾ لکيل تخليقن لاءِ [[ادب جو نوبل انعام]] ملي چڪو آهي؛ جيڪو ڪنهن به ٻي ٻوليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تعداد آهي. ==اينگلو-سيڪسن انگلينڊ: آڳاٽو انگريزي ادب (449–1066)== {{See also|اينگلو-سيڪسن انگلينڊ جي تاريخ |پراڻي انگريزي ٻولي }} {{Main|آڳاٽو انگريزي ادب }} [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|[[بيوولف]] (<small>Beowulf</small>) جو پهريون صفحو]] قديم انگريزي ادب، يا اينگلو-سيڪسن ادب، ان ادب تي مشتمل آهي جيڪو اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم انگريزيءَ ۾ لکيو ويو. ان جو دور رومين جي واپسيءَ کان پوءِ، تقريباً <small>450</small>ع ۾ سيڪسن ۽ ٻين جرمن قبيلن (جهڙوڪ جوٽس ۽ اينگليز) جي انگلينڊ ۾ آباد ٿيڻ سان شروع ٿئي ٿو ۽ <small>1066</small>ع ۾ "نارمن فتح" کان ٿورو پوءِ ختم ٿئي ٿو. {{Sfn|Drabble|1996|p=323}} انهن تخليقن ۾ عظيم داستاني شاعري (<small>epic poetry</small>)، اوليائن جا احوال (<small>hagiography</small>)، وعظ، بائيبل جا ترجما، قانوني دستاويز، تاريخي واقعن جا رڪارڊ (<small>chronicles</small>) ۽ ڳجهارتون يا معما شامل آهن. مجموعي طور تي، ان دور جا تقريباً <small>400</small> قلمي نسخا اڄ تائين محفوظ آهن.<ref name="doma">[[Angus Cameron (academic)|Angus Cameron]] (1983). "Anglo-Saxon literature" in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', vol. 1, pp. 274–88.</ref> "وڊسٿ" (<small>Widsith</small>)، جيڪو ڏهين صديءَ جي آخر جي "ايگزيٽر بڪ" (<small>Exeter Book</small>) ۾ موجود آهي، قبيلن جي بادشاهن جي هڪ فهرست پيش ڪري ٿو. اها فهرست انهن جي مقبوليت ۽ تاريخ تي اثر جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي؛ جنهن ۾ [[هن قوم|هن]] بادشاهه اٽيلا (<small>Attila</small>) پهرين نمبر تي آهي ۽ ان کان پوءِ آسٽروگوٿس (<small>Ostrogoths</small>) جو ايئورمئنرڪ (<small>Eormanric</small>) اچي ٿو.<ref name="hedeager">{{Cite book|title=Iron Age myth and materiality : an archaeology of Scandinavia, AD 400–1000|last=Lotte.|first=Hedeager|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-60602-8|location=Abindon, Oxfordshire; New York|oclc=666403125|chapter=Knowledge Production Reconsidered|pages=177–90}}</ref> اهو شايد سڀ کان پراڻو محفوظ ڪم آهي جيڪو [[گوٿ قوم|گوٿس]] ۽ هنن جي وچ ۾ ٿيل جنگ جو ذڪر ڪري ٿو؛ اها جنگ کان پوء وارين اسڪينڊينويائي تخليقن جهڙوڪ "هيروارارز ساگا" (<small>Hervarar's saga</small>) ۽ "گيستا ڊئنورم" (<small>Gesta</small> <small>Danorum</small>) ۾ پڻ بيان ڪيل آهي.<ref name="hedeager" /> تنهن هوندي به، لوٽي هيڊيگر جو دليل آهي ته هيءَ تخليق گهڻي پراڻي آهي ۽ ان جو تعلق شايد ڇهين صديءَ جي آخر يا ستين صديءَ جي شروعات سان آهي؛<ref name="hedeager" /> هوءَ ان جي صداقت جي ثبوت طور ليکڪ جي تاريخي تفصيلن جي ڄاڻ ۽ درستگي جو حوالو ڏئي ٿي. هوءَ اهو به نوٽ ڪري ٿي ته ڪجهه ليکڪ، جهڙوڪ جان نائيلز (<small>John Niles</small>)، اهو دليل ڏين ٿا ته هيءَ تخليق ڏهين صديءَ ۾ ٺاهي وئي هئي.<ref name="hedeager" /> "اينگلو-سيڪسن ڪرونيڪل" قديم انگريزيءَ ۾ لکيل تاريخي واقعن جي رڪارڊ (<small>annals</small>) جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جي شروعات نائين صديءَ ۾ ٿي ۽ اهو اينگلو-سيڪسن جي تاريخ بيان ڪري ٿو. "دي بيٽل آف مالڊن" نالي نظم پڻ تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref>Stanley Brian Greenfield, ''A New Critical History of Old English Literature'' (New York: New York University Press, Abels, Richard (2005). ''Alfred the Great: War, Kingship and Culture in Anglo-Saxon England''. Longman. p. 15. {{ISBN|0-582-04047-7}}.</ref> هيءَ تخليق ڪنهن غير يقيني دور جي آهي ۽ اها <small>991</small>ع ۾ ٿيل مالڊن جي جنگ کي بيان ڪري ٿي، جنهن ۾ اينگلو-سيڪسن [[وائڪنگز|وائڪنگ]] حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام ويا هئا. {{Sfn|Drabble|1996|p=369}} ابتدائي انگريزي ثقافت ۾ زباني روايت تمام مضبوط هئي ۽ اڪثر ادبي تخليقون پيش ڪرڻ يا زباني بيان ڪرڻ جي مقصد سان لکي وينديون هيون.<ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref> <ref>{{Citation | last = Fry | first = Donald K jr | year = 1968 | title = The Beowulf Poet: A Collection of Critical Essays | place = Englewood Cliffs | publisher = Prentice-Hall | pages = 83–113}}.</ref> عظيم داستاني نظم تمام مقبول هيون ۽ انهن مان ڪجهه، جن ۾ "بيوولف" شامل آهي، اڄ تائين محفوظ رهيو آهن. <ref>{{Citation | first = Francis P jr | last = Magoun | title = The Oral-Formulaic Character of Anglo-Saxon Narrative Poetry | journal = Speculum | volume = 28 | issue = 3 | pages = 446–67 | doi=10.2307/2847021| jstor = 2847021 | year = 1953 | s2cid = 162903356 }}.</ref> بيوولف قديم انگريزيءَ جي سڀ کان مشهور تخليق آهي ۽ ان کي [[انگلينڊ]] ۾ قومي داستاني نظم جو درجو حاصل آهي، جيتوڻيڪ ان جو پسمنظر [[اسڪينڊينيويا]] سان لاڳاپيل آهي. ان جو واحد محفوظ رهجي ويل قلمي نسخو "نوويل ڪوڊيڪس" (<small>Nowell Codex</small>) آهي؛ ان جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر اڪثر اندازن موجب اهو سال <small>1000</small>ع جي ڀرسان جو آهي. "بيوولف" ان جو روايتي نالو آهي{{Sfn|Robinson|2001|ps=: 'Like most Old English poems, Beowulf has no title in the unique manuscript in which it survives (British Library, Cotton Vitellius A.xv, which was copied round the year 1000 AD), but modern scholars agree in naming it after the hero whose life is its subject.'}} ۽ ان جي تخليق جو دور اٺين ۽ يارهين صديءَ جي شروعات جي وچ ۾ ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Hieatt">{{Cite book | last = Hieatt | first = A Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | location = New York | publisher = Bantam Books | pages = xi–xiii | year = 1983}}</ref> {{Sfn|Tolkien|1958|p=127}}.{{Sfn|Kiernan|1996|pp=xix–xx, 3–4, 23–34, 60, 62, 90, 162, 171, 258, 257, 277–78, footnote 69}} اڪثر اينگلو-سيڪسن ليکڪن جا نالا معلوم نه آهن: وچئين دور جي ذريعن مان ٻارهن ليکڪن جا نالا ملن ٿا، پر انهن مان صرف چئن: ڪيڊمن (<small>Cædmon</small>)، "بيڊ" (<small>Bede</small>)، "الفريڊ دي گريٽ" ۽ سائينئولف (<small>Cynewulf</small>) جي مقامي ٻوليءَ واري ادبي ڪم بابت يقيني ڄاڻ موجود آهي. ڪيڊمن انگريزيءَ جو اهو پهريون شاعر آهي جنهن جو نالو معلوم آهي، ۽ سندس موجود ڪم مان صرف هڪ ئي تخليق، "ڪيڊمنز هم" (<small>Cædmon's Hymn</small>)، محفوظ رهي آهي، جنهن جو تعلق غالباً ستين صديءَ جي آخري حصي سان آهي. اها نظم "قديم انگريزي" جي شروعاتي دستاويزي مثالن مان هڪ آهي؛ ان سان گڏوگڏ، "رٿويل ڪراس" ۽ "فرينڪز ڪسڪٽ" تي موجود تحريرن سميت، اها قديم انگريزي شاعريءَ جي قديم ترين مثالن جي دعويٰ ڪندڙ ٽن اهم ترين آثارن مان هڪ آهي. اها ڪنهن [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ ٻوليءَ]] ۾ مسلسل يا مڪمل شاعريءَ جي شروعاتي رڪارڊ ٿيل مثالن مان پڻ هڪ آهي. "دي ڊريم آف دي روڊ" نالي نظم "رٿويل ڪراس" تي اُڪريل هئي. ڏهين صديءَ جي آخر واري دور جون ٻه قديم انگريزي نظمون "دي وانڊرر" ۽ "دي سي فيررر" (<small>The</small> <small>Seafarer</small>) آهن. ٻنهي جو موضوع مذهبي آهي ۽ مارزڊن "دي سي فيررر" کي "هڪ نصيحت آميز ۽ تعليمي نظم" قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ سياري جي موسم ۾ سامونڊي سفر جي مشڪلاتن کي هڪ پڪي عزم واري عيسائيءَ کي درپيش چئلينج جي استعاري طور استعمال ڪيو ويو آهي. اينگلو-سيڪسن انگلينڊ ۾ قديم ڪلاسيڪي دور کي وساريو نه ويو هو ۽ ڪيتريون ئي قديم انگريزي نظمون دير واري ڪلاسيڪي دور جي فلسفيانه تحريرن جو ئي هڪ روپ يا ترجمو آهن. انهن ۾ سڀ کان ڊگهو ڪم بادشاهه الفريڊ جو نائين صديءَ وارو ترجمو آهي، جيڪو بوئٿيئس (Boethius) جي ڪتاب "ڪنسوليشن آف فلاسافي" جو ترجمو هو. ان کان علاوه، بيڊ (Bede) پاران لڳ ڀڳ 731ع ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ لکيل مشهور ڪتاب ”ايڪليزيايسٽيڪل هسٽري آف دي انگلينڊ پيپل“ (Ecclesiastical History of the English People) جو ترجمو، نائين صديءَ جي آخر ۽ 930ع جي وچ واري عرصي دوران قديم انگريزيءَ ۾ ڪيو ويو هو. Nearly all Anglo-Saxon authors are anonymous: twelve are known by name from medieval sources, but only four of those are known by their vernacular works with any certainty: [[Cædmon]], [[Bede]], [[Alfred the Great]], and [[Cynewulf]]. Cædmon is the earliest English poet whose name is known,{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} and his only known surviving work ''[[Cædmon's Hymn]]'' probably dates from the late 7th century. The poem is one of the earliest attested examples of Old English and is, with the [[runic]] [[Ruthwell Cross]] and [[Franks Casket]] inscriptions, one of three candidates for the earliest attested example of Old English poetry. It is also one of the earliest recorded examples of sustained poetry in a [[Germanic languages|Germanic language]]. The poem, ''[[The Dream of the Rood]]'', was inscribed upon the [[Ruthwell Cross]].{{Sfn | Fulk | Cain | 2003}}{{Pages needed |date=January 2015}} Two [[Old English]] poems from the late 10th century are ''[[The Wanderer (Old English poem)|The Wanderer]]'' and ''[[The Seafarer (poem)|The Seafarer]]''.{{Sfn | Drabble | 1996 | p = 1052}} Both have a religious theme, and Marsden describes ''The Seafarer'' as "an exhortatory and didactic poem, in which the miseries of winter seafaring are used as a metaphor for the challenge faced by the committed Christian".<ref>Marsden, Richard (2004). The Cambridge Old English Reader. Cambridge: Cambridge UP. p. 221. {{ISBN|978-0-521-45612-8}}.</ref> Classical antiquity was not forgotten in Anglo-Saxon England, and several Old English poems are adaptations of [[Late Antiquity|late classical]] philosophical texts. The longest is [[King Alfred]]'s 9th-century translation of [[Boethius]]' ''[[Consolation of Philosophy]]''.<ref>Walter John Sedgefield (ed.), ''King Alfred's Old English Version of Boethius: De consolatione philosophiae'', 1968 (1899)</ref> In addition, the famous ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'' ([[Latin language|Latin]]: ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum''), written by [[Bede]] in Latin in about AD 731 was translated into Old English sometime between the end of the ninth century and about 930. ==وچئين دور جو عروج ۽ آخري حصو: وچئين دور جي انگريزي ادب (1066–1485)== ==ٽيوڊر دور (1485–1603)== ==اسٽيوارٽ دور (1603–1714)== ==جارجين دور (1714–1837)== ==وڪٽورين دور (1837–1901)== ==ويهين صدي== ==اڪيهين صدي== ==نوبل انعام== ==وڌيڪ ڏسو== هن مضمون ۾ انگريزي ادب جي نسبت [[انگريزي ٻولي]] جي ادب تي فوڪس ڪيو ويو آهي، تنهن ڪري هن ۾ [[اسڪاٽلينڊ]]، [[ويلز]]، [[تاج انحصاري]] ۽ [[آئرلينڊ]] جا ليکڪ شامل آهن، انهي سان گڏ اڳوڻي برطانوي سلطنت جي ملڪن کانسواءِ [[آمريڪا]] ۽ 19هين صدي ۾ لکيل انگريزي ادب به شامل آهي. انگريزي ٻولي 1400 سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين ترقي ڪئي آهي. انگريزي جي شروعاتي شڪل يا نمونو اينگلو فريسين لھجو ھو جيڪو پنجين صدي ۾ '''اينگلو سيڪسن''' (Anglo-saxons) حملي آورن طرفان برطانيه ۾ آندو ويو ان کي "پراڻي انگريزي" (Old English) سڏجي ٿو. '''[[بيوولف]]''' (Beowulf) پراڻي انگريزي جو مشهور ادبي ڪم آهي. "بيوولف" جو پس منظر اسڪينڊينيويا (scandinavia) جو آهي، پر [[انگلينڊ]] ۾ قومي رزميه (Epic) جي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. جيتوڻيڪ، 1066ع ۾ انگلينڊ جي نارمن فتح کانپوءِ اينگلو سيڪسن ٻولي جو استعمال گھٽ ثي ويو، نئين اشرافيه جي اثر هيٺ فرانسيسي ٻولي رهي، جيڪا عدالتن، پارليامينٽ ۽ شائسته معاشري جي معياري ٻولي بڻجي وئي. نارمنن جي اچڻ کان پوء ڳالهائي ويندڙ انگريزي ٻولي وچولي انگريزي طور سڃاڻي وڃي ٿي. انگريزي ٻولي هي شڪل سال 1470ع تائين برقرار رهي، جيسيتائين "چانسري معيار" (chancery standard) [[لنڊن]] واري انگريزي پري پري تائين پکڙجي وئي. . جفري چاسر (1400-1343)، "ڪينٽبري جي ڪهاڻيون" (Canterbury Tales) جو ليکڪ، جنھن وچولي انگريزي کي قانوني شڪل ڏني، تڏھن انگلينڊ تي فرانسيسي ۽ لاطيني ٻوليون غالب ھيون. [[فائل:Beowulf.firstpage.jpeg|ساڄو|thumb| ''بيولوف'' جو پهريون صفحو]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Wikiversity|Topic:Literary Studies}} {{Commons category|English-language literature}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=English literature}} * {{cite encyclopedia |title=The Cambridge History of English and American Literature: an Encyclopedia in Eighteen Volumes |format=Online Version of 1907–1921 print |url=http://www.bartleby.com/cambridge/ |via=[[Bartleby.com]]}} * {{cite web |url=http://sites.google.com/site/theenglishliterarycanon/ |title=The English Literary Canon |url-access=registration |via=[[Google Sites]]}} * [http://www.librarything.com/tag/british%20literature&more=1 British literature – Books tagged British literature] [[LibraryThing]] * [https://web.archive.org/web/20160617173843/http://www.bl.uk/shakespeare ''Discovering Literature: Shakespeare''] at the British Library * [http://www.bl.uk/romantics-and-victorians ''Discovering Literature: Romantics and Victorians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701124614/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/ |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.bl.uk/20th-century-literature ''Discovering Literature: 20th century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701132340/http://www.bl.uk/20th-century-literature |date=1 July 2016 }} at the British Library * [http://www.luminarium.org/medlit/ Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350–1485)] * [http://www.luminarium.org/renlit/ Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485–1603)] * [http://www.luminarium.org/sevenlit/ Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603–1660)] * [http://www.luminarium.org/eightlit/ Luminarium: Eighteenth Century English Literature (1660–1785)] * [http://www.eighteenthcenturypoetry.org/ Eighteenth-Century Poetry Archive (ECPA)] * [https://personal.unizar.es/garciala/bibliography.html A Bibliography of Literary Theory, Criticism and Philology] Ed. José Ángel García Landa, (University of Zaragoza, Spain) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:English Literature}} [[زمرو:انگريزي ادب]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جو ادب| ]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت|ادب]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب جي تاريخ]] 1omxcb7f17vimcyv5n54ajwumwievoa 0 67853 412952 295943 2026-09-17T08:54:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412952 wikitext text/x-wiki [[File:Aegeansea.jpg|alt=|thumb|وڏي تعداد ۾ ٻيٽن سان [[ايجيئن سمنڊ]] لفظ آرڪيپيلاگو جو بنياد آھي]] [[File:MerguiArchipelagoMap.png|thumb|[[ميانمار]] ۾ واقع ميرگوئي ٻيٽن وارو ميڙ]] '''ٻيٽن جو ميڙ''' يا '''ٻيٽن جي جھرمٽ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Archipelago '''}} '''آرڪيپيلاگو''' جن کي '''ٻيٽن جو زنجير''' يا '''ٻيٽن جو گروپ''' يا '''ٻيٽن جو جھڳٽو''' پڻ سڏيو ويندو آهي. دنيا جي اندر کوڙ ٻيٽن جا ميڙ آھن جيڪي ننڍن۽ وڏن سمنڊن ۾ واقع آهن جن ۾ سڀ کان گھڻا پيسيفڪ سمنڊ ۾ آھن. انھن ۾ انڊونيشيا وارا ٻيٽن جا ميڙ، انڊمان۽ نڪوبار ٻيٽن جو ميڙ، لڪشادويپ ٻيٽن جو ميڙ، گالاپگوس ٻيٽن جو ميڙ، جپاني ٻيٽن جو ميڙ، فلپائن واري ٻيٽن جو ميڙ، مالديپ واري ٻيٽن جو ميڙ، بيليئارڪ ٻيٽن جو ميڙ، بھاماس ٻيٽن جو ميڙ، ايجيئن ٻيٽن جو ميڙ، ھوائي ٻيٽن جو ميڙ، ڪينري ٻيٽن جو ميڙ، مالٽا واري ٻيٽن جو ميڙ، ازوريس ٻيٽن جو ميڙ، آرڪٽڪ ٻيٽن جو ميڙ، برٽش آئلز ٻيٽن جو ميڙ وغيره شامل آهن. دنيا جي جاگرافيءَ ۾ انھن جي سڃاڻپ سياسي حدبندين ذريعي ٿيل آهي<ref>{{Cite web|last=US Department of Commerce|first=National Oceanic and Atmospheric Administration|title=What is an archipelago?|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/archipelago.html|access-date=2020-07-07|website=oceanservice.noaa.gov|language=EN-US}}</ref> دنيا جو کوڙ ملڪ آرڪيپيلاگو آھن انھن ۾ جپان، فلپائين، نيوزيلينڊ، انڊونيشيا، برطانيه شامل آهن. آرڪيپيلاگو وڏن سمنڊن ، ننڍن سمنڊن، ندين ۽ ڍنڍن ۾ واقع ھوندا آھن<ref name=" نووا "> [ https://oceanservice.noaa.gov/facts/archipelago.html] </ref>. ==آرڪيپيلاگو== انگريزي لفظ آرڪيپيلاگو ''archipelago'' قديم يوناني لفظن: ἄρχι- (آرکي: جنھن جي معني آهي وڏو) ۽ πέλαγος (پيلاگوس: جنھن جي معني آهي سمنڊ) مان نڪتل آهي. يوناني آرکي پيلاگوس ايجيئن سمنڊ کي سڏيندا ھيا جيڪو بعد م ان سمنڊ ۾ ٻيٽن جي ميڙ لاء استعمال ٿيڻ لڳو اھڙي طرح ٻيٽن جي ميڙ لاء آرڪيپيلاگو لفظ استعمال ۾ اچي ويو. ==قسم== ان جا مختلف قسم ٿيندا آھن جن ۾ جاگرافيائي ٻيٽن جا ميڙ، وڏن سمنڊن واري ٻيٽن جا ميڙ، کنڊن واري ٻيٽن جا ميڙ شامل آهن. کنڊن وارا ٻيٽن جا ميڙ زميني پليٽن جي حرڪت سبب کنڊن جا ٽڪرا انھن کان ڇڏي ٻيٽ بڻجي ويا<ref name = " نووا "/> ان کان سواءِ برفاني گليشيئرن جي رکڻ ڪري کنڊن جي ساحلن تي سامونڊي سطح وڌي جنھن سان ساحلي ڪنارن تي واقع جبل يا ٽڪريون ٻيٽن جي صورت اختيار ڪري ويا<ref name=" نيشنل جاگرافڪ">{{Citation |عنوان=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/archipelago/ |access-date=2021-06-20 |archive-date=2017-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401222059/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/archipelago/ |dead-url=yes }}</ref>. وڏن سمنڊن ۾ واقع ٻيٽن جا ميڙ ٻرندڙ جبل آھن جيڪي سمنڊ جي تري مان ڦاٽي ٻاھر نڪري ٻيٽن جي صورت اختيار ڪري ويا<ref name = " نووا "/>. ھوائي وارا ٻيٽ انھن جو ھڪ مثال آھن. جاگرافيائي ٻيٽن جا ميڙ سمنڊ جي سطح م تبديلي ۽ ٻين جاگرافيائي سببن جي ڪري وجود ۾ آيا<ref name = " نووا "/>. ==دنيا جا وڏا آرڪيپيلاگو== انڊو آسٽريلين ٻيٽن جو ميڙ دنيا جو سڀ کان وڏو آرڪيپيلاگو آھي. ان کي ايسٽ انڊيز، نوسانٽارا پڻ سڏيندا آهن. ان آرڪيپيلاگو م 25000 کان مٿي ٻيٽ واقع آهن<ref name=" جگران ">[ https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/top-10-largest-archipelagos-in-the-world-1517481912-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203034/https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/top-10-largest-archipelagos-in-the-world-1517481912-1 |date=2021-06-24 }}]</ref>. انڊين پيسيفڪ وڏي سمنڊن ۾ واقع ان ٻيٽن جي ميڙ جي ڪل پکيڙ 2,000,000 چورس ڪ م يا 770,000 چورس ميل آھي<ref name = " جگران "/>. ٻيون نمبر وڏو ٻيٽن جو ميڙ ڪيناڊا وارو آرڪٽڪ آرڪيپيلاگو آھي جنھن م 36,563 ٻيٽ واقع آهن<ref name = " جگران "/>. آرڪٽڪ وڏي سمنڊ م واقع ان ٻيٽن جي ميڙ جي ڪل پکيڙ 1,424,500 چورس ڪ م يا 550,000 چورس ميل آهي<ref name = " جگران "/>. ان کانسواءِ نيو گني آرڪيپيلاگو جنھن جي پکيڙ 7,86,000 چورس ڪلوميٽر، جپاني آرڪيپيلاگو جنھن جي پکيڙ 3,77,944 چورس ڪ م آهي ۽ ڪل ٻيٽ 6،852 آھن<ref name = "جگران "/>. برٽش آئلز جنھن ۾ گريٽ برطانيا ۽ آئرلينڊ جي وڏن ٻيٽن سميت 5000 کان مٿي ٻيٽ آھن جن جي پکيڙ 3,15,134 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name = " جگران "/>. پيسفڪ سمنڊ ۾ نيوزيلينڊ وارو ٻيٽن جو ميڙ جن جي پکيڙ 2،68،021 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name = " جگران"/>. اينٽيليز وارو ٻيٽن جو ميڙ جيڪو ڪيريبيئن سمنڊ ۾ واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ 2,10,000 چورس ڪ م آهي<ref name = " جگران"/>. نووايا زيمليا نالي آرڪيپيلاگو دنيا جو اٺون وڏو ٻيٽن جو ميڙ آھي جيڪو يورپي روس جي اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ ۾ واقع آهي جنھن جي پکيڙ 90,650 چورس ڪ م آهي<ref name = " جگران "/>. ان کان سواءِ آرڪٽڪ سمنڊ م ناروي وارو سوالبارد ٻيٽن جو ميڙ جنھن جي پکيڙ 61,022 چورس ڪ م آهي ۽ ڏھون نمبر وڏو پڻ ساڳي سمنڊ ۾ ايشيائي روس جي اتر ۾ واقع سرنايا زيمليا وارو 70 ننڍڙن ٻيٽن جو ميڙ آھي جنھن جي پکيڙ 37,000 چورس ڪ م آهي<ref name = " جگران "/>. == حوالا == j7lbag7fa03vd77fojtjv4zhdicwelv 0 74209 412959 317420 2026-09-17T09:00:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412959 wikitext text/x-wiki {{short description|Abandoned Hindu temple complex}} {{Infobox ancient site | name = ٽله جوگيان<br>Tilla Jogian | native_name ={{lang|ur|{{nq|ٹلہ جوگیاں}}}} | alternate_name = بالناٿ ٽله | image = Hindu Temple at Tilla Gogian.jpg | alt = | caption = پهرين صدي قبل مسيح جو تله جوگيان مندر | map_type = Punjab Pakistan#Pakistan | map_alt = | map_size = | relief = 1 | coordinates = {{coord|32.860582556|73.440342556|type:landmark_region:PK|display=inline,title}} | location = [[سالٽ رینج||لوڻ واري سلسلي جو ٽيڪريون]]، [[پنجاب، پاڪستان]] | region = [[دينه]]، [[جهلم ضلعو]] | type = خانقاه | part_of = جبل | length = 8*4 km (approximately) | width = 4 | area = 8 | height = 975 meters (Approximately) | builder = | material = | built = 9 هين صدي عيسوي | abandoned = 1947ع | epochs = هندو شاهي دور | cultures = پنجاب جي پراڻي هندو ثقافت | dependency_of = | occupants = | event = | excavations = | archaeologists = | condition = | ownership = | management = | public_access = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = | designation1 = | designation1_offname = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_date = | delisted1_date = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = }} [[File:Tilla_Jogian.jpg|thumb|لوڻ واري جبلن جو سلسلو، جهلم، پنجاب]] '''ٽله جوگيان''' (پنجابي، اردو: ٹلہ جوگیاں، معني جوگين جو دڙو)،<ref name=":02">{{Cite web|url=https://doam.gov.pk/sites/10363|title=Tilla Jogian|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|access-date=1 February 2025}}</ref> جيڪو بالناٿ ٽله يا گورک ٽله جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، <ref>{{Cite book|url=http://pmml.nic.in/downloadSeries/322|title=NMML Occasional Paper - History and Society - New Series - 68: Situating Popular Veneration|last=Snehi|first=Yogesh|publisher=Nehru Memorial Museum and Library|year=2015|isbn=9789383650675|location=Kalkaji, New Delhi|pages=13–14, 25–26|chapter=Situating Popular Veneration: Shrines and Popular Veneration}}{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هڪ متروڪ هندو مندر ۽ خانقاه جو ڪمپليڪس آهي جيڪو پاڪستان جي پنجاب صوبي جي ضلعي جهلم ۾ [[سالٽ رینج|نمڪ جبل جي سلسلي]] جي جبل ٽله جوگيان جي چوٽي تي واقع آهي.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://doam.gov.pk/sites/10363|title=Tilla Jogian|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|access-date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=Temples in Pakistan: Punjab |url=https://pakistanhinducouncil.org.pk/hinduism/temples-in-pakistan/ |access-date=1 February 2025 |website=Pakistan Hindu Council}}</ref> هن جاءِ تي ڪيترائي مندر جا ڍانچا موجود آهن، جيتوڻيڪ اها خراب ۽ خسته حالت ۾ آهن. <ref name=":03">{{Cite web|url=https://doam.gov.pk/sites/10363|title=Tilla Jogian|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|access-date=1 February 2025}}</ref> جبل جي چوٽي تي تمام گهڻو ٻيلو آهي.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.sikhnet.com/news/guru-nanak-tilla-jogian|title=Guru Nanak & Tilla Jogian|last=Singh|first=Inderjeet|date=22 December 2015|website=SikhNet|access-date=1 February 2025}}</ref> سال 1947ع کان اڳ هي ڪمپليڪس پنجاب ۾ هندو جوگين لاءِ سڀ کان اهم مرڪز هو ۽ ان ۾ سوين تپسيا ڪندڙ رهندا هئا.<ref name=":04">{{Cite web|url=https://doam.gov.pk/sites/10363|title=Tilla Jogian|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|access-date=1 February 2025}}</ref> ورهاڱي کان اڳ واري دور ۾، ڪيترائي پنڊت ۽ ياتري هن جاءِ جو دورو ڪندا هئا، جنهن مقامي ماحول کي خوش گوار قرار ڏيندا هئا.<ref name=":05">{{Cite web|url=https://doam.gov.pk/sites/10363|title=Tilla Jogian|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|access-date=1 February 2025}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ، اهو هنڌ استعمال ۾ نه رهيو ۽ زوال جو شڪار ٿي ويو.<ref name=":06">{{Cite web|url=https://doam.gov.pk/sites/10363|title=Tilla Jogian|website=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan|access-date=1 February 2025}}</ref> اهو ماڳ سک مذهب ۾ سک مذهب جي باني گرو نانڪ سان وابستگي جي ڪري پڻ اهم آهي.<ref name=":23">{{Cite web|url=https://www.sikhnet.com/news/guru-nanak-tilla-jogian|title=Guru Nanak & Tilla Jogian|last=Singh|first=Inderjeet|date=22 December 2015|website=SikhNet|access-date=1 February 2025}}</ref> هي ماڳ وارث شاهه جي پنجابي لوڪ ڪهاڻي، "هير رانجها" جي نسخي ۾ پڻ شامل آهي، اهو هنڌ جتي رانجها جوگي بڻجي ويو ۽ پنهنجا ڪن ڇنڊيا.<ref name=":24">{{Cite web|url=https://www.sikhnet.com/news/guru-nanak-tilla-jogian|title=Guru Nanak & Tilla Jogian|last=Singh|first=Inderjeet|date=22 December 2015|website=SikhNet|access-date=1 February 2025}}</ref> ==تصوير== {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" | colspan="2" align="center" style="background:#C2B280" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">ٽلا جوگيان</font>''' '''<font color="black" size="+1">جوگين جو دڙو</font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" |[[فائل:Tilla_Jogian.jpg|250x250 عڪسلون]] |- style="vertical-align: top;" |- |'''[[پربت دھارا|جبل جو سلسلو]]''' ---- | style="padding-right: 1em;" |[[لونا پربت دھار|لون جبل جو سلسلو]] ---- |- |ملڪ ---- | style="padding-right: 1em;" |پاڪستان ---- |- style="vertical-align: top;" |'''اچائي''' | style="padding-right: 1em;" |فٹ/3200 |- style="vertical-align: top;" |- |'''جاءُ''' | style="padding-right: 1em;" |[[جہلم|جھلم]] |- | | |- style="vertical-align: top;" |} '''ٽلا جوگيان''' (Tilla Jogiyaan)، "جوگين جو دڙو" پاڪستان جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي [[جهلم ضلعو|جهلم]] ۾ [[سالٽ رینج|نمڪ جبل جي سلسلي]] ۾ ٽلا جوگيان جبل جي چوٽي تي واقع آهي. اهو جهلم شهر کان 30 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. اهو 3,200 فوٽ جي اوچائي تي آهي. ان ۾ هڪ ڇڏيل هندو مندر ۽ پاڻي گڏ ڪرڻ جو تلاءُ آهي. يوناني بادشاهه [[سڪندر اعظم]]، مغل [[شهنشاهه اڪبر]] ۽ جهانگير ۽ سکن جو باني [[بابا گرو نانڪ]] ۽ مشهور لوڪ ڪردار رانجها به هن ماڳ جي زيارت ڪرڻ آيا آھن. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.scribd.com/doc/296394559/A-Hiking-Trip-to-Tilla-Jogian/ Trekking on the Tilla Jogian by Shaikh Muhammad Ali] * [http://pakgeotagging.blogspot.sg/2014/05/tilla-jogian-tilla-jogian-is-hill-in.html Tilla Jogian picture travelogue] * [http://tribune.com.pk/story/411011/tilla-jogian/ Tilla Jogian destruction of 1st century BC heritage of Pakistan] {{authority control}} [[زمرو:جھلم]] [[زمرو:ھندومت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عبادتگاهون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان ۾ قديم آثار]] ==حوالا== {{حوالا}} omy9t5kpsl35e5mqa0fh75cdi8baw52 14 77261 412807 412804 2026-09-16T12:03:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 412807 wikitext text/x-wiki {{commons category|English-language literature}} {{cat main|English literature}} هن زمري ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ لکيل [[ادب]] سان لاڳاپيل زمرا ۽ مضمون شامل آهن، قطع نظر ان جي ته اهو ادب ڪهڙي ملڪ ۾ تخليق ڪيو ويو آهي. مهرباني ڪري نوٽ ڪريو ته ڪجهه ذيلي زمرن ۾ انگريزيءَ کان سواءِ ٻين ٻولين جي ادب بابت مضمون به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، برطانوي ادب واري زمري ۾ برطانيه جي ٻين ٻولين جي ادب بابت مضمون شامل آهن، ڪينيڊين ادب واري زمري ۾ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي ٻوليءَ]] جي لکڻين بابت مضمون آهن، آئرش ادب واري زمري ۾ آئرش ٻوليءَ جي لکڻين بابت مضمون آهن ۽ ڏکڻ آفريڪي ادب واري زمري ۾ آفريڪانز (Afrikaans) ٻوليءَ جي لکڻين بابت مضمون شامل آهن. [[زمرو:انگريزي ٻولي]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] fg1xndw0cj75gke9tks1myjm36xzixy 412814 412807 2026-09-16T12:39:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 412814 wikitext text/x-wiki {{commons category|انگريزي ٻولي جو ادب}} {{cat main|انگريزي ادب}} هن زمري ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ لکيل [[ادب]] سان لاڳاپيل زمرا ۽ مضمون شامل آهن، قطع نظر ان جي ته اهو ادب ڪهڙي ملڪ ۾ تخليق ڪيو ويو آهي. مهرباني ڪري نوٽ ڪريو ته ڪجهه ذيلي زمرن ۾ انگريزيءَ کان سواءِ ٻين ٻولين جي ادب بابت مضمون به ٿي سگهن ٿا. مثال طور، برطانوي ادب واري زمري ۾ برطانيه جي ٻين ٻولين جي ادب بابت مضمون شامل آهن، ڪينيڊين ادب واري زمري ۾ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي ٻوليءَ]] جي لکڻين بابت مضمون آهن، آئرش ادب واري زمري ۾ آئرش ٻوليءَ جي لکڻين بابت مضمون آهن ۽ ڏکڻ آفريڪي ادب واري زمري ۾ [[آفريڪانز]] (<small>Afrikaans</small>) ٻوليءَ جي لکڻين بابت مضمون شامل آهن. [[زمرو:انگريزي ٻولي]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جي ثقافت]] qr56uofi62ga04lzpwr99kpjh6gn2ih 0 77342 412939 370905 2026-09-17T08:27:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412939 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Cuba}} {{Infobox settlement | name = هوانا | settlement_type = [[راڄڌاني|راڄڌاني شهر]] | native_name = La Habana ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]) | native_name_lang = | nickname = ڪالمن جو شهر<ref>{{cite web|title=How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future|url=http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|publisher=Lonely Planet|access-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110042047/http://www.lonelyplanet.com/cuba/travel-tips-and-articles/how-obamas-us-cuba-deal-could-shape-havanas-future|archive-date=10 January 2015}}</ref> | image_map = | mapsize = 200px | map_caption = | pushpin_map = Cuba#Caribbean#North America | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|23|08|12|N|82|21|32|W|region:CU-03_type:city(2,100,000)|display=inline,title}} | motto = | image_flag = Official flag of Havana, Cuba.svg | flag_border = no | flag_size = 110px | image_shield = Coat_of_arms_of_La_Habana.svg | shield_size = 50px | shield_link = Seal of Havana | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | perrow = 1/2/2/2 | image1 = DJI 0197 crp wiki.jpg | caption1 = مئليڪون جي اسڪائي لائين | image2 = El Capitolio Havana Cuba.jpg | caption2 = ڪيوبا حڪومت جي عمارت | image3 = Castillo de la Real Fuerza (Jan 2014).jpg | caption3 = ڊي لا ريال فيورزا جو قلعو | image4 = Línea, La Habana, Cuba.jpg | caption4 = لينيا اسٽريٽ | image5 = Havana (Cuba, February 2023) - 98.jpg | caption5 = بئريو چينو، مرڪزي علائقو | image6 = Comité Central del Partido Comunista - Palacio de la Revolucion (18086011665).jpg | caption6 = قصر انقلاب | image7 = Havana (Cuba, February 2023) - 80.jpg | caption7 = ڊيل مورو قلعو }} | image_caption = | imagesize = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Cuba}} | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = لا هبانا صوبو | subdivision_type1 = علائقو | subdivision_name1 = اولهائين ريجن | seat_type = | seat = | parts_type = ميونسپلٽيون | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 15 | government_type = | governing_body = گوبيرنو پراون شيئل ڊي لا هبانا (صوبائي حڪومت) | leader_title = گورنر | leader_name = يينيٽ هرنينڊز پيريز | leader_party = [[Communist Party of Cuba|PCC]] | established_title1 = موجوده جڳهه تي منتقل ٿيو | established_date1 = 16 نومبر 1519ع | established_title = بنياد پيو | established_date =1514ع<ref name=poster/> | area_total_km2 = 728.26 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref name="h244">{{cite web | title=Ciudad de la Habana (City, Cuba) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2022-12-31 | url=https://www.citypopulation.de/en/cuba/admin/23__la_habana/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_note = | population_total = 2137847 | population_density_km2 = 2,936 | population_urban = 2,146,237 | population_urban_footnotes = | population_demonym = Habanero, -a | population_rank = [[List of North American cities by population|8th]] in North America<br />[[List of cities in Cuba|1st]] in Cuba | blank3_name = [[Human Development Index|HDI]] (2019) | blank3_info = 0.834<ref>{{cite web|url = https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CUB/|title = Subnational Human Development Index|publisher = Global Data Lab|access-date = 16 June 2020}}</ref> – <span style="color:#090;">very high</span> <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = GDP {{nobold|(nominal, 2023)}} | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Capital city]] | demographics1_info1 = $21.4&nbsp;billion<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_cub.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Cuba Fact Sheet|access-date = 2024-01-11}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $9,900 | timezone = [[UTC−05:00]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[UTC−04:00]] | utc_offset_DST = −4 | elevation_m = 59 | elevation_ft = 195 | blank_name_sec1 = Patron saint | blank_info_sec1 = [[Saint Christopher|San Cristóbal]] | website = {{URL|www.lahabana.gob.cu}} | footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = پراڻو هوانا ۽ ان جو قلعي بندي جو نظام | designation1_date = 1982 <small>(6th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_type =ثقافتي | designation1_criteria = iv, v | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/204 204] | designation1_free1name = علائقو | designation1_free1value = [[ڪيريبين علائقو]] }} | official_name =Havana | other_name = | population_metro = 2,156,350 | population_metro_footnotes = <ref name="j226">{{cite web | title=Havana Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/cuba/havana#:~:text=Havana's%202025%20population%20is%20now,represents%20a%200.18%25%20annual%20change. | access-date=2025-07-29}}</ref> |leader_title1=شهري آبادي|leader_name1=2,146,237<ref name="j046">{{cite web | title=Havana, Cuba Population (2025) | website=Population Stat | date=2019-09-05 | url=https://populationstat.com/cuba/havana | access-date=2025-07-29}}</ref>}} '''هوانا''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>La Habana</small>، لا هبانا) [[ڪيوبا]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref>{{Cite book|title=Anagó: vocabulario lucumí: El yoruba que se habla en Cuba|url=https://books.google.com/books?id=YAqtDwAAQBAJ&dq=%22ain%C3%A1+yogo%22&pg=PT32|publisher=Linkgua|date=2019-04-01|isbn=978-84-9007-834-1|author=Cabrera, Lydia|language=es}}</ref> لا هبانا صوبي جو دل، هوانا ملڪ جو مکيه بندرگاهه ۽ تجارتي مرڪز آهي. اهو ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ۽ [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين علائقي]] ۾ ٻيو نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.<ref name="CIA Factbook2">[https://web.archive.org/web/20260112183129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba Cuba]. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> سال <small>2021</small>ع ۾ آبادي <small>21,42,939</small> هئي ۽ پکيڙ گاديءَ واري شهر لاءِ <small>728</small> چورس ڪلوميٽر (<small>281</small> چورس ميل)<ref name="JJ2">{{cite web|url=http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf|title=Demographic Yearbook of Cuba 2021/Anuario Demografico de Cuba 2021 (in Spanish)|access-date=4 August 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118211559/http://www.onei.gob.cu/sites/default/files/anuario_demografico_2021_0.pdf}}</ref> ۽ ميٽروپوليٽن زون لاءِ <small>8,476</small> چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="Official_census2">{{cite web|url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|work=2012 Official Census|title=Población total por color de la piel según provincias y municipios|archive-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110011903/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20131107resumenadelantado/Tablas/4.pdf|publisher=Oficina Nacional de Estadística e Información}}</ref> سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي سرڪاري آبادي <small>17,49,964</small> هئي. <small>1519</small>ع ۾ اسپيني سلطنت جي شروعات ۾ هوانا [[ميڪسيڪو جي نار]] تي پنهنجي موجوده جڳهه تي قائم ٿيو.<ref>{{Cite journal|title=La Habana: Fundación, evolución y papel político en el proceso de las independencias americanas (1514-1825)|year=2021|location=Seville|url=https://www.upo.es/revistas/index.php/americania/article/view/6307/5455|publisher=[[Universidad Pablo de Olavide]]|journal=Americanía|doi=10.46661/americania.6307|first=Justo|last=Cuño Bonito|page=66|doi-access=free}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260415204833/https://www.upo.es/revistas/index.php/americania/article/view/6307/5455 |date=2026-04-15 }}</ref> اهو <small>16</small>هين صدي جي وچ ڌاري، پنهنجي بندرگاهه جي جيو اسٽريٽجڪ فائدن جي ڪري. [[سانٽياگو]] تي اڳ ئي هڪ برتري حاصل ڪري چڪو هو.<ref>{{Cite journal|title=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|year=2004|url=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> سال 1552ع ۾ ٻيٽ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{Cite journal|title=Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana|journal=Cuadernos de Historia de la Salud Pública|issn=0045-9178|issue=96|year=2004|url=http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0045-91782004000200006}}</ref> اهو آمريڪا ۾ اسپيني نوآبادياتي سلطنت لاءِ هڪ بنيادي جڳهه ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيري نما]] ڏانهن موٽندڙ گيلين ٻيڙين لاءِ هڪ اسٽاپ پوائنٽ بڻجي ويو ۽ بحري حملن کان ان کي بچائڻ لاءِ ڀتيون ۽ قلعا ٺاهيا ويا. شهر ڪيوبا جي حڪومت ۽ مختلف وزارتن جي سيٽ، مختلف ڪاروبار جو هيڊ ڪوارٽر ۽ 100 کان وڌيڪ سفارتي آفيسن جو گھر آهي.<ref name="Embassies in Havana2">{{cite web|title=Cuba – Embassies and Consulates|url=https://www.embassypages.com/cuba|publisher=Embassypages.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004144931/https://www.embassypages.com/cuba|archive-date=4 October 2018}}</ref> سال 2009ع ۾، شهر ملڪ ۾ ٽيون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آمدني وارو شهر هو.<ref name="Monthly Income by Province2">{{cite web|title=Workforce and Salary (Section 4.5)|publisher=Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba|language=es|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216054154/http://www.one.cu/aec2009/esp/07_tabla_cuadro.htm|archive-date=2010-12-16}}</ref> موجوده هوانا کي بنيادي طور تي هڪ ۾ ٽي شهر طور بيان ڪري سگهجي ٿو: پراڻو هوانا، ويداڊو ۽ نوان مضافاتي ضلعا. شهر گهڻو ڪري نار کان اولهه ۽ ڏکڻ طرف پکڙيل آهي، جيڪا هڪ تنگ انليٽ ذريعي نار ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ جيڪو هن کي ٽن مکيه بندرگاهن؛ ماريميلينا، گواناباڪوا ۽ انٽارس ۾ ورهائي ٿو المينڊريز ندي شهر کي ڏکڻ کان اتر پار ڪري ٿي ۽ نار کان ڪجهه ميل اولهه ۾ فلوريڊا جي جي نار ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="Anuario Estadistico2">{{cite web|title=Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana|url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-date=4 August 2011|publisher=ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office)|access-date=28 November 2011|language=es}}</ref> شهر هر سال ڏهه لک کان وڌيڪ سياحن کي راغب ڪري ٿو (سال <small>2010</small>ع ۾ <small>11,76,627</small> بين الاقوامي سياح).<ref name="Havana Tourism2">{{cite web|title=Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes)|url=http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804121625/http://www.one.cu/aed2010/03Ciudad%20Habana/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archive-date=4 August 2011|publisher=ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba|access-date=28 November 2011|language=es}}</ref> پراڻي هوانا کي <small>1982</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="UNESCO Havana2">{{cite web|title=Old Havana and its Fortification System|url=https://whc.unesco.org/en/list/204|publisher=UNESCO.ORG|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> شهر پنهنجي تاريخ، ثقافت، فن تعمير ۽ يادگارن لاءِ مشهور آهي. <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/257242/Havana|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Havana|first=James Nelson|last=Goodsell|date=11 April 2017}}</ref>ڪيوبا جي عام طور تي آبهوا وانگر هوانا هڪ ​​ٽراپيڪل آبهوا جو تجربو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|title=Havana climate summary|publisher=Weatherbase|access-date=23 March 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220065852/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=42287&cityname=Havana%2C+La+Habana%2C+Cuba&units=|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== هوانا ڪيريبين ۾ هڪ واپاري بندرگاهه جي طور تي شروع ٿيو، ان کي بڪينيئرز، قزاقن ۽ فرانسيسي ڪورسيئرز پاران باقاعده حملن جو شڪار ٿيو. شهر جو پهريون حملو ۽ نتيجي ۾ ساڙڻ 1555 ۾ فرانسيسي ڪورسيئر جيڪ ڊي سورس پاران ڪيو ويو. اهڙن حملن اسپيني تاج کي مکيه شهرن ۾ پهرين قلعن جي تعمير لاءِ فنڊ ڏيڻ تي قائل ڪيو - نه رڳو قزاقن ۽ ڪورسيئرز کي منهن ڏيڻ لاءِ، پر ويسٽ انڊيز ۾ واپار تي وڌيڪ ڪنٽرول ڪرڻ ۽ سيويل جي ڪاسا ڊي ڪنٽراٽيشين (تاج جي ڪنٽرول ۾ واپاري گهر جيڪو نئين دنيا ۾ واپار تي اجارداري رکندو هو) پاران لاڳو ڪيل واپاري پابندين جي ڪري پيدا ٿيندڙ وسيع اسمگلنگ (اسمگلنگ) کي محدود ڪرڻ لاءِ، اسپيني تاج کي مکيه شهرن ۾ پهرين قلعن جي تعمير لاءِ فنڊ ڏيڻ تي قائل ڪيو. نئين دنيا جي سڀني ملڪن مان جهاز پهرين هوانا ڏانهن مصنوعات کڻي ويندا هئا، جيڪي بحري جهاز اسپين ڏانهن وٺي ويندا هئا. شهر جي خليج ۾ گڏ ٿيندڙ هزارين جهاز هوانا جي زراعت ۽ پيداوار جي صنعتن کي باهه ڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن کي سمنڊ مان گذرڻ لاءِ گهربل کاڌو، پاڻي ۽ ٻيون شيون فراهم ڪرڻيون پونديون هيون. 20 ڊسمبر 1592 تي، اسپين جي بادشاهه فلپ II، هوانا کي شهر جو لقب ڏنو. بعد ۾، شهر کي سرڪاري طور تي اسپيني تاج پاران "نئين دنيا جي ڪنجي ۽ ويسٽ انڊيز جي قلعي" طور نامزد ڪيو ويندو. انهي دوران، شهر جي دفاعي انفراسٽرڪچر کي تعمير ڪرڻ يا بهتر ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. {{Infobox settlement | name = ھوانا<br/>Havana | settlement_type = شھر، گاديء جو ھنڌ | official_name = ''La Habana'' | other_name = | native_name = | native_name_lang = es | nickname = کالموں کا شہر | motto = | image_flag = | flag_size = | image_shield = Escudo de la Habana.svg | shield_size = 120px | shield_link = Seal of Havana | image_skyline = [[فائل:CollageHavana.jpg|300px]] <br/><small> ہوانا کا کولاز </small><br/> | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Cuba | pushpin_map_caption = کیوبا میں مقام | pushpin_mapsize = 300 | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ملک | subdivision_name = [[کیوبا]] | subdivision_type1 = [[صربہ]] | subdivision_name1 = ہوانا | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | seat_type = | seat = | parts_type = [[#Municipios|بلدیات]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = [[Municipalities of Cuba#Ciudad De La Habana|15]] | government_type = [[میئر کونسل]] | leader_title = [[میئر]] | leader_name = [[Marta Hernández Romero|Marta Hernández]] | leader_party = [[کیوبا کی کمیونسٹ پارٹی]] | established_title = قیام | established_date = 1515^a | established_title1 = شہر کا درجہ | established_date1 = 1592 | area_magnitude = 1 E8 | area_total_km2 = 728.26 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_footnotes = <small>(2010) سرکاری مردم شماری</small><ref name=Official_census>{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/datos/ciudad%20habana.pdf|title=2009 Official Census|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107070305/http://www.one.cu/aec2009/datos/ciudad%20habana.pdf|archivedate=2019-01-07|access-date=2012-09-24|url-status=live}}</ref> | population_note = | population_total = {{decrease}} 2,135,498 | population_density_km2 = 2932.3 | population_density_sq_mi = | population_demonym = habanero (m), habanera (f) | latd = 23 | latm = 08 | lats = | latNS = N | longd = 082 | longm = 23 | longs = | longEW = W | elevation_m = 59 | elevation_ft = 194 | postal_code_type = پوسٹل کوڈ | postal_code = 10xxx–19xxx | area_code = (+53) 7 | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[سینٹ کرسٹوفر]] | website = | footnotes = ^a Founded on the present site in '''1519'''. }} '''هوانا''' (اسپيني: la Habana, la aˈβana) [[ڪيوبا]] جو گاديءَ جو هنڌ، صوبو، مکيه بندرگاهه ۽ مکيه تجارتي مرڪز آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هوانا]] [[زمرو:ڪيوبا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ڪيوبا جا صوبا]] [[زمرو:ڪيوبا ۾ شهر]] [[زمرو:ڪيريبين جا شهر]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] l2erqk4n81oidwyj3pdb4ufnj6ku7fq 0 79835 412907 330887 2026-09-17T03:02:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412907 wikitext text/x-wiki {{Short description|Unidentified serial killer in London in 1888}} {{Infobox criminal | name = جيڪ دي رپر<br>Jack the Ripper | image = JacktheRipper1888.jpg | caption = ”ايسٽ اينڊ ۾ ويجيلنس ڪميٽي سان: هڪ شڪي ڪردار“ دي السٽريٽيڊ لنڊن نيوز، 13 آڪٽوبر 1888ع | alt = Drawing of a man with a pulled-up collar and pulled-down hat walking alone on a street watched by a group of well-dressed men behind him | birthname = اڻڄاتل | alias = "وائيٽ چيپل جو قاتل"<br>"چمڙي جي ڪوٽ وارو" | motive = اڻڄاتل (ممڪن طور تي جنسي مريض ۽ يا نفرت) | victims = اڻڄاتل (5 ثابت) | date = سال 1888ع کان 1892ع تائين | locations = وائيٽ چيپل ۽ اسپينل فيلڊس، [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] }} '''جيڪ دي رپر''' (Jack the Ripper) هڪ اڻڄاتل سيريل قاتل هو جيڪو 1888ع ۾ [[لنڊن]] جي وائيٽ چيپل ضلعي، [[انگلينڊ]] ۾ ۽ ان جي آس پاس سرگرم هو. ٻنهي فوجداري ڪيس جي فائلن ۽ همعصر صحافتي اڪائونٽن ۾، قاتل کي "وائيٽ چيپل مرڊرر" (White Chapel Murderer) ۽ "ليدر ايپرون" (Leather Apron) به سڏيو ويندو هو. جيڪ دي رپر جي حوالي سان ڪيل حملن ۾ عام طور تي عورتون شامل هيون جيڪي طوائف طور ڪم ڪنديون هيون جيڪي لنڊن جي ايسٽ اينڊ جي ڪچي بستين ۾ رهنديون هيون ۽ ڪم ڪنديون هيون. پيٽ جي عضون کان اڳ سندن گلا ڪٽيا ويا. گهٽ ۾ گهٽ ٽن متاثرين مان اندروني عضون کي هٽائڻ جي نتيجي ۾ اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته انهن جي قاتل کي ڪجهه اناٽومي يا جراحي جي ڄاڻ هئي. قتل سان ڳنڍيل افواهون سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر 1888 ۾، زور پڪڙجي ويون ۽ ميڊيا جي آفسن ۽ اسڪاٽ لينڊ يارڊ پاران ڪيترن ئي خطن کي وصول ڪيو ويو جيڪا قاتل طرفان هجڻ جا دعوا ڪيا ويا. "جيڪ دي رپر" جو نالو "ڊيئر باس ليٽر" سان اڀريو جيڪو هڪ شخص طرفان لکيل آهي جيڪو قاتل هجڻ جي دعويٰ ڪري ٿو، جيڪو پريس ۾ ورهايو ويو. اهو خط وڏي پيماني تي اسپام مڃيو ويو ۽ مڃيو ويو ته شايد صحافين طرفان ڪهاڻي ۾ دلچسپي وڌائڻ ۽ انهن جي اخبارن جي گردش کي وڌائڻ لاءِ لکيو ويو آهي. هڪ ٻيو خط، ”دوزخ کان خط“، وائيٽ چيپل ويجيلنس ڪميٽي جي جارج لسڪ کي مليو ۽ هڪ محفوظ انساني گردي جو اڌ کڻي به گڏ هو، جيڪو مبينا طور تي متاثرين مان هڪ کان ورتو ويو هو. عوام تيزي سان هڪ واحد سيريل قاتل جي وجود تي يقين ڪرڻ لڳو جنهن کي جيڪ دي رپر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لگو، خاص طور تي ٻنهي قتلن جي غير معمولي وحشي طبيعت ۽ ڏوهن جي ميڊيا ڪوريج جي ڪري. اخبارن جي وسيع ڪوريج رپر تي وسيع ۽ پائيدار بين الاقوامي بدنامي ڏني ۽ ڏند ڪٿا مضبوط ٿي وئي. سال 1888ع ۽ 1891ع جي وچ ۾ وائيٽ چيپل ۽ اسپيٽل فيلڊس ۾ ڪيل يارنهن وحشيانه قتلن جي هڪ سلسلي جي پوليس جي تحقيق، سڀني قتلن کي 1888ع جي قتلن سان مڪمل طور ڳنڍڻ ۾ ناڪام رهي. پنج متاثرين؛ ميري اين نڪلز، ايني چپمن، ايلزبيٿ اسٽرائڊ، ڪيٿرين ايڊوڊز ۽ ميري جين ڪيلي، ”ڪيننيڪل فائيو“ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا ۽ 31 آگسٽ ۽ 9 نومبر 1888ع جي وچ ۾ ڪيل سندن قتلن کي اڪثر آپس ۾ ڳنڍيل سمجهيو وڃي ٿو. قتل ڪڏهن به حل نه ڪيا ويا ۽ انهن ڏوهن جي چوڌاري ڏند ڪٿا تاريخي تحقيق، لوڪ داستان ۽ افسانوي تاريخ جو هڪ مجموعو بڻجي ويو ۽ اڄ ڏينهن تائين عوامي تخيل تي قبضو ڪيو آهي. ==پس منظر== ==قتل== ==تحقيق== ==مشڪوڪ ملزم== ==خط== ==ميڊيا== ==ورثو== ==پڻ ڏسو== ==خارجي لنڪس== {{Commons category|Jack the Ripper}} {{Wikiquote|Jack the Ripper}} * [http://www.casebook.org Jack the Ripper] at casebook.org * [http://www.jack-the-ripper.org/ Home page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903154502/http://www.jack-the-ripper.org/ |date=2011-09-03 }} of jack-the-ripper.org * [https://whitechapeljack.com/ Jack the Ripper: The 1888 Autumn of Terror] at whitechapeljack.com * [https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/94769173 Contemporaneous news article] pertaining to the murders committed by Jack the Ripper * 1988 [http://vault.fbi.gov/Jack%20the%20Ripper centennial investigation] into the murders committed by Jack the Ripper compiled by the [[Federal Bureau of Investigation]] * 2014 [https://www.itv.com/news/london/2014-06-07/experts-pinpoint-the-spot-where-jack-the-ripper-lived/ news article] focusing upon modern [[geographic profiling]] techniques used to discover the most likely location Jack the Ripper lived * [http://www.nationalarchives.gov.uk/museum/item.asp?item_id=39 Letters claiming to be from Jack the Ripper] at nationalarchives.gov.uk * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/298729/Jack-the-Ripper Jack the Ripper] at the ''[[Encyclopædia Britannica]]'' * Article [http://www.txstate.edu/gii/jacktheripper.html focusing upon the murders committed by Jack the Ripper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927013454/http://www.txstate.edu/gii/jacktheripper.html |date=2011-09-27 }} published by the [[Texas State University]] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Jack the Ripper}} [[Category:Jack the Ripper| ]] [[Category:1888 in London]] [[Category:19th-century English criminals]] [[Category:Date of birth unknown]] [[Category:Date of death unknown]] [[Category:English serial killers]] [[Category:History of the City of London]] [[Category:History of the City of London Police]] [[Category:History of the London Borough of Tower Hamlets]] [[Category:History of the Metropolitan Police]] [[Category:London crime history]] [[Category:Murder in London]] [[Category:Nicknames in crime]] [[Category:People of the Victorian era]] [[Category:Unidentified British serial killers]] [[Category:Whitechapel]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جرميات]] 84t3zxymn82los2s4pfzc8ta4m1skco 14 86569 412841 339904 2026-09-16T14:26:08Z Memon2025 21315 412841 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] a9z1uiiw6ok8hqk39mwgxci4k2c9d48 14 86574 412836 339912 2026-09-16T14:22:26Z Memon2025 21315 /* */ 412836 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جمهوريہ چيڪ]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] ka57ufp9uxbtz5vxqmvg4cgsykeoxmc 14 89835 412838 354623 2026-09-16T14:23:52Z Memon2025 21315 /* */ 412838 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] kdxxr5yviak13mlb0pubu25q64wrowx 14 90368 412840 356475 2026-09-16T14:25:16Z Memon2025 21315 412840 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] i1txrrts6fjha2tky2pw1hax9v7m62q 0 94460 412913 369351 2026-09-17T06:04:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistani man-portable air-defence system}} {{Infobox weapon | is_missile = yes | name = عنزه ميزائل | image = ANZA MK 2.JPG | image_size = 300 | caption = Anza Mk-II | type = [[Man-portable air-defense systems|Man-portable air-defence system (MANPADS)]] | origin = {{پرچم|پاڪستان}} | service = 1989–present | used_by = See [[Anza (missile)#Operators|Operators]] | wars = [[Kargil War]]<br/>[[Libyan civil war (2011)]]<ref name="SASREPORT15" /><br/>[[Syrian Civil War]] | manufacturer = * [[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]]<ref>{{Cite web|url=https://21stcenturyasianarmsrace.com/2018/05/09/dsa-2018-pakistan-dips-its-toes-in-asean/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808144912/https://21stcenturyasianarmsrace.com/2018/05/09/dsa-2018-pakistan-dips-its-toes-in-asean/|url-status=usurped|archive-date=8 August 2020|title=DSA 2018: Pakistan Dips Its Toes In ASEAN|date=8 May 2018|accessdate=8 August 2023}}</ref> * [[Kahuta Research Laboratories|KRL]] (1989–99)<ref name="Global Security">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/pakistan/kahuta.htm|title=Kahuta - Pakistan Special Weapons Facilities|accessdate=2009-02-10|publisher=GlobalSecurity.org| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090214062418/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/pakistan/kahuta.htm| archivedate= 14 February 2009 | url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pakistanidefence.com/Info/wepSysIndex.html|title=Over-View Of Pakistani Weapon Systems|accessdate=2009-02-09|publisher=Pakistani Defence|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028113635/http://www.pakistanidefence.com/Info/wepSysIndex.html|archive-date=2013-10-28|url-status=dead}}</ref> | production_date = 1988<ref name="Report">{{cite web|url=http://www.sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_PAK_94-04.pdf|title=Transfers and licensed production of major conventional weapons|accessdate=2009-02-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090224213025/http://www.sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_PAK_94-04.pdf| archivedate= 24 February 2009 | url-status= live}}</ref> | variants = See ''[[Anza (missile)#Variants|Variants]]'' | spec_label = Anza Mk-II | weight = 16.5 kg <ref name="Data">{{cite web|url=http://www.pakistanidefence.com/PakAirForce/SAM.html|title=PAF Weapons & Missiles|publisher=Pakistani Defence|accessdate=2009-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703061831/http://www.pakistanidefence.com/PakAirForce/SAM.html|archive-date=2007-07-03|url-status=dead}}</ref> | length = 1.44 m | diameter = 7.2 cm | height = | wingspan = | detonation = | filling = 1.42 kg shaped charge <ref name="Data" /> | engine = [[Rocket motor]] | engine_power = | propellant = [[Solid propellant]] | vehicle_range = 500–6000 m | altitude = 30–4000 m | ceiling = | speed = 600+ m/s<ref name="News">{{cite web|url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jdw/jdw021202_1_n.shtml |title=SAM attack on jet reignites old fears |date=2002-12-02 |accessdate=2009-02-09 |publisher=[[Jane's Information Group]] |author=Robin Hughes |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831130040/http://www.janes.com/security/international_security/news/jdw/jdw021202_1_n.shtml |archivedate=August 31, 2007 }}</ref> | guidance = [[Infrared homing]]<ref name="Data" /> | launch_platform = Human, vehicle. | unit_cost = }} '''عنزه''' (<small>Anza</small>) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل انساني ڪلهي تي رکي فائر ڪندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ همنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}</ref> عنزه ميزائل "خان ريسرچ ليبارٽريز" (<small>KRL</small>) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}</ref> ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن، جن ۾ ايم ڪئ (<small>MK-III</small>) ورزن سڀ کان تازو آهي. <ref name="Fact">{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013|archive-date=16 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216183337/http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|url-status=dead}}</ref> هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (<small>Global</small> <small>Industrial Defence Solutions</small>؛ <small>GIDS</small>) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي. The '''Anza''' (عنزہ ''Anza'') is a series of [[shoulder-launched missile weapon|shoulder-fired]], [[MANPAD|man-portable]] [[surface-to-air missile]]s produced by Pakistan. Guided by an [[infrared homing]] seeker, the Anza is used for short range air defence.<ref>{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/news/publish/airforce/MBDA_Spada_2000_Air_Defence_System_for_Pakistan_Air_Force100013326.php |title=MBDA Spada 2000 Air Defence System for Pakistan Air Force |publisher=Defence Talk |accessdate=2009-02-09 |date=2007-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203204801/http://defencetalk.com/news/publish/airforce/MBDA_Spada_2000_Air_Defence_System_for_Pakistan_Air_Force100013326.php |archivedate=3 February 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/03/28/stories/03280002.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205118/http://www.hindu.com/thehindu/2001/03/28/stories/03280002.htm|url-status=dead|archive-date=2012-11-03|title=Pak. testfires missiles|author= B. Muralidhar Reddy|work=[[The Hindu]]|accessdate=2009-02-09|date=2001-03-28}}</ref> The Anza is produced by [[Khan Research Laboratories]] (KRL), being one of the facility's main conventional weapons projects.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/articles/Janes-Electro-Optic-Systems/IICS-Anza-Mk-II-low-altitude-surface-to-air-missile-system-Pakistan.html|title=IICS Anza Mk II low-altitude surface-to-air missile system (Pakistan), Land systems - Air defence - Missiles|date=2008-02-21|accessdate=2009-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603155245/http://articles.janes.com/articles/Janes-Electro-Optic-Systems/IICS-Anza-Mk-II-low-altitude-surface-to-air-missile-system-Pakistan.html|archivedate=2012-06-03|publisher=[[Jane's Information Group]]}}</ref> Development was originally undertaken to eliminate dependence on importing expensive foreign systems.<ref>{{cite web|url=http://www.issi.org.pk/journal/2004_files/no_4/article/5a.htm |title=PAKISTAN DEFENCE PRODUCTION: PROSPECTS FOR DEFENCE EXPORT |accessdate=2009-02-20 |author=Malik Qasim Mustafa |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929145950/http://www.issi.org.pk/journal/2004_files/no_4/article/5a.htm |archivedate=September 29, 2008 }}</ref> Various versions of the Anza are currently in service with the [[Pakistan Army]],<ref name="Inventory" /> with the Mk-III version being the most recent.<ref name="Fact"/> GIDS currently manufactures the Anza.<ref>{{Cite web|url=https://armyrecognition.com/sofex_2018_official_online_show_daily_news/defense_industry_of_pakistan_for_the_first_time_at_sofex_defense_exhibition.html|title=Defense Industry of Pakistan for the first time at SOFEX defense exhibition &#124; SOFEX 2018 Official Online Show Daily News &#124; Defence security military exhibition 2018 daily news category|website=armyrecognition.com|accessdate=8 August 2023}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عنزه ميزائل]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]] jhnfvo8korl7b80adpx187od3l6hvvi 0 94821 412947 412131 2026-09-17T08:45:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412947 wikitext text/x-wiki يهودي (<small>Jews</small>) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون، جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.<ref name="Finkelstein-20012">{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|url=https://archive.org/details/lccn_0965008856|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}</ref><ref name="The Pitcher Is Broken2">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي "اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو". سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي<ref name="Broshi-20012">{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}</ref> ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.<ref>{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|url=https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=[https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus/page/1 1]|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}</ref> يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي. {{short description|none}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Use mdy dates|date=August 2025}} {{Use Oxford spelling|date=August 2025}} [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. <ref>{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}</ref> ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، <ref>{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}</ref> پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. <ref>{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}</ref> يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي <ref>{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}</ref> ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.<ref>{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}</ref> سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.<ref>[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&pg=PA87 "Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity." p. 87.] Eban, Abba Solomon. "Heritage: Civilization and the Jews." Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.</ref> <ref>Dosick (2007), pp. 59–60.</ref> شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. <ref>Mosk (2013), p. 143. "Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland."</ref> <ref>Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. "From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow."</ref> <small>18</small>هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. <small>18</small>هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي. 19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. <ref>{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}</ref> يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.<ref name="jinfo.org2">{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}</ref> سال <small>1933</small>ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو. ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء). اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن. ==جائزو== قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي: # قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (<small>1200 ق.م. کان 586 ق.م.</small>) # ٻيو مندر وارو دور (<small>516 ق.م. کان 70 عيسوي</small>) <ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}</ref> # ربانڪ يا تلمودي دور (<small>70 کان 640 عيسوي</small>)<ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}</ref> # وچين دور (<small>640 کان 1492 عيسوي</small>) # ابتدائي جديد دور (<small>1492-1750 عيسوي</small>) # جديد دور (<small>1750ع کان 20هين صدي</small>) # [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (<small>19 کان 21هين صدي</small>) <imagemap> File:Chronology of Israel eng.png|center|800px default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]] rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]] rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]] rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]] rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]] rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]] rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]] rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]] rect 146 83 266 104 [[First Temple]] rect 286 83 418 103 [[Second Temple]] rect 341 103 392 121 [[Zugot]] rect 393 103 453 121 [[Tannaim]] rect 452 102 534 221 [[Amoraim]] rect 534 102 560 121 [[Savoraim]] rect 559 103 691 121 [[Geonim]] rect 691 102 825 121 [[Rishonim]] rect 825 100 940 120 [[Acharonim]] rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]] rect 957 65 975 121 [[Israel]] rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]] rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]] rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]] rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]] poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]] rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]] rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]] poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]] rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]] rect 356 122 373 135 [[Common Era]] desc none </imagemap> ==قديم اسرائيل== {{Main|يهوديت جي اصل}} ===شروعاتي بني اسرائيل=== {{Main|بني اسرائيل}} [[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]] ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي. [[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]] اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا "يهواه" تي مرڪوز هو.<ref>Mark Smith in "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" states "Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period." (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" (Eerdman's)</ref><ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |url=https://archive.org/details/noothergodsemerg0000gnus |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=[https://archive.org/details/noothergodsemerg0000gnus/page/28 28], 31}}</ref> اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو. جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو "زبردست" آهي ۽ "مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي".<ref name="Dever-2002">{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |url=https://archive.org/details/whatdidbiblicalw0000will |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99</ref> ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي "هڪ بيڪار جستجو" طور ڇڏي ڏنو آهي.<ref name="Dever-2002" /> بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ "تاريخي بنياد" آهي.<ref>For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt.."}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."}}<ref>{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}</ref> آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.<ref>{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |url=https://archive.org/details/fromnomadismtomo0000unse |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}</ref> <ref>Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&pg=PA313 |url-status=live}}</ref> ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. "اسرائيلي" ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}</ref> بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي. === قديم اسرائيل ۽ يهودا === <nowiki>*</nowiki> قديم اسرائيل جي تاريخ ===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون=== {{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }} [[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ "يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه" جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. <ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of "united monarchy" is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called "Israel." |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت <small>900</small> ق.م. کان<ref>{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}</ref> ۽ يهوديه جي بادشاهت <small>700</small> ق.م. کان <ref name="The Pitcher Is Broken">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> موجود هئي. "تل دان اسٽيلئ" (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.<ref>{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}</ref> بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت <small>1037</small> ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، <ref>{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}</ref> جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. <ref>{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}</ref> راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. <ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |url=https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=[https://archive.org/details/forgottenkingdom0000fink/page/65 65]–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref> اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.<ref name="Broshi-2001">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}</ref> يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}</ref> [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]] هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾ ناحوم ۽ زيفانه سان گڏ هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (<small>يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون</small>) ۽ حبقوق شامل آهن. سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.<ref name="Bickerman-2007">{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}</ref> جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.<ref>{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}</ref> هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}</ref> پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.<ref>{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}</ref> سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}</ref> پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ "بابلي قيد" جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.<ref name="Bedford-2001b">{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}</ref> بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Bedford-2001a">{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}</ref> ===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)=== {{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}} [[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.<ref name="Bedford-2001b" /> توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ "ٻيو يسعياه" جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا. ==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير== ===<span class="anchor" id="Post-exilic_period"></span>هخامنشي دور (332 کان 538ع)<!--"Post-exilic period", "Post-Exilic period", "Post-exilic", "Post-Exilic", Postexilic, "Pre-exilic period", "Pre-Exilic period", "Pre-Exilic" and "Pre-exilic" redirect here-->=== [[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]] عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،<ref>''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103</ref> سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.<ref name="Biu.ac.il22">{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}</ref> واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال <small>521</small> ۽ <small>516</small> ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="Biu.ac.il2">{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}</ref>۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or "Judah", and "medinata" the word for province</ref><ref>{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}</ref> همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. <ref>{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}</ref> فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن <small>'''30,000'''</small> جي آبادي ڏيکارن ٿا. <ref>{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|url=https://archive.org/details/lccn_0965008856|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}</ref> آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (<small>539</small> <small>کان 333</small> ق.م يا <small>450-350</small> ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}} ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.<ref>[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman & Todd, pp. 1138–1140</ref> بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا. === Hellenistic period (c. 332–110 BCE) === {{Main|Hellenistic Judaism}} [[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']] In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed. The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]]. === Hasmonean dynasty (110–63 BCE) === {{Main|Hasmonean dynasty}} [[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&nbsp;gm, 12h). "Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews" (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]] Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.<ref name="Atkinson-2016">{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}</ref> The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.<ref>See: *[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312. *Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38. *Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor & Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.</ref> Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.<ref name="Atkinson-2016" /> Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.<ref>Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}} World Civilizations Learning Modules. Washington State University, 1999.</ref> === Roman period (63 BCE – 135 CE) === {{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}} [[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]] Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed "King of the Jews" by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King. After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].<ref>Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}</ref> For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.<ref>Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).</ref> [[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]] [[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]] Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.<ref>Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. "According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.</ref> He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.<ref>{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה"נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}</ref> The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].<ref>Huitink, Luuk. "Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157." ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234</ref> The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].<ref>{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}</ref> The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.<ref>{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}</ref> The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.<ref>{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}</ref><ref>{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}</ref><ref name="Karesh-2006">{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |url=https://archive.org/details/encyclopediaofju0000kare |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}</ref> With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.<ref name="Stemberger-2003">{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &#91;Forts.&#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}</ref> Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.<ref>{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}</ref><ref>{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&q=diaspora+70+ce&pg=PA189}}</ref> The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,<ref name="Karesh-2006" /> while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].<ref name="Stemberger-2003" />[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]] === Diaspora during the Second Temple period === {{Main|Jewish diaspora}} The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.<ref>[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'</ref><ref name="Goodman-2018">{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |url=https://archive.org/details/historyofjudaism0000good_s9x1 |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=[https://archive.org/details/historyofjudaism0000good_s9x1/page/21 21], 232}}</ref> In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],<ref>{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}</ref> though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.<ref>Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.</ref> In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].<ref>Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II</ref> By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia ("[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]" in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].<ref>{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&q=Diaspora+before+70&pg=PA168}}</ref><ref name="Goodman-2018" /> In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת">מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת "עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – "The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty", 1981, p. 95)</ref> a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.<ref name="Kerkeslager-2006" /><ref name="Zeev-2006b" /> The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]]. ==تالمود وارو دور== ===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)=== During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.<ref name="Zeev-2006a">{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}</ref> Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.<ref>{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}</ref><ref>{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}</ref><ref>{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}</ref> Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.<ref name="Zeev-2006a" /> The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],<ref name="Kerkeslager-2006">{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}</ref><ref name="Zeev-2006b">{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}</ref> including the significant and influential community in [[Alexandria]].<ref name="Goodman-2018" /><ref name="Kerkeslager-2006" /> ===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع=== {{Main|بار ڪوخبا بغاوت}} [[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']] From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.<ref name="Eck-2015">{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}</ref> Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.<ref name="Eck-2015" /> The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed "Freedom of Israel" and "For the Freedom of Jerusalem", using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.<ref name="Eck-1999">{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}</ref><ref name="Eck-2015" /> However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.<ref name="Raviv-2021">{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}</ref> Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.<ref name="Raviv-2021" /><ref>{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}</ref><ref>{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: "Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it."</ref> The Romans also suffered heavy losses.<ref name="Eck-1999" /> Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,<ref>Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|<!-- pg=105 --> 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.</ref><ref>{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}</ref> including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.<ref name="Eck-2015" /><ref>H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: "In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature."</ref><ref>Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." {{ISBN|0-89236-800-4}}</ref> Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.<ref>M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143</ref> The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.<ref>{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |url=https://archive.org/details/introductiontose0000grab |date=2010 |publisher=T&T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/introductiontose0000grab/page/78 78] |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}</ref> A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.<ref>{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}</ref> === Late Roman period in the Land of Israel === {{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}} The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.<ref>Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.</ref> The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.<ref>Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.</ref> The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.<ref>See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html "Julian and the Jews 361–363 CE"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html "Julian the Apostate and the Holy Temple"].</ref> Julian's support of Jews caused Jews to call him "Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]".<ref>{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&q=julian&pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}</ref> Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims. In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call "to the great and mighty people of the Jews" which began: "Know that the end of the exile of our people has come!" However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.<ref>Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.</ref><ref>{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}</ref> During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion. In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.<ref>{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&q=Opusculum+de+Persica+captivitate&pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&q=Opusculum+de+Persica+captivitate&pg=PA542 |url-status=live}}</ref> However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko. === Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) === {{Main|History of the Jews in Iraq}} After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million<ref name="Solomon Gryazel">Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.</ref> between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.<ref name="Solomon Gryazel" /> It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from "Geonim", meaning "splendour" in Biblical Hebrew or "geniuses"), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.<ref>''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.</ref> The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today. These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.<ref>[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת "עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)</ref> For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years. One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.<ref name="מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת" /> A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition. === بازنطيني دور (324–638 CE) === يهودي سڄي رومي سلطنت ۾ پڻ پکڙيل هئا، ۽ اهو مرڪزي ۽ اوڀر ميڊيٽرينين ۾ بازنطيني حڪمراني جي دور ۾ گهٽ حد تائين جاري رهيو. بازنطيني سلطنت جي جنگجو ۽ خاص طور عيسائيت ۽ سيزرو-پاپزم يهودين سان سٺو سلوڪ نه ڪيو ۽ سلطنت ۾ ڊائاسپورا يهودين جي حالت ۽ اثر ۾ ڊرامائي طور تي گهٽتائي آئي. يهودين کي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ سرڪاري عيسائي پاليسي هئي ۽ عيسائي قيادت پنهنجي ڪوششن ۾ روم جي سرڪاري طاقت کي استعمال ڪيو. سال <small>351</small>ع ۾ يهودين پنهنجي گورنر، ڪانسٽنٽيس گيلس جي اضافي دٻاءُ جي خلاف بغاوت ڪئي. گيلس بغاوت کي دٻايو ۽ گئليلي علائقي جي وڏن شهرن کي تباهه ڪيو جتي بغاوت شروع ٿي هئي. "ٽزيپوري" ۽ "لد" (ٻن وڏي قانوني اڪيڊمين جي جاءِ) ڪڏهن به بحال نه ٿي سگهي. هن دور ۾، طبرياس ۾ ناسي، هيليل ٻيون، هڪ سرڪاري ڪئلينڊر ٺاهيو، جن ۾ چنڊ جي مهيني ڏسڻ جي ضرورت نه هئي. مهينا مقرر ڪيا ويا ۽ ڪئلينڊر کي يهوديه کان وڌيڪ اختيار جي ضرورت نه هئي. ساڳئي وقت، طبرياس ۾ يهودي اڪيڊمي، يهودي هاناسي جي موت کان پوءِ مطالعي ڪندڙ عالمن جي نسلن پاران تيار ڪيل گڏيل مشناه، برتوت، وضاحت ۽ تشريحون گڏ ڪرڻ شروع ڪيون. متن کي مشنا جي ترتيب مطابق ترتيب ڏنو ويو: مشنا جي هر پيراگراف کان پوءِ ان ۾ مشناه سان لاڳاپيل سڀني تشريحون، ڪهاڻين ۽ جوابن جو هڪ مجموعو هو. هن متن کي يروشلم جي تلمود سڏيو ويندو آهي. يهوديه جي يهودين کي شهنشاهه جولين دي اپوسٽيٽ ​​جي حڪمراني دوران سرڪاري ظلم کان ٿوري مهلت ملي. جولين جي پاليسي رومن سلطنت کي هيلينزم ڏانهن موٽائڻ هئي ۽ هن يهودين کي يروشلم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ترغيب ڏنو. جيئن ته جولين جي حڪمراني صرف سال 361 کان 363ع تائين رهي، يهودي سلطنت تي رومن عيسائي حڪمراني بحال ٿيڻ کان اڳ ڪافي تعمير نه ڪري سگهيا. سال 398ع ۾ سينٽ جان ڪرائسوسٽم جي پيٽر آرخ جي حيثيت سان تقدير سان شروع ٿي، يهودين خلاف عيسائي بيان بازي تيز ٿي وئي؛ هن "يهودين جي خلاف" ۽ "مجسمن تي، هوملي 17" جهڙن عنوانن سان واعظ ڏنا، جن ۾ يوحنا "يهودي بيماري" جي خلاف تبليغ ڪري ٿو.<ref>Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.</ref> اهڙي گرم ٻولي عيسائي بي اعتمادي ۽ وڏين يهودي آبادين، جهڙوڪ [[انطاڪيه|انطاڪيا]] ۽ [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾، جي خلاف نفرت جي ماحول ۾ حصو ورتو. پنجين صدي جي شروعات ۾، شهنشاهه ٿيوڊوسس يهودين مٿان سرڪاري طور تي ظلم کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪجهه فرمان جاري ڪيا. يهودين کي غلام رکڻ، سائناگوگ ٺاهڻ، سرڪاري عهدو رکڻ يا يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ ڪيس هلائڻ جي اجازت نه هئي، يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ شادي کي موت جي سزا قرار ڏنو ويو، جنهن جو مقصد عيسائين کي يهوديت ۾ تبديل ڪرڻ هو. ٿيوڊوسيس يهودي ڪائونسل کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ ناسي جي عهدي کي ختم ڪري ڇڏيو. شهنشاهه جسٽينين جي دور ۾، اختيارين يهودين جي شهري حقن کي وڌيڪ محدود ڪيو ۽ انهن جي مذهبي مراعات کي ختم ڪيو.<ref>Procopius, ''Historia Arcana'', 28</ref> شهنشاهه سائناگوگ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت ڪئي، مثال طور، الاهي عبادت ۾ [[عبراني ٻولي]] جي استعمال کان منع ڪئي ۽ جنهن پابندين جي نافرماني ڪئي انهن کي جسماني سزا، جلاوطني ۽ ملڪيت جي نقصان جي ڌمڪي ڏني وئي.<ref>Nov., cxlvi., February 8, 553</ref> بوريم ۾ يهودين، جنهن ونڊالن جي خلاف مهم ۾ بازنطيني جنرل بيليساريس جي مزاحمت ڪئي، کي عيسائيت قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ انهن جي سائناگوگ کي چرچ ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref>Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2</ref> جسٽينين ۽ سندس جانشين کي يهوديه صوبي کان ٻاهر خدشن جي باوجود، انهن ضابطن کي لاڳو ڪرڻ لاءِ هن وٽ ڪافي فوج نه هئي. نتيجي طور، پنجين صدي هڪ اهڙو دور هو جڏهن، ڪيترن ئي خوبصورت موزائيڪ فرش سان سائناگوگن جي تعمير جي هڪ لهر ٺاهي وئي. يهودين بازنطيني ثقافت جي امير فن جي شڪلن کي اختيار ڪيو. ان دور جي يهودي موزائيڪ ماڻهن، جانورن، مينوراه، جوتش ۽ بائبل جي ڪردارن کي پيش ڪن ٿا. انهن سائناگوگن جي فرشن جون بهترين مثالون بيت الفا (جنهن ۾ ابراهيم پاران پنهنجي پٽ اسحاق جي بدران هڪ فديه سان گڏ هڪ رڍ جي قرباني ڏيڻ جو منظر شامل آهي)، طبرياس، بيت شين ۽ زِپوري ۾ مليون آهن. بازنطيني حڪمراني هيٺ يهودين جو غير يقيني وجود گهڻو وقت برقرار نه رهيو. گهڻو ڪري دور دراز [[عرب جزيري نما]] (جتي يهودين جي وڏي آبادي رهندي هئي) مان [[اسلام]] جي عروج جي ڪري. مسلم خلافت سال 636ع ۾ [[يرموڪ جي جنگ]] ۾ فتح جي ڪجهه سالن اندر بازنطيني ماڻهن کي مقدس سرزمين (يا [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]]، اسرائيل، اردن، لبنان ۽ شام) مان ڪڍي ڇڏيو. ايندڙ صدين ۾ يهودي باقي بازنطيني علائقن کان ڀڄي، اسلامي خلافت ۾ رهائش اختيار ڪيا. [[اناطوليا]] جي يهودين کي زبردستي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ جي شهنشاهه جي ڪجهه ڪوششن کان [[بازنطيني سلطنت]] ۾ يهودي برادري جو قد متاثر نه ٿيو، ڇاڪاڻ ته انهن ڪوششن کي تمام گهٽ ڪاميابي ملي.<ref>[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''</ref> تاريخدان بازنطيني حڪمراني هيٺ ايشيا ڪوچڪ ۾ يهودين جي حيثيت جي تحقيق جاري رکيا آهن. اولهائين يورپ وانگر ان وقت جي مقامي قسم جي ڪنهن به منظم ظلم (نسل ڪشي، سزا، اجتماعي بي دخلي، وغيره) بازنطيني سلطنت ۾ رڪارڊ نه ڪيو ويو آهن. [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي يهودي آبادي جو گهڻو حصو [[سلطان محمد|سلطان محمد فاتح]] پاران شهر جي فتح کان پوءِ به پنهنجي جاءِ تي رهيو.<ref>''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)</ref> <gallery widths="180"> File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''بروڪلين ميوزيم ۾ 6هين جي يادگار "مينوراه"'' File:Beit alfa01.jpg|<small>بيت الفا جي سائناگوگ ۾ 5هين صدي جو هڪ موزائيڪ فرش</small> File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|زيپوري سائناگوگ ۾ پنجين صدي جو موزائيڪ File:Hammat Gader.JPG|<small>حمت گادير سائناگوگ مان هٿ آيل موزائيڪ گذرگاهه</small> (<small>6 هين صدي</small>) </gallery> === ڊاسپورا برادريون === ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال <small>379</small> عيسوي ۾، اتي پهريون سائناگوگ سال <small>1668ع</small> ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.<ref>Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18</ref> شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.<ref>{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}</ref> ==وچين دور== ===اسلامي دور=== [[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري<ref>{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}</ref>]] سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.<ref>Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})</ref>عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).<ref name="Bashan-20072">{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}</ref> يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (<small>نست</small><small>اروت دي-راو شمعون بار يوحائي</small>) کيس "بني اسرائيل جي دوست" طور حوالو ڏئي ٿو.<ref name="Bashan-20073">{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}</ref> عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، <ref name="Joseph E. Katz-20012">{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}</ref> يهودي "سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن" طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="Joseph E. Katz-20013">{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}</ref> پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.<ref>Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.</ref> هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي "شان" يا "جينيئس") انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (<small>Poll</small> <small>Tax</small>) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو. جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.<ref>[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}</ref> === اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) === <nowiki>{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}</nowiki> [[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو. === Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) === {{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}} The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed. A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.<ref name="Sephardim Archived September 7">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.</ref><ref>Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}</ref> According to [[Bernard Lewis]]: {{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.<ref>Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''</ref>|}} 'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].<ref name="Sephardim Archived September 7" /> During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants. The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities. === Jews and the Crusades (1099–1260) === {{Main|History of the Jews and the Crusades}} {{See also|Siege of Jerusalem (1099)}} [[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]] Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.<ref name="Malamat-1976">{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}</ref> Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}</ref> This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.<ref>{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}</ref> Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}</ref> Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.<ref name="Malamat-1976" /> The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}</ref> In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.<ref name="Malamat-1976" /> In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).<ref name="Joseph E. Katz-2001">{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}</ref> At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.<ref name="Joseph E. Katz-2001" /> During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.<ref name="Joseph E. Katz-2001" /> [[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the "great, holy house".<ref>Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3</ref> Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]]. In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated "Zionide" (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}} === Mamluk period (1260–1517) === [[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]]. Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.<ref>{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}</ref> There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.<ref>{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}</ref> He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land. ==== Spain, North Africa, and the Middle East ==== {{Main|History of the Jews in Spain}} {{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}} [[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300<ref>[https://lccn.loc.gov/2021667534]</ref>]] During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.<ref>Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.</ref> During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}</ref> During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.<ref>[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=66&Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=66&Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}</ref> Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}</ref><ref>Kraemer, Joel L., "Moses Maimonides: An Intellectual Portrait," ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)</ref>{{better source needed|date=May 2022}} === Europe === {{Main|History of European Jews in the Middle Ages}} [[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]<ref>{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}</ref>]] According to [[James P. Carrol]], "Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million."<ref>Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26</ref> Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}</ref> These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}} The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.<ref name="Norman F" /> The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.<ref>{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}</ref> Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].<ref name="Norman F">Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29</ref> After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}</ref> As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england "England"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)</ref> Jews became imperial{{-"}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-"}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities. Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];<ref>{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}</ref> in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]]. In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.<ref>{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}</ref><ref>The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297</ref> === Expulsions of the Jews of Spain and Portugal === {{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}} [[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]] [[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]] [[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]] [[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]] Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.<ref>European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)</ref> As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England. The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.<ref>The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81</ref> Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.<ref>The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144</ref> ==ابتدائي جديد دور== Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were "modernized" and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by "highly atypical, Germanized Jewish intellectuals". Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.<ref>{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}</ref> At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah. In the 1990s, the concept of the "[[Port Jew]]" has been suggested as an "alternate path to modernity" that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.<ref name="Fry-2002">{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |date=April 9, 2023 }}</ref> === Court Jews === [[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''. Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction. From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}} === Port Jews === The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered "the earliest modern Jews". According to Fry, Port Jews frequently arrived as "refugees from the Inquisition" and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.<ref name="Fry-2002" /> Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were "valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived".<ref>Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47</ref> Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a "reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities". From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.<ref>Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010</ref> === Ottoman Empire === {{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}} During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].<ref>Charles Issawi & Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)</ref> At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577. Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum: <blockquote>It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.<ref>G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.</ref></blockquote> === Russia, Poland, and Eastern Europe === {{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}} {{expand section|date=October 2025}} In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s. With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves. === European Enlightenment and Haskalah (18th century) === [[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]] During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]]. Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided. At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance. At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789: <blockquote>We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...</blockquote> === Hasidic Judaism === {{See also|Mitnagdim}} [[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]] [[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}} ==اڻويهين صدي== [[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]] Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.<ref name="encyclopedia.ushmm.org">[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]</ref><ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]</ref><ref>[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]</ref><ref>[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]</ref> [[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]] Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.<ref name="encyclopedia.ushmm.org"/> For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.<ref>[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]</ref> The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.<ref name="Economic Life">[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]</ref> The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.<ref name="encyclopedia.ushmm.org"/><ref>[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]</ref><ref>[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]</ref> During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]]. ==ويهين صدي== ===جديد صيهونيت=== [[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].<ref>{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}</ref>]] During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the "[[Hovevei Zion]]" movement. Later on, the "[[Bilu (movement)|Bilu]]" movement established many other settlements in Palestine. The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews. After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a "National Home" from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]]. In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government. New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]]. Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im. These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence. Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority. ===Jews in Europe and the United States after World War I === [[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]] The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.<ref name="Economic Life"/> Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.<ref>{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}</ref> Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.<ref name="jinfo.org">{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}</ref> === The Holocaust === {{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}} [[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]] In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union. In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]]. The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine. === The establishment of the State of Israel === {{Main|History of Israel (1948–present)}} {{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}} {{History of Israel}} In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.<ref>Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.</ref> The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}} On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}} In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]]. Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]]. Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people. ==ايڪويهين صدي== Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada. The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.<ref>Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml "A Jewish revival in Birobidzhan?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.</ref> The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.<ref>Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&cid=84435&NewsType=80052 "From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&cid=84435&NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.</ref> [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, "support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations".<ref>[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 "Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.</ref> The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.<ref>[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 "Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.</ref> The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.<ref>{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}</ref> The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.<ref>{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}</ref> As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.<ref>{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}</ref> On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.<ref>{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}</ref> The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.<ref>{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[يهوديت]] * [[اسلام ۾ ابراهيم]] * [[يعقوب عليہ السلام]] * [[عيسيٰ عليه السلام]] * [[توريت]] * [[فلسطين]] * [[يروشلم]] * [[اسرائيل]] * [[فلسطين جي رياست]] * [[غزه نسل ڪشي]] * [[يهوديت جي تاريخ]] * [[فلسطين جي تاريخ]] * [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] * [[يهودي تاريخ جو وقت]] * [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] * [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]] ==نوٽ== {{Reflist|30em}} ===حوالي جا لکت=== * {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}} * {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}} * {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}} * {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}} * {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}} * {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}} * {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}} *{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}} * {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |url=https://archive.org/details/inheritingabraha0000jond |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}} * {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}} * {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}} * {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}} * {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}} * {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}} * {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}} * {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |date=October 21, 2020 }} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}} ==ڪتابيات== * {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}} * {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}} * {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}} * Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015). * Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].'' * [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013). * Fireberg, H., Glöckner, O., & Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}} * Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]] * Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow] * Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe. * {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |url=https://archive.org/details/jewinmodernworld0000unse_x8f4 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}} * [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.) * [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC |plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge. * Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013). * Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history. * Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow] * {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}} * {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}} === France === * Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/ excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online] * Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996). * Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p. * Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014). * Debré, Simon. "The Jews of France." ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free] * Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996) * Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/ excerpt and text search] * Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow] * Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003) * Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }} === Russia and Eastern Europe === * Brinkmann, Tobias. (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press. * Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) "Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes." ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673 online] * [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press. * [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''. * Kushkova, Anna. (2025) "From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined." ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&context=jewishfolklore online] * Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013) * Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) "Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile." ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199 online] * Schapiro, Leonard. "The role of the Jews in the Russian revolutionary movement." ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328 online] * Shumsky, Dmitry. (2025) "Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953." ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. * {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |url=https://archive.org/details/jewishrootsinpol00wein_0 |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}} * {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |url=https://archive.org/details/jewishrootsinukr0000wein |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}} * Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001). === United States === {{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} <!-- "none" is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --> {{Use mdy dates|date=August 2025}} {{Use Oxford spelling|date=August 2025}} [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]] {{Jews and Judaism sidebar|history}} {{history of religion|religions}} [[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].<ref name="Finkelstein-2001">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |url=https://archive.org/details/lccn_0965008856 |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}</ref><ref name="The Pitcher Is Broken"/> The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning "he who struggles with God". The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},<ref name="Broshi-2001"/> and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.<ref>{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |url=https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=[https://archive.org/details/judahinneobabylo0000faus/page/1 1] |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}</ref> Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]]. After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].<ref>{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}</ref> After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],<ref>{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}</ref> but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.<ref>{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}</ref> The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],<ref>{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}</ref> and the expulsion of many Jews.<ref>{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}</ref> The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].<ref>[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&pg=PA87 "Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity." p. 87.] Eban, Abba Solomon. "Heritage: Civilization and the Jews." Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.</ref><ref>Dosick (2007), pp. 59–60.</ref> The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].<ref>Mosk (2013), p. 143. "Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland."</ref><ref>Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. "From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow."</ref> The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society. In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.<ref>{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}</ref> The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.<ref name="jinfo.org">{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}</ref> In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]]. Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Jewish history}} * [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260428211413/http://jewishhistory.huji.ac.il/ |date=April 28, 2026 }}. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem. * [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801065943/http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm |date=August 1, 2014 }} The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem * [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica * [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts * [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel]. * [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History] * [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE]. * [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period]. * [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects]. * [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables]. * [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history]. * [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history]. * Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}} * [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History] * [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust] * [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=1&ArticleID=29 "Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&Volume=36&Issue=1&ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society * [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein * [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history] * [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South] {{Authority control}} [[زمرو:يهودين جي تاريخ]] [[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] [[زمرو:يهودي نسلي گروهه]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]] [[زمرو:نسلن جي تاريخون]] [[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]] l4mvjsuo6tyssh7d0jao2vizyirppo2 14 97823 412835 380713 2026-09-16T14:21:44Z Memon2025 21315 /* */ 412835 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] me20ay7816dkzfvvqphkcglyqgf22lj 412842 412835 2026-09-16T14:28:19Z Memon2025 21315 412842 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] hit8g9xtclkkyk6m4lz34cam8ieyp32 0 99182 412961 388466 2026-09-17T09:10:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412961 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏکڻ ڪوريا جو ٽيليويزن ۽ فلمي اداڪار}} {{Infobox person | name = پارڪ جي-اِل | image = Park Ji-Il from acrofan.jpg | caption = | birth_date = {{birth year and age|1960|9}} | birth_place = [[بوسان ميٽروپوليٽن شهر]]، ڏکڻ ڪوريا | alma_mater = [[چُنگ-آنگ يونيورسٽي]] | education = ٿيئٽر مطالعي جي اسڪول مان گريجوئيٽ | occupation = {{hlist|فلمي اداڪار|ٿيئٽر اداڪار}} | years_active = 1995–هاڻوڪو | agent = S Y & T | children = | module = {{Infobox Korean name/auto|child=yes|headercolor=transparent | hangul = 박지일 | hanja = }} }} '''پارڪ جي-اِل'''[Park Ji-il ] (ڪوريائي: 박지일، پيدائش: سيپٽمبر 1960ع)<ref>{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il.php|title=Park Ji-il (박지일)|access-date=March 21, 2022|website=[[HanCinema]]}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جو ٿيئٽر، فلم ۽ ٽيليويزن اداڪار آهي. هو مختلف ٽي وي سلسلن ۽ فلمن ۾ پنهنجي معاون ڪردارن جي ڪري مشهور آهي.<ref name="profile:daum">{{Cite web|url=https://100.daum.net/encyclopedia/view/33XXXXX19121|title=박지일 Park Ji-il|website=Daum|access-date=March 21, 2022}}</ref> سندس وڌيڪ مشهور ڪمن ۾ 2011ع جو ٽيليويزن سلسلو ''[[دي ٿورن برڊز]]''، 2013ع جي سنسني خيز فلم ''[[دي سسپيڪٽ (2013ع ڏکڻ ڪوريائي فلم)|دي سسپيڪٽ]]'' ۽ 2017ع جو تاريخي ڊراما سلسلو ''[[دي ريبل (ڏکڻ ڪوريائي ٽي وي سلسلو)|دي ريبل]]'' شامل آهن. هو 75 کان وڌيڪ ٽي وي سلسلن، اسٽيج ڊرامن ۽ فلمن ۾ ڪم ڪري چڪو آهي، جن ۾ 2020ع جي سياسي ڊراما فلم ''[[دي مين اسٽينڊنگ نيڪسٽ]]'' پڻ شامل آهي. 2022ع ۾ هن ٽي وي سلسلي ''[[آرٽيفيشل سٽي]]'' ۾ اداڪاري ڪئي، ۽ ان ئي سال هو ''[[ٽريسر (ٽي وي سلسلو)|ٽريسر]]'' ۽ ''[[ٿرٽي نائن]]'' ۾ پڻ نظر آيو.<ref name="film1:han">{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Jung_Hee-tae-filmography.html?p=1|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 1|website=[[HanCinema]]|access-date=March 21, 2022}}</ref> ==تعليم== {{Small|ذريعو:}}<ref name="profile:daum" /> * بوسان ڪمرشل هاءِ اسڪول مان فراغت حاصل ڪئي * [[ڊونگ-آ يونيورسٽي]] مان اڪائونٽنگ ۾ بيچلر ڊگري * [[چُنگ-آنگ يونيورسٽي]] جي اسڪول آف ڊراما مان گريجوئيٽ ==فلمي فھرست== ===فلمون=== {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! عنوان ! ڪردار ! class="unsortable" | نوٽس ! class="unsortable" |{{Abbr|حوالو|حوالا}} |- | 1995 || ''ماءِ ڊيئر ڪِم-هونگ'' || ڪِم گي-رِم | |rowspan=7|<ref name="film5:han">{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=5|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 5 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 21, 2022}}</ref> |- | 1998 || ''اي پرامِس'' || جانگ وو-شِن | |- | rowspan="3" | 1999 || ''[[شِري (فلم)|شِري]]'' || | |- | ''[[نوويئر ٽُو هائيڊ (1999ع فلم)|نوويئر ٽُو هائيڊ]]'' || | |- | ''[[هيپي اينڊ (1999ع فلم)|هيپي اينڊ]]'' || بئنڪ ڪلارڪ | |- | 2000 || ''[[دي فاؤل ڪنگ]]'' || | |- | 2002 || ''[[چي-هوا-سيون]]'' || ڪواڪ سونگ-مِن | |- | 2008 || ''[[پورٽريٽ آف اي بيوٽي]]'' || سِن هان-پيونگ | |rowspan=2|<ref name="film4:han">{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=4|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 4 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 22, 2022}}</ref> |- | rowspan="3" | 2013 || ''[[ڪميٽمينٽ (2013ع فلم)|ڪميٽمينٽ]]'' || قومي انٽيليجنس جو ڊائريڪٽر | |- | ''[[دي سسپيڪٽ (2013ع ڏکڻ ڪوريائي فلم)|دي سسپيڪٽ]]'' || ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر سونگ | |rowspan=3|<ref name="film3:han">{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=3|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 3 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 21, 2022}}</ref> |- | ''[[وي بيڪ هوم (2013ع فلم)|وي بيڪ هوم]]'' || پوليس آفيسر لي سو | |- | 2016 || ''[[دي نيٽ (2016ع فلم)|دي نيٽ]]'' || ايگزيڪيوٽو | |- | rowspan="3" | 2017 || ''[[آرڊينري پرسن]]'' || جنرل مئنيجر لي | |rowspan=5|<ref name="film2:han">{{Cite web|url=https://www.hancinema.net/korean_Park_Ji-il-filmography.html?p=2|title=Park Ji-il (박지일) - Filmography, Page 2 |website=[[HanCinema]] |access-date=March 22, 2022}}</ref> |- | ''[[دي فورٽريس (2017ع فلم)|دي فورٽريس]]'' || نائب چيف عالم | |- | ''[[برادرز اِن هيون]]'' || ڊائريڪٽر پارڪ | |- | rowspan="2" | 2018 || ''لائيو اگين، لوو اگين'' || نمائندو ڪِم | |- | ''[[دي پرنسيس اينڊ دي ميچ ميڪر]]'' || يون هيون | |- | 2019 || ''اسپرنگ اگين'' || هو-مِن جو والد | |rowspan=3|<ref name="film1:han" /> |- | rowspan="2" | 2020 || ''اوڪي! ميڊم'' || نارٿ پول | |- | ''[[دي مين اسٽينڊنگ نيڪسٽ]]'' || ڪِم گي-هون | |- |} ===ٽيليويزن سلسلا=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #a8a8a8;" |- ! style="background:#6A5ACD; color:white;" | سال ! style="background:#6A5ACD; color:white;" | عنوان ! style="background:#6A5ACD; color:white;" | ڪردار ! class="unsortable" style="background:#6A5ACD; color:white;" | نوٽس ! class="unsortable" style="background:#6A5ACD; color:white;" | حوالو |- | 2001 | ''[[پيانو (ٽيليويزن سلسلو)|پيانو]]'' || || |<ref name="film5:han" /> |- | rowspan="2" | 2004 | ''[[سويٽ 18]]'' || هيوڪ-جون جو چاچو || |rowspan=6|<ref name="film4:han" /> |- | ''[[توجي، دي لينڊ]]''|| چوئي چي-سو - چوئي چام-پان || |- | rowspan="2" | 2006 | ''[[گڊباءِ سولو (ٽيليويزن سلسلو)|گڊباءِ سولو]]''|| يونگ-سڪ جو مڙس || |- | ''[[ڏي جو-يونگ (ٽيليويزن سلسلو)|ڏي جو-يونگ]]''|| بو جي-گوانگ || |- | rowspan="2" | 2009 | ''[[ايمپريس چونچو]]''|| ڪِم شِم-اوم || |- | ''[[اسٽائل (ٽيليويزن سلسلو)|اسٽائل]]''|| لي سڪ-چانگ || |- | 2011 | ''[[دي ٿورن برڊز (2011ع ٽيليويزن سلسلو)|دي ٿورن برڊز]]'' || چوئي جونگ-دال|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002079873 |title=종영 '가시나무새', 한혜진·김민정 화해 '해피엔딩' |trans-title='Thorn Bird', Han Hye-jin and Kim Min-jung reconciliation 'Happy Ending' |author=Moon Wan-sik |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=May 5, 2011|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="3" | 2012 | ''[[12 سائنز آف لو]]''|| چان-سنگ || || |- | ''[[لو رين]]''|| ڪِم چانگ-مو || || |- | ''گھوسٽ''|| ڊائريڪٽر مون|| || |- | rowspan="2" | 2013 | ''[[دي وائرس (ٽيليويزن سلسلو)|دي وائرس]]''|| ڊائريڪٽر مون|| || |- | ''[[ايمپائر آف گولڊ]]''|| ڪانگ هو-يون|| ||<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/213/0000364501 |title='황금의제국' 이요원, 박지일 정체 폭로하며 김미숙 뒤통수 |trans-title='Empire of Gold' Lee Yo-won, Park Ji-il's identity revealed and Kim Mi-sook's back |author=Ha Su-na |work=TV Report|publisher=[[نيور]]|date=August 21, 2013|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="3" | 2014 | ''[[جيونگ دو-جيون (ٽيليويزن سلسلو)|جيونگ دو-جيون]]''|| [[يي سيڪ]]|| || |- | ''[[ايمرجنسي ڪپل]]'' | يون سونگ-گِل|| | |- | ''[[دي گريٽسٽ ميريج]]'' | سيو هوئي-پيونگ|| | |- | rowspan="7" | 2015 | ''[[هوگوز لو]]'' | بيون ڪانگ-سي|| | |- | ''[[دي جِنگبيروڪ: اَ ميموائر آف اِمجن وار]]'' | گوبونگ سونگ اِڪ-پِل|| |<ref>{{Cite news|url=https://m.newsen.com/news_view.php?uid=201502220214487410 |title=[결정적장면]'징비록' 박지일, 정적 류성룡 앞 광기 웃음 |trans-title= [Decisive Scene] Ji-il Park of 'Jingbirok', mad laughter in front of static Ryu Seong-ryong|author=Kim Min-ji |work=Newsen|date=February 22, 2015|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[اسپلينڊڊ پوليٽڪس]]'' | ڪِم جي-نام|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/076/0002725208 |title='화정' 정명공주-광해군-영창대군, 대립구도 한눈에 들어오는 인물관계도 보니... |trans-title='Hwajeong' Princess Jeongmyeong-Gwanghae-gun-Youngchangdaegun, Daejeon-gu also saw the character relationship at a glance... |author=Oh Hwan-hee |work=[[اسپورٽس چوسن]]|publisher=[[نيور]]|date=April 26, 2015|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[دي اسڪالر هو واڪس دي نائيٽ]]'' | ڪِم سونگ-يول جو والد|| مهمان ڪردار | |- | ''[[اسيمبلي (ٽيليويزن سلسلو)|اسيمبلي]]''|| اوه سي-چانگ || خصوصي شرڪت || |- | ''[[لاسٽ (ٽيليويزن سلسلو)|لاسٽ]]''|| || || |- | ''[[دي وليج: آچياراز سيڪريٽ]]''|| پارڪ چون-سِڪ || || |- | rowspan="3" | 2016 | ''[[هيپي هوم (ٽيليويزن سلسلو)|هيپي هوم]]'' || لي سيوڪ-هو|| |<ref>{{Cite news|author= Yoo Ji-hoon|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/057/0000944940 |title='가화만사성' 박지일, 유현기에 "이상우 데리고 와달라" 부탁 |trans-title='Everything in Love' Park Ji-il and Yoo Hyun-gi ask, "Please bring Lee Sang-woo to me" |work=[[ميئل براڊڪاسٽنگ نيٽ ورڪ]]|via=[[نيور]]|date=April 16, 2016|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[دي رايل گيمبلر]]''|| لي اِ-ميونگ || || |- | ''[[انٽرٽينر (ٽيليويزن سلسلو)|انٽرٽينر]]''|| || || |- | 2016–2017 | ''[[دي ليجنڊ آف دي بلو سي]]'' || مئنيجر نام|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002577578 |title='푸른바다' 이민호, 전지현 지키기 돌입..박지일 실마리 되나 |trans-title='Blue Sea' Lee Min-ho, Jeon Ji-hyun start protecting.. Is there a clue to Park Ji-il? |author= Yoon Sang-geun|work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=December 15, 2016|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="6" | 2017 | ''[[گڊ مئنيجر]]'' || شعبي جو سربراهه چوئي اِڪ-جونگ|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/312/0000247180 |title= '김과장' 박지일, 준호 잡으러 왔다...'긴장감 UP'|trans-title='Chief Kim' Park Ji-il, came to catch Jun-ho... 'Tension UP' |author=Hyun Ji-min |work=Ten Asia|publisher=[[نيور]]|date=March 23, 2017|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[دي ريبل (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|دي ريبل]]'' || لي سي-جوا|| |rowspan=4|<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/112/0002969425 |title=박지일, MBC '돈꽃' 출연 확정...차기 대권주자 役(공식) |trans-title= Park Ji-il confirmed to appear in MBC's 'Money Flower'... Next presidential nominee 役 (official)|author=Jang Woo-young|work=[[هيرلڊ پاپ]]|publisher=[[نيور]]|date=October 17, 2017|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[ڊيوئل (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|ڊيوئل]]'' || پارڪ سان-يونگ|| |- | ''[[هوسپيٽل شپ (ٽيليويزن سلسلو)|هوسپيٽل شپ]]'' || سيول جي-چان|| |- | ''[[مني فلاور]]'' || نا گي-چُل|| |- | ''[[لائيو اپ ٽو يور نيم]]'' || چونگ وادا|| | |- | rowspan="6" | 2018 | ''[[ڪوئين آف مسٽري 2]]'' || ڪانگ بو-گڪ|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002694137 |title=[★밤TView]'추리2' 권상우, 박지일 설계로 이다희 살해범 누명 |trans-title=[★Night TView] 'Mystery 2' Kwon Sang-woo, Park Ji-il's design and Lee Da-hee murderer framed |author=Lee Hyun-kyung |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=April 19, 2018|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- |''[[لائيو (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|لائيو]]''|| هان جيونگ-او جو حياتياتي والد|| خصوصي شرڪت | |- | ''[[پارٽنرز فار جسٽس]]'' || پيو يو-سونگ|| سيزن 1 | |- | ''[[لو ٽو دي اينڊ]]'' || يون سانگ-مِن|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/213/0001062743 |title='끝까지 사랑' 박지일 사망... 홍수아 죄책감 느꼈다 |trans-title='Love to the end' Park Ji-il died... Hong Soo-ah felt guilty |author=Lee Hye-mi |work=TV Report|publisher=[[نيور]]|date=October 5, 2018|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[دي ٿرڊ چارم]]'' || جون-يونگ جو والد|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000017837 |title=박지일 '부드러운 미소~' [포토엔HD] |trans-title=Park Ji-il 'soft smile~' [Photon HD] |author= Yoo Yong-joo|work=Newsen|publisher=[[نيور]]|date=November 17, 2018|access-date=March 22, 2022 |language=ko}}</ref> |- | ''[[ويئر اسٽارز لينڊ]]'' || سيو اِن-وو جو والد (بي گهر ماڻهو)|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/312/0000355508 |title=헤어나올 수 없는 마력의 '여우각시별', 후반부 관전포인트 셋 |trans-title='Fox Stars' of magical power that cannot be escaped, three observation points in the second half |author=Kim Ji-won |work=Ten Asia|publisher=[[نيور]]|date=October 30, 2018|access-date=March 23, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[ٽچ يور هارٽ]]'' || ڪون جَي-بوڪ|| خصوصي شرڪت |<ref>{{Cite news|url=http://www.kookje.co.kr/mobile/view.asp?gbn=v&code=0500&key=20190308.99099003031 |title='진심이 닿다' 박지일 특별출연 '이동욱 아버지로 등장' |trans-title='Touch the truth' Park Ji-il special appearance 'Lee Dong-wook's father' |author= Lee Young-sil |work=Kukje Newspaper|date=March 8, 2019|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[نوڪدو فلاور]]'' || سونگ بونگ-گِل|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002787325 |title='녹두꽃' 박지일X김상호, 첩자로 몰려 수감.."적과 연통" |trans-title='Mung Bean Flower' Park Ji-il X Kim Sang-ho, imprisoned as a spy.. "Communication with the enemy" |author=Moonsol |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=May 31, 2019|access-date=March 23, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="4" | 2020 | ''[[مني گيم (ٽيليويزن سلسلو)|مني گيم]]'' || ڪِم هو-جونگ|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0002841096 |title='머니게임' 고수, 박지일과 손잡고 이성민 몰아내기 시작[별별TV] |trans-title='Money Game' Go Soo, Park Ji-il and Park Ji-il start to drive out Lee Seong-min [Byulbyeol TV] |author=Eun-song Jang |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=February 5, 2020|access-date=March 23, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[دي گيم: ٽوورڊز زيرو]]'' || نام وو-هيون|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/421/0004459885 |title=[RE:TV] '더 게임' 임주환, 박지일 고백에 분노+고함...때늦은 사과 |trans-title=[RE:TV] 'The Game' Im Joo-hwan, Park Ji-il's confession furious + shouting... a late apology |author= Park Ha-na|work=News1|publisher=[[نيور]]|date=February 13, 2020|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[فارسٽ (ٽيليويزن سلسلو)|فارسٽ]]'' || جونگ بيونگ-هيوڪ|| |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/112/0003277163 |title='포레스트' 박지일, 조보아에게 "부모님 찾아뵐 때 되지 않았냐" 권유 |trans-title='Forest' Park Ji-il, Jo Bo-ah "Isn't it when I met my parents?" |author=Lee Young-won |work=[[هيرلڊ پاپ]]|publisher=[[نيور]]|date=March 11, 2020|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | ''[[هائو ٽو باءِ اي فرينڊ]]'' || || | |- | 2020–2021 || ''[[ڊيليڊ جسٽس]]'' || ڪِم بيونگ-ڊي || ||<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/144/0000703870 |title='날아라 개천용' 기득권 쥔 정웅인→박지일, 권상우×배성우 흔들 반격 카드? |trans-title='Fly Gaecheon Dragon' Jung Woong-in, who holds the vested interests, → Park Ji-il, Kwon Sang-woo × Bae Seong-woo shaking counterattack card? |author=Park Hyun-sook |work=Sports Trend |publisher=[[نيور]]|date=December 2, 2020 |access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | 2021 | ''[[ون دي وومن]]'' || هان ڪانگ-سِڪ|| |<ref>{{Cite news |url=http://m.isplus.joins.com/news/article/article.aspx?total_id=24160772 |title=종영 향해 달려가는 '원 더 우먼', 순간 최고 시청률 20.6% |trans-title='One the Woman' rushes towards the end, the highest rating at the moment is 20.6% |author=Park Jeong-sun |work=Daily Sports |date=October 31, 2021 |access-date=March 22, 2022 |language=ko }}{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 2021–2022 | ''[[آرٽيفيشل سٽي]]'' || مِن سيونگ-سِڪ | |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/108/0003021013 |title='공작도시' 수애, 1인 시위부터 오토바이 사고까지 완벽 조작[종합] |trans-title='Peacock City' Soo Ae, perfect manipulation from one-man protests to motorcycle accidents [Comprehensive] |author=Lee Kyung-ho |work=Star News|publisher=[[نيور]]|date=January 14, 2022|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="2" | 2022 | ''[[ٽريسر (ٽيليويزن سلسلو)|ٽريسر]]'' || بيڪ سيونگ-ريونگ | |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=213&aid=0001204308|title=첫방 '트레이서' 임시완, '돈튀호테'→구린 돈 터는 독한 놈으로...국세청 입성 [종합]|trans-title=Im Si-wan of 'Tracer' in the first episode, 'Don't Hughote' → As a venomous guy with dirty money... Entry into the National Tax Service [General]|author=Kim Eun-jung|work=TV Report |publisher=[[نيور]]|date=January 7, 2022 |access-date=March 21, 2022 |language=ko}}</ref> |- | ''[[ٿرٽي نائن]]'' || پروفيسر چا يو-هيوڪ | |<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/609/0000543558 |title='서른 아홉' 손예진, 1년 안식년 갖는 이유 "공황장애"[결정적장면] |trans-title='Thirty-nine' Son Ye-jin, the reason for having a one-year sabbatical “panic disorder” [decisive scene] |author=Seo Yuna |work=Newsen|publisher=[[نيور]]|date=February 18, 2022|access-date=March 21, 2022|language=ko}}</ref> |- | rowspan="2" |2023 |''[[ايجنسي (ڏکڻ ڪوريائي ٽيليويزن سلسلو)|ايجنسي]]'' |چو مون-هو | |<ref>{{Cite web |title=[대행사] 등장인물소개 |url=https://tv.jtbc.co.kr/cast/PR10011543/5 |access-date=January 1, 2023 |website=[[جي ٽي بي سي]] |language=ko}}</ref> |- |''[[ڊي لائيٽفلي ڊيسيٽ فل]]'' |شِن گي-هو | | |} ===ناٽڪ=== {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! عنوان ! مقامي عنوان ! ڪردار ! class="unsortable" | نوٽس |- | 2004 || ''ماما ميا'' || 맘마미아 || بل |rowspan=3|<ref name="details:playdb">{{Cite web|url=https://m.playdb.co.kr/Artist/PlayList/2020 |title= 박지일: 연극배우|trans-title= پارڪ جي-اِل: ناٽڪ اداڪار جون پيشڪشون|website= Play DB|access-date= March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | 2004 || ''سمنڊ ۽ سج'' || 바다와 양산 || |- | 2005 || ''لِٽل شاپ آف هورس'' || 리틀샵 오브 호러스 || موسيقي ناٽڪ (اورِن) |- | 2016 || ''غم جو گيت'' || 슬픔의 노래 || پارڪ وون-هيونگ ||<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/421/0002361694?sid=103 |title= '남명렬·박지일' 연기 대결...연극 '슬픔의 노래' 28일 개막|trans-title='نام ميونگ-ريونگ ۽ پارڪ جي-اِل' جي اداڪاريءَ جو مقابلو... ناٽڪ 'غم جو گيت' 28 تاريخ تي شروع ٿيندو|author=Park Jeong-hwan |work= News1|publisher=[[Naver]]|date=October 28, 2016|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | 2017 || ''يتيم'' || 오펀스 || هيرالڊ ||<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/312/0000515084 |title=연극 '오펀스' 한국의 알파치노 박지일 "연기 스펙트럼에 새로운 빛깔 하나 추가" |trans-title= ناٽڪ 'يتيم'، ڪوريا جو ال پاچينو پارڪ جي-اِل: "اداڪاريءَ جي دائري ۾ هڪ نئون رنگ شامل ڪيو"|author=Jeong Da-hoon |work=Seoul Economic Daily|publisher=[[Naver]]|date=September 23, 2017|access-date=March 22, 2022|language=ko}}</ref> |- | 2018 || ''من سائي روم – ڪرسچنز'' || 민새롬 - 크리스천스 || پال (پادري) ||<ref name="details:playdb" /> |- | 2021 || ''اينجلز اِن آمريڪا – حصو پهريون'' || 엔젤스 인 아메리카 || rowspan=2|راءِ مارڪس ڪوهن || ''[[Angels in America]]'' جو نمائندي ڪم<ref name="park:theater1">{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0010871971?sid=103 |title= [인터뷰]박지일 "배우 된 아들과 같은 무대 설레면서 비현실적" |trans-title= [انٽرويو] پارڪ جي-اِل: "اداڪار بڻيل پٽ سان هڪ ئي اسٽيج تي هجڻ دلچسپ ۽ غير حقيقي لڳي ٿو"|author= Kang Jin-ah |work=[[Newsis]] |publisher=[[Naver]]|date=December 6, 2021|access-date= March 21, 2022 |language=ko}}</ref> |- | 2022 || ''اينجلز اِن آمريڪا – حصو ٻيون: پيريسٽرائيڪا'' || 엔젤스 인 아메리카-파트 투 : 페레스트로이카 ||<ref>{{Cite news|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0011061706?sid=103 |title= 국립창극단, 확진자 나와 '리어' 개막 연기...17일→22일로 |trans-title= قومي چانگ گُڪ ڪمپني ۾ متاثر شخص نڪرڻ سبب 'ليئر' جي شروعات ملتوي... 17 کان 22 تاريخ تائين|author= Kang Jin-ah |work=[[Newsis]] |publisher=[[Naver]]|date=March 14, 2022|access-date= March 21, 2022 |language=ko|quote= اداڪار جونگ ڪيونگ-هو ۽ پارڪ جي-اِل سميت سمورا فنڪار هن ۾ شامل آهن.}}</ref> |- | 2022–2023 || ''يتيم'' || 오펀스 || هيرالڊ | <ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=003&aid=0011454671|author=Kang Jin-ah|title=젠더 프리 캐스팅 연극 '오펀스', 남명렬·박지일·추상미 합류|trans-title= جينڊر-فري ڪاسٽنگ واري ناٽڪ 'يتيم' ۾ نام ميونگ-ريونگ، پارڪ جي-اِل ۽ چو سانگ-مي شامل|publisher=[[Newsis]] |via=[[Naver]]|date=October 4, 2022|access-date=October 13, 2022|language=ko}}</ref> |} {{Clear}} ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons}} * {{HanCinema person|Park_Ji-il}} * [http://www.playdb.co.kr/artistdb/detail.asp?ManNo=2020 پَارڪ جي-اِل، پلي ڊي بي تي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250908093125/http://www.playdb.co.kr/artistdb/detail.asp?ManNo=2020 |date=2025-09-08 }} * [https://www.kmdb.or.kr/eng/db/per/00000755 پَارڪ جي-اِل]، ڪي ايم ڊي بي تي * [https://movie.daum.net/person/main?personId=10142 پَارڪ جي-اِل، ڊائوم تي] {{In lang|ko}} * {{IMDb name|1137616}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:پارڪ، جي-اِل}} [[Category:21هين صديءَ جا ڏکڻ ڪوريائي مرد اداڪار]] [[Category:بوسان جا مرد اداڪار]] [[Category:ڏکڻ ڪوريا جا مرد ٽيليويزن اداڪار]] [[Category:ڏکڻ ڪوريا جا مرد فلمي اداڪار]] [[Category:زنده ماڻهو]] [[Category:1960ع ۾ جنم وٺندڙ]] [[Category:چُنگ-اَنگ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]] [[Category:ڏکڻ ڪوريا جا اسٽيج اداڪار]] [[Category:ڊونگ-آ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] np2q0g5ryo95vxinwoh0zjarr33dxnh 14 100860 412839 397797 2026-09-16T14:24:29Z Memon2025 21315 412839 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] 6ebjkz9clj33azj1nb6g0l6vi9r1hts 14 101719 412837 406035 2026-09-16T14:23:23Z Memon2025 21315 412837 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اينڊورا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] ruibv2fspxapw318mt2tqgeidoqnm2i 0 102453 412908 410666 2026-09-17T03:11:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412908 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حويليان<br> Havelian|native_name={{Nastaliq|حویلیاں}}|native_name_lang=<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->|settlement_type=Municipality|image_skyline=Havelian Village seen from the other bank of the Dor River.jpg|image_alt=|image_caption=Panorama of Havelian Village from the other bank of the Dor|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|shield_alt=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|34|03|11|N|73|09|12|E|region:PK-NW_type:city|display=inline,title}}|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Province|subdivision_name1=[[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Abbottabad District|Abbottabad]]|subdivision_type3=Tehsil|subdivision_name3=[[Havelian Tehsil]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=|leader_name=|unit_pref=Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->|area_footnotes=|area_urban_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_rural_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_metro_footnotes=<!-- <ref> </ref> -->|area_magnitude=<!-- <ref> </ref> -->|area_water_percent=|area_rank=|area_total_km2=12.5|area_land_km2=|area_water_km2=|area_urban_km2=|area_rural_km2=|area_metro_km2=|area_blank1_km2=|area_total_ha=|area_land_ha=|area_water_ha=|area_urban_ha=|area_rural_ha=|area_metro_ha=|area_blank1_ha=|length_km=|width_km=|dimensions_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_as_of=2023|population_footnotes=|population_total=37,509|population_density_km2=auto|population_demonym=|timezone1=|utc_offset1=|timezone1_DST=|utc_offset1_DST=|postal_code_type=Postal code|postal_code=22500|area_code_type=|area_code=|iso_code=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''حويلیاں''' (حویلیاں) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[هزاره ڊويزن]] ۾ [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] ۾ ٻيي نمبر وڏي ميونسپلٽي آهي. اها [[حويليان تعلقو|حويليان تعلقي]] جي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. لفظ جو ترجمو انگريزي ۾ "مينشن" (Mantion) جي طور تي ٿئي ٿو. شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڏي آرڊيننس فيڪٽرين مان هڪ، پاڪستان آرڊيننس فيڪٽريز حويليان واقع آهي. شهر ۽ ڪارخاني جي ويجهو هڪ آرڊيننس ڊپو (Ordinance Depot) موجود آهي. == تاريخ == 1890ع واري ڏهاڪي ۾، برطانوي جيالاجسٽ (ارضياتي ماهر) چارلس اسٽيورٽ مڊل مس (<small>Charles Stewart</small> <small>Middlemiss</small>) حويليان جو ذڪر ڪيو هو. هن اهو ذڪر ان وقت ڪيو جڏهن هو "جيالاجيڪل سروي آف انڊيا" (جيڪا برطانوي دور جي هڪ سرڪاري مهم هئي) جي سلسلي ۾ هزارا واري علائقي ۾ ارضياتي ميداني تحقيق (fieldwork) ڪري رهيو هو. هن حويليان کي ڊور نديءَ جي وهڪري سان آباد "ڪجهه وڏن ڳوٺن" مان هڪ طور بيان ڪيو.<ref name="GeoHazara">[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002210380&seq=104&q1=Huveliyan The Geology of Hazara and the Black Mountain]</ref> == جاگرافي == حويليان شاهراهه قراقرم هاءِ وي ۽ ڊور نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي؛ هي شهر [[ايبٽ آباد]] کان تقريباً 15.5 ڪلوميٽر ڏکڻ-اولهه طرف آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps?q=Havelian,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&hl=en&sll=37.0625,-95.677068&sspn=46.226656,101.601563&oq=havelian&hnear=Havelian,+Abbottabad+District,+Khyber+Pakhtunkhwa,+Pakistan&t=m&z=13|title=Google Maps|website=Google Maps}}</ref> ۽ ريلوي جي آمدرفت جو هڪ اهم رستو پڻ آهي.<ref>{{Citation |title=THE NORTH-WEST FRONTIER OF WEST PAKISTAN A Study in Regional Geography - BY DAVID DICHTER with the collaboration of NATHAN S. POPKIN - Page 94 |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf |access-date=2026-09-08 |archive-date=2025-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251231210025/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Indian%20Subcontinent/1967%20North-West%20Frontier%20of%20West%20Pakistan%20by%20Dichter%20s.pdf |url-status=dead }}</ref> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|4671|1972|7803|1981|16305|1998|31,625|2017|48,295|2023|37,509|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}} </ref><ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf |publisher = Lahore School}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Havelian had a population of 37,509.<ref>{{Cite web |title=URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_kp_districts.pdf}}</ref> ==اچ وڃ== حويليان ۾ عوامي اچ وڃ جو بنيادي ذريعو آٽو رڪشا، تبديل ٿيل سوزوڪي پڪ اپ گاڏيون ۽ ٽانگا آهن، جن ۾ هڪ ئي وقت 8 کان 13 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش هوندي آهي. ٽيڪسيون ۽ ڪرائي تي ملندڙ گاڏيون پڻ موجود آهن. حويليان کي علائقي جي ڀرپاسي وارن شهرن ۽ ڳوٺن سان ڳنڍڻ لاءِ وينن (vans) ۽ بسن جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. وزيراعظم نواز شريف 29 نومبر 2014ع تي چين-پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور (CPEC) جي هڪ روڊ لنڪ، ”هزاره موٽروي“ جو سنگ بنياد رکيو. 60 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ 4 لين واري هن ايڪسپريس وي تي 33 ارب رپين جي لاڳت ايندي. هزاره موٽروي اسلام آباد کان حويليان تائين سفر جي وقت کي گهٽائي صرف 30 منٽ ڪري ڇڏيندو ۽ ان سان گڏوگڏ حويليان ڊرائي پورٽ (Dry Port) منصوبي تائين به روڊ جي سهولت فراهم ٿيندي. هن منصوبي مان لکين روزگار جا موقعا، نون ڪاروباري خيالن جا امڪان ۽ سموري علائقي جي سماجي ۽ معاشي بهتري جي اميد ڪئي پئي وڃي. خيبر پختونخوا جي وڏي وزير پرويز خٽڪ حويليان کان "دمتور" تائين ۽ حويليان شهر کان حويليان ڳوٺ تائين هڪ ٻئي بائي پاس جو اعلان ڪيو. وڏو وزير حويليان ۾ روڊن جي نيٽ ورڪ جو پڻ اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/798676/pm-to-inaugurate-hazara-motorway-tomorrow|title=PM Nawaz to inaugurate Hazara Motorway tomorrow|date=November 28, 2014|website=The Express Tribune}}</ref> == ريلوي == خيبر پختونخوا صوبي ۾ پاڪستان جي اتر وارن علائقن ڏانهن سفر دوران حويليان آخري ريلوي اسٽيشن آهي. حويليان هڪ برانچ ريلوي جو "ٽرمينس" (آخري اسٽيشن) پڻ آهي. فيبروري <small>2007</small>ع ۾، صلاحڪارن چين تائين ريلوي لنڪ جي تعمير بابت جائزو ورتو. اها ريلوي لائين <small>4,730</small> ميٽر اچي "خنجراب لڪ" (<small>Khunjerab Pass</small>) مان گذرندي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |title=Railway Around Islamabad |access-date=2007-10-06 |archive-url=https://archive.today/20070724041050/http://www.unjlc.org/23003/pakistan/land/islamabad_area/islamabad_square |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{commons category-inline}} *{{wikivoyage-inline}} *[http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ Daikhlopakistan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220074005/http://www.daikhlopakistan.com/sajkot-waterfall-havelian-splendid-waterfall-like-never-seen/ |date=2016-12-20 }} [[زمرو:حويليان]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا قصبا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جون آباد جڳهيون]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جون يونين ڪاؤنسلون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جون يونين ڪاؤنسلون]] 48u1jrab68pbip156tevfw76giwhzmp 0 102624 412989 411596 2026-09-17T10:17:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412989 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in Central and Eastern Europe}} {{Infobox mountain|name=ڪارپيٿيئن<br> Carpathians|native_name={{plainlist| * {{native_name|cs|Karpaty}} * {{native_name|de|Karpaten}} * {{native_name|hu|Kárpátok}} * {{native_name|pl|Karpaty}} * {{native_name|ro|Carpați}} * {{native_name|sr|{{lang|sr-Cyrl|Карпати}} / {{lang|sr-Latn|Karpati}}}} * {{native_name|sk|Karpaty}} * {{native_name|uk|Карпати, {{Transliteration|uk|Karpaty}}}} * {{native_name|rue|Карпаты, {{Transliteration|rue|Karpaty}}}}}} ڪارپاٽي (چيڪ ٻولي). ڪارپاٽين (جرمن ٻولي). * هنگريائي: Kárpátok * پولش ٻولي: Karpaty * رومانين: Carpați * سربيائي: Карпати (Karpati) * سلوواڪي: Karpaty * يوڪريني: Карпати (Karpaty) * روسي: Карпаты (Karpati)|image=Morskie Oko in 2020.jpg|image_size=325px|image_caption=ٽاٽرا جبل – مورسڪي اوڪو، مينگوشووِئڪي چوٽيون، ڪوبرينا، منچ (جبل)|country={{hlist|[[چيڪ ريپبلڪ]]|{{flag|Poland}}|{{flag|Hungary}}|{{flag|Austria}}|{{flag|Slovakia}}|{{flag|Ukraine}}|{{flag|Romania}}{{flag|Serbia}}}}|borders_on=[[الپس]]|geology=|orogeny=الپائن جبلن جي ٺهڻ جو عمل (Alpine orogeny)|area_km2=190000|length_km=1500|length_orientation=|width_km=500|width_orientation=|highest=[[Gerlachovský štít]], [[سلوواڪيا]]|elevation_m=2656|coordinates=|range_coordinates={{Coord|47|N|25.5|E|region:PL_type:mountain|format=dms|display=inline,title}}|pushpin_map=Europe|image_map=Mapcarpat.png|image_map_caption=The different sections of the Carpathians with the borders of constituent countries in black, and the rivers in blue}} [[File:Castris rubris tabula peutingeriana1.jpg|thumb|upright=1.3|[[ٽبيولا پٽنگريانا|ٽيبولا پيوٽنگيرينيا]] تي اوڀرين ڪارپيٿين جبلن جو ذڪر "الپس باسٽارنيس" (<small>Alpes Bastarnice</small>) طور ٿيل آهي.]] '''ڪارپيٿين جبلن جو سلسلو''' (<small>Carpathian Mountains</small>) يا '''ڪارپيٿينز''' ({{IPAc-en|k|ɑr|ˈ|p|eɪ|θ|i|ən|z}}) جبلن جو هڪ اهڙو سلسلو آهن جيڪو [[وچ يورپ|مرڪزي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] ۾ هڪ ڪمان جي شڪل ۾ ڦهليل آهي. تقريبن <small>1,500</small> ڪلوميٽر (<small>930</small> ميل) ڊگهو هي سلسلو [[يُورَپ|يورپ]] جو ٽيون نمبر ڊگهو جبلن جو سلسلو آهي؛ ان کان اڳ [[يورال جبلن جو سلسلو]] (<small>2,500</small> ڪلوميٽر يا <small>1,600</small> ميل) ۽ اسڪينڊينيويائي جبلن جو سلسلو (<small>1,700</small> ڪلوميٽر يا <small>1,100</small> ميل) اچن ٿا. ڪارپيٿين سلسلي جون سڀ کان اوچيون چوٽيون "ٽاٽرا جبلن" ۾ آهن، جن جي اوچائي <small>2,600</small> ميٽر (<small>8,500</small> فوٽ) کان وڌيڪ آهي؛ ان کان پوءِ نمبر [[رومانيا]] ۾ موجود "ڏکڻ ڪارپيٿين" جو اچي ٿو، جن جي اوچائي <small>2,550</small> ميٽر (<small>8,370</small> فوٽ) کان وڌيڪ آهي. هي سلسلو [[آسٽريا]]، [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]]، [[سلوواڪيا]] ۽ [[پولينڊ]] ۾ موجود اولهه ڪارپيٿين کان شروع ٿي، گھڙي جي ڪانٽن جي رخ ۾ [[يوڪرين]] ۽ رومانيا جي اوڀرين ڪارپيٿين تائين ۽ اتان کان رومانيا ۽ [[سربيا]] جي ڏکڻ ڪارپيٿين تائين پکڙيل آهي.<ref name="carpathians.pl">[http://www.carpathians.pl/carpathians01.html About the Carpathians – Carpathian Heritage Society<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406010559/http://www.carpathians.pl/carpathians01.html |date=6 April 2010 }}</ref><ref name="visiteurope.com">[http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012132014/http://www.visiteurope.com/en/region/carpathians|date=12 October 2017}} "The Carpathians" European Travel Commission, in The Official Travel Portal of Europe, Retrieved 15 November 2016</ref><ref name="carpathianconvention.org">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119055104/http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/03%20Meetings%20and%20Events/Working%20Groups/Spatial%20Planning/200805_Strategic%20Workshop%20on%20Spatial%20Planning/15BS.pdf|date=19 November 2016}} The Carpathian Project: Carpathian Mountains in Serbia, Institute for Spatial Planning, Faculty of Geography, University of Belgrade (2008), Retrieved: 15 November 2016</ref><ref name="books.google.rs">{{cite book |author=Paun Es Durlić |url=https://books.google.com/books?id=6HYogayZpdUC&q=homolje+carpathian+serbia&pg=PA7 |title=Sacred Language of the Vlach Bread |publisher=Balkankult |year=2011 |isbn=978-86-84159-29-0 |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195146/https://books.google.rs/books?id=6HYogayZpdUC&pg=PA7&lpg=PA7&dq=homolje+carpathian+serbia&source=bl&hl=en#v=onepage&q=homolje%20carpathian%20serbia&f=false |archive-date=29 January 2018 |url-status=dead}}</ref> "ٻاهرين ڪارپيٿين" جو اصطلاح اڪثر ڪري اولهه ۽ اوڀرين ڪارپيٿين جي اترئين ڪناري يا حصي کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪارپيٿين جبل يورپ ۾ [[ڀورو رڇ|ڀوري رڇن]]، [[بگھڙ|بگھڙن]]، [[ٽاڪرو ٻڪرو]] (<small>chamois</small>) ۽ جهنگلي ٻلي (<small>lynx</small>) جي سڀ کان وڏي آباديءَ لاءِ رهائش گاهه فراهم ڪن ٿا (جن جو وڏو تعداد رومانيا ۾ آهي)؛<ref>{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Baer.JPG|title=Braunbären (Ursus arctos) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194643/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Baer.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Wolf.JPG|title=Wolf (Canis lupus) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194650/http://www.human-wildlife.info/images/Europa%20Wolf.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.human-wildlife.info/images/Europa+Luchs.JPG|title=Eurasischer Luchs (Lynx lynx) in Europa|author=Peter Christoph Sürth|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20080815194634/http%3A//www.human%2Dwildlife.info/images/Europa%2520Luchs.JPG|archive-date=15 August 2008|url-status=dead|access-date=10 March 2011}}</ref> ان سان گڏ هتي يورپ جي سمورين ٻوٽن جي قسمن جو هڪ ٽيون حصو به موجود آهي.<ref>{{cite web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Carpathian_montane_conifer_forests|title=Carpathian montane conifer forests – Encyclopedia of Earth|website=www.eoearth.org|format=[[MediaWiki]]|access-date=4 August 2010}}<!-- Bot generated title --></ref> انهن جبلن ۽ انهن جي هيٺئين حصن ۾ ڪيترائي گرم پاڻي جا چشما ۽ ​​معدني پاڻي جا ذريعا موجود آهن، جن مان رومانيا وٽ يورپ جي ڪل اهڙن ذريعن جو ٽيون حصو موجود آهي.<ref>[http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html București, stațiune balneară – o glumă bună?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314025304/http://www.capital.ro/detalii-articole/stiri/bucuresti-statiune-balneara-o-gluma-buna-115796.html|date=14 March 2012}} in Capital, 19 January 2009. Retrieved: 26 April 2011</ref><ref name=":1">[http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 Ruinele de la Baile Herculane si Borsec nu mai au nimic de oferit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713173831/http://www.zf.ro/ziarul-de-duminica/reportajul-saptamanii-ruinele-de-la-baile-herculane-si-borsec-nu-mai-au-nimic-de-oferit-6092451 |date=13 July 2019 }} in Ziarul Financiar, 5 May 2010. Retrieved: 26 April 2011</ref> رومانيا [[روس]] کان پوءِ يورپ ۾ قدرتي يا اڻ ڇهليل جهنگن (<small>virgin</small> <small>forests</small>) جي ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي علائقي جو گهر آهي، جنهن جو ڪل رقبو <small>2,50,000</small> هيڪٽر (%<small>65</small>) آهي. انهن مان اڪثر جهنگ ڪارپيٿين جبلن ۾ واقع آهن<ref>[https://jurnalul.ro/stiri/observator/salvati-padurile-virgine-594667.html Salvați pădurile virgine!] in Jurnalul Național, 26 October 2011. Retrieved: 31 October 2011</ref> ۽ ڏکڻ ڪارپيٿين وارو علائقو يورپ جو سڀ کان وڏو اڻ ٽٽل جهنگلي علائقو آهي.<ref>[http://www.globalissues.org/news/2011/05/30/9865 Europe: New Move to Protect Virgin Forests] in Global Issues, 30 May 2011. Retrieved 31 October 2011.</ref> ڪارپيٿين جبلن ۾ وڏي پيماني تي وڻن جي ڪٽائي ۽ غير قانوني ڪاٺ جي ڪٽائي سبب جهنگن جي خاتمي جي شرح تمام گهڻي آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/may/31/romania-breaks-up-alleged-25m-illegal-logging-ring|title=Romania breaks up alleged €25m illegal logging ring|last=Neslen|first=Arthur|date=31 May 2018|work=The Guardian|access-date=11 July 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعا== ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{sister project links|s=1911 Encyclopædia Britannica/Carpathian Mountains|auto=1}} * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CA%5CCarpathianMountains.htm ''Encyclopedia of Ukraine'', vol. 1 "Carpathian Mountains"], by [[Volodymyr Kubiyovych|Volodymyr Kubijovyč]] (1984). * [http://www.carpathianconvention.org Carpathianconvention.org: The Framework Convention for the Protection and Sustainable Development of the Carpathians] * [http://www.euratlas.com/Atlasphys/Carpates.htm Orographic map highlighting Carpathian mountains] * [http://www.alpinet.org/ Alpinet.org: Romanian mountain guide] * [http://www.carpati.org/ Carpati.org: Romanian mountain guide] * [http://www.pgi.gov.pl/images/stories/przeglad/pg_2007_12_01_04.pdf Pgi.gov.pl: Oil and Gas Fields in the Carpathians] * [https://www.youtube.com/watch?v=eapD27jmgio Video: Beautiful mountains Carpathians, Ukraine] * [https://fzs.org/carpathian-mountains Ukrainian Carpathian Mountains: Protecting some of Europe's last intact forests – Frankfurt Zoological Society]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.youtube.com/watch?v=Xdie0iojRrI&list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&index=11 Video: Zacharovanyi Krai National Park | Ukrainian Carpathians – Frankfurt Zoological Society] * [https://www.youtube.com/watch?v=elilC4c-onw&list=PLklmscToR0CIGHq1JFQtgNJrJFekqa9Xs&index=13 Video: Looking for Lynx | Ukrainian Carpathians] {{Carpathian Mountains}} {{Portal bar|Mountains|Geography|Europe|Austria|Czech Republic|Hungary|Poland|Romania|Serbia|Slovakia|Ukraine}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪارپيٿيئن|ڪارپيٿيئن]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:طبعي جاگرافيائي خطا]] [[زمرو:لوڪ ڪهاڻين جا مقام]] [[زمرو:يورپ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:وچ يورپ جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر يورپ جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:پولينڊ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:رومانيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:سلوواڪيا ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:يوڪرين ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] ere5bghnk7u987i20n9e2fl0wjer5vb 0 102913 412905 412631 2026-09-17T00:17:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 412905 wikitext text/x-wiki [[File:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|220x220 عڪسلون|ازٽيڪ سج پٿر پنهنجي اندروني انگوزي تي ڪئلينڊر جي علامتن کي ظاهر ڪري ٿو پر اصل ڪئلينڊر طور ڪم نه ڪندو هو.]] '''ازٽيڪ ڪئلينڊر''' (<small>Aztec Calendar</small>) يا '''ميڪسيڪا ڪئلينڊر''' هڪ [[ڪئلينڊر]] سسٽم آهي جيڪو [[ايزٽيڪ|ازٽيڪس]] ۽ مرڪزي [[ميڪسيڪو]] جي ٻين پري ڪولمبين ماڻهن پاران استعمال ڪيو ويندو هو. اهو ميسو آمريڪي ڪئلينڊرن (Mesoamerican Calendar) مان هڪ آهي، جيڪو سڄي علائقي جي ڪئلينڊرن جي بنيادي جوڙجڪ کي شيئر ڪري ٿو.ازٽيڪ سج پٿر، جنهن کي اڪثر غلطي سان ڪئلينڊر پٿر سڏيو ويندو آهي، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ نيشنل ميوزيم آف اينٿروپالاجي ۾ نمائش لاءِ رکيل آهي.اصل ازٽيڪ ڪئلينڊر ۾ <small>365</small> ڏينهن جي ڪئلينڊر چڪر تي مشتمل آهي جنهن کي {{ٻولي|nci|[[xiuhpōhualli]]}} سڏيو ويندو آهي (سالن جي ڳڻپ)، ۽ 260 ڏينهن جو رسم چڪر جنهن کي {{ٻولي|nci|[[tōnalpōhualli]]}} سڏيو ويندو آهي (ڏينهن جو حساب). اهي ٻئي چڪر گڏجي <small>52</small> سالن جي "[[صدي]]" ٺاهيندا آهن، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن "[[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر راؤنڊ]]" سڏيو ويندو آهي. {{ٻولي|nci|xiuhpōhualli}} زرعي ڪئلينڊر سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سج تي ٻڌل آهي ۽ {{ٻولي|nci|tōnalpōhualli}} مقدس ڪئلينڊر سمجهيو ويندو آهي. ==حوالا== {{refbegin|indent=yes}}<!--BEGIN biblio format. --> * {{cite web |author=Aguilar-Moreno, Manuel |date=n.d. |title=Aztec Art |url=http://www.famsi.org/research/aguilar/Aztec_Art_Bib.pdf |work=Aztec Art and Architecture |publisher=Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. (FAMSI) |access-date=2008-05-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625221516/http://www.famsi.org/research/aguilar/Aztec_Art_Bib.pdf |archive-date=2008-06-25}} * {{cite book |author=Andrews, J. Richard |author-link=J. Richard Andrews |year=2003 |title=Introduction to Classical Nahuatl |edition=revised |location=Norman |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |isbn=0-8061-3452-6 |oclc=50090230}} * {{cite book |author=Aveni, Anthony F. |author-link=Anthony Aveni |year=2000 |title=Empires of Time: Calendars, Clocks, and Cultures |edition=reprint of 1990 original |location=London |publisher=[[Tauris Parke]] |isbn=1-86064-602-6 |oclc=45144264}} * {{cite book |author=Boone, Elizabeth Hill |author-link=Elizabeth Hill Boone |year=1998 |title=Native Traditions in the Postconquest World, A Symposium at Dumbarton Oaks 2nd through 4th October 1992 |chapter=Pictorial Documents and Visual Thinking in Postconquest Mexico |chapter-url=http://www.doaks.org/Native/trad07.pdf |chapter-format=[[PDF]] Reprint |editor=Elizabeth Hill Boone |editor2=Tom Cubbins |publisher=[[Dumbarton Oaks Research Library and Collection]] |location=Washington D.C. |pages=149–199 |isbn=0-88402-239-0 |oclc=34354931 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927000719/http://www.doaks.org/Native/trad07.pdf |archive-date=2007-09-27}} * {{cite book |author=Boone, Elizabeth Hill |author-link=Elizabeth Hill Boone |year=2000 |title=Stories in Red and Black: Pictorial Histories of the Aztec and Mixtec |location=Austin |publisher=[[University of Texas Press]] |isbn=0-292-70876-9 |oclc=40939882}} * {{cite book |author=Boone, Elizabeth Hill |author-link=Elizabeth Hill Boone |year=2007 |title=Cycles of Time and Meaning in the Mexican Books of Fate |series=Joe R. and Teresa Lozano Long series in Latin American and Latino art and culture |location=Austin |publisher=[[University of Texas Press]] |isbn=978-0-292-71263-8 |oclc=71632174}} * {{cite book |author=Clavigero, Francesco Saverio |author-link=Francisco Javier Clavijero |year=1807 |orig-year=1787 |title=The history of Mexico. Collected from Spanish and Mexican historians, from manuscripts, and ancient paintings of the Indians. Illustrated by charts, and other copper plates. To which are added, critical dissertations on the land, the animals, and inhabitants of Mexico, 2 vols. |edition=2nd |others=Translated from the original Italian, by Charles Cullen, Esq. |location=London |publisher=[[Joseph Johnson (publisher)|J. Johnson]] |oclc=54014738}} * {{cite book |author=Coe, Michael D. |author-link=Michael D. Coe |year=1994 |orig-year=1962 |title=Mexico: from the Olmecs to the Aztecs |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London and New York |edition=4th, Revised and Enlarged |isbn=0-500-27722-2 |oclc=29708907 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mexicofromolmecs00coem}} * {{cite book |author=Hassig, Ross |author-link=Ross Hassig |year=2001 |title=Time, History, and Belief in Aztec and Colonial Mexico |location=Austin |publisher=[[University of Texas Press]] |isbn=0-292-73139-6 |oclc=44167649}} * {{cite journal |author=Hernández de León-Portilla, Ascención |year=2004 |title=Lenguas y escrituras mesoamericanas |url=http://arqueomex.com/S2N3nLENGUA70.html |journal=[[Arqueología Mexicana]] |location=México, D.F. |publisher=[[Instituto Nacional de Antropología e Historia]], Editorial Raíces |issn=0188-8218 |volume=12 |issue=70 |pages=20–25 |access-date=2008-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515150042/http://www.arqueomex.com/S2N3nLENGUA70.html |archive-date=15 May 2008 |url-status=dead |language=es }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515150042/http://www.arqueomex.com/S2N3nLENGUA70.html |date=2008-05-15 }} *{{cite journal |author=Klein, Cecelia F. |year=2002 |title=La iconografía y el arte mesoamericano |url=http://arqueomex.com/S8N4ICONKlein55.pdf |journal=[[Arqueología Mexicana]] |location=México, D.F. |publisher=[[Instituto Nacional de Antropología e Historia]], Editorial Raíces |issn=0188-8218 |volume=10 |issue=55 |pages=28–35 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060103090214/http://www.arqueomex.com/S8N4ICONKlein55.pdf |archive-date=2006-01-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103090214/http://www.arqueomex.com/S8N4ICONKlein55.pdf |date=2006-01-03 }} * {{cite book |author=León-Portilla, Miguel |author-link=Miguel León-Portilla |year=1963 |title=Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Náhuatl Mind |series=Civilization of the American Indian series, no. 67 |others=Jack Emory Davis (trans.) |location=Norman |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |oclc=181727}} * {{cite journal |author=Malmström, Vincent H. |author-link=Vincent H. Malmström |date=1973-09-17 |title=Origin of the Mesoamerican 260-Day Calendar |journal=[[Science (journal)|Science]] |location=Lancaster, PA |publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] |volume=181 |issue=4103 |pages=939–941 |url=http://www.dartmouth.edu/~izapa/M-1.pdf |format=[[PDF]] Reprinted |doi=10.1126/science.181.4103.939 |access-date=2008-05-14 |pmid=17835843 |bibcode=1973Sci...181..939M |s2cid=41562003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528152046/http://www.dartmouth.edu/~izapa/M-1.pdf |archive-date=28 May 2008 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528152046/http://www.dartmouth.edu/~izapa/M-1.pdf |date=2008-05-28 }} * {{cite book |author=Medina, Genaro |title=CALMECAC Tradiciones y pensamiento del pueblo de San Lucas Atzala |publisher=[[Meritorious Autonomous University of Puebla]] |location=México |url=https://filosofia.buap.mx/sites/default/files/Libros%20electr%C3%B3nicos/Antropolog%C3%ADa/calmecac%20dig.pdf}} * {{cite book |author=Miller, Mary |author-link=Mary Miller (art historian) |author2=Karl Taube |author2-link=Karl Taube |year=1993 |title=The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya: An Illustrated Dictionary of Mesoamerican Religion |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London |isbn=0-500-05068-6 |oclc=27667317 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/godssymbolsofa00mill}} * {{cite book |author=Prem, Hanns J. |author-link=Hanns J. Prem |year=2008 |title=Manual de la antigua cronología Mexicana |publisher=[[Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social]] |location=Mexico |isbn=978-968-496-694-9}} * {{cite book |author=Read, Kay Almere |year=1998 |title=Time and Sacrifice in the Aztec Cosmos |location=Bloomington |publisher=[[Indiana University Press]] |isbn=0-253-33400-4 |oclc=37909790}} * {{cite book |author=Sahagún, Bernardino de |author-link=Bernardino de Sahagún |year=1950–82 |orig-year=ca. 1540–85 |title=[[Florentine Codex|Florentine Codex: General History of the Things of New Spain]], 13 vols. in 12 |edition=translation of ''Historia General de las Cosas de la Nueva España'' |others=[[Charles E. Dibble]] and [[Arthur J. O. Anderson|Arthur J.O. Anderson]] (eds., trans., notes and illus.) |series=vols. I-XII |location=Santa Fe, NM and Salt Lake City |publisher=[[School of American Research]] and the [[University of Utah Press]] |isbn=0-87480-082-X |oclc=276351}} * {{cite book |author=Smith, Michael E. |author-link=Michael E. Smith (archaeologist) |year=2003 |title=The Aztecs |edition=2nd |publisher=[[Blackwell Publishing]] |location=Malden, MA |isbn=0-631-23015-7 |oclc=48579073}} * {{cite book |author=Tena, Rafael |year=2008 |title=El calendario mexica y la cronografía |location=Mexico |publisher=[[INAH]] |isbn=978-968-03-0293-2}} * {{cite book |author=Townsend, Richard F. |year=2000 |title=The Aztecs |edition=Revised 2nd |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London |isbn=0-500-28132-7 |oclc=43337963}} * {{cite web |author=Wimmer, Alexis |year=2006 |url=http://sites.estvideo.net/malinal/nahuatl.page.html |title=Dictionnaire de la langue nahuatl classique |format=online version, incorporating reproductions from {{lang|fr|Dictionnaire de la langue nahuatl ou mexicaine|italic=yes}} [1885], by [[Rémi Siméon]]}} {{in lang|fr|nah}} * {{cite book |author=Zantwijk, Rudolph van |year=1985 |title=The Aztec Arrangement: The Social History of Pre-Spanish Mexico |location=Norman |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |isbn=0-8061-1677-3 |oclc=11261299 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/aztecarrangement0000zant}} {{refend}} <!-- END biblio format style --> {{Calendars}} {{Authority control}} [[زمرو:ازٽيڪ ڪيلينڊر|ازٽيڪ ڪيلينڊر]] [[زمرو:ڪلينڊر]] [[زمرو:ڪيلنڊر|ازٽيڪ]] [[زمرو:ازٽيڪ]] [[زمرو:ازٽيڪ تهذيب]] [[زمرو:زرعي ڪيلينڊر]] [[زمرو:ازٽيڪ سماج|ڪيلينڊر]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|ازٽيڪ]] [[زمرو:غير مستعمل ڪيلينڊر]] [[زمرو:ازٽيڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|ڪيلينڊر]] gxj11a899kiiy0m3mkqummy4sb7975v 14 102938 412822 2026-09-16T13:12:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:انگريزي ٻولي]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] 412822 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگريزي ٻولي]] [[زمرو:ادب بلحاظ ٻولي]] 5ngkb4updx6xs5d75yrsprf18v0d2ap 14 102939 412823 2026-09-16T13:14:04Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب]] 412823 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب]] 8cyviriidi8ww3yq6ef2b3tl8p09lyr 14 102940 412824 2026-09-16T13:16:24Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت|ادب]] 412824 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:ادب بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت|ادب]] 0ole4fuvmhe78hfq1uit7ytyd7nihfx 14 102941 412825 2026-09-16T13:19:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاهت]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملک]] 412825 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملک]] rfxubqtnmlq47ilcz4g651ofu9lu7ds 412832 412825 2026-09-16T14:17:59Z Memon2025 21315 /* */ 412832 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملک]] itooxyeir2stj7xmn98bsi73drq6y5p 412833 412832 2026-09-16T14:18:51Z Memon2025 21315 /* */ 412833 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] 229cn39a7nvsdlbn1xi3iqbz466yu9d 412834 412833 2026-09-16T14:20:02Z Memon2025 21315 /* */ 412834 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] kgyxcyq1t8claj4fqr4c9ybm6fqud21 412843 412834 2026-09-16T14:29:00Z Memon2025 21315 412843 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] 5m9fp2nr7glna1a5r768juv97mt9hmb 14 102942 412826 2026-09-16T13:21:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:ادب بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ادب جي تاريخ]] [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:يورپي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ کنڊ]] 412826 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:ادب بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ادب جي تاريخ]] [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:يورپي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ادب]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ کنڊ]] 4w2sok37u8vu9jambpu64m2d655pxuy 412828 412826 2026-09-16T14:13:37Z Memon2025 21315 /* */ 412828 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:ادب بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] 66bb2pgmf2e7xoikoxzdx8kz165hvco 14 102943 412827 2026-09-16T14:13:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ادب]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]] 412827 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب]] [[زمرو:زمرا بلحاظ کنڊ]] ckd3u9daxtiblmus8xzx4uvvg35xhzh 14 102944 412829 2026-09-16T14:14:42Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:ادب جي تاريخ]] 412829 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ادب]] [[زمرو:ادب جي تاريخ]] lqgw4k1hsv46purll2hqkthbu9r1xq4 14 102945 412830 2026-09-16T14:15:14Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ادب]] [[زمرو:تاريخ]] 412830 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب]] [[زمرو:تاريخ]] m86zvsgseub28jqmxtvno5xvhx08u5k 412831 412830 2026-09-16T14:16:07Z Memon2025 21315 /* */ 412831 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] 951j95drbkdtdvi0t7f6355gfid4p6p 0 102946 412844 2026-09-16T14:35:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ ايشيا جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار... 412844 wikitext text/x-wiki '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ ايشيا جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا، ۽ ملائيشيا ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون (ٻٽيون عمارتون) يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن، ۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (percussion instruments) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (epics) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب 19هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن ”مرديڪا ڊي“ (Merdeka Day) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (Commonwealth Games) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب ه ان جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي، ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== kfug82ycak8fzetcxb8irm4uan42b1y 412845 412844 2026-09-16T14:35:42Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Culture of Malaysia]] کي [[ملائيشيا جي ثقافت]] ڏانھن چوريو 412844 wikitext text/x-wiki '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ ايشيا جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا، ۽ ملائيشيا ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون (ٻٽيون عمارتون) يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن، ۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (percussion instruments) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (epics) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب 19هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن ”مرديڪا ڊي“ (Merdeka Day) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (Commonwealth Games) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب ه ان جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي، ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== kfug82ycak8fzetcxb8irm4uan42b1y 412847 412845 2026-09-16T14:40:12Z Memon2025 21315 /* */ 412847 wikitext text/x-wiki '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== byoszstwcsksnr1nz81ky6e7612kfn3 412848 412847 2026-09-16T14:42:10Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412848 wikitext text/x-wiki '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] 78m0tv0foee4dfwbvexiw9xba8bo2fq 412849 412848 2026-09-16T14:43:23Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412849 wikitext text/x-wiki '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] jxzpi8k9kob3r0ys3jkig72jwhtqc6j 412850 412849 2026-09-16T14:45:29Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412850 wikitext text/x-wiki '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] eimkv1ryj4qhz19h6rlcr11g7l3qmd9 412862 412850 2026-09-16T15:41:19Z Memon2025 21315 /* */ 412862 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|Some of the traditional clothes from [[East Malaysia]]]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|[[Siti Nurhaliza]] wearing a [[tudung]]]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] ns6vnxbnfc8cizsj3xzfuiqzz3rd4pb 412865 412862 2026-09-16T15:48:47Z Memon2025 21315 /* */ 412865 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|اوڀر ملائيشيا جا ڪجهه روايتي لباس]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|ستي نورهليزه "تدونگ" پهريل]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] mx14tncj1d8m431yzrg6oxa019wpuh8 412868 412865 2026-09-16T15:52:34Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412868 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|اوڀر ملائيشيا جا ڪجهه روايتي لباس]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|ستي نورهليزه "تدونگ" پهريل]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== == External links == * [https://web.archive.org/web/20101005111246/http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/malaysia.html Malaysia – Language, Culture, Customs and Etiquette] {{DEFAULTSORT:Culture Of Malaysia}} [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] 108wyl4n82hwgrk6b2hpqcrd6fw1t85 412871 412868 2026-09-16T16:02:33Z Memon2025 21315 412871 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|اوڀر ملائيشيا جا ڪجهه روايتي لباس]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|ستي نورهليزه "تدونگ" پهريل]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20101005111246/http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/malaysia.html Malaysia – Language, Culture, Customs and Etiquette] {{DEFAULTSORT:Culture Of Malaysia}} [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت| ]] [[زمرو:ملائيشيا|ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ثقافت]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ثقافت|ملائيشيا]] khuelp5m4mungti4kvl5mt0amfk02k2 412879 412871 2026-09-16T16:08:40Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412879 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|اوڀر ملائيشيا جا ڪجهه روايتي لباس]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|ستي نورهليزه "تدونگ" پهريل]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== {{Main|History of Malaysia}} {{See also|Demographics of Malaysia}}Early cultural influences came from Indian traders. In the 15th Century a group of Sumatran refugees settled, and established what became the Malaccan Sultanate. Traders from many surrounding states, including Arabs, Persians and Chinese, visited and settled there also.<ref>{{Citation |title=A Short History of Malaysia |date=2010 |work=Islamization and Activism in Malaysia |pages=36–50 |editor-last=Lee |editor-first=Julian C.H. |url=https://www.cambridge.org/core/books/islamization-and-activism-in-malaysia/short-history-of-malaysia/16336BE89E69D9B0770520F99749AC2E |access-date=2026-08-26 |series=Books and Monographs |publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute |isbn=978-981-4279-03-1}}</ref> On 1st September 1509, Diego Lopez de Sequeira led a fleet of five ships into Malacca, and Malacca became a Portuguese colony in 1511.<ref>{{Cite web |title=Portuguese Conquerors |url=https://www.sabrizain.org/malaya/port.htm |access-date=2026-08-27 |website=www.sabrizain.org}}</ref> By the early 17th Century the Netherlands was establishing dominance over the region, and in 1641 the Dutch gained control over Malacca.<ref>{{Cite web |last=Kordas |first=Ann |last2=Lynch |first2=Ryan J. |last3=Nelson |first3=Brooke |last4=Tatlock |first4=Julie |date=2022-12-14 |title=2.2 The Malacca Sultanate - World History Volume 2, from 1400 {{!}} OpenStax |url=https://openstax.org/books/world-history-volume-2/pages/2-2-the-malacca-sultanate |access-date=2026-08-27 |website=openstax.org |publisher=OpenStax |language=English}}</ref> In 1824 the British negotiated with the Dutch, and took control of Malacca in exchange for territories in what is now Indonesia.<ref>{{Cite web |title=On Paper: Singapore Before 1867 |url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/all-sections/vol-15-issue-3-oct-dec-2019-singapore-before-1867/ |access-date=2026-08-27 |website=BiblioAsia |language=en}}</ref> The British established Singapore as a free port, attracting Chinese immigrant labour and leading to the large contingent of Chinese descendants not only in Singapore, but also in the rest of the Malay Peninsula.<ref>{{Cite web |date=2020-11-15 |title=Singapore Chinese Cultural Centre |url=https://singaporeccc.org.sg/find-out-more-about-five-aspects-that-shaped-chinese-singaporean-culture/ |access-date=2026-08-27 |language=en-GB}}</ref> In the early years of the 20th Century the British recruited Indian labour to work on estates, leading to a significant largely Tamil population in Malaysia.<ref>{{Cite web |last=Rengasamey |first=Pushpavalli A. |last2=Raja |first2=Sivachandralingam Sundara |date=2012 |title=The Role and Development of the Tamil Immigration Fund in Malaya, 1907-1938 |url=https://adab.um.edu.my/index.php/SARJANA/article/view/11041/ |access-date=27 August 2026 |website=Sarjana}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20101005111246/http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/malaysia.html Malaysia – Language, Culture, Customs and Etiquette] {{DEFAULTSORT:Culture Of Malaysia}} [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت| ]] [[زمرو:ملائيشيا|ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ثقافت]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ثقافت|ملائيشيا]] dku4xrn7fnc0izbvym3dxbo6r78123a 412941 412879 2026-09-17T08:33:45Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412941 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|اوڀر ملائيشيا جا ڪجهه روايتي لباس]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|ستي نورهليزه "تدونگ" پهريل]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== {{Main|ملائيشيا جي تاريخ}} {{See also|ملائيشيا جي آباديات}}ملائيشيا ۾ ابتدائي ثقافتي اثرات هندستاني واپارين جي ذريعي آيا. پندرهين صديءَ ۾، [[سماٽرا]] مان آيل پناهه گزينن جو هڪ گروهه اتي آباد ٿيو ۽ "ملاڪا جي سلطنت" قائم ڪئي. ڀرپاسي وارن ڪيترن ئي علائقن، جن ۾ [[عرب]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[چيني]] شامل هئا، اتان جا واپاري پڻ اتي آيا ۽ آباد ٿيا. پهرين سيپٽمبر <small>1509</small>ع تي، ڊيگو لوپيز ڊي سيڪويرا (<small>Diego Lopez de Sequeira</small>) پنجن جهازن جي هڪ قافلي سان [[ملاڪا سامونڊي گذرگاهه|ملاڪا]] پهتو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا هڪ پرتگالي نوآباد بڻجي ويو. سترهين صديءَ جي شروعات تائين، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] (نيدرلينڊز) ان خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري رهيو هو ۽ 1641ع ۾ ڊچن (هالينڊ وارن) ملاڪا تي قبضو ڪري ورتو. 1824ع ۾ [[عظيم برطانيا|برطانيا]] ڊچن سان ڳالهيون ڪيون ۽ ان علائقي (جيڪو هاڻي [[انڊونيشيا]] آهي) جي ڪجهه علائقن جي بدلي ۾ ملاڪا جو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. برطانيا [[سينگاپور|سنگاپور]] کي هڪ ”آزاد بندرگاهه“ (<small>free port</small>) طور قائم ڪيو، جنهن چيني مهاجر مزدورن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو؛ ان جي نتيجي ۾ نه رڳو سنگاپور پر باقي [[ملايا جزيري نما]] (<small>Malay</small> <small>Peninsula</small>) ۾ به چيني نسل جي ماڻهن جو وڏو تعداد آباد ٿي ويو. ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾، برطانيا زرعي فارمن (estates) تي ڪم ڪرڻ لاءِ هندستاني مزدورن کي ڀرتي ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ملائيشيا ۾ تامل نسل جي ماڻهن جي هڪ وڏي آبادي قائم ٿي. cultural influences came from Indian traders. In the 15th Century a group of Sumatran refugees settled, and established what became the Malaccan Sultanate. Traders from many surrounding states, including Arabs, Persians and Chinese, visited and settled there also.<ref>{{Citation |title=A Short History of Malaysia |date=2010 |work=Islamization and Activism in Malaysia |pages=36–50 |editor-last=Lee |editor-first=Julian C.H. |url=https://www.cambridge.org/core/books/islamization-and-activism-in-malaysia/short-history-of-malaysia/16336BE89E69D9B0770520F99749AC2E |access-date=2026-08-26 |series=Books and Monographs |publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute |isbn=978-981-4279-03-1}}</ref> On 1st September 1509, Diego Lopez de Sequeira led a fleet of five ships into Malacca, and Malacca became a Portuguese colony in 1511.<ref>{{Cite web |title=Portuguese Conquerors |url=https://www.sabrizain.org/malaya/port.htm |access-date=2026-08-27 |website=www.sabrizain.org}}</ref> By the early 17th Century the Netherlands was establishing dominance over the region, and in 1641 the Dutch gained control over Malacca.<ref>{{Cite web |last=Kordas |first=Ann |last2=Lynch |first2=Ryan J. |last3=Nelson |first3=Brooke |last4=Tatlock |first4=Julie |date=2022-12-14 |title=2.2 The Malacca Sultanate - World History Volume 2, from 1400 {{!}} OpenStax |url=https://openstax.org/books/world-history-volume-2/pages/2-2-the-malacca-sultanate |access-date=2026-08-27 |website=openstax.org |publisher=OpenStax |language=English}}</ref> In 1824 the British negotiated with the Dutch, and took control of Malacca in exchange for territories in what is now Indonesia.<ref>{{Cite web |title=On Paper: Singapore Before 1867 |url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/all-sections/vol-15-issue-3-oct-dec-2019-singapore-before-1867/ |access-date=2026-08-27 |website=BiblioAsia |language=en}}</ref> The British established Singapore as a free port, attracting Chinese immigrant labour and leading to the large contingent of Chinese descendants not only in Singapore, but also in the rest of the Malay Peninsula.<ref>{{Cite web |date=2020-11-15 |title=Singapore Chinese Cultural Centre |url=https://singaporeccc.org.sg/find-out-more-about-five-aspects-that-shaped-chinese-singaporean-culture/ |access-date=2026-08-27 |language=en-GB}}</ref> In the early years of the 20th Century the British recruited Indian labour to work on estates, leading to a significant largely Tamil population in Malaysia.<ref>{{Cite web |last=Rengasamey |first=Pushpavalli A. |last2=Raja |first2=Sivachandralingam Sundara |date=2012 |title=The Role and Development of the Tamil Immigration Fund in Malaya, 1907-1938 |url=https://adab.um.edu.my/index.php/SARJANA/article/view/11041/ |access-date=27 August 2026 |website=Sarjana}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20101005111246/http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/malaysia.html Malaysia – Language, Culture, Customs and Etiquette] {{DEFAULTSORT:Culture Of Malaysia}} [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت| ]] [[زمرو:ملائيشيا|ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ثقافت]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ثقافت|ملائيشيا]] gai3jnsjvewu85nnw11d7kw7zu8hzcg 412945 412941 2026-09-17T08:41:21Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 412945 wikitext text/x-wiki [[File:Sabah Malaysia Welcoming-Contingent Hari-Merdeka-2013-16.jpg|thumb|اوڀر ملائيشيا جا ڪجهه روايتي لباس]] [[File:Siti Nurhaliza - Khairul Fahmi's Wedding 2013.jpg|thumb|left|upright|ستي نورهليزه "تدونگ" پهريل]] '''ملائيشيا جي ثقافت''' اتان جي مختلف ماڻهن جي متنوع ثقافتن مان جڙيل آهي. هن علائقي ۾ رهندڙ پهريان ماڻهو مقامي قبائلي هئا جيڪي اڄ به موجود آهن؛ ان کان پوءِ ملائي (Malay) ماڻهو آيا، جيڪي قديم دور ۾ [[ايشيا]] جي مکيه خشڪي واري حصي مان لڏي اتي پهتا هئا. جڏهن انهن ملڪن سان واپار شروع ٿيو ته چيني ۽ هندستاني ثقافتي اثرات نمايان ٿيا ۽ [[ملائيشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ سان گڏ انهن ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو. ٻين ثقافتن جن ملائيشيا جي ثقافت تي گهرو اثر وڌو، انهن ۾ فارسي، عربي ۽ برطانوي ثقافتون شامل آهن. ملائيشيا ۾ هن وقت موجود ڪيترن ئي مختلف نسلي گروهن جون پنهنجون منفرد ۽ نمايان ثقافتي سڃاڻپون آهن، جيتوڻيڪ انهن ۾ ڪجهه حد تائين هڪٻئي سان ميلاپ يا اشتراڪ به موجود آهي. ملائيشيا ۾ فن ۽ موسيقيءَ جي هڪ ڊگهي روايت رهي آهي، جنهن ۾ ملائي فن جو تعلق ملائي سلطنتن جي دور سان آهي. روايتي فن جو مرڪز ڪاٺ يا پٿر تي نقش نگاري (carving)، چانديءَ جو ڪم ۽ اڻت (weaving) جهڙا شعبا هئا. ويهين صديءَ جي وچ تائين، اسلامي اصولن تحت انساني شڪلين جي عڪاسي ڪندڙ فن پارن تي پابندي هئي. پرفارمنگ آرٽس (پيشڪش وارو فن) ۽ شيڊو پپيٽ شو (ڇانوَ واري ڪٺ پتليءَ جا تماشا) مقبول آهن، ۽ اڪثر ڪري انهن ۾ هندستاني اثرات نظر اچن ٿا. تعميراتي فن ۾ ملائيشيا جي مقامي ثقافتن ۽ ٻين ملڪن جا مختلف اثر ڏسي سگهجن ٿا. اتي وڏيون جديد عمارتون تعمير ڪيون وييون آهن، جن ۾ دنيا جون سڀ کان اوچيون جڙيل ٽوئن بلڊنگون يعني ”پيٽروناس ٽوئن ٽاورز“ شامل آهن. ملائيشيا جي موسيقيءَ جا ذريعا مختلف آهن.۽ اها گهڻي ڀاڱي تال واري سازن (<small>percussion</small> <small>instruments</small>) تي ٻڌل آهي. ملائيشيا جو گهڻو ابتدائي ادب هندستاني داستانن (<small>epics</small>) تي ٻڌل هو، جيڪي ملائي ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ باوجود تبديل نه ٿيا؛ البته تازن ڏهاڪن ۾ ان ۾ وسعت آئي آهي. پرنٽنگ پريس جي اچڻ تائين انگريزي ادب صرف اعليٰ طبقي تائين محدود رهيو. مقامي سطح تي تخليق ٿيل چيني ۽ هندستاني ادب <small>19</small> هين صديءَ ۾ سامهون آيو. کاڌي پيتي جا طور طريقا اڪثر ڪري نسلي بنيادن تي ورهايل آهن، پر ڪجهه اهڙا کاڌا به موجود آهن جن ۾ مختلف نسلي گروهن جي کاڌن جو ميلاپ آهي. هر وڏي مذهبي گروهه جي اهم مقدس ڏينهن کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو ويو آهي. سرڪاري موڪلون رياستن جي لحاظ کان مختلف هونديون آهن؛ سڀ کان وڏي پيماني تي ملهايو ويندڙ ڏينهن "مرديڪا ڊي" (<small>Merdeka Day</small>) آهي، جيڪو ملايا جي آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تہوار اڪثر ڪري ڪنهن خاص نسلي پس منظر مان نڪتل هوندا آهن، پر اهي ملائيشيا جي سمورن ماڻهن پاران ملهايا ويندا آهن. ملائيشيا ۾ روايتي رانديون مقبول آهن، جڏهن ته اهو ملڪ بيڊمنٽن جهڙين بين الاقوامي راندين ۾ هڪ وڏي طاقت بڻجي چڪو آهي. ملائيشيا 1998ع ۾ دولتِ مشترڪه راندين (<small>Commonwealth Games</small>) جي ميزباني ڪئي؛ اها پهرين اهڙي راندين جي تقريب آهي جن جو اثر خاص طور تي ٻوليءَ تي پيو؛ صرف ملايي (Malay) ٻوليءَ جا متن ئي سرڪاري ثقافتي متن سمجهيا وڃن ٿا. ميڊيا تي حڪومتي گرفت مضبوط آهي ۽ ميڊيا جا اڪثر ادارا ڪنهن نه ڪنهن ريت حڪومت سان لاڳاپيل آهن. ==تاريخ== {{Main|ملائيشيا جي تاريخ}} {{See also|ملائيشيا جي آباديات}}ملائيشيا ۾ ابتدائي ثقافتي اثرات هندستاني واپارين جي ذريعي آيا. پندرهين صديءَ ۾، [[سماٽرا]] مان آيل پناهه گزينن جو هڪ گروهه اتي آباد ٿيو ۽ "ملاڪا جي سلطنت" قائم ڪئي. ڀرپاسي وارن ڪيترن ئي علائقن، جن ۾ [[عرب]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[چيني]] شامل هئا، اتان جا واپاري اتي آيا ۽ آباد پڻ ٿيا. <ref>{{Citation |title=A Short History of Malaysia |date=2010 |work=Islamization and Activism in Malaysia |pages=36–50 |editor-last=Lee |editor-first=Julian C.H. |url=https://www.cambridge.org/core/books/islamization-and-activism-in-malaysia/short-history-of-malaysia/16336BE89E69D9B0770520F99749AC2E |access-date=2026-08-26 |series=Books and Monographs |publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute |isbn=978-981-4279-03-1}}</ref> پهرين سيپٽمبر <small>1509</small>ع تي، ڊيگو لوپيز ڊي سيڪويرا (<small>Diego Lopez de Sequeira</small>)<ref>{{Cite web |title=Portuguese Conquerors |url=https://www.sabrizain.org/malaya/port.htm |access-date=2026-08-27 |website=www.sabrizain.org}}</ref> پنجن جهازن جي هڪ قافلي سان [[ملاڪا سامونڊي گذرگاهه|ملاڪا]] پهتو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا هڪ پرتگالي نوآباد بڻجي ويو. سترهين صديءَ جي شروعات تائين،<ref>{{Cite web |last=Kordas |first=Ann |last2=Lynch |first2=Ryan J. |last3=Nelson |first3=Brooke |last4=Tatlock |first4=Julie |date=2022-12-14 |title=2.2 The Malacca Sultanate - World History Volume 2, from 1400 {{!}} OpenStax |url=https://openstax.org/books/world-history-volume-2/pages/2-2-the-malacca-sultanate |access-date=2026-08-27 |website=openstax.org |publisher=OpenStax |language=English}}</ref> [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ان خطي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري رهيو هو ۽ <small>1641</small>ع ۾ ڊچ (هالينڊ وارن) ملاڪا تي قبضو ڪري ورتو. <small>1824</small>ع ۾ [[عظيم برطانيا|برطانيا]] ڊچن سان ڳالهيون ڪيون ۽ ان علائقي (جيڪو هاڻي [[انڊونيشيا]] آهي)<ref>{{Cite web |title=On Paper: Singapore Before 1867 |url=https://biblioasia.nlb.gov.sg/all-sections/vol-15-issue-3-oct-dec-2019-singapore-before-1867/ |access-date=2026-08-27 |website=BiblioAsia |language=en}}</ref> جي ڪجهه علائقن جي بدلي ۾ ملاڪا جو ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. برطانيا [[سينگاپور|سنگاپور]] کي هڪ آزاد بندرگاهه (<small>free port</small>) طور قائم ڪيو، جنهن چيني مهاجر مزدورن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو؛ ان جي نتيجي ۾ نه رڳو سنگاپور پر باقي [[ملايا جزيري نما]] (<small>Malay</small> <small>Peninsula</small>) ۾ به چيني نسل جي ماڻهن جو وڏو تعداد آباد ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2020-11-15 |title=Singapore Chinese Cultural Centre |url=https://singaporeccc.org.sg/find-out-more-about-five-aspects-that-shaped-chinese-singaporean-culture/ |access-date=2026-08-27 |language=en-GB}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾، برطانيا زرعي فارمن (<small>estates</small>) تي ڪم ڪرڻ لاءِ هندستاني مزدورن کي ڀرتي ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ملائيشيا ۾ [[تمل ٻولي|تامل نسل]] جي ماڻهن جي هڪ وڏي آبادي قائم ٿي.<ref>{{Cite web |last=Rengasamey |first=Pushpavalli A. |last2=Raja |first2=Sivachandralingam Sundara |date=2012 |title=The Role and Development of the Tamil Immigration Fund in Malaya, 1907-1938 |url=https://adab.um.edu.my/index.php/SARJANA/article/view/11041/ |access-date=27 August 2026 |website=Sarjana}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20101005111246/http://www.kwintessential.co.uk/resources/global-etiquette/malaysia.html Malaysia – Language, Culture, Customs and Etiquette] {{DEFAULTSORT:Culture Of Malaysia}} [[زمرو:ملائيشيا جي ثقافت| ]] [[زمرو:ملائيشيا|ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ثقافت]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ثقافت|ملائيشيا]] fmleapu9s0c3f09it4w6oj7nrufvm9t 0 102947 412846 2026-09-16T14:35:42Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Culture of Malaysia]] کي [[ملائيشيا جي ثقافت]] ڏانھن چوريو 412846 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ملائيشيا جي ثقافت]] 8hqsqyx8rjtl4b6zmntnlnckgvoc8ho 14 102948 412851 2026-09-16T14:46:42Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] 412851 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] 287o27kq5kqmixha733xcstgtyw3snu 412872 412851 2026-09-16T16:03:34Z Memon2025 21315 /* */ 412872 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] 42bqi1pvc0ib7tlsa95yl6pstcrbddx 10 102949 412863 2026-09-16T15:41:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{#invoke:sidebar|collapsible | name = Anthropology of kinship | image = [[File:Eg-filiation.svg|class=skin-invert-image|100px]] | bodystyle = {{#switch:{{{1|}}}|embedded|child=border:none;font-size:100%;}} | pretitle = [[زمرو:مائٽي ۽ نسب|مائٽي ۽ نسب بابت سلسلي]] جو حصو | title = [[مائٽي]] جي علم الانسان | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | templatestyles = Anthropology of kinship/styles.css | class = pl... 412863 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:sidebar|collapsible | name = Anthropology of kinship | image = [[File:Eg-filiation.svg|class=skin-invert-image|100px]] | bodystyle = {{#switch:{{{1|}}}|embedded|child=border:none;font-size:100%;}} | pretitle = [[زمرو:مائٽي ۽ نسب|مائٽي ۽ نسب بابت سلسلي]] جو حصو | title = [[مائٽي]] جي علم الانسان | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | templatestyles = Anthropology of kinship/styles.css | class = plainlist template-anthropology-of-kinship | list1name = concepts | list1title = بنيادي تصور | list1 = {{#invoke:sidebar|sidebar|child=yes |navbar=off | contentclass = hlist | heading1 = <!--[مکيه عنوان ۾ اڳ ئي ڏنل:] مائٽي--> | content1 = * [[خاندان]] * [[نسب (علم الانسان)|نسب]] * [[سڱابندي (قانون)|سڱابندي]] * [[رت جي مائٽي]] * [[شادي]] * [[محرمات جي ممانعت]] * [[اندروني شادي]] * [[ٻاهرين شادي]] * [[نابالغ (قانون)|نابالغ]] * [[مائٽيءَ جو اڌ گروهه|اڌ گروهه]] * [[هڪ شادي]] * [[گهڻ زالائپ]] * [[گهڻ شادي]] * [[رکيل زال]] * [[گهڻ مڙسائپ]] * [[ڪنوار جي قيمت]] * [[ڪنوار جي خدمت]] * [[ڏاج]] * [[متوازي ۽ متقاطع سوٽ|متوازي{{\}}متقاطع سوٽ]] * [[سوٽن ۾ شادي]] * [[ڏير سان شادي]] * [[ساليءَ سان شادي]] * [[مرڻ کان پوءِ شادي]] * [[مذاقي رشتو]] * [[قبيلو]] * [[گڏ رهائش]] * {{nowrap|[[فرضي مائٽي|فرضي]]{{\}}[[کير جي مائٽي|کير جي]]{{\}}[[پرورش واري مائٽي]]}} | heading2 = نسب | content2 = {{#invoke:sidebar|sidebar|child=yes |navbar=off | content1 = * [[ٻنهي پاسن واري مائٽي|ٻنهي پاسن واري]]{{\}}[[ٻطرفو نسب|ٻطرفو]] * [[ماءُ واري پاسي جو نسب]] * [[سڌي نسل جو اولاد|سڌو نسل]] * [[پاسي واري مائٽي|پاسي واري مائٽي]] * [[گهر سماج]] * [[مامائي نظام]] | heading2 = نسبي سلسلا | content2 = * [[چونڊيل يڪ طرفو نسب]] * [[يڪ طرفو نسب]] * [[مادري نسب]] * [[پدري نسب]] }} | heading3 = گهراڻي جون صورتون ۽ رهائش | content3 = * [[گڏيل خاندان|گڏيل]] * [[ماءُ مرڪز خاندان|ماءُ مرڪز]] * [[مادري رهائش|مادري]] * <br/>[[نئين رهائش|نئين رهائش]] * [[ايڪائي خاندان|ايڪائي]] * [[پدري رهائش|پدري]] }} <!---------------------------------------------------------> | list2name = terms | list2title = اصطلاح | list2 = {{#invoke:sidebar|sidebar|child=yes |navbar=off | content1 = * [[مائٽيءَ جا اصطلاح]] * [[درجابندي واري مائٽي|درجابندي وارا اصطلاح]] | heading2 = گروهه موجب | content2 = {{flatlist| * [[ايروڪوئس مائٽي|ايروڪوئس]] * [[ڪرو مائٽي|ڪرو]] * [[اوماها مائٽي|اوماها]] * [[انوئٽ مائٽي|انوئٽ (ايسڪيمو)]] * [[هوائي مائٽي|هوائي]] * [[سوڊاني مائٽي|سوڊاني]] * [[مائٽيءَ جا اصطلاح#دراوڙي|دراوڙي ''(اختلافي)'']] }} }} <!---------------------------------------------------------> | list3name = studies | list3title = مطالعاتي مثال | list3 = {{#invoke:sidebar|sidebar|child=yes |navbar=off | heading1 = <!--[مکيه عنوان ۾ اڳ ئي ڏنل:] مائٽي--> | content1 = {{flatlist| * [[آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن جا مائٽي نظام|آسٽريليا جا اصلوڪا]] * [[برمي مائٽي|برمي]] * [[چيني مائٽي|چيني]] * [[فلپائني مائٽي|فلپائني]] * [[تبت ۾ گهڻ مڙسائپ]]{{\}}[[ڀارت ۾ گهڻ مڙسائپ|ڀارت ۾]] }} | heading2 = نسائيت | content2 = {{flatlist| * [[چمبري ماڻهو#چمبري ۾ شادي|چمبري]] * [[موسوو عورتون|موسوو]] }} | heading3 = جنسيت | content3 = * ''[[ساموا ۾ بلوغت]]'' }} <!---------------------------------------------------------> | list4name = theorists | list4title = اهم نظريه دان | list4 = {{flatlist| * [[ڊائن بيل (علم الانسان جي ماهر)|ڊائن بيل]] * [[ٽام بوئلسٽورف]] * [[جيڪ گُڊي]] * [[ڊبليو ڊي هيملٽن]] * [[جوزف هينرچ]] * [[گلبرٽ هرڊٽ]] * [[ڊان ڪولڪ]] * [[راجر لنڪاسٽر]] * [[لوئيس ليمفيئر]] * [[ايلينور ليڪاڪ]] * [[ڪلاڊ ليوي-اسٽراس]] * [[برونيسلاف مالينووسڪي]] * [[مارگريٽ ميڊ]] * [[هينريئٽا مور]] * [[ليوس ايڇ مورگن]] * [[اسٽيفن او مري]] * [[مشيل روزالڊو]] * [[گيل روبن]] * [[ڊيوڊ ايم شنائيڊر]] * [[هائنرچ شورٽز]] * [[مارلن اسٽراثرن]] }} <!---------------------------------------------------------> | list5name = related | list5title = لاڳاپيل مضمون | list5 = * [[اتحاد جو نظريو]] * [[مادري نسب يا مادري رهائش وارن سماجن جي فهرست|مادري نسب{{\}}مادري رهائش وارا سماج]] * [[نسائياتي علم الانسان]] * {{longitem|''[[وحشي سماج ۾ جنس ۽ دٻاءُ]]''}} * {{longitem|''[[سماجي ڳانڍاپو ۽ پرورش واري مائٽي]]''}} * {{longitem|[[عورتن جي ڏي وٺ: جنس جي سياسي معيشت بابت نوٽس|"عورتن جي ڏي وٺ"]]}} | below = [[سماجي علم الانسان]]<br/>[[ثقافتي علم الانسان]] }}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> lbas5ahveikcueu4agyiwcrfh61p1lx 14 102950 412873 2026-09-16T16:04:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:ايشيا جا علائقا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] 412873 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:ايشيا جا علائقا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] 5euyurm44glop7x06fast6m0966aogh 412875 412873 2026-09-16T16:04:47Z Memon2025 21315 /* */ 412875 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] 8enhtyt1h9pl1wkocqsbzdo4znuwfzc 412881 412875 2026-09-16T20:19:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 412881 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] kc2pogx7b52m9j97h4u5mx74y7wttpy 412882 412881 2026-09-16T20:22:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 412882 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] 2qdrwrltsv7f3egymfircsm7l7p8f03 412883 412882 2026-09-16T20:22:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٻولي خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412883 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] pitrfhkk0w60j58a4ggj5cx5qccskno 412884 412883 2026-09-16T20:23:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412884 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] r58fymmqrnlqazsu5hjv6lbrryw2an8 412885 412884 2026-09-16T20:25:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڻھو بلحاظ زمرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412885 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ زمرا]] tb5ftk4h9fycp2hw55b7o1rr1trxfi4 412886 412885 2026-09-16T20:26:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 412886 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ زمرا]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ٻولي خاندان]] 8mgtlkjb1ylrihevvqtwmdxgwcnklzd 412887 412886 2026-09-16T20:27:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ثقافت بلحاظ جاءِ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412887 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ زمرا]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ جاءِ]] ja1x53hnj289r2xkhv66y3pc2w4o2q7 412888 412887 2026-09-16T20:27:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412888 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ زمرا]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ جاءِ]] [[زمرو:سمنڊ]] r5yd1g37xzeif4x0w15eehpxe5hodgj 412889 412888 2026-09-16T20:29:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 412889 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Austronesian culture}} [[زمرو:آسٽرونيشيا]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ نسل]] [[زمرو:سامونڊي ثقافت]] [[زمرو:اوشينيا جي ثقافت]] [[زمرو:آسٽرونيشيائي ماڻهو|ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ٻولي خاندان]] rgv9wkuj7g2rzf77bu0eckzch72dtkm 14 102951 412876 2026-09-16T16:05:14Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جا علائقا]] 412876 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا علائقا]] d4no7hdvot4ldn29fudcw5x9e3s1wde 14 102952 412877 2026-09-16T16:06:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ علائقا]] 412877 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ علائقا]] 86xmexsfalff2zch0rit9ylxipocuin 14 102953 412878 2026-09-16T16:07:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:زمرا بلحاظ علائقا]] 412878 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:زمرا بلحاظ علائقا]] 1qrn8dxgm0uy0q0vt39zc86xysw19mg 14 102954 412890 2026-09-16T20:31:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ جاءِ]] [[زمرو:سمنڊ]] 412890 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ٻولي خاندان]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ جاءِ]] [[زمرو:سمنڊ]] kjic48qgbhcblhkt6b4zff2afg2a56a 412892 412890 2026-09-16T20:35:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 412892 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽرونيشيائي ٻوليون]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ٻولي خاندان]] b6a4jvk63hq81s07lkti5hmo7grll7c 14 102955 412891 2026-09-16T20:32:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ماڻهو]] 412891 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ماڻهو]] 12qgpwzdw0i4t7k2wn6gkvbkjfxg7kr 14 102956 412893 2026-09-16T20:35:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ جاءِ]] 412893 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ جاءِ]] tsn62bxkqd6oujosrfllqmds3luo453 14 102957 412894 2026-09-16T20:37:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] 412894 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:ٻولي خاندان]] 7jczoq1pg34j01h2xkaymwdk4lxvdyp 14 102958 412896 2026-09-16T20:51:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:نسلي گروهه]] 412896 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:نسلي گروهه]] g40oj1lqchni83gxrnwc1nspg2om94t 412897 412896 2026-09-16T20:51:45Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:نسلي گروهه]]; added [[Category:نسلي گروہ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412897 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:نسلي گروہ]] izyugt3i9r3yylcbi5gf6gmvy8hhnx5 14 102959 412899 2026-09-16T20:53:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:اشاري واري ٻوليون]] 412899 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:اشاري واري ٻوليون]] nn6vuqwz6fp57il442yb1yg7z1sbrev 412900 412899 2026-09-16T20:53:51Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اشاري واري ٻوليون]]; added [[Category:اشارن جون ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 412900 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:اشارن جون ٻوليون]] 70q3q7b4fmn2e4b42kdhj6sil4w6vk5 14 102960 412901 2026-09-16T20:55:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:لسانيات جا ماهر]] 412901 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:لسانيات جا ماهر]] loalb62mkhglln2myxsx08rh4xw997m 14 102961 412902 2026-09-16T20:56:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:خطري ۾ پيل ٻوليون]] 412902 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻولي خاندان]] [[زمرو:خطري ۾ پيل ٻوليون]] g4czaqzu0jujiwl0slwokyeo1yw43qk 14 102962 412903 2026-09-16T20:56:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻوليون]] 412903 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻوليون]] 47jf42k7nnx35222trxgs6cp3r459a6 0 102963 412922 2026-09-17T07:17:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic Taxobox | name = فيزينيڊي | image = Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg | image_caption = نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس ھارسفيلڊ|ھارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = قبيلو | subdivision = * [[ڪوٽرنيسيني]] * [[گاليني]] * لوفوفو... 412922 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic Taxobox | name = فيزينيڊي | image = Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg | image_caption = نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس ھارسفيلڊ|ھارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = قبيلو | subdivision = * [[ڪوٽرنيسيني]] * [[گاليني]] * [[لوفوفوريني]] * [[فيزينيني]] }} '''فيزينيڊي''' ({{langx|la|Phasianinae}}) [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان ۽ [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ وڏو [[ذيلي خاندان]] آهي. هن گروهه ۾ [[فيزنٽ]]، [[جهنگلي ڪڪڙ]]، [[پراڻي دنيا جا تتر]]، [[ٻٽير]] ۽ انهن سان ويجهي ارتقائي نسبت رکندڙ ڪيترائي پکي شامل آهن. هن ذيلي خاندان جا نمائندا خاص ڪري [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه نسل انسانن جي وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. اڳ پکين کي ظاهري بناوت ۽ عام نالن جي بنياد تي ''فيزنٽ''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' جهڙن گروهن ۾ ورهايو ويندو هو، پر جديد [[ڊي اين اي]] ۽ [[فائيلوجينيٽڪس|فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق ڏيکاري ٿي ته اهي روايتي گروهه هميشه جدا جدا قدرتي ارتقائي شاخون نٿا ٺاهين. ان ڪري جديد درجابندي گهڻو ڪري ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل آهي. == خاصيتون == فيزينيڊي جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا زميني پکي آهن. انهن جو جسم مضبوط، پر نسبتاً ڳرو، ٽنگون طاقتور ۽ پر ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيزيءَ سان ٿوري فاصلي تائين اڏامندا آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ نر ۽ مادي جي ظاهري صورت ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. نر گهڻو ڪري وڌيڪ شوخ رنگن، ڊگهن پڇن، چمڪندڙ کنڀن يا مٿي تي خاص بناوتن جا مالڪ هوندا آهن، جڏهن ته مادين جا رنگ نسبتاً هلڪا يا ماحول سان ملندڙ هوندا آهن. اهڙي [[جنسي ٻه روپيتا]] خاص ڪري ڪيترن فيزنٽن ۾ نمايان آهي. [[File:Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg|thumb|نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'')]] == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي مختلف حصن ۾ ملن ٿا. انهن جون رهائشگاهون انتهائي مختلف آهن، جن ۾: * ٻيلن ۽ جهنگلن جا علائقا؛ * کليل گاهه جا ميدان؛ * زرعي زمينون؛ * جابلو ڍلان؛ * خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقا؛ * وڻن ۽ ٻوٽن سان ڍڪيل چراگاهه شامل آهن. ڪجهه جنسون، جهڙوڪ [[چُڪَر]]، پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکن ٿيون، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] گاهه، ٻنين ۽ ٻيلن جي ڪنارن سميت مختلف رهائشگاهن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي [[همه خور]] آهن. سندن خوراڪ ۾ ٻج، اناج، ميوا، پن، ٻوٽن جون ڪونپلون، پاڙون ۽ مختلف ننڍا بي مهره جاندار شامل ٿي سگهن ٿا. حشرات خاص ڪري ننڍن ٻچن لاءِ اهم خوراڪ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان پروٽين جي وڏي مقدار ملي ٿي. اهي عام طور زمين تي هلندي يا زمين کي پيرن ۽ چهنب سان کوٽيندي خوراڪ ڳوليندا آهن. == رويو == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. نسلي موسم دوران ڪيترن قسمن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ آواز، جسماني حرڪتون ۽ رنگين کنڀن جي نمائش ڪندا آهن. اهڙي نمائش خاص ڪري فيزنٽن ۽ انهن سان لاڳاپيل پکين ۾ نمايان هوندي آهي. == نسل وڌائڻ == گهڻا فيزينيڊي پکي زمين تي آکيرو ٺاهيندا آهن. مادي عام طور ٻوٽن، گاهه يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ هڪ سادو کڏ جهڙو آکيرو ٺاهي ٿي. آنا اڪثر اهڙي رنگ جا هوندا آهن، جيڪو ڀرپاسي جي ماحول سان ملي کين شڪارين کان لڪائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل ٿي ويندا آهن. == ارتقا ۽ فائيلوجيني == فيزينيڊي خاندان جي ارتقائي تاريخ پيچيده آهي. پراڻين درجابندين ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي گهڻو ڪري ٻه الڳ وڏا گروهه سمجهيو ويندو هو. جديد ماليڪيولر مطالعي مان، تنهن هوندي به، ظاهر ٿيو آهي ته ظاهري طور هڪجهڙا ''تتر'' يا ''فيزنٽ'' لازمي طور هڪ ئي ويجهي ارتقائي شاخ سان تعلق نٿا رکن. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر ڊي اين اي تي ڪيل تحقيق مان فيزينيڊي خاندان اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ٿي آهي. انهن نتيجن موجب روايتي ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' واري ورهاست [[مونوفيليٽڪ]] گروهن جي صحيح نمائندگي نٿي ڪري. مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي جاءِ بابت اختلاف پڻ مليا آهن، جنهن جو هڪ سبب هن خاندان جي شروعاتي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو. == درجابندي == جديد فائيلوجينيٽڪ درجابنديءَ ۾ فيزينيڊي کي ڪيترن قبيلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مختلف ٽيڪسونامڪ ذريعن ۾ انهن جي حدبندي ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. === ڪوٽرنيسيني === '''ڪوٽرنيسيني''' (''Coturnicini'') ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽير، تتر ۽ انهن سان لاڳاپيل پکي شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Alectoris'' — [[چُڪَر]] ۽ ان جا ويجها مائٽ * ''Ammoperdix'' * ''Coturnix'' — پراڻي دنيا جا ٻٽير * ''Excalfactoria'' * ''Margaroperdix'' * ''Perdicula'' [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')]] === گاليني === '''گاليني''' (''Gallini'') ۾ [[جهنگلي ڪڪڙ]]، ڪجهه فرانڪولن ۽ بانس تتر سميت ڪيترائي پکي شامل آهن. اهم نسل آهن: * ''Bambusicola'' * ''Francolinus'' * ''Gallus'' — [[جهنگلي ڪڪڙ]] * ''Peliperdix'' * ''Scleroptila'' ''Gallus'' نسل خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهريلو [[ڪڪڙ]] جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] === لوفوفوريني === '''لوفوفوريني''' (''Lophophorini'') ۾ ايشيا جا ڪيترائي جابلو فيزنٽ شامل آهن. انهن ۾ نمايان نسل هي آهن: * ''Ithaginis'' * ''Lophophorus'' * ''Pucrasia'' * ''Tragopan'' * ''Tetraophasis'' هن گروهه ۾ شامل ڪيترن پکين جا نر تمام گهڻن چمڪندڙ رنگن وارا هوندا آهن. === فيزينيني === '''فيزينيني''' (''Phasianini'') ۾ ڪيترائي مشهور فيزنٽ شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Chrysolophus'' * ''Crossoptilon'' * ''Lophura'' * ''Phasianus'' * ''Syrmaticus'' [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') هن گروهه جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل جنسن مان هڪ آهي. ان جي قدرتي ورڇ يوريشيا جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي ۽ انسانن ان کي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ متعارف ڪرايو آهي. == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي خاندان انسانن لاءِ ثقافتي، غذائي ۽ معاشي لحاظ کان اهم رهيو آهي. [[ڪڪڙ]] دنيا جي اهم ترين پاليل پکين مان آهي، جڏهن ته ڪيترن تترن، ٻٽيرن ۽ فيزنٽن جو تاريخي طور شڪار ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪجهه رنگين فيزنٽ پنهنجي خوبصورتي سبب پکين جي باغن ۽ خانگي مجموعن ۾ پڻ رکيا وڃن ٿا. ساڳئي وقت، رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جي واپار سبب هن ذيلي خاندان جون ڪجهه جنسون تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيون آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي درجابنديءَ ۾ ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن وڏي تبديلي آئي آهي. مختلف ڊي اين اي مطالعي ڏيکاريو آهي ته هڪجهڙي جسماني بناوت ڪڏهن ڪڏهن الڳ ارتقائي شاخن ۾ آزاد نموني پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن کي [[هم رخ ارتقا]] چيو وڃي ٿو. انهيءَ سبب صرف جسماني مشابهت جي بنياد تي ٺاهيل پراڻا ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' جا گروهه جديد ارتقائي وڻ سان مڪمل مطابقت نٿا رکن. نيوڪليئر ڊي اين اي، مائيٽوڪانڊريل جينوم ۽ ٻين جينياتي نشانين تي ٻڌل تحقيق فيزينيڊي جي اندروني رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه شاخن جي صحيح جاءِ بابت تحقيق جاري آهي. == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چُڪَر]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:گاليفارمز]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] qdq19nt2gpfjw09beus1gmq44cnnkre 412923 412922 2026-09-17T07:19:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 412923 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic Taxobox | name = فيزينيڊي | image = Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg | image_caption = نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس ھارسفيلڊ|ھارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = قبيلو | subdivision = * [[ڪوٽرنيسيني]] * [[گاليني]] * [[لوفوفوريني]] * [[فيزينيني]] }} '''فيزينيڊي''' ({{langx|la|Phasianinae}}) [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان يا [[چڪور]] وارو خاندان ۽ [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ وڏو [[ذيلي خاندان]] آهي. هن گروهه ۾ [[فيزنٽ]]، [[جهنگلي ڪڪڙ]]، [[پراڻي دنيا جا تتر]]، [[ٻٽير]] ۽ انهن سان ويجهي ارتقائي نسبت رکندڙ ڪيترائي پکي شامل آهن. هن ذيلي خاندان جا نمائندا خاص ڪري [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه نسل انسانن جي وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. اڳ پکين کي ظاهري بناوت ۽ عام نالن جي بنياد تي ''چڪور''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' جهڙن گروهن ۾ ورهايو ويندو هو، پر جديد [[ڊي اين اي]] ۽ [[فائيلوجينيٽڪس|فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق ڏيکاري ٿي ته اهي روايتي گروهه هميشه جدا جدا قدرتي ارتقائي شاخون نٿا ٺاهين. ان ڪري جديد درجابندي گهڻو ڪري ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل آهي. == خاصيتون == فيزينيڊي جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا زميني پکي آهن. انهن جو جسم مضبوط، پر نسبتاً ڳرو، ٽنگون طاقتور ۽ پر ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيزيءَ سان ٿوري فاصلي تائين اڏامندا آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ نر ۽ مادي جي ظاهري صورت ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. نر گهڻو ڪري وڌيڪ شوخ رنگن، ڊگهن پڇن، چمڪندڙ کنڀن يا مٿي تي خاص بناوتن جا مالڪ هوندا آهن، جڏهن ته مادين جا رنگ نسبتاً هلڪا يا ماحول سان ملندڙ هوندا آهن. اهڙي [[جنسي ٻه روپيتا]] خاص ڪري ڪيترن فيزنٽن ۾ نمايان آهي. [[File:Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg|thumb|نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'')]] == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي مختلف حصن ۾ ملن ٿا. انهن جون رهائشگاهون انتهائي مختلف آهن، جن ۾: * ٻيلن ۽ جهنگلن جا علائقا؛ * کليل گاهه جا ميدان؛ * زرعي زمينون؛ * جابلو ڍلان؛ * خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقا؛ * وڻن ۽ ٻوٽن سان ڍڪيل چراگاهه شامل آهن. ڪجهه جنسون، جهڙوڪ [[چُڪَر]]، پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکن ٿيون، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] گاهه، ٻنين ۽ ٻيلن جي ڪنارن سميت مختلف رهائشگاهن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي [[همه خور]] آهن. سندن خوراڪ ۾ ٻج، اناج، ميوا، پن، ٻوٽن جون ڪونپلون، پاڙون ۽ مختلف ننڍا بي مهره جاندار شامل ٿي سگهن ٿا. حشرات خاص ڪري ننڍن ٻچن لاءِ اهم خوراڪ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان پروٽين جي وڏي مقدار ملي ٿي. اهي عام طور زمين تي هلندي يا زمين کي پيرن ۽ چهنب سان کوٽيندي خوراڪ ڳوليندا آهن. == رويو == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. نسلي موسم دوران ڪيترن قسمن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ آواز، جسماني حرڪتون ۽ رنگين کنڀن جي نمائش ڪندا آهن. اهڙي نمائش خاص ڪري فيزنٽن ۽ انهن سان لاڳاپيل پکين ۾ نمايان هوندي آهي. == نسل وڌائڻ == گهڻا فيزينيڊي پکي زمين تي آکيرو ٺاهيندا آهن. مادي عام طور ٻوٽن، گاهه يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ هڪ سادو کڏ جهڙو آکيرو ٺاهي ٿي. آنا اڪثر اهڙي رنگ جا هوندا آهن، جيڪو ڀرپاسي جي ماحول سان ملي کين شڪارين کان لڪائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل ٿي ويندا آهن. == ارتقا ۽ فائيلوجيني == فيزينيڊي خاندان جي ارتقائي تاريخ پيچيده آهي. پراڻين درجابندين ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي گهڻو ڪري ٻه الڳ وڏا گروهه سمجهيو ويندو هو. جديد ماليڪيولر مطالعي مان، تنهن هوندي به، ظاهر ٿيو آهي ته ظاهري طور هڪجهڙا ''تتر'' يا ''فيزنٽ'' لازمي طور هڪ ئي ويجهي ارتقائي شاخ سان تعلق نٿا رکن. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر ڊي اين اي تي ڪيل تحقيق مان فيزينيڊي خاندان اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ٿي آهي. انهن نتيجن موجب روايتي ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' واري ورهاست [[مونوفيليٽڪ]] گروهن جي صحيح نمائندگي نٿي ڪري. مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي جاءِ بابت اختلاف پڻ مليا آهن، جنهن جو هڪ سبب هن خاندان جي شروعاتي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو. == درجابندي == جديد فائيلوجينيٽڪ درجابنديءَ ۾ فيزينيڊي کي ڪيترن قبيلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مختلف ٽيڪسونامڪ ذريعن ۾ انهن جي حدبندي ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. === ڪوٽرنيسيني === '''ڪوٽرنيسيني''' (''Coturnicini'') ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽير، تتر ۽ انهن سان لاڳاپيل پکي شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Alectoris'' — [[چُڪَر]] ۽ ان جا ويجها مائٽ * ''Ammoperdix'' * ''Coturnix'' — پراڻي دنيا جا ٻٽير * ''Excalfactoria'' * ''Margaroperdix'' * ''Perdicula'' [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')]] === گاليني === '''گاليني''' (''Gallini'') ۾ [[جهنگلي ڪڪڙ]]، ڪجهه فرانڪولن ۽ بانس تتر سميت ڪيترائي پکي شامل آهن. اهم نسل آهن: * ''Bambusicola'' * ''Francolinus'' * ''Gallus'' — [[جهنگلي ڪڪڙ]] * ''Peliperdix'' * ''Scleroptila'' ''Gallus'' نسل خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهريلو [[ڪڪڙ]] جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] === لوفوفوريني === '''لوفوفوريني''' (''Lophophorini'') ۾ ايشيا جا ڪيترائي جابلو فيزنٽ شامل آهن. انهن ۾ نمايان نسل هي آهن: * ''Ithaginis'' * ''Lophophorus'' * ''Pucrasia'' * ''Tragopan'' * ''Tetraophasis'' هن گروهه ۾ شامل ڪيترن پکين جا نر تمام گهڻن چمڪندڙ رنگن وارا هوندا آهن. === فيزينيني === '''فيزينيني''' (''Phasianini'') ۾ ڪيترائي مشهور فيزنٽ شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Chrysolophus'' * ''Crossoptilon'' * ''Lophura'' * ''Phasianus'' * ''Syrmaticus'' [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') هن گروهه جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل جنسن مان هڪ آهي. ان جي قدرتي ورڇ يوريشيا جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي ۽ انسانن ان کي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ متعارف ڪرايو آهي. == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي خاندان انسانن لاءِ ثقافتي، غذائي ۽ معاشي لحاظ کان اهم رهيو آهي. [[ڪڪڙ]] دنيا جي اهم ترين پاليل پکين مان آهي، جڏهن ته ڪيترن تترن، ٻٽيرن ۽ فيزنٽن جو تاريخي طور شڪار ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪجهه رنگين فيزنٽ پنهنجي خوبصورتي سبب پکين جي باغن ۽ خانگي مجموعن ۾ پڻ رکيا وڃن ٿا. ساڳئي وقت، رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جي واپار سبب هن ذيلي خاندان جون ڪجهه جنسون تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيون آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي درجابنديءَ ۾ ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن وڏي تبديلي آئي آهي. مختلف ڊي اين اي مطالعي ڏيکاريو آهي ته هڪجهڙي جسماني بناوت ڪڏهن ڪڏهن الڳ ارتقائي شاخن ۾ آزاد نموني پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن کي [[هم رخ ارتقا]] چيو وڃي ٿو. انهيءَ سبب صرف جسماني مشابهت جي بنياد تي ٺاهيل پراڻا ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' جا گروهه جديد ارتقائي وڻ سان مڪمل مطابقت نٿا رکن. نيوڪليئر ڊي اين اي، مائيٽوڪانڊريل جينوم ۽ ٻين جينياتي نشانين تي ٻڌل تحقيق فيزينيڊي جي اندروني رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه شاخن جي صحيح جاءِ بابت تحقيق جاري آهي. == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چُڪَر]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:گاليفارمز]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] b87zc1mxrzs3de1e4ddigmelrgec56o 412924 412923 2026-09-17T07:20:01Z Intisar Ali 8681 412924 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic Taxobox | name = فيزينيڊي | image = Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg | image_caption = نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس ھارسفيلڊ|ھارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = قبيلو | subdivision = * [[ڪوٽرنيسيني]] * [[گاليني]] * [[لوفوفوريني]] * [[فيزينيني]] }} '''فيزينيڊي''' ({{langx|la|Phasianinae}}) [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان يا [[چڪور]] وارو خاندان ۽ [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ وڏو [[ذيلي خاندان]] آهي. هن گروهه ۾ [[فيزنٽ]]، [[جهنگلي ڪڪڙ]]، [[پراڻي دنيا جا تتر]]، [[ٻٽير]] ۽ انهن سان ويجهي ارتقائي نسبت رکندڙ ڪيترائي پکي شامل آهن. هن ذيلي خاندان جا نمائندا خاص ڪري [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه نسل انسانن جي وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. اڳ پکين کي ظاهري بناوت ۽ عام نالن جي بنياد تي ''چڪور''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' جهڙن گروهن ۾ ورهايو ويندو هو، پر جديد [[ڊي اين اي]] ۽ [[فائيلوجينيٽڪس|فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق ڏيکاري ٿي ته اهي روايتي گروهه هميشه جدا جدا قدرتي ارتقائي شاخون نٿا ٺاهين. ان ڪري جديد درجابندي گهڻو ڪري ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل آهي. == خاصيتون == فيزينيڊي يا چڪور جي خاندان جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا زميني پکي آهن. انهن جو جسم مضبوط، پر نسبتاً ڳرو، ٽنگون طاقتور ۽ پر ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيزيءَ سان ٿوري فاصلي تائين اڏامندا آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ نر ۽ مادي جي ظاهري صورت ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. نر گهڻو ڪري وڌيڪ شوخ رنگن، ڊگهن پڇن، چمڪندڙ کنڀن يا مٿي تي خاص بناوتن جا مالڪ هوندا آهن، جڏهن ته مادين جا رنگ نسبتاً هلڪا يا ماحول سان ملندڙ هوندا آهن. اهڙي [[جنسي ٻه روپيتا]] خاص ڪري ڪيترن فيزنٽن ۾ نمايان آهي. [[File:Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg|thumb|نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'')]] == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي مختلف حصن ۾ ملن ٿا. انهن جون رهائشگاهون انتهائي مختلف آهن، جن ۾: * ٻيلن ۽ جهنگلن جا علائقا؛ * کليل گاهه جا ميدان؛ * زرعي زمينون؛ * جابلو ڍلان؛ * خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقا؛ * وڻن ۽ ٻوٽن سان ڍڪيل چراگاهه شامل آهن. ڪجهه جنسون، جهڙوڪ [[چُڪَر]]، پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکن ٿيون، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] گاهه، ٻنين ۽ ٻيلن جي ڪنارن سميت مختلف رهائشگاهن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي [[همه خور]] آهن. سندن خوراڪ ۾ ٻج، اناج، ميوا، پن، ٻوٽن جون ڪونپلون، پاڙون ۽ مختلف ننڍا بي مهره جاندار شامل ٿي سگهن ٿا. حشرات خاص ڪري ننڍن ٻچن لاءِ اهم خوراڪ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان پروٽين جي وڏي مقدار ملي ٿي. اهي عام طور زمين تي هلندي يا زمين کي پيرن ۽ چهنب سان کوٽيندي خوراڪ ڳوليندا آهن. == رويو == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. نسلي موسم دوران ڪيترن قسمن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ آواز، جسماني حرڪتون ۽ رنگين کنڀن جي نمائش ڪندا آهن. اهڙي نمائش خاص ڪري فيزنٽن ۽ انهن سان لاڳاپيل پکين ۾ نمايان هوندي آهي. == نسل وڌائڻ == گهڻا فيزينيڊي پکي زمين تي آکيرو ٺاهيندا آهن. مادي عام طور ٻوٽن، گاهه يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ هڪ سادو کڏ جهڙو آکيرو ٺاهي ٿي. آنا اڪثر اهڙي رنگ جا هوندا آهن، جيڪو ڀرپاسي جي ماحول سان ملي کين شڪارين کان لڪائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل ٿي ويندا آهن. == ارتقا ۽ فائيلوجيني == فيزينيڊي خاندان جي ارتقائي تاريخ پيچيده آهي. پراڻين درجابندين ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي گهڻو ڪري ٻه الڳ وڏا گروهه سمجهيو ويندو هو. جديد ماليڪيولر مطالعي مان، تنهن هوندي به، ظاهر ٿيو آهي ته ظاهري طور هڪجهڙا ''تتر'' يا ''فيزنٽ'' لازمي طور هڪ ئي ويجهي ارتقائي شاخ سان تعلق نٿا رکن. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر ڊي اين اي تي ڪيل تحقيق مان فيزينيڊي خاندان اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ٿي آهي. انهن نتيجن موجب روايتي ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' واري ورهاست [[مونوفيليٽڪ]] گروهن جي صحيح نمائندگي نٿي ڪري. مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي جاءِ بابت اختلاف پڻ مليا آهن، جنهن جو هڪ سبب هن خاندان جي شروعاتي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو. == درجابندي == جديد فائيلوجينيٽڪ درجابنديءَ ۾ فيزينيڊي کي ڪيترن قبيلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مختلف ٽيڪسونامڪ ذريعن ۾ انهن جي حدبندي ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. === ڪوٽرنيسيني === '''ڪوٽرنيسيني''' (''Coturnicini'') ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽير، تتر ۽ انهن سان لاڳاپيل پکي شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Alectoris'' — [[چُڪَر]] ۽ ان جا ويجها مائٽ * ''Ammoperdix'' * ''Coturnix'' — پراڻي دنيا جا ٻٽير * ''Excalfactoria'' * ''Margaroperdix'' * ''Perdicula'' [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')]] === گاليني === '''گاليني''' (''Gallini'') ۾ [[جهنگلي ڪڪڙ]]، ڪجهه فرانڪولن ۽ بانس تتر سميت ڪيترائي پکي شامل آهن. اهم نسل آهن: * ''Bambusicola'' * ''Francolinus'' * ''Gallus'' — [[جهنگلي ڪڪڙ]] * ''Peliperdix'' * ''Scleroptila'' ''Gallus'' نسل خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهريلو [[ڪڪڙ]] جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] === لوفوفوريني === '''لوفوفوريني''' (''Lophophorini'') ۾ ايشيا جا ڪيترائي جابلو فيزنٽ شامل آهن. انهن ۾ نمايان نسل هي آهن: * ''Ithaginis'' * ''Lophophorus'' * ''Pucrasia'' * ''Tragopan'' * ''Tetraophasis'' هن گروهه ۾ شامل ڪيترن پکين جا نر تمام گهڻن چمڪندڙ رنگن وارا هوندا آهن. === فيزينيني === '''فيزينيني''' (''Phasianini'') ۾ ڪيترائي مشهور فيزنٽ شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Chrysolophus'' * ''Crossoptilon'' * ''Lophura'' * ''Phasianus'' * ''Syrmaticus'' [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') هن گروهه جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل جنسن مان هڪ آهي. ان جي قدرتي ورڇ يوريشيا جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي ۽ انسانن ان کي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ متعارف ڪرايو آهي. == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي خاندان انسانن لاءِ ثقافتي، غذائي ۽ معاشي لحاظ کان اهم رهيو آهي. [[ڪڪڙ]] دنيا جي اهم ترين پاليل پکين مان آهي، جڏهن ته ڪيترن تترن، ٻٽيرن ۽ فيزنٽن جو تاريخي طور شڪار ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪجهه رنگين فيزنٽ پنهنجي خوبصورتي سبب پکين جي باغن ۽ خانگي مجموعن ۾ پڻ رکيا وڃن ٿا. ساڳئي وقت، رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جي واپار سبب هن ذيلي خاندان جون ڪجهه جنسون تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيون آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي درجابنديءَ ۾ ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن وڏي تبديلي آئي آهي. مختلف ڊي اين اي مطالعي ڏيکاريو آهي ته هڪجهڙي جسماني بناوت ڪڏهن ڪڏهن الڳ ارتقائي شاخن ۾ آزاد نموني پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن کي [[هم رخ ارتقا]] چيو وڃي ٿو. انهيءَ سبب صرف جسماني مشابهت جي بنياد تي ٺاهيل پراڻا ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' جا گروهه جديد ارتقائي وڻ سان مڪمل مطابقت نٿا رکن. نيوڪليئر ڊي اين اي، مائيٽوڪانڊريل جينوم ۽ ٻين جينياتي نشانين تي ٻڌل تحقيق فيزينيڊي جي اندروني رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه شاخن جي صحيح جاءِ بابت تحقيق جاري آهي. == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چُڪَر]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:گاليفارمز]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] cjiiep75qsxdg447wlodspftmb4d40b 412925 412924 2026-09-17T07:20:20Z Intisar Ali 8681 412925 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic Taxobox | name = فيزينيڊي | image = Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg | image_caption = نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس ھارسفيلڊ|ھارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = قبيلو | subdivision = * [[ڪوٽرنيسيني]] * [[گاليني]] * [[لوفوفوريني]] * [[فيزينيني]] }} '''فيزينيڊي''' ({{langx|la|Phasianinae}}) [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان يا [[چڪور]] وارو خاندان ۽ [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ وڏو [[ذيلي خاندان]] آهي. هن گروهه ۾ [[فيزنٽ]]، [[جهنگلي ڪڪڙ]]، [[پراڻي دنيا جا تتر]]، [[ٻٽير]] ۽ انهن سان ويجهي ارتقائي نسبت رکندڙ ڪيترائي پکي شامل آهن. هن ذيلي خاندان جا نمائندا خاص ڪري [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه نسل انسانن جي وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. اڳ پکين کي ظاهري بناوت ۽ عام نالن جي بنياد تي ''چڪور''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' جهڙن گروهن ۾ ورهايو ويندو هو، پر جديد [[ڊي اين اي]] ۽ [[فائيلوجينيٽڪس|فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق ڏيکاري ٿي ته اهي روايتي گروهه هميشه جدا جدا قدرتي ارتقائي شاخون نٿا ٺاهين. ان ڪري جديد درجابندي گهڻو ڪري ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل آهي. == خاصيتون == فيزينيڊي يا چڪور جي خاندان جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا زميني پکي آهن. انهن جو جسم مضبوط، پر نسبتاً ڳرو، ٽنگون طاقتور ۽ پر ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيزيءَ سان ٿوري فاصلي تائين اڏامندا آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ نر ۽ مادي جي ظاهري صورت ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. نر گهڻو ڪري وڌيڪ شوخ رنگن، ڊگهن پڇن، چمڪندڙ کنڀن يا مٿي تي خاص بناوتن جا مالڪ هوندا آهن، جڏهن ته مادين جا رنگ نسبتاً هلڪا يا ماحول سان ملندڙ هوندا آهن. اهڙي [[جنسي ٻه روپيتا]] خاص ڪري ڪيترن فيزنٽن ۾ نمايان آهي. [[File:Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg|thumb|نر [[عام چڪور]] (''Phasianus colchicus'')]] == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي مختلف حصن ۾ ملن ٿا. انهن جون رهائشگاهون انتهائي مختلف آهن، جن ۾: * ٻيلن ۽ جهنگلن جا علائقا؛ * کليل گاهه جا ميدان؛ * زرعي زمينون؛ * جابلو ڍلان؛ * خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقا؛ * وڻن ۽ ٻوٽن سان ڍڪيل چراگاهه شامل آهن. ڪجهه جنسون، جهڙوڪ [[چُڪَر]]، پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکن ٿيون، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] گاهه، ٻنين ۽ ٻيلن جي ڪنارن سميت مختلف رهائشگاهن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي [[همه خور]] آهن. سندن خوراڪ ۾ ٻج، اناج، ميوا، پن، ٻوٽن جون ڪونپلون، پاڙون ۽ مختلف ننڍا بي مهره جاندار شامل ٿي سگهن ٿا. حشرات خاص ڪري ننڍن ٻچن لاءِ اهم خوراڪ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان پروٽين جي وڏي مقدار ملي ٿي. اهي عام طور زمين تي هلندي يا زمين کي پيرن ۽ چهنب سان کوٽيندي خوراڪ ڳوليندا آهن. == رويو == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. نسلي موسم دوران ڪيترن قسمن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ آواز، جسماني حرڪتون ۽ رنگين کنڀن جي نمائش ڪندا آهن. اهڙي نمائش خاص ڪري فيزنٽن ۽ انهن سان لاڳاپيل پکين ۾ نمايان هوندي آهي. == نسل وڌائڻ == گهڻا فيزينيڊي پکي زمين تي آکيرو ٺاهيندا آهن. مادي عام طور ٻوٽن، گاهه يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ هڪ سادو کڏ جهڙو آکيرو ٺاهي ٿي. آنا اڪثر اهڙي رنگ جا هوندا آهن، جيڪو ڀرپاسي جي ماحول سان ملي کين شڪارين کان لڪائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل ٿي ويندا آهن. == ارتقا ۽ فائيلوجيني == فيزينيڊي خاندان جي ارتقائي تاريخ پيچيده آهي. پراڻين درجابندين ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي گهڻو ڪري ٻه الڳ وڏا گروهه سمجهيو ويندو هو. جديد ماليڪيولر مطالعي مان، تنهن هوندي به، ظاهر ٿيو آهي ته ظاهري طور هڪجهڙا ''تتر'' يا ''فيزنٽ'' لازمي طور هڪ ئي ويجهي ارتقائي شاخ سان تعلق نٿا رکن. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر ڊي اين اي تي ڪيل تحقيق مان فيزينيڊي خاندان اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ٿي آهي. انهن نتيجن موجب روايتي ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' واري ورهاست [[مونوفيليٽڪ]] گروهن جي صحيح نمائندگي نٿي ڪري. مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي جاءِ بابت اختلاف پڻ مليا آهن، جنهن جو هڪ سبب هن خاندان جي شروعاتي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو. == درجابندي == جديد فائيلوجينيٽڪ درجابنديءَ ۾ فيزينيڊي کي ڪيترن قبيلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مختلف ٽيڪسونامڪ ذريعن ۾ انهن جي حدبندي ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. === ڪوٽرنيسيني === '''ڪوٽرنيسيني''' (''Coturnicini'') ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽير، تتر ۽ انهن سان لاڳاپيل پکي شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Alectoris'' — [[چُڪَر]] ۽ ان جا ويجها مائٽ * ''Ammoperdix'' * ''Coturnix'' — پراڻي دنيا جا ٻٽير * ''Excalfactoria'' * ''Margaroperdix'' * ''Perdicula'' [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')]] === گاليني === '''گاليني''' (''Gallini'') ۾ [[جهنگلي ڪڪڙ]]، ڪجهه فرانڪولن ۽ بانس تتر سميت ڪيترائي پکي شامل آهن. اهم نسل آهن: * ''Bambusicola'' * ''Francolinus'' * ''Gallus'' — [[جهنگلي ڪڪڙ]] * ''Peliperdix'' * ''Scleroptila'' ''Gallus'' نسل خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهريلو [[ڪڪڙ]] جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] === لوفوفوريني === '''لوفوفوريني''' (''Lophophorini'') ۾ ايشيا جا ڪيترائي جابلو فيزنٽ شامل آهن. انهن ۾ نمايان نسل هي آهن: * ''Ithaginis'' * ''Lophophorus'' * ''Pucrasia'' * ''Tragopan'' * ''Tetraophasis'' هن گروهه ۾ شامل ڪيترن پکين جا نر تمام گهڻن چمڪندڙ رنگن وارا هوندا آهن. === فيزينيني === '''فيزينيني''' (''Phasianini'') ۾ ڪيترائي مشهور فيزنٽ شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Chrysolophus'' * ''Crossoptilon'' * ''Lophura'' * ''Phasianus'' * ''Syrmaticus'' [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') هن گروهه جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل جنسن مان هڪ آهي. ان جي قدرتي ورڇ يوريشيا جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي ۽ انسانن ان کي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ متعارف ڪرايو آهي. == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي خاندان انسانن لاءِ ثقافتي، غذائي ۽ معاشي لحاظ کان اهم رهيو آهي. [[ڪڪڙ]] دنيا جي اهم ترين پاليل پکين مان آهي، جڏهن ته ڪيترن تترن، ٻٽيرن ۽ فيزنٽن جو تاريخي طور شڪار ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪجهه رنگين فيزنٽ پنهنجي خوبصورتي سبب پکين جي باغن ۽ خانگي مجموعن ۾ پڻ رکيا وڃن ٿا. ساڳئي وقت، رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جي واپار سبب هن ذيلي خاندان جون ڪجهه جنسون تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيون آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي درجابنديءَ ۾ ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن وڏي تبديلي آئي آهي. مختلف ڊي اين اي مطالعي ڏيکاريو آهي ته هڪجهڙي جسماني بناوت ڪڏهن ڪڏهن الڳ ارتقائي شاخن ۾ آزاد نموني پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن کي [[هم رخ ارتقا]] چيو وڃي ٿو. انهيءَ سبب صرف جسماني مشابهت جي بنياد تي ٺاهيل پراڻا ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' جا گروهه جديد ارتقائي وڻ سان مڪمل مطابقت نٿا رکن. نيوڪليئر ڊي اين اي، مائيٽوڪانڊريل جينوم ۽ ٻين جينياتي نشانين تي ٻڌل تحقيق فيزينيڊي جي اندروني رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه شاخن جي صحيح جاءِ بابت تحقيق جاري آهي. == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چُڪَر]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:گاليفارمز]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] nivnwd30jxwrhg8c0a597lq55n2114t 412927 412925 2026-09-17T07:21:30Z Intisar Ali 8681 412927 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic Taxobox | name = فيزينيڊي | image = Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg | image_caption = نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس ھارسفيلڊ|ھارسفيلڊ]]، 1821ع | subdivision_ranks = قبيلو | subdivision = * [[ڪوٽرنيسيني]] * [[گاليني]] * [[لوفوفوريني]] * [[فيزينيني]] }} '''فيزينيڊي''' ({{langx|la|Phasianinae}}) [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان يا [[چڪور]] وارو خاندان ۽ [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ وڏو [[ذيلي خاندان]] آهي. هن گروهه ۾ [[فيزنٽ]]، [[جهنگلي ڪڪڙ]]، [[پراڻي دنيا جا تتر]]، [[ٻٽير]] ۽ انهن سان ويجهي ارتقائي نسبت رکندڙ ڪيترائي پکي شامل آهن. هن ذيلي خاندان جا نمائندا خاص ڪري [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه نسل انسانن جي وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ متعارف ڪرايا ويا آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. اڳ پکين کي ظاهري بناوت ۽ عام نالن جي بنياد تي ''چڪور''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' جهڙن گروهن ۾ ورهايو ويندو هو، پر جديد [[ڊي اين اي]] ۽ [[فائيلوجينيٽڪس|فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق ڏيکاري ٿي ته اهي روايتي گروهه هميشه جدا جدا قدرتي ارتقائي شاخون نٿا ٺاهين. ان ڪري جديد درجابندي گهڻو ڪري ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل آهي. == خاصيتون == فيزينيڊي يا چڪور جي خاندان جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا زميني پکي آهن. انهن جو جسم مضبوط، پر نسبتاً ڳرو، ٽنگون طاقتور ۽ پر ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيزيءَ سان ٿوري فاصلي تائين اڏامندا آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ نر ۽ مادي جي ظاهري صورت ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. نر گهڻو ڪري وڌيڪ شوخ رنگن، ڊگهن پڇن، چمڪندڙ کنڀن يا مٿي تي خاص بناوتن جا مالڪ هوندا آهن، جڏهن ته مادين جا رنگ نسبتاً هلڪا يا ماحول سان ملندڙ هوندا آهن. اهڙي [[جنسي ٻه روپيتا]] خاص ڪري ڪيترن فيزنٽن ۾ نمايان آهي. [[File:Phasianus colchicus 2 tom (Lukasz Lukasik).jpg|thumb|نر [[عام چڪور]] (''Phasianus colchicus'')]] == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ بنيادي طور [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[وچ ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي مختلف حصن ۾ ملن ٿا. انهن جون رهائشگاهون انتهائي مختلف آهن، جن ۾: * ٻيلن ۽ جهنگلن جا علائقا؛ * کليل گاهه جا ميدان؛ * زرعي زمينون؛ * جابلو ڍلان؛ * خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقا؛ * وڻن ۽ ٻوٽن سان ڍڪيل چراگاهه شامل آهن. ڪجهه جنسون، جهڙوڪ [[چُڪَر]]، پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکن ٿيون، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] گاهه، ٻنين ۽ ٻيلن جي ڪنارن سميت مختلف رهائشگاهن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي [[همه خور]] آهن. سندن خوراڪ ۾ ٻج، اناج، ميوا، پن، ٻوٽن جون ڪونپلون، پاڙون ۽ مختلف ننڍا بي مهره جاندار شامل ٿي سگهن ٿا. حشرات خاص ڪري ننڍن ٻچن لاءِ اهم خوراڪ ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان پروٽين جي وڏي مقدار ملي ٿي. اهي عام طور زمين تي هلندي يا زمين کي پيرن ۽ چهنب سان کوٽيندي خوراڪ ڳوليندا آهن. == رويو == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ضرورت پوڻ تي تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. نسلي موسم دوران ڪيترن قسمن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ آواز، جسماني حرڪتون ۽ رنگين کنڀن جي نمائش ڪندا آهن. اهڙي نمائش خاص ڪري فيزنٽن ۽ انهن سان لاڳاپيل پکين ۾ نمايان هوندي آهي. == نسل وڌائڻ == گهڻا فيزينيڊي پکي زمين تي آکيرو ٺاهيندا آهن. مادي عام طور ٻوٽن، گاهه يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ هڪ سادو کڏ جهڙو آکيرو ٺاهي ٿي. آنا اڪثر اهڙي رنگ جا هوندا آهن، جيڪو ڀرپاسي جي ماحول سان ملي کين شڪارين کان لڪائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن؛ يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل ٿي ويندا آهن. == ارتقا ۽ فائيلوجيني == فيزينيڊي خاندان جي ارتقائي تاريخ پيچيده آهي. پراڻين درجابندين ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي گهڻو ڪري ٻه الڳ وڏا گروهه سمجهيو ويندو هو. جديد ماليڪيولر مطالعي مان، تنهن هوندي به، ظاهر ٿيو آهي ته ظاهري طور هڪجهڙا ''تتر'' يا ''فيزنٽ'' لازمي طور هڪ ئي ويجهي ارتقائي شاخ سان تعلق نٿا رکن. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر ڊي اين اي تي ڪيل تحقيق مان فيزينيڊي خاندان اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ٿي آهي. انهن نتيجن موجب روايتي ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' واري ورهاست [[مونوفيليٽڪ]] گروهن جي صحيح نمائندگي نٿي ڪري. مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي جاءِ بابت اختلاف پڻ مليا آهن، جنهن جو هڪ سبب هن خاندان جي شروعاتي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو. == درجابندي == جديد فائيلوجينيٽڪ درجابنديءَ ۾ فيزينيڊي کي ڪيترن قبيلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مختلف ٽيڪسونامڪ ذريعن ۾ انهن جي حدبندي ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. === ڪوٽرنيسيني === '''ڪوٽرنيسيني''' (''Coturnicini'') ۾ پراڻي دنيا جا ڪيترائي ٻٽير، تتر ۽ انهن سان لاڳاپيل پکي شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Alectoris'' — [[چڪَور]] ۽ ان جا ويجها مائٽ * ''Ammoperdix'' * ''Coturnix'' — پراڻي دنيا جا ٻٽير * ''Excalfactoria'' * ''Margaroperdix'' * ''Perdicula'' [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چڪَور]] (''Alectoris chukar'')]] === گاليني === '''گاليني''' (''Gallini'') ۾ [[جهنگلي ڪڪڙ]]، ڪجهه فرانڪولن ۽ بانس تتر سميت ڪيترائي پکي شامل آهن. اهم نسل آهن: * ''Bambusicola'' * ''Francolinus'' * ''Gallus'' — [[جهنگلي ڪڪڙ]] * ''Peliperdix'' * ''Scleroptila'' ''Gallus'' نسل خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهريلو [[ڪڪڙ]] جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')]] === لوفوفوريني === '''لوفوفوريني''' (''Lophophorini'') ۾ ايشيا جا ڪيترائي جابلو فيزنٽ شامل آهن. انهن ۾ نمايان نسل هي آهن: * ''Ithaginis'' * ''Lophophorus'' * ''Pucrasia'' * ''Tragopan'' * ''Tetraophasis'' هن گروهه ۾ شامل ڪيترن پکين جا نر تمام گهڻن چمڪندڙ رنگن وارا هوندا آهن. === فيزينيني === '''فيزينيني''' (''Phasianini'') ۾ ڪيترائي مشهور فيزنٽ شامل آهن. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''Chrysolophus'' * ''Crossoptilon'' * ''Lophura'' * ''Phasianus'' * ''Syrmaticus'' [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') هن گروهه جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل جنسن مان هڪ آهي. ان جي قدرتي ورڇ يوريشيا جي وڏي حصي تائين پکڙيل آهي ۽ انسانن ان کي ٻين ڪيترن ملڪن ۾ پڻ متعارف ڪرايو آهي. == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي خاندان انسانن لاءِ ثقافتي، غذائي ۽ معاشي لحاظ کان اهم رهيو آهي. [[ڪڪڙ]] دنيا جي اهم ترين پاليل پکين مان آهي، جڏهن ته ڪيترن تترن، ٻٽيرن ۽ فيزنٽن جو تاريخي طور شڪار ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪجهه رنگين فيزنٽ پنهنجي خوبصورتي سبب پکين جي باغن ۽ خانگي مجموعن ۾ پڻ رکيا وڃن ٿا. ساڳئي وقت، رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جي واپار سبب هن ذيلي خاندان جون ڪجهه جنسون تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيون آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي درجابنديءَ ۾ ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن وڏي تبديلي آئي آهي. مختلف ڊي اين اي مطالعي ڏيکاريو آهي ته هڪجهڙي جسماني بناوت ڪڏهن ڪڏهن الڳ ارتقائي شاخن ۾ آزاد نموني پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن کي [[هم رخ ارتقا]] چيو وڃي ٿو. انهيءَ سبب صرف جسماني مشابهت جي بنياد تي ٺاهيل پراڻا ''فيزنٽ'' ۽ ''تتر'' جا گروهه جديد ارتقائي وڻ سان مڪمل مطابقت نٿا رکن. نيوڪليئر ڊي اين اي، مائيٽوڪانڊريل جينوم ۽ ٻين جينياتي نشانين تي ٻڌل تحقيق فيزينيڊي جي اندروني رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه شاخن جي صحيح جاءِ بابت تحقيق جاري آهي. == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چُڪَر]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} [[زمرو:فيزينيڊي]] [[زمرو:گاليفارمز]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] gz91fbmbufho3nzgyep5gozgs1rzg5m 412929 412927 2026-09-17T07:44:03Z Intisar Ali 8681 412929 wikitext text/x-wiki {{Short description|فيزينيڊي خاندان جي پکين جو هڪ ذيلي خاندان}} {{Automatic taxobox | name = فيزينيڊي | image = Pheasant.jpg | image_caption = اڀرندڙ بافت واري شاخ: منگوليائي رنگ-ڳچي قسم جي نر [[عام فيزنٽ]] (''Phasianus colchicus'') جي نمائندگي | image2 = Pavo cristatus side view.jpg | image2_caption = غير اڀرندڙ بافت واري شاخ: نر [[هندستاني مور]] (''Pavo cristatus'') جي نمائندگي | taxon = Phasianinae | authority = [[ٿامس هارسفيلڊ|هارسفيلڊ]]، 1821ع | type_genus = ''[[فيزينس]]'' | type_genus_authority = [[ڪارل لينيئس|لينيئس]]، 1758ع | subdivision_ranks = نسل | subdivision = متن ڏسو }} '''فيزينيڊي''' (''Phasianinae'') [[ٿامس هارسفيلڊ]] پاران 1821ع ۾ بيان ڪيل، [[فيزينيڊي (خاندان)|فيزينيڊي]] خاندان جي [[گاليفارمز]] ترتيب سان تعلق رکندڙ پکين جو هڪ [[ذيلي خاندان]] آهي. هن وڏي ۽ متنوع گروهه ۾ [[فيزينيني|حقيقي فيزنٽ]]، [[ٽريگوپن]]، [[ٽيٽرائونيني]]، [[ڪوٽرنيسيني]]، [[پاوونيني]] ۽ ٻيا ڪيترائي گروهه شامل آهن.<ref name="Johnsgard1986">{{Cite book |title=The Pheasants of the World |year=1986 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK}}</ref> هن ذيلي خاندان ۾ فيزنٽن کان سواءِ مور، جهنگلي ڪڪڙ، ٽرڪي، گرائوس، پراڻي دنيا جا ٻٽير، تتر، فرانڪولن ۽ انهن سان ويجهي نسبت رکندڙ ڪيترائي زميني پکي شامل آهن. فيزينيڊي جي درجابندي تاريخي طور پيچيده رهي آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين فيزنٽن واري گروهه کي عام طور [[مونوفيليٽڪ]] ۽ تترن، [[فرانڪولن]] ۽ [[پراڻي دنيا جا ٻٽير|پراڻي دنيا جي ٻٽيرن]] تي مشتمل اڳوڻي ذيلي خاندان پرڊيسينائي (''Perdicinae'') کان الڳ سمجهيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1986" /><ref name="Johnsgard1988">{{Cite book |title=The Quails, Partridges, and Francolins of the World |year=1988 |last1=Johnsgard |first1=P. A. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK}}</ref> جديد [[ماليڪيولر فائيلوجينيٽڪس|ماليڪيولر فائيلوجينيٽڪ]] تحقيق، تنهن هوندي به، ظاهر ڪيو آهي ته روايتي فيزنٽ ۽ تتر واريون حدبنديون پکين جي حقيقي ارتقائي رشتن جي مڪمل نمائندگي نٿيون ڪن. مثال طور ''[[لوفوفورس]]''، ''[[ميلياگرس]]'' ۽ ''[[پرڊڪس]]'' جا ميمبر گرائوس ۽ حقيقي فيزنٽن سان نسبتاً ويجها آهن، جڏهن ته ''[[ٽيٽرائوگالس]]''، ''[[ڪوٽرنڪس]]'' ۽ ''[[اليڪٽورس]]'' جهڙا نسل مور ۽ جهنگلي ڪڪڙ واري شاخ سان وڌيڪ ويجها ارتقائي لاڳاپا رکن ٿا.<ref name="Kimball1999">{{Cite journal |doi=10.1006/mpev.1998.0562 |title=A molecular phylogeny of the pheasants and partridges suggests that these lineages are not monophyletic |year=1999 |last1=Kimball |first1=R. T. |last2=Braun |first2=E. L. |last3=Zwartjes |first3=P. W. |last4=Crowe |first4=T. M. |last5=Ligon |first5=J. D. |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=11 |issue=1 |pages=38–54 |pmid=10082609 |bibcode=1999MolPE..11...38K }}</ref><ref name="Kimball2014">{{Cite journal |doi=10.7717/peerj.361 |title=Does more sequence data improve estimates of galliform phylogeny? Analyses of a rapid radiation using a complete data matrix |year=2014 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Braun |first2=Edward L. |journal=PeerJ |article-number=e361 |volume=2 |pmid=24795852 |pmc=4006227 |doi-access=free }}</ref> == ارتقا ۽ فائيلوجيني == ماليڪيولر تحقيق فيزينيڊي جي اندر ڪيترين مضبوط ارتقائي شاخن جي سڃاڻپ ڪئي آهي. مائيٽوڪانڊريل ۽ نيوڪليئر [[ڊي اين اي]] جي مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي طور ''فيزنٽ''، ''تتر'' ۽ ''ٻٽير'' سڏجندڙ سڀ پکي الڳ الڳ مونوفيليٽڪ گروهه نٿا ٺاهين.<ref name="Kimball1999" /><ref name="Kimball2014" /> جسماني بناوت ۾ مشابهت باوجود ڪجهه نسل ارتقائي طور ٻين ظاهري طرح مختلف پکين سان وڌيڪ ويجها آهن. فيزينيڊي اندر ٻه وڏيون شاخون سڃاتيون ويون آهن، جن کي '''اڀرندڙ بافت واري شاخ''' (''erectile clade'') ۽ '''غير اڀرندڙ بافت واري شاخ''' (''non-erectile clade'') چيو وڃي ٿو. اهي نالا چهري جي کنڀن کان خالي حصن ۾ اڀري يا ڦهلجي سگهندڙ بافت جي موجودگي يا غير موجودگي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. ٻنهي شاخن جي هڪ ٻئي کان جدائي شروعاتي [[اولگوسين]] ۾، لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ سال اڳ، ٿي هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.<ref name=":1">{{Cite web |title=Galliformes |url=http://www.bird-phylogeny.de/superorders/galloanseres/galliformes/ |access-date=2021-08-01 |website=bird-phylogeny |language=de-DE}}</ref> مختلف مطالعي ۾ ڪجهه اندروني شاخن جي صحيح جاءِ بابت اختلاف مليا آهن. ان جو هڪ اهم سبب فيزينيڊي جي ارتقائي تاريخ دوران نسبتاً تيز [[ارتقائي شعاعيت]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Kimball2014" /> انهيءَ ڪري هن گروهه جي جديد درجابندي صرف ظاهري مشابهت بدران ماليڪيولر فائيلوجيني تي وڌيڪ دارومدار رکي ٿي. == خاصيتون == فيزينيڊي جا پکي گهڻو ڪري وچولي کان وڏي جسامت جا مضبوط زميني پکي آهن. سندن ٽنگون طاقتور هونديون آهن ۽ ڪيترن قسمن جا پر نسبتاً ننڍا ۽ گولائيءَ وارا هوندا آهن. ڪيترائي پکي ڊگهي فاصلي تائين مسلسل اڏامڻ بدران خطري وقت تيز پر مختصر اڏام ڪندا آهن. هن ذيلي خاندان ۾ [[جنسي ٻه روپيتا]] گهڻو نمايان آهي. ڪيترين جنسن ۾ نر مادي کان وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن ۽ انهن جا رنگ ۽ کنڀ وڌيڪ نمايان هوندا آهن. نرن ۾ چمڪندڙ يا مختلف رنگن ۽ نمونن کان سواءِ ڪنگڻيون، [[واٽل]]، هوا جون ٿيلهيون، کنڀن جا ڇڳا، چوٽيون، ڊگها تبديل ٿيل مٿيان پڇ-ڍڪيندڙ کنڀ ۽ ڊگها پڇ وارا کنڀ پڻ ٿي سگهن ٿا. نسل وڌائڻ ۽ ٻچن جي سارسنڀال ۾ نر جو ڪردار اڪثر محدود يا بلڪل نه هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه جنسون ان کان مستثنا آهن. مثال طور [[ولو پٽارميگن]] ۾ نر ۽ مادي ٻئي ٻچن جي سارسنڀال ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Kathy |last2=Cooke |first2=Fred |date=1987-04-01 |title=Bi-parental care in willow ptarmigan: a luxury? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347287802609 |journal=Animal Behaviour |volume=35 |issue=2 |pages=369–379 |doi=10.1016/S0003-3472(87)80260-9 |issn=0003-3472 |url-access=subscription }}</ref> == ورڇ ۽ رهائش == فيزينيڊي جي قدرتي ورڇ جو وڏو حصو [[پراڻي دنيا]] ۾ آهي. هن ذيلي خاندان جا پکي [[ايشيا]]، [[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]] جي وسيع حصن ۾ ملن ٿا، جڏهن ته ڪجهه جنسون انسانن وسيلي دنيا جي ٻين علائقن ۾ متعارف ڪرايون ويون آهن. هنن جي رهائشگاهن ۾ گهاٽا ٻيلا، کليل جهنگ، گاهه جا ميدان، زرعي زمينون، جابلو ڍلان، پٿريلا علائقا، ٽنڊرا ۽ خشڪ توڙي نيم خشڪ علائقا شامل آهن. مثال طور [[چُڪَر]] پٿريلي ۽ جابلو علائقن سان چڱيءَ طرح مطابقت رکي ٿو، جڏهن ته [[عام فيزنٽ]] ٻيلن جي ڪنارن، گاهه وارن ميدانن ۽ زرعي علائقن سميت مختلف ماحولن ۾ رهي سگهي ٿو. == خوراڪ == فيزينيڊي جي پکين جي خوراڪ ۾ عام طور ٻج، اناج، ساوا ٻوٽا ۽ ڪجهه بي مهره جاندار شامل آهن. مختلف جنسن ۽ موسمن موجب خوراڪ ۾ نمايان تبديليون ٿي سگهن ٿيون. گرائوس جهڙا ڪجهه پکي مخصوص موسمن ۾ گهڻو ڪري ٻوٽن تي دارومدار رکندڙ خوراڪ اختيار ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Matthew L. |date=2014-01-16 |title=The Grouse in Winter |url=https://blog.nature.org/2014/01/16/the-grouse-in-winter/ |access-date=2025-11-24 |website=Cool Green Science |language=en-US}}</ref> ننڍن ٻچن لاءِ حشرات ۽ ٻيا بي مهره جاندار خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي واڌ ويجهه لاءِ گهربل پروٽين مهيا ڪن ٿا. ڪيترائي فيزينيڊي زمين تي هلندي، پنن کي هٽائيندي يا پيرن ۽ چهنب سان زمين کوٽيندي خوراڪ ڳولين ٿا. == رويو ۽ نسل وڌائڻ == فيزينيڊي جا گهڻا پکي پنهنجو وڏو وقت زمين تي گذارين ٿا. طاقتور ٽنگون کين هلڻ، ڊوڙڻ ۽ خوراڪ لاءِ زمين کوٽڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. خطري جي صورت ۾ ڪيترائي پکي پهرين لڪڻ يا ڊوڙڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي تيز اڏام سان ٿوري فاصلي تائين هليا وڃن ٿا. نسلي موسم ۾ ڪيترن گروهن جا نر مادين کي متوجه ڪرڻ لاءِ پيچيده نمائشي رويا اختيار ڪن ٿا. انهن ۾ آواز ڪڍڻ، پرن يا پڇ کي ڦهلائڻ، رنگين کنڀن جي نمائش ۽ چهري يا ڳچيءَ جي خاص بناوتن کي ظاهر ڪرڻ شامل ٿي سگهي ٿو. مور ۽ ڪيترن فيزنٽن ۾ اهڙي جنسي نمائش خاص طور نمايان آهي. گهڻا فيزينيڊي زمين تي آکيرا ٺاهين ٿا. آکيرو عام طور گاهه، ٻوٽن يا ٻين قدرتي ڍڪ هيٺ سادي کڏ جي صورت ۾ هوندو آهي. ڪيترين جنسن جا ٻچا [[پريڪوشيل]] هوندا آهن، يعني آني مان نڪرڻ کان ٿوري ئي وقت پوءِ هلڻ ۽ ماءُ جي پٺيان خوراڪ ڳولڻ جي قابل هوندا آهن. == درجابندي == هيٺ ڏنل فهرست جنسن جي مفروضاتي ارتقائي رشتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ [[ٽيڪسونامڪ ترتيب]] ۾ ڏنل آهي. قبيلن ۽ ذيلي خاندان جي نالن جي ترتيب ''[[هاورڊ اينڊ مور ڪمپليٽ چيڪ لسٽ آف دي برڊس آف دي ورلڊ]]'' جي چوٿين ڇاپي تي ٻڌل آهي. جن نسلن کي ڪنهن مخصوص قبيلي ۾ نه رکيو ويو آهي، تن کي ''[[غير يقيني جاءِ|incertae sedis]]'' طور ڏيکاريو ويو آهي.<ref name=":0">{{Cite journal |date=2021-05-01 |title=A phylogenomic supermatrix of Galliformes (Landfowl) reveals biased branch lengths |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790321000245 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |language=en |volume=158 |article-number=107091 |doi=10.1016/j.ympev.2021.107091 |issn=1055-7903 |last1=Kimball |first1=Rebecca T. |last2=Hosner |first2=Peter A. |last3=Braun |first3=Edward L. |pmid=33545275 |bibcode=2021MolPE.15807091K |s2cid=231963063 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=H&M4 Checklist family by family - The Trust for Avian Systematics |url=https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=11 |access-date=2022-08-04 |website=www.aviansystematics.org}}</ref> === اڀرندڙ بافت واري شاخ === {| class="wikitable" |- ! تصوير !! قبيلو !! نسل |- | [[File:SnowPartridgeAtTungnathUttarakhandIndia.jpg|frameless|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[ليروا]]'' — برفاني تتر |- | [[File:Ithaginis cruentus geoffroyi, Garzê Tibetan AP, Sichuan 9S3A1928.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[اٿاگينس]]'' — رت فيزنٽ |- | [[File:Temminck Tragopan.jpg|220x220px]] | [[لوفوفوريني]] | * ''[[لوفوفورس]]'' — مونال * ''[[ٽيٽرائوفيسس]]'' — مونال تتر * ''[[ٽريگوپن]]'' — ٽريگوپن |- | [[File:Koklass Pheasant Manila3.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[پوڪراسيا]]'' — ڪوڪلاس فيزنٽ |- | [[File:Tetrao urogallus Richard Bartz.jpg|frameless|300x300px]] | [[ٽيٽرائونيني]] | * ''[[بوناسا]]'' — رفڊ گرائوس * ''[[ڪيناچائٽس]]'' — اسپروس گرائوس * ''[[سينٽروسيرڪس]]'' — سيج گرائوس * ''[[ڊينڊراگيپس]]'' — نيرو گرائوس * ''[[فالسيپينس]]'' — سائبيريائي گرائوس * ''[[لاگوپس]]'' — پٽارميگن * ''[[لائيرورس]]'' — ڪارو گرائوس * ''[[ميلياگرس]]'' — ٽرڪي * ''[[ٽيٽرائو]]'' — ڪيپرڪيلي * ''[[ٽيٽراسٽس]]'' — هيزل گرائوس * ''[[ٽيمپانوڪس]]'' — پريري ڪڪڙ ۽ تيز-پڇ گرائوس |- | [[File:Rhizothera longirostris.jpg|frameless|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[رزوٿيرا]]'' — ڊگهي چهنب وارا تتر |- | [[File:Perdix perdix (Marek Szczepanek).jpg|frameless|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[پرڊڪس]]'' — حقيقي تتر |- | [[File:Swinhoe's Pheasant 0673.jpg|220x220px]] | [[فيزينيني]] | * ''[[ڪيٽريس]]'' — چيئر فيزنٽ * ''[[ڪريسولوفوس]]'' — رفڊ فيزنٽ * ''[[ڪراس اوپٽيلون]]'' — ڪنن وارا فيزنٽ * ''[[لوفورا]]'' — گالو فيزنٽ * ''[[فيزينس]]'' — حقيقي فيزنٽ * ''[[سائرماتيڪس]]'' — ڊگهي پڇ وارا فيزنٽ |} === غير اڀرندڙ بافت واري شاخ === {| class="wikitable" ! تصوير ! قبيلو ! نسل |- | [[File:Paonroue.JPG|220x220px]] | [[پاوونيني]] | * ''[[افروپاوو]]'' — آفريڪي مور * ''[[ارگوسيئنس]]'' — وڏو آرگس * ''[[پاوو]]'' — ايشيائي مور * ''[[رائينارڊيا]]'' — چوٽي وارا آرگس |- | [[File:Polyplectron_malacense_-captive_-male-8a.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[پوليپليڪٽرون]]'' — مور فيزنٽ |- | [[File:0A2A4859 Crimson-headed partridge.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[هيماٽورٽيڪس]]'' — قرمزي مٿي وارو تتر |- | [[File:Arborophila chloropus - Kaeng Krachan.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[ٽراپيڪوپرڊڪس]]'' |- | [[File:GalloperdixBicalcarataLegge.jpg|220x220px]] | ''[[غير يقيني جاءِ|غير يقيني جاءِ]]'' | * ''[[گالوپرڊڪس]]'' — ايشيائي اسپر فاؤل |- | [[File:Flickr_-_Rainbirder_-_Ceylon_Junglefowl_(Gallus_lafayetii)_Male.jpg|220x220px]] | [[گاليني]] | * ''[[بامبوسيڪولا]]'' — بانس تتر * ''[[ڪيمپوڪولينس]]'' * ''[[فرينڪولينس]]'' * ''[[گالس]]'' — جهنگلي ڪڪڙ، جنهن ۾ گهريلو [[ڪڪڙ]] پڻ شامل آهي * ''[[اورٽيگورنس]]'' * ''[[پيليپرڊڪس]]'' — ليٿم فرانڪولن * ''[[اسڪليروپٽيلا]]'' |- | [[File:Excalfactoria_chinensis_(aka).jpg|frameless|220x220px]] | [[ڪوٽرنيسيني]] | * ''[[اليڪٽورس]]'' — پٿريلا تتر، جن ۾ [[چُڪَر]] شامل آهي * ''[[ايموپرڊڪس]]'' — سي-سي ۽ وارياسي تتر * ''[[ڪوٽرنڪس]]'' — پراڻي دنيا جا عام ٻٽير * ''[[مارگاروپرڊڪس]]'' — مڊگاسڪر تتر * ''[[اوفرائشيا]]'' — هماليائي ٻٽير * ''[[پرڊيڪولا]]'' — بش ٻٽير * ''[[ٽرنسٽس]]'' — آفريڪي اسپر فاؤل * ''[[سينوئڪس]]'' * ''[[ٽيٽرائوگالس]]'' — برفاني ڪڪڙ |} [[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar) (31021905977).jpg|thumb|[[چُڪَر]] (''Alectoris chukar'')، [[ڪوٽرنيسيني]] قبيلي جو هڪ پکي]] [[File:Black-Francolin.jpg|thumb|[[ڪارو تتر]] (''Francolinus francolinus'')، [[گاليني]] قبيلي جو هڪ پکي]] == انسانن سان لاڳاپو == فيزينيڊي جا پکي هزارين سالن کان انسانن لاءِ غذائي، معاشي ۽ ثقافتي اهميت رکن ٿا. هن گروهه جو سڀ کان نمايان پاليل نمائندو [[ڪڪڙ]] آهي. گهريلو ڪڪڙ جو بنيادي جهنگلي اباڻو [[ڳاڙهو جهنگلي ڪڪڙ]] (''Gallus gallus'') آهي. ڪڪڙ هاڻي دنيا جي سڀ کان وڏي پيماني تي پاليل پکين مان هڪ آهي. تتر، ٻٽير، گرائوس، ٽرڪي ۽ ڪيترن فيزنٽن جو پڻ خوراڪ يا شڪار لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ڪجهه فيزنٽ ۽ مور پنهنجي رنگين کنڀن ۽ نمايان نمائش سبب صدين کان زينتي پکين طور رکيا ويا آهن. انساني سرگرمين جو فيزينيڊي جي مختلف جنسن تي مختلف اثر پيو آهي. ڪجهه جنسون زرعي ۽ انسانن جي تبديل ڪيل ماحول سان مطابقت اختيار ڪري چڪيون آهن، جڏهن ته ٻين لاءِ رهائشگاهن جي تباهي، غير پائيدار شڪار ۽ جهنگلي پکين جو واپار اهم تحفظاتي خطرا آهن. == تحقيق ۽ درجابنديءَ جي تاريخ == فيزينيڊي جي سائنسي درجابندي ظاهري بناوت تي ٻڌل روايتي نظام کان جديد ماليڪيولر فائيلوجيني تي ٻڌل نظام ڏانهن نمايان تبديلي مان گذري آهي. روايتي نظام ۾ فيزنٽن ۽ تترن کي سندن جسماني شڪل ۽ عام ظاهري خاصيتن جي بنياد تي الڳ گروهن ۾ رکيو ويندو هو.<ref name="Johnsgard1986" /><ref name="Johnsgard1988" /> 1990ع واري ڏهاڪي کان ڊي اين اي تي ٻڌل مطالعي هن تصور کي چئلينج ڪيو. 1999ع جي هڪ اهم ماليڪيولر مطالعي مان معلوم ٿيو ته روايتي فيزنٽ ۽ تتر واريون شاخون مونوفيليٽڪ ناهن.<ref name="Kimball1999" /> بعد واري ماليڪيولر ۽ فائيلوجينومڪ تحقيق هن خاندان اندر ارتقائي رشتن کي وڌيڪ واضح ڪيو آهي، جيتوڻيڪ تيز ابتدائي شعاعيت سبب ڪجهه اندروني شاخن جي صحيح ترتيب بابت اڃا به اختلاف موجود آهن.<ref name="Kimball2014" /><ref name=":0" /> == پڻ ڏسو == * [[فيزينيڊي (خاندان)]] * [[گاليفارمز]] * [[تتر]] * [[چڪور]] * [[ڪارو تتر]] * [[ٻٽير]] * [[فيزنٽ]] * [[مور]] * [[ڪڪڙ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Phasianinae}} {{Birds}} {{Phasianidae|state=all}} {{Taxonbar|from=Q974811}} {{Authority control}} [[زمرو:فيزينيڊي| ]] [[زمرو:پکين جا ذيلي خاندان]] [[زمرو:گاليفارمز]] pusujpji3oznxuvz2iacl8rqnwadds9 0 102964 412946 2026-09-17T08:45:31Z Memon2025 21315 نئون صفحو: ملائيشيا هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، ملايا ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي – جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي – پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو... 412946 wikitext text/x-wiki ملائيشيا هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، ملايا ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي – جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي – پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، سنگاپور جي علحدگي، نسلي فساد، ماهاٿير محمد جو جديديت وارو دور، ۽ 20هين صديءَ جي آخر توڙي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن. izd1gd4au4j47re4q8szhq5p3d0u2q8 412948 412946 2026-09-17T08:45:55Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[History of Malaysia]] کي [[ملائيشيا جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 412946 wikitext text/x-wiki ملائيشيا هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، ملايا ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي – جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي – پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، سنگاپور جي علحدگي، نسلي فساد، ماهاٿير محمد جو جديديت وارو دور، ۽ 20هين صديءَ جي آخر توڙي 21هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن. izd1gd4au4j47re4q8szhq5p3d0u2q8 412950 412948 2026-09-17T08:50:27Z Memon2025 21315 /* */ 412950 wikitext text/x-wiki '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي, جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي, پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن. 5rupvrgjowjt8ttguuc5oxv6lyp71yv 412951 412950 2026-09-17T08:53:32Z Memon2025 21315 /* */ 412951 wikitext text/x-wiki '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي, جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي, پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن. [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] k652gfe108rfyw16uwdsconme90w0e8 412953 412951 2026-09-17T08:54:35Z Memon2025 21315 /* */ 412953 wikitext text/x-wiki '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي, جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي, پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن. [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] rtm64qe7uwn76rhk4ui0b9xyj3sfoqz 412998 412953 2026-09-17T10:44:26Z Memon2025 21315 /* */ 412998 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|The [[Gombak River]] in [[Kuala Lumpur]] in 1900]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي, جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي, پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي. ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن. [[Malaysia]] is a modern concept, created in the second half of the 20th century. However, contemporary Malaysia regards the entire history of [[Peninsular Malaysia|Malaya]] and [[Borneo]], spanning thousands of years back to [[Prehistory|prehistoric times]], as its own history.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref><ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> Significant events in Malaysia's modern history include the formation of the federation, the separation of [[Singapore]], the racial riots, [[Mahathir Mohamad]]'s era of modernisation, and the nation's political upheavals of the late 20th and early 21st centuries.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> The first evidence of [[archaic humans|archaic human]] occupation in the region dates back at least 1.83 million years, while the earliest remnants of [[Homo sapiens|anatomically modern humans]] are approximately 40,000 years old. The ancestors of the present-day population of Malaysia entered the area in multiple waves during prehistoric and historical times.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[Hinduism]] and [[Buddhism]] from [[India]] and [[China]] dominated early regional history, reaching their peak from the 7th to the 13th centuries during the reign of the [[Sumatra]]-based [[Srivijaya]] civilisation. [[Islam]] made its initial presence in the [[Malay Peninsula]] as early as the 10th century, but it was during the 15th century that the religion firmly took root, at least among the court elites, leading to the rise of several sultanates, the most prominent being the [[Sultanate of Malacca]] and the [[Sultanate of Brunei]].<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> The [[Portuguese Empire|Portuguese]] were the first European colonial power to establish themselves on the Malay Peninsula and in Southeast Asia, [[Capture of Malacca (1511)|capturing Malacca in 1511]]. This event led to the establishment of several sultanates, such as [[Johor Sultanate|Johor]] and [[Perak Sultanate|Perak]]. [[Dutch colonial empire|Dutch]] hegemony over the [[:Category:Sultanates in Malaysia|Malay sultanates]] increased during the 17th to 18th centuries, with the Dutch [[Siege of Malacca (1641)|capturing Malacca in 1641]] with the aid of [[Johor Sultanate|Johor]]. In the 19th century, the [[British Empire|English]] ultimately gained hegemony across the territory that is now Malaysia. The [[Anglo-Dutch Treaty of 1824]] defined the boundaries between [[British Malaya]] and the [[Dutch East Indies]] (which became [[Indonesia]]), and the [[Anglo-Siamese Treaty of 1909]] defined the boundaries between British Malaya and Siam (which became [[Thailand]]). The fourth phase of foreign influence was marked by a wave of immigration of Chinese and Indian workers to meet the needs created by the colonial economy in the Malay Peninsula and Borneo.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> The [[Malayan campaign|Japanese invasion]] during [[World War II]] ended British rule in Malaya. After the [[Empire of Japan|Japanese Empire]] was defeated by the [[Allies of World War II|Allies]], the [[Malayan Union]] was established in 1946 and reorganized as the [[Federation of Malaya]] in 1948. In the peninsula, the [[Malayan Communist Party]] (MCP) took up arms against the British, leading to the declaration of [[Malayan Emergency|emergency rule]] from 1948 to 1960. A forceful military response to the communist insurgency, followed by the [[Baling Talks]] in 1955, led to [[Malayan Declaration of Independence|Malayan independence]] on August 31, 1957, through diplomatic negotiation with the British.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref> On 16 September 1963, the [[Malaysia|Federation of Malaysia]] was formed, but in August 1965, [[Singapore in Malaysia|Singapore]] was expelled from the federation and became a [[Proclamation of Singapore|separate independent country]].<ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> A [[13 May incident|racial riot in 1969]] resulted in the imposition of emergency rule, the suspension of parliament, and the proclamation of the ''[[Rukun Negara]]'', a national philosophy promoting unity among citizens.<ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 8u7u0k81fzatwsngttztjm9xjae337g 413003 412998 2026-09-17T10:48:47Z Memon2025 21315 /* */ 413003 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|The [[Gombak River]] in [[Kuala Lumpur]] in 1900]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام <small>20</small>هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي، جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي، پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref> <ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> The first evidence of [[archaic humans|archaic human]] occupation in the region dates back at least 1.83 million years, while the earliest remnants of [[Homo sapiens|anatomically modern humans]] are approximately 40,000 years old. The ancestors of the present-day population of Malaysia entered the area in multiple waves during prehistoric and historical times.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[Hinduism]] and [[Buddhism]] from [[India]] and [[China]] dominated early regional history, reaching their peak from the 7th to the 13th centuries during the reign of the [[Sumatra]]-based [[Srivijaya]] civilisation. [[Islam]] made its initial presence in the [[Malay Peninsula]] as early as the 10th century, but it was during the 15th century that the religion firmly took root, at least among the court elites, leading to the rise of several sultanates, the most prominent being the [[Sultanate of Malacca]] and the [[Sultanate of Brunei]].<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> The [[Portuguese Empire|Portuguese]] were the first European colonial power to establish themselves on the Malay Peninsula and in Southeast Asia, [[Capture of Malacca (1511)|capturing Malacca in 1511]]. This event led to the establishment of several sultanates, such as [[Johor Sultanate|Johor]] and [[Perak Sultanate|Perak]]. [[Dutch colonial empire|Dutch]] hegemony over the [[:Category:Sultanates in Malaysia|Malay sultanates]] increased during the 17th to 18th centuries, with the Dutch [[Siege of Malacca (1641)|capturing Malacca in 1641]] with the aid of [[Johor Sultanate|Johor]]. In the 19th century, the [[British Empire|English]] ultimately gained hegemony across the territory that is now Malaysia. The [[Anglo-Dutch Treaty of 1824]] defined the boundaries between [[British Malaya]] and the [[Dutch East Indies]] (which became [[Indonesia]]), and the [[Anglo-Siamese Treaty of 1909]] defined the boundaries between British Malaya and Siam (which became [[Thailand]]). The fourth phase of foreign influence was marked by a wave of immigration of Chinese and Indian workers to meet the needs created by the colonial economy in the Malay Peninsula and Borneo.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> The [[Malayan campaign|Japanese invasion]] during [[World War II]] ended British rule in Malaya. After the [[Empire of Japan|Japanese Empire]] was defeated by the [[Allies of World War II|Allies]], the [[Malayan Union]] was established in 1946 and reorganized as the [[Federation of Malaya]] in 1948. In the peninsula, the [[Malayan Communist Party]] (MCP) took up arms against the British, leading to the declaration of [[Malayan Emergency|emergency rule]] from 1948 to 1960. A forceful military response to the communist insurgency, followed by the [[Baling Talks]] in 1955, led to [[Malayan Declaration of Independence|Malayan independence]] on August 31, 1957, through diplomatic negotiation with the British.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref> On 16 September 1963, the [[Malaysia|Federation of Malaysia]] was formed, but in August 1965, [[Singapore in Malaysia|Singapore]] was expelled from the federation and became a [[Proclamation of Singapore|separate independent country]].<ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> A [[13 May incident|racial riot in 1969]] resulted in the imposition of emergency rule, the suspension of parliament, and the proclamation of the ''[[Rukun Negara]]'', a national philosophy promoting unity among citizens.<ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] nwtnxmdlfr93vkgo765evtgg7y6bh1s 413020 413003 2026-09-17T11:25:26Z Memon2025 21315 /* */ 413020 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|1900ع ۾ [[ڪوالالمپور]] ۾ گومباڪ ندي]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام <small>20</small>هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي، جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي، پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref> <ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> هن علائقي ۾ قديم ترين انساني آبادڪاري جا پهريان ثبوت گهٽ ۾ گهٽ 1.83 ملين سال پراڻا آهن، جڏهن ته جسماني طور تي جديد انسانن جا قديم ترين آثار تقريباً 40 هزار سال پراڻا آهن. ملائيشيا جي موجوده آبادي جا ابا ڏاڏا تاريخ کان اڳ واري ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف لهرن جي صورت ۾ هن علائقي ۾ داخل ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[هندستان]] ۽ [[چين]] مان آيل [[هندوڌرم|هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جو علائقي جي شروعاتي تاريخ تي غلبو رهيو؛ اهي عقيدا <small>7</small>هين کان <small>13</small>هين صديءَ دوران، سماٽرا تي ٻڌل "سري وجايا" تهذيب جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتا. [[اسلام]] <small>10</small>هين صدي جي شروعات ۾ ئي [[ملايا جزيري نما|ملاءِ جزيره نما]] (<small>Malay Peninsula</small>) ۾ پهچي چڪو هو، پر <small>15</small>هين صدي دوران هن مذهب اتي، خاص طور تي شاهي درٻار جي اشرافيه طبقي ۾، مضبوطي سان پنهنجا قدم ڄمايا. ان جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي سلطنتن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان ملاڪا ۽ [[برونائي]] جون سلطنتون سڀ کان نمايان هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> پرتگالي پهرين يورپي نوآبادياتي طاقت هئا جن ملاءِ جزيره نما ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. هن واقعي جي نتيجي ۾ جوهور ۽ پيراڪ جهڙيون ڪيتريون ئي سلطنتون قائم ٿيون. 17هين کان 18هين صديءَ دوران ملاءِ سلطنتن تي ڊچ (هالينڊ) جو غلبو وڌيو؛ ڊچن جوهور جي مدد سان 1641ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. 19هين صديءَ ۾، [[انگريز|انگريزن]] آخرڪار ان علائقي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري ورتو جيڪو هاڻي ملائيشيا آهي. 1824ع جي اينگلو-ڊچ معاهدي برٽش ملايا ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون، ۽ 1909ع جي اينگلو-سيامي معاهدي برٽش ملايا ۽ سيام (جيڪو بعد ۾ [[ٿائيلينڊ]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون. پرڏيهي اثر جو چوٿون مرحلو چيني ۽ هندستاني مزدورن جي لڏپلاڻ واري لهر سان منسوب آهي، جيڪا ملاءِ جزيره نما ۽ بورنيو ۾ نوآبادياتي معيشت جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ عمل ۾ آئي.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران جاپاني حملي ملايا ۾ برطانوي حڪمراني جو خاتمو آندو. اتحادين (<small>Allies</small>) هٿان جاپاني سلطنت جي شڪست کان پوءِ، <small>1946</small>ع ۾ ”ملائين يونين“ قائم ڪيا ۽ <small>1948</small>ع ۾ ان کي "فيڊريشن آف ملايا" (ملايا جي وفاق) جي صورت ۾ نئين سر منظم ڪيو ويو. ان خطي ۾، ملاين ڪميونسٽ پارٽي (<small>MCP</small>) برطانيا خلاف هٿيار کڻي ورتا، جنهن جي نتيجي ۾ <small>1948</small>ع کان <small>1960</small>ع تائين هنگامي حالتون (<small>emergency</small>) لاڳو رهيون. ڪميونسٽ بغاوت خلاف سخت فوجي ڪارروائي ۽ ان کان پوءِ 1955ع ۾ ٿيل ”بالنگ ڳالهين“ (<small>Baling Talks</small>) جي نتيجي ۾، برطانيا سان سفارتي ڳالهين ذريعي <small>31</small> آگسٽ <small>1957</small> ع تي ملايا کي آزادي ملي.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref> <small>6</small><small><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref></small> <small>16</small> سيپٽمبر <small>1963</small>ع تي فيڊريشن آف ملائيشيا قائم ڪئي وئي، پر آگسٽ <small>1965</small>ع ۾ [[سينگاپور|سنگاپور]] کي ان وفاق مان ڪڍيو ويو ۽ اهو هڪ الڳ آزاد ملڪ بڻجي ويو. <ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> <small>1969</small>ع ۾ نسلي فسادن سبب هنگامي حالتون لاڳو ڪيون ويون، پارليامينٽ کي معطل ڪيو ويو ۽ "رڪن نيگارا" (<small>Rukun Negara</small>) جو اعلان ڪيو ويو، جيڪو شهرين جي وچ ۾ اتحاد کي فروغ ڏيڻ وارو هڪ قومي فلسفو هو.<ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] dlzddx9qf91r78q6q8e30nfyxz1s3ha 413021 413020 2026-09-17T11:27:12Z Memon2025 21315 /* */ 413021 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|1900ع ۾ [[ڪوالالمپور]] ۾ گومباڪ ندي]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام <small>20</small>هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي، جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي، پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref> <ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> هن علائقي ۾ قديم ترين انساني آبادڪاري جا پهريان ثبوت گهٽ ۾ گهٽ 1.83 ملين سال پراڻا آهن، جڏهن ته جسماني طور تي جديد انسانن جا قديم ترين آثار تقريباً 40 هزار سال پراڻا آهن. ملائيشيا جي موجوده آبادي جا ابا ڏاڏا تاريخ کان اڳ واري ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف لهرن جي صورت ۾ هن علائقي ۾ داخل ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[هندستان]] ۽ [[چين]] مان آيل [[هندوڌرم|هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جو علائقي جي شروعاتي تاريخ تي غلبو رهيو؛ اهي عقيدا <small>7</small>هين کان <small>13</small>هين صديءَ دوران، سماٽرا تي ٻڌل "سري وجايا" تهذيب جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتا. [[اسلام]] <small>10</small>هين صدي جي شروعات ۾ ئي [[ملايا جزيري نما|ملاءِ جزيره نما]] (<small>Malay Peninsula</small>) ۾ پهچي چڪو هو، پر <small>15</small>هين صدي دوران هن مذهب اتي، خاص طور تي شاهي درٻار جي اشرافيه طبقي ۾، مضبوطي سان پنهنجا قدم ڄمايا. ان جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي سلطنتن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان ملاڪا ۽ [[برونائي]] جون سلطنتون سڀ کان نمايان هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> پرتگالي پهرين يورپي نوآبادياتي طاقت هئا جن ملاءِ جزيره نما ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. هن واقعي جي نتيجي ۾ جوهور ۽ پيراڪ جهڙيون ڪيتريون ئي سلطنتون قائم ٿيون. 17هين کان 18هين صديءَ دوران ملاءِ سلطنتن تي ڊچ (هالينڊ) جو غلبو وڌيو؛ ڊچن جوهور جي مدد سان 1641ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. 19هين صديءَ ۾، [[انگريز|انگريزن]] آخرڪار ان علائقي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري ورتو جيڪو هاڻي ملائيشيا آهي. 1824ع جي اينگلو-ڊچ معاهدي برٽش ملايا ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون، ۽ 1909ع جي اينگلو-سيامي معاهدي برٽش ملايا ۽ سيام (جيڪو بعد ۾ [[ٿائيلينڊ]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون. پرڏيهي اثر جو چوٿون مرحلو چيني ۽ هندستاني مزدورن جي لڏپلاڻ واري لهر سان منسوب آهي، جيڪا ملاءِ جزيره نما ۽ بورنيو ۾ نوآبادياتي معيشت جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ عمل ۾ آئي.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران جاپاني حملي ملايا ۾ برطانوي حڪمراني جو خاتمو آندو. اتحادين (<small>Allies</small>) هٿان جاپاني سلطنت جي شڪست کان پوءِ، <small>1946</small>ع ۾ ”ملائين يونين“ قائم ڪيا ۽ <small>1948</small>ع ۾ ان کي "فيڊريشن آف ملايا" (ملايا جي وفاق) جي صورت ۾ نئين سر منظم ڪيو ويو. ان خطي ۾، ملاين ڪميونسٽ پارٽي (<small>MCP</small>) برطانيا خلاف هٿيار کڻي ورتا، جنهن جي نتيجي ۾ <small>1948</small>ع کان <small>1960</small>ع تائين هنگامي حالتون (<small>emergency</small>) لاڳو رهيون. ڪميونسٽ بغاوت خلاف سخت فوجي ڪارروائي ۽ ان کان پوءِ 1955ع ۾ ٿيل ”بالنگ ڳالهين“ (<small>Baling Talks</small>) جي نتيجي ۾، برطانيا سان سفارتي ڳالهين ذريعي <small>31</small> آگسٽ <small>1957</small> ع تي ملايا کي آزادي ملي.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref> <small>6</small><small><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref></small> <small>16</small> سيپٽمبر <small>1963</small>ع تي فيڊريشن آف ملائيشيا قائم ڪئي وئي، پر آگسٽ <small>1965</small>ع ۾ [[سينگاپور|سنگاپور]] کي ان وفاق مان ڪڍيو ويو ۽ اهو هڪ الڳ آزاد ملڪ بڻجي ويو. <ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> <small>1969</small>ع ۾ نسلي فسادن سبب هنگامي حالتون لاڳو ڪيون ويون، پارليامينٽ کي معطل ڪيو ويو ۽ "رڪن نيگارا" (<small>Rukun Negara</small>) جو اعلان ڪيو ويو، جيڪو شهرين جي وچ ۾ اتحاد کي فروغ ڏيڻ وارو هڪ قومي فلسفو هو.<ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> ==External links== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20101201041835/http://eh.net/encyclopedia/article/drabble.malaysia Economic History of Malaysia] * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Malaysia.pdf "Malaysia"] entry at [[Library of Congress]] {{Malaysia topics|state=expanded}} {{History of Asia}} [[Category:History of Malaysia| ]] [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 7magkhdfwpd7wuzsbtjls25xfi502pb 413022 413021 2026-09-17T11:37:25Z Memon2025 21315 /* قبلِ تاريخ */ 413022 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|1900ع ۾ [[ڪوالالمپور]] ۾ گومباڪ ندي]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام <small>20</small>هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي، جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي، پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref> <ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> هن علائقي ۾ قديم ترين انساني آبادڪاري جا پهريان ثبوت گهٽ ۾ گهٽ 1.83 ملين سال پراڻا آهن، جڏهن ته جسماني طور تي جديد انسانن جا قديم ترين آثار تقريباً 40 هزار سال پراڻا آهن. ملائيشيا جي موجوده آبادي جا ابا ڏاڏا تاريخ کان اڳ واري ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف لهرن جي صورت ۾ هن علائقي ۾ داخل ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[هندستان]] ۽ [[چين]] مان آيل [[هندوڌرم|هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جو علائقي جي شروعاتي تاريخ تي غلبو رهيو؛ اهي عقيدا <small>7</small>هين کان <small>13</small>هين صديءَ دوران، سماٽرا تي ٻڌل "سري وجايا" تهذيب جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتا. [[اسلام]] <small>10</small>هين صدي جي شروعات ۾ ئي [[ملايا جزيري نما|ملاءِ جزيره نما]] (<small>Malay Peninsula</small>) ۾ پهچي چڪو هو، پر <small>15</small>هين صدي دوران هن مذهب اتي، خاص طور تي شاهي درٻار جي اشرافيه طبقي ۾، مضبوطي سان پنهنجا قدم ڄمايا. ان جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي سلطنتن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان ملاڪا ۽ [[برونائي]] جون سلطنتون سڀ کان نمايان هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> پرتگالي پهرين يورپي نوآبادياتي طاقت هئا جن ملاءِ جزيره نما ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. هن واقعي جي نتيجي ۾ جوهور ۽ پيراڪ جهڙيون ڪيتريون ئي سلطنتون قائم ٿيون. 17هين کان 18هين صديءَ دوران ملاءِ سلطنتن تي ڊچ (هالينڊ) جو غلبو وڌيو؛ ڊچن جوهور جي مدد سان 1641ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. 19هين صديءَ ۾، [[انگريز|انگريزن]] آخرڪار ان علائقي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري ورتو جيڪو هاڻي ملائيشيا آهي. 1824ع جي اينگلو-ڊچ معاهدي برٽش ملايا ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون، ۽ 1909ع جي اينگلو-سيامي معاهدي برٽش ملايا ۽ سيام (جيڪو بعد ۾ [[ٿائيلينڊ]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون. پرڏيهي اثر جو چوٿون مرحلو چيني ۽ هندستاني مزدورن جي لڏپلاڻ واري لهر سان منسوب آهي، جيڪا ملاءِ جزيره نما ۽ بورنيو ۾ نوآبادياتي معيشت جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ عمل ۾ آئي.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران جاپاني حملي ملايا ۾ برطانوي حڪمراني جو خاتمو آندو. اتحادين (<small>Allies</small>) هٿان جاپاني سلطنت جي شڪست کان پوءِ، <small>1946</small>ع ۾ ”ملائين يونين“ قائم ڪيا ۽ <small>1948</small>ع ۾ ان کي "فيڊريشن آف ملايا" (ملايا جي وفاق) جي صورت ۾ نئين سر منظم ڪيو ويو. ان خطي ۾، ملاين ڪميونسٽ پارٽي (<small>MCP</small>) برطانيا خلاف هٿيار کڻي ورتا، جنهن جي نتيجي ۾ <small>1948</small>ع کان <small>1960</small>ع تائين هنگامي حالتون (<small>emergency</small>) لاڳو رهيون. ڪميونسٽ بغاوت خلاف سخت فوجي ڪارروائي ۽ ان کان پوءِ 1955ع ۾ ٿيل ”بالنگ ڳالهين“ (<small>Baling Talks</small>) جي نتيجي ۾، برطانيا سان سفارتي ڳالهين ذريعي <small>31</small> آگسٽ <small>1957</small> ع تي ملايا کي آزادي ملي.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref> <small>6</small><small><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref></small> <small>16</small> سيپٽمبر <small>1963</small>ع تي فيڊريشن آف ملائيشيا قائم ڪئي وئي، پر آگسٽ <small>1965</small>ع ۾ [[سينگاپور|سنگاپور]] کي ان وفاق مان ڪڍيو ويو ۽ اهو هڪ الڳ آزاد ملڪ بڻجي ويو. <ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> <small>1969</small>ع ۾ نسلي فسادن سبب هنگامي حالتون لاڳو ڪيون ويون، پارليامينٽ کي معطل ڪيو ويو ۽ "رڪن نيگارا" (<small>Rukun Negara</small>) جو اعلان ڪيو ويو، جيڪو شهرين جي وچ ۾ اتحاد کي فروغ ڏيڻ وارو هڪ قومي فلسفو هو.<ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> ==قبلِ تاريخ== ==پڻ ڏسو== * [[ملائيشيا جي ثقافت]] * [[ملايا جزيره نما]] * [[ملاڪا جي آبنائي]] * [[ٿائيلينڊ جي تاريخ]] * [[سنگاپور جي تاريخ]] * [[انڊونيشيا جي تاريخ]] * [[برونائي جي تاريخ]] * [[فلپائن جي تاريخ]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20101201041835/http://eh.net/encyclopedia/article/drabble.malaysia Economic History of Malaysia] * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Malaysia.pdf "Malaysia"] entry at [[Library of Congress]] [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] qqv661ooqy6ho1iutpww8bwskyvq8i4 0 102965 412949 2026-09-17T08:45:55Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[History of Malaysia]] کي [[ملائيشيا جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 412949 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ملائيشيا جي تاريخ]] 44kbclydo87w1ug5ugjrmucdi5468bm 14 102966 412954 2026-09-17T08:54:53Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 412954 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 7891k0cdhqyd24illa3a8cf36uu1f3a 0 102967 412981 2026-09-17T09:54:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = س... 412981 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = [[سمن جو راڄ]] * [[سمو|سما]] * جاڙيجا * سوڍا | combatant2 = [[ارغون گهراڻو]] | commander1 = [[ڄام فيروز سمو]] | commander2 = [[شاهه حسن ارغون]] | strength1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 50,000 | strength2 = اڻڄاتل | casualties1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 20,000 مارجي ويا | casualties2 = اڻڄاتل }} '''کاري ڪٻرلو جي جنگ''' [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ|سمن]] ۽ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] وچ ۾ ٿيل هڪ اهم ۽ فيصلائتي جنگ هئي، جيڪا عام طور فيبروري 1525ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جنگ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي ۾ کاري ڪٻرلو نالي هنڌ تي [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ سما لشڪر ۽ [[شاهه حسن ارغون]] جي ارغون لشڪر وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ ارغونن کي فتح حاصل ٿي ۽ ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات]] ڏانهن هليو ويو. هيءَ جنگ سنڌ ۾ سمن جي سياسي اقتدار جي آخري مزاحمتن مان هڪ ۽ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> == پسمنظر == {{Main|سمن جو راڄ|ارغون گهراڻو}} [[سمن جو راڄ]] چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو سياسي مرڪز [[ٺٽو]] رهيو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ڄام نندي]] جي ڊگهي حڪومت دوران سما سلطنت پنهنجي سياسي ۽ ثقافتي اوج تي پهتي، پر سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ درٻاري اختلافن سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي.<ref name="Lakho"/> ڄام نظام الدين کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت دوران [[دريا خان]] اهم فوجي ۽ انتظامي اڳواڻ هو. ان عرصي ۾ ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پڻ سما سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }}</ref> ٻئي پاسي قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي طاقت وڌي رهي هئي. [[شاهه بيگ ارغون]] اڳ ئي سنڌ ڏانهن فوجي مهمون هلائي چڪو هو ۽ نيٺ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سما سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪيائين. == ارغونن جي سنڌ تي فتح == شاهه بيگ ارغون جي حملي دوران ٺٽي ڀرسان سما فوج ۽ ارغونن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، جنهن ۾ سما حڪومت جو مشهور سپهه سالار [[دريا خان]] مارجي ويو. ان واقعي سان ڄام فيروز جي فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref name="Kalich"/> جنگ کان پوءِ ڄام فيروز شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو. تاريخي بيانن موجب [[لڪي جبل|لڪي جبلن]] کان ڏکڻ وارو هيٺين سنڌ جو حصو ڄام فيروز وٽ رهڻ ڏنو ويو، جڏهن ته اتر سنڌ تي ارغونن جو سڌو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="Kalich"/> ان بندوبست سان سنڌ ۾ هڪ ئي وقت سما ۽ ارغون سياسي مرڪز قائم رهيا، پر سما سلطنت جي اڳوڻي خودمختيار حيثيت عملي طور ختم ٿي چڪي هئي. == شاهه حسن ارغون جو اقتدار == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون اقتدار جو وارث ٿيو. شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي بچيل اقتدار کي ختم ڪري سڄي سنڌ کي پنهنجي حڪومت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lakho"/> شاهه حسن جي فوجي دٻاءَ سبب ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري [[ٺٽو]] ڇڏي [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. ڪڇ ۾ هن مقامي سما، جاڙيجا ۽ ٻين اتحادي گروهن کان مدد وٺي سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي تياري شروع ڪئي.<ref name="Panhwar"/> == ڄام فيروز جي فوجي تياري == تاريخي روايت موجب ڄام فيروز ڪڇ ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو. ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب سندس لشڪر ۾ گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا ۽ روايتي ماخذ ان جو انگ لڳ ڀڳ '''50,000''' ٻڌائين ٿا.<ref name="Panhwar"/> انهن انگن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ فوجن ۽ جاني نقصان جا انگ اڪثر اندازن يا روايتي بيانن تي ٻڌل هوندا هئا. ڄام فيروز جو لشڪر ڪڇ واري پاسي کان سنڌ ڏانهن وڌيو. فوج رحيم جي بازار ۽ ڪوري کاري واري علائقي کان اڳتي وڌندي کاري ڪٻرلو پهتي، جيڪو موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] واري خطي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == جنگ == شاهه حسن کي ڄام فيروز جي فوجي تيارين جي خبر پئي ته هن ٺٽي جي نگرانيءَ لاءِ فوجي بندوبست ڪري پاڻ ڄام فيروز جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جو مقابلو کاري ڪٻرلو وٽ ٿيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب جنگ صبح کان منجهند يا منجهند کان پوءِ تائين جاري رهي.<ref name="Kalich"/> === سما لشڪر جي جنگي حڪمت عملي === مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل تاريخ ۾ هڪ دلچسپ جنگي روايت بيان ٿيل آهي. جڏهن سما لشڪر کي ارغون فوج سامهون نظر آئي ته ڄام فيروز جي سپاهين موت تائين وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. روايت موجب سپاهي: * گهوڙن تان لهي پيا؛ * پنهنجا گهوڙا پوئتي ڇڏيائون؛ * پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪ ٻئي سان ٻڌي پاڻ کي گڏ ڪيائون؛ * ۽ پيادل هڪ منظم جماعت جي صورت ۾ وڙهڻ شروع ڪيائون.<ref name="Kalich"/> مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب ان وقت هند ۽ سنڌ جي ڪجهه جنگي روايتن ۾ اهڙو طريقو استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن جو مقصد سپاهين لاءِ جنگ جو ميدان ڇڏي ڀڄڻ جو امڪان گهٽائڻ ۽ آخري دم تائين گڏجي وڙهڻ هو.<ref name="Kalich"/> == ارغونن جي حڪمت عملي == ارغون لشڪر جي اهم طاقت ان جا تجربيڪار گهوڙيسوار ۽ تيرانداز هئا. ثانوي تاريخي مطالعي موجب شاهه حسن پنهنجي نسبتاً متحرڪ فوج کي سما لشڪر جي پيادل ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل صفن خلاف استعمال ڪيو.<ref name="Panhwar"/> ارغون تيراندازن سما فوج تي پري کان حملا ڪيا، جڏهن ته گهوڙيسوارن کي پاسن ۽ پٺيان حملي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ سما فوج جي پيادل صفن جي حرڪت محدود هئي. جنگ ۾ ٻنهي ڌرين سخت مقابلو ڪيو، پر آخرڪار ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. == سما فوج جي شڪست == تاريخي روايتن موجب جنگ انتهائي خونريز هئي. مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل بيان ۾ ڄام فيروز جي فوج جا لڳ ڀڳ '''20,000 ماڻهو''' مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalich"/> هي انگ جديد فوجي رڪارڊ مان تصديق ٿيل نه آهي، تنهنڪري ان کي پراڻي تاريخي روايت ۾ ڏنل انگ طور سمجهڻ گهرجي. وڏي جاني نقصان کان پوءِ سما فوج جون صفون ٽٽي ويون. ڄام فيروز جنگ جو ميدان ڇڏي نڪري ويو ۽ ارغونن کي فيصلائتي فتح حاصل ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''کاري ڪٻرلو جي جنگ جو خلاصو''' ! style="background:#D6EAF8;" | پهلو ! style="background:#D5F5E3;" | سما ڌر ! style="background:#FADBD8;" | ارغون ڌر |- ! حڪمران | [[ڄام فيروز سمو]] | [[شاهه حسن ارغون]] |- ! گهراڻو | [[سمن جو راڄ]] | [[ارغون گهراڻو]] |- ! اتحادي | سما، جاڙيجا ۽ سوڍا | ارغون فوج |- ! فوج | روايتي بيان موجب لڳ ڀڳ 50,000 | صحيح انگ معلوم نه آهي |- ! جنگي انداز | گهوڙن تان لهي گڏيل پيادل صفن ۾ مقابلو | گهوڙيسوار ۽ تيرانداز فوج |- ! نتيجو | شڪست | '''فتح''' |- ! سياسي نتيجو | ڄام فيروز جي سنڌ ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام | هيٺين سنڌ تي ارغون اقتدار وڌيڪ مضبوط |} == جنگ کان پوءِ == فتح کان پوءِ شاهه حسن جنگ جي ميدان ۾ ڪجهه وقت رهيو. تاريخي بيان موجب ارغونن سما فوج طرفان ڇڏيل گهوڙا، جانور، هٿيار ۽ ٻيو سامان پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مال غنيمت فوج ۾ ورهايو ويو.<ref name="Kalich"/> ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ڏانهن هليو ويو. اتي کيس گجرات جي حڪمران گهراڻي وٽ پناهه ملي. ان کان پوءِ هو سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار ٻيهر قائم نه ڪري سگهيو.<ref name="Lakho"/> == سمن جي سياسي اقتدار جو خاتمو == کاري ڪٻرلو جي جنگ کي سمن جي اقتدار جي خاتمي سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر اهو خاتمو هڪ ئي جنگ ۾ نه ٿيو هو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي اڳين فتحن کان پوءِ ئي سما سلطنت جي وڏي حصي تي ارغون اثر قائم ٿي چڪو هو، جڏهن ته ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ محدود اقتدار رکندو رهيو. کاري ڪٻرلو ۾ شڪست کان پوءِ ڄام فيروز جي سنڌ ۾ سما حڪومت بحال ڪرڻ جي وڏي فوجي ڪوشش ختم ٿي وئي. ان ڪري هيءَ جنگ سنڌ ۾ [[سمن جو راڄ|سمن جي سياسي حڪمرانيءَ]] جي آخري مرحلي جي اهم واقعي طور ڏٺي وڃي ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> سما گهراڻي سنڌ تي چوڏهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين حڪومت ڪئي هئي. سندن دور ۾ [[ٺٽو]] سياسي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي موجود ڪيترائي تاريخي آثار سما دور جي ثقافتي ۽ تعميري ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == ڄام فيروز جي جلاوطني == گجرات پهچڻ کان پوءِ ڄام فيروز اتي جي مظفري سلطنت سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري زندگي سنڌ کان ٻاهر گذري. 1535ع–1536ع ۾ [[همايون]] جي گجرات خلاف مهم دوران ڄام فيروز جي قسمت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. هڪ بيان موجب هو مغل فوج جي هٿ چڙهيو ۽ پوءِ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو.<ref name="Kalich"/> == تاريخي اهميت == کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي سورهين صديءَ جي سياسي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. جنگ سما ۽ ارغون طاقت جي ڊگهي ڇڪتاڻ جي آخري مرحلن مان هڪ هئي. جنگ کان پوءِ: * [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي سنڌ تي ٻيهر حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ختم ٿي؛ * [[شاهه حسن ارغون]] جو هيٺين سنڌ تي اقتدار مضبوط ٿيو؛ * [[ٺٽو]] ارغون حڪومت جو اهم مرڪز بڻيو؛ * ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي سياسي بالادستي قائم ٿي.<ref name="Lakho"/> اهڙيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي تاريخ ۾ سما دور کان ارغون دور ڏانهن سياسي منتقليءَ جي اهم فوجي واقعن مان هڪ هئي. == تاريخ ۽ هنڌ بابت اختلاف == کاري ڪٻرلو جي جنگ بابت جديد ثانوي ماخذن ۾ عام طور '''فيبروري 1525ع''' جو وقت ڏنو وڃي ٿو، پر سمن جي اقتدار جي خاتمي ۽ ڄام فيروز جي جلاوطنيءَ بابت پراڻن فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تاريخي ترتيبن ۾ تاريخن جو ڪجهه اختلاف موجود آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> ساڳيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي تاريخي ماڳ کي موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]]، خاص ڪري [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ماخذن ۾ هن خطي جي جاين جا نالا مختلف املا سان لکيل هجڻ سبب صحيح جديد مقام جي سڃاڻپ ۾ به احتياط ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ڄام فيروز سمو]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[بدين ضلعو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1994 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind, Volume II''] {{History of Sindh}} [[زمرو:سنڌ جون جنگيون]] [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:1525ع جون جنگيون]] [[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]] roul30gxbwaortv5ltp8no2q3lt5ngh 412982 412981 2026-09-17T09:56:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 412982 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = [[سمن جو راڄ]] * [[سما]] * [[جاڙيجا]] * [[سوڍا]] | combatant2 = [[ارغون خاندان]] | commander1 = [[ڄام فيروز سمو]] | commander2 = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | strength1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 50,000 | strength2 = اڻڄاتل | casualties1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 20,000 مارجي ويا | casualties2 = اڻڄاتل }} '''کاري ڪٻرلو جي جنگ''' [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ|سمن]] ۽ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] وچ ۾ ٿيل هڪ اهم ۽ فيصلائتي جنگ هئي، جيڪا عام طور فيبروري 1525ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جنگ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي ۾ کاري ڪٻرلو نالي هنڌ تي [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ سما لشڪر ۽ [[شاهه حسن ارغون]] جي ارغون لشڪر وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ ارغونن کي فتح حاصل ٿي ۽ ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات]] ڏانهن هليو ويو. هيءَ جنگ سنڌ ۾ سمن جي سياسي اقتدار جي آخري مزاحمتن مان هڪ ۽ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> == پسمنظر == {{Main|سمن جو راڄ|ارغون گهراڻو}} [[سمن جو راڄ]] چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو سياسي مرڪز [[ٺٽو]] رهيو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ڄام نندي]] جي ڊگهي حڪومت دوران سما سلطنت پنهنجي سياسي ۽ ثقافتي اوج تي پهتي، پر سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ درٻاري اختلافن سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي.<ref name="Lakho"/> ڄام نظام الدين کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت دوران [[دريا خان]] اهم فوجي ۽ انتظامي اڳواڻ هو. ان عرصي ۾ ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پڻ سما سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }}</ref> ٻئي پاسي قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] جي طاقت وڌي رهي هئي. [[شاهه بيگ ارغون]] اڳ ئي سنڌ ڏانهن فوجي مهمون هلائي چڪو هو ۽ نيٺ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سما سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪيائين. == ارغونن جي سنڌ تي فتح == شاهه بيگ ارغون جي حملي دوران ٺٽي ڀرسان سما فوج ۽ ارغونن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، جنهن ۾ سما حڪومت جو مشهور سپهه سالار [[دريا خان]] مارجي ويو. ان واقعي سان ڄام فيروز جي فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref name="Kalich"/> جنگ کان پوءِ ڄام فيروز شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو. تاريخي بيانن موجب [[لڪي جبل|لڪي جبلن]] کان ڏکڻ وارو هيٺين سنڌ جو حصو ڄام فيروز وٽ رهڻ ڏنو ويو، جڏهن ته اتر سنڌ تي ارغونن جو سڌو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="Kalich"/> ان بندوبست سان سنڌ ۾ هڪ ئي وقت سما ۽ ارغون سياسي مرڪز قائم رهيا، پر سما سلطنت جي اڳوڻي خودمختيار حيثيت عملي طور ختم ٿي چڪي هئي. == شاهه حسن ارغون جو اقتدار == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون اقتدار جو وارث ٿيو. شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي بچيل اقتدار کي ختم ڪري سڄي سنڌ کي پنهنجي حڪومت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lakho"/> شاهه حسن جي فوجي دٻاءَ سبب ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري [[ٺٽو]] ڇڏي [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. ڪڇ ۾ هن مقامي سما، جاڙيجا ۽ ٻين اتحادي گروهن کان مدد وٺي سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي تياري شروع ڪئي.<ref name="Panhwar"/> == ڄام فيروز جي فوجي تياري == تاريخي روايت موجب ڄام فيروز ڪڇ ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو. ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب سندس لشڪر ۾ گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا ۽ روايتي ماخذ ان جو انگ لڳ ڀڳ '''50,000''' ٻڌائين ٿا.<ref name="Panhwar"/> انهن انگن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ فوجن ۽ جاني نقصان جا انگ اڪثر اندازن يا روايتي بيانن تي ٻڌل هوندا هئا. ڄام فيروز جو لشڪر ڪڇ واري پاسي کان سنڌ ڏانهن وڌيو. فوج رحيم جي بازار ۽ ڪوري کاري واري علائقي کان اڳتي وڌندي کاري ڪٻرلو پهتي، جيڪو موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] واري خطي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == جنگ == شاهه حسن کي ڄام فيروز جي فوجي تيارين جي خبر پئي ته هن ٺٽي جي نگرانيءَ لاءِ فوجي بندوبست ڪري پاڻ ڄام فيروز جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جو مقابلو کاري ڪٻرلو وٽ ٿيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب جنگ صبح کان منجهند يا منجهند کان پوءِ تائين جاري رهي.<ref name="Kalich"/> === سما لشڪر جي جنگي حڪمت عملي === مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل تاريخ ۾ هڪ دلچسپ جنگي روايت بيان ٿيل آهي. جڏهن سما لشڪر کي ارغون فوج سامهون نظر آئي ته ڄام فيروز جي سپاهين موت تائين وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. روايت موجب سپاهي: * گهوڙن تان لهي پيا؛ * پنهنجا گهوڙا پوئتي ڇڏيائون؛ * پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪ ٻئي سان ٻڌي پاڻ کي گڏ ڪيائون؛ * ۽ پيادل هڪ منظم جماعت جي صورت ۾ وڙهڻ شروع ڪيائون.<ref name="Kalich"/> مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب ان وقت هند ۽ سنڌ جي ڪجهه جنگي روايتن ۾ اهڙو طريقو استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن جو مقصد سپاهين لاءِ جنگ جو ميدان ڇڏي ڀڄڻ جو امڪان گهٽائڻ ۽ آخري دم تائين گڏجي وڙهڻ هو.<ref name="Kalich"/> == ارغونن جي حڪمت عملي == ارغون لشڪر جي اهم طاقت ان جا تجربيڪار گهوڙيسوار ۽ تيرانداز هئا. ثانوي تاريخي مطالعي موجب شاهه حسن پنهنجي نسبتاً متحرڪ فوج کي سما لشڪر جي پيادل ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل صفن خلاف استعمال ڪيو.<ref name="Panhwar"/> ارغون تيراندازن سما فوج تي پري کان حملا ڪيا، جڏهن ته گهوڙيسوارن کي پاسن ۽ پٺيان حملي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ سما فوج جي پيادل صفن جي حرڪت محدود هئي. جنگ ۾ ٻنهي ڌرين سخت مقابلو ڪيو، پر آخرڪار ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. == سما فوج جي شڪست == تاريخي روايتن موجب جنگ انتهائي خونريز هئي. مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل بيان ۾ ڄام فيروز جي فوج جا لڳ ڀڳ '''20,000 ماڻهو''' مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalich"/> هي انگ جديد فوجي رڪارڊ مان تصديق ٿيل نه آهي، تنهنڪري ان کي پراڻي تاريخي روايت ۾ ڏنل انگ طور سمجهڻ گهرجي. وڏي جاني نقصان کان پوءِ سما فوج جون صفون ٽٽي ويون. ڄام فيروز جنگ جو ميدان ڇڏي نڪري ويو ۽ ارغونن کي فيصلائتي فتح حاصل ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''کاري ڪٻرلو جي جنگ جو خلاصو''' ! style="background:#D6EAF8;" | پهلو ! style="background:#D5F5E3;" | سما ڌر ! style="background:#FADBD8;" | ارغون ڌر |- ! حڪمران | [[ڄام فيروز سمو]] | [[شاهه حسن ارغون]] |- ! گهراڻو | [[سمن جو راڄ]] | [[ارغون گهراڻو]] |- ! اتحادي | سما، جاڙيجا ۽ سوڍا | ارغون فوج |- ! فوج | روايتي بيان موجب لڳ ڀڳ 50,000 | صحيح انگ معلوم نه آهي |- ! جنگي انداز | گهوڙن تان لهي گڏيل پيادل صفن ۾ مقابلو | گهوڙيسوار ۽ تيرانداز فوج |- ! نتيجو | شڪست | '''فتح''' |- ! سياسي نتيجو | ڄام فيروز جي سنڌ ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام | هيٺين سنڌ تي ارغون اقتدار وڌيڪ مضبوط |} == جنگ کان پوءِ == فتح کان پوءِ شاهه حسن جنگ جي ميدان ۾ ڪجهه وقت رهيو. تاريخي بيان موجب ارغونن سما فوج طرفان ڇڏيل گهوڙا، جانور، هٿيار ۽ ٻيو سامان پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مال غنيمت فوج ۾ ورهايو ويو.<ref name="Kalich"/> ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ڏانهن هليو ويو. اتي کيس گجرات جي حڪمران گهراڻي وٽ پناهه ملي. ان کان پوءِ هو سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار ٻيهر قائم نه ڪري سگهيو.<ref name="Lakho"/> == سمن جي سياسي اقتدار جو خاتمو == کاري ڪٻرلو جي جنگ کي سمن جي اقتدار جي خاتمي سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر اهو خاتمو هڪ ئي جنگ ۾ نه ٿيو هو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي اڳين فتحن کان پوءِ ئي سما سلطنت جي وڏي حصي تي ارغون اثر قائم ٿي چڪو هو، جڏهن ته ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ محدود اقتدار رکندو رهيو. کاري ڪٻرلو ۾ شڪست کان پوءِ ڄام فيروز جي سنڌ ۾ سما حڪومت بحال ڪرڻ جي وڏي فوجي ڪوشش ختم ٿي وئي. ان ڪري هيءَ جنگ سنڌ ۾ [[سمن جو راڄ|سمن جي سياسي حڪمرانيءَ]] جي آخري مرحلي جي اهم واقعي طور ڏٺي وڃي ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> سما گهراڻي سنڌ تي چوڏهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين حڪومت ڪئي هئي. سندن دور ۾ [[ٺٽو]] سياسي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي موجود ڪيترائي تاريخي آثار سما دور جي ثقافتي ۽ تعميري ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == ڄام فيروز جي جلاوطني == گجرات پهچڻ کان پوءِ ڄام فيروز اتي جي مظفري سلطنت سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري زندگي سنڌ کان ٻاهر گذري. 1535ع–1536ع ۾ [[همايون]] جي گجرات خلاف مهم دوران ڄام فيروز جي قسمت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. هڪ بيان موجب هو مغل فوج جي هٿ چڙهيو ۽ پوءِ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو.<ref name="Kalich"/> == تاريخي اهميت == کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي سورهين صديءَ جي سياسي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. جنگ سما ۽ ارغون طاقت جي ڊگهي ڇڪتاڻ جي آخري مرحلن مان هڪ هئي. جنگ کان پوءِ: * [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي سنڌ تي ٻيهر حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ختم ٿي؛ * [[شاهه حسن ارغون]] جو هيٺين سنڌ تي اقتدار مضبوط ٿيو؛ * [[ٺٽو]] ارغون حڪومت جو اهم مرڪز بڻيو؛ * ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي سياسي بالادستي قائم ٿي.<ref name="Lakho"/> اهڙيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي تاريخ ۾ سما دور کان ارغون دور ڏانهن سياسي منتقليءَ جي اهم فوجي واقعن مان هڪ هئي. == تاريخ ۽ هنڌ بابت اختلاف == کاري ڪٻرلو جي جنگ بابت جديد ثانوي ماخذن ۾ عام طور '''فيبروري 1525ع''' جو وقت ڏنو وڃي ٿو، پر سمن جي اقتدار جي خاتمي ۽ ڄام فيروز جي جلاوطنيءَ بابت پراڻن فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تاريخي ترتيبن ۾ تاريخن جو ڪجهه اختلاف موجود آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> ساڳيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي تاريخي ماڳ کي موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]]، خاص ڪري [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ماخذن ۾ هن خطي جي جاين جا نالا مختلف املا سان لکيل هجڻ سبب صحيح جديد مقام جي سڃاڻپ ۾ به احتياط ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ڄام فيروز سمو]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[بدين ضلعو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1994 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind, Volume II''] {{History of Sindh}} [[زمرو:سنڌ جون جنگيون]] [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:1525ع جون جنگيون]] [[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]] 3i7soy6htg6gmw2ub9uvcc11oagunr3 412983 412982 2026-09-17T09:57:25Z Intisar Ali 8681 412983 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = [[سمن جو راڄ]] * [[سما]] * [[جاڙيجا]] * [[سوڍا]] | combatant2 = [[ارغون خاندان]] | commander1 = [[ڄام فيروز سمو]] | commander2 = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | strength1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 50,000 | strength2 = اڻڄاتل | casualties1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 20,000 مارجي ويا | casualties2 = اڻڄاتل }} '''کاري ڪٻرلو جي جنگ''' [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ|سمن]] ۽ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] وچ ۾ ٿيل هڪ اهم ۽ فيصلائتي جنگ هئي، جيڪا عام طور فيبروري 1525ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جنگ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي ۾ کاري ڪٻرلو نالي هنڌ تي [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ سما لشڪر ۽ [[شاهه حسن ارغون]] جي ارغون لشڪر وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ ارغونن کي فتح حاصل ٿي ۽ ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات]] ڏانهن هليو ويو. هيءَ جنگ سنڌ ۾ سمن جي سياسي اقتدار جي آخري مزاحمتن مان هڪ ۽ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> == پسمنظر == {{Main|سمن جو راڄ|ارغون خاندان}} [[سمن جو راڄ]] چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو سياسي مرڪز [[ٺٽو]] رهيو. [[ڄام نظام الدين سمو|ڄام نظام الدين ٻئين (ڄام نندي)]] جي ڊگهي حڪومت دوران سما سلطنت پنهنجي سياسي ۽ ثقافتي اوج تي پهتي، پر سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ درٻاري اختلافن سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي.<ref name="Lakho"/> ڄام نظام الدين کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت دوران [[دريا خان]] اهم فوجي ۽ انتظامي اڳواڻ هو. ان عرصي ۾ ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين سمو]] وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پڻ سما سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }}</ref> ٻئي پاسي قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي طاقت وڌي رهي هئي. [[شاهه بيگ ارغون]] اڳ ئي سنڌ ڏانهن فوجي مهمون هلائي چڪو هو ۽ نيٺ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سما سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪيائين. == ارغونن جي سنڌ تي فتح == شاهه بيگ ارغون جي حملي دوران ٺٽي ڀرسان سما فوج ۽ ارغونن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، جنهن ۾ سما حڪومت جو مشهور سپهه سالار [[دريا خان]] مارجي ويو. ان واقعي سان ڄام فيروز جي فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref name="Kalich"/> جنگ کان پوءِ ڄام فيروز شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو. تاريخي بيانن موجب [[لڪي جبل|لڪي جبلن]] کان ڏکڻ وارو هيٺين سنڌ جو حصو ڄام فيروز وٽ رهڻ ڏنو ويو، جڏهن ته اتر سنڌ تي ارغونن جو سڌو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="Kalich"/> ان بندوبست سان سنڌ ۾ هڪ ئي وقت سما ۽ ارغون سياسي مرڪز قائم رهيا، پر سما سلطنت جي اڳوڻي خودمختيار حيثيت عملي طور ختم ٿي چڪي هئي. == شاهه حسن ارغون جو اقتدار == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون اقتدار جو وارث ٿيو. شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي بچيل اقتدار کي ختم ڪري سڄي سنڌ کي پنهنجي حڪومت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lakho"/> شاهه حسن جي فوجي دٻاءَ سبب ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري [[ٺٽو]] ڇڏي [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. ڪڇ ۾ هن مقامي سما، جاڙيجا ۽ ٻين اتحادي گروهن کان مدد وٺي سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي تياري شروع ڪئي.<ref name="Panhwar"/> == ڄام فيروز جي فوجي تياري == تاريخي روايت موجب ڄام فيروز ڪڇ ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو. ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب سندس لشڪر ۾ گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا ۽ روايتي ماخذ ان جو انگ لڳ ڀڳ '''50,000''' ٻڌائين ٿا.<ref name="Panhwar"/> انهن انگن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ فوجن ۽ جاني نقصان جا انگ اڪثر اندازن يا روايتي بيانن تي ٻڌل هوندا هئا. ڄام فيروز جو لشڪر ڪڇ واري پاسي کان سنڌ ڏانهن وڌيو. فوج رحيم جي بازار ۽ ڪوري کاري واري علائقي کان اڳتي وڌندي کاري ڪٻرلو پهتي، جيڪو موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] واري خطي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == جنگ == شاهه حسن کي ڄام فيروز جي فوجي تيارين جي خبر پئي ته هن ٺٽي جي نگرانيءَ لاءِ فوجي بندوبست ڪري پاڻ ڄام فيروز جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جو مقابلو کاري ڪٻرلو وٽ ٿيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب جنگ صبح کان منجهند يا منجهند کان پوءِ تائين جاري رهي.<ref name="Kalich"/> === سما لشڪر جي جنگي حڪمت عملي === مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل تاريخ ۾ هڪ دلچسپ جنگي روايت بيان ٿيل آهي. جڏهن سما لشڪر کي ارغون فوج سامهون نظر آئي ته ڄام فيروز جي سپاهين موت تائين وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. روايت موجب سپاهي: * گهوڙن تان لهي پيا؛ * پنهنجا گهوڙا پوئتي ڇڏيائون؛ * پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪ ٻئي سان ٻڌي پاڻ کي گڏ ڪيائون؛ * ۽ پيادل هڪ منظم جماعت جي صورت ۾ وڙهڻ شروع ڪيائون.<ref name="Kalich"/> مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب ان وقت هند ۽ سنڌ جي ڪجهه جنگي روايتن ۾ اهڙو طريقو استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن جو مقصد سپاهين لاءِ جنگ جو ميدان ڇڏي ڀڄڻ جو امڪان گهٽائڻ ۽ آخري دم تائين گڏجي وڙهڻ هو.<ref name="Kalich"/> == ارغونن جي حڪمت عملي == ارغون لشڪر جي اهم طاقت ان جا تجربيڪار گهوڙيسوار ۽ تيرانداز هئا. ثانوي تاريخي مطالعي موجب شاهه حسن پنهنجي نسبتاً متحرڪ فوج کي سما لشڪر جي پيادل ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل صفن خلاف استعمال ڪيو.<ref name="Panhwar"/> ارغون تيراندازن سما فوج تي پري کان حملا ڪيا، جڏهن ته گهوڙيسوارن کي پاسن ۽ پٺيان حملي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ سما فوج جي پيادل صفن جي حرڪت محدود هئي. جنگ ۾ ٻنهي ڌرين سخت مقابلو ڪيو، پر آخرڪار ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. == سما فوج جي شڪست == تاريخي روايتن موجب جنگ انتهائي خونريز هئي. مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل بيان ۾ ڄام فيروز جي فوج جا لڳ ڀڳ '''20,000 ماڻهو''' مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalich"/> هي انگ جديد فوجي رڪارڊ مان تصديق ٿيل نه آهي، تنهنڪري ان کي پراڻي تاريخي روايت ۾ ڏنل انگ طور سمجهڻ گهرجي. وڏي جاني نقصان کان پوءِ سما فوج جون صفون ٽٽي ويون. ڄام فيروز جنگ جو ميدان ڇڏي نڪري ويو ۽ ارغونن کي فيصلائتي فتح حاصل ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''کاري ڪٻرلو جي جنگ جو خلاصو''' ! style="background:#D6EAF8;" | پهلو ! style="background:#D5F5E3;" | سما ڌر ! style="background:#FADBD8;" | ارغون ڌر |- ! حڪمران | [[ڄام فيروز سمو]] | [[شاهه حسن ارغون]] |- ! گهراڻو | [[سمن جو راڄ]] | [[ارغون گهراڻو]] |- ! اتحادي | سما، جاڙيجا ۽ سوڍا | ارغون فوج |- ! فوج | روايتي بيان موجب لڳ ڀڳ 50,000 | صحيح انگ معلوم نه آهي |- ! جنگي انداز | گهوڙن تان لهي گڏيل پيادل صفن ۾ مقابلو | گهوڙيسوار ۽ تيرانداز فوج |- ! نتيجو | شڪست | '''فتح''' |- ! سياسي نتيجو | ڄام فيروز جي سنڌ ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام | هيٺين سنڌ تي ارغون اقتدار وڌيڪ مضبوط |} == جنگ کان پوءِ == فتح کان پوءِ شاهه حسن جنگ جي ميدان ۾ ڪجهه وقت رهيو. تاريخي بيان موجب ارغونن سما فوج طرفان ڇڏيل گهوڙا، جانور، هٿيار ۽ ٻيو سامان پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مال غنيمت فوج ۾ ورهايو ويو.<ref name="Kalich"/> ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ڏانهن هليو ويو. اتي کيس گجرات جي حڪمران گهراڻي وٽ پناهه ملي. ان کان پوءِ هو سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار ٻيهر قائم نه ڪري سگهيو.<ref name="Lakho"/> == سمن جي سياسي اقتدار جو خاتمو == کاري ڪٻرلو جي جنگ کي سمن جي اقتدار جي خاتمي سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر اهو خاتمو هڪ ئي جنگ ۾ نه ٿيو هو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي اڳين فتحن کان پوءِ ئي سما سلطنت جي وڏي حصي تي ارغون اثر قائم ٿي چڪو هو، جڏهن ته ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ محدود اقتدار رکندو رهيو. کاري ڪٻرلو ۾ شڪست کان پوءِ ڄام فيروز جي سنڌ ۾ سما حڪومت بحال ڪرڻ جي وڏي فوجي ڪوشش ختم ٿي وئي. ان ڪري هيءَ جنگ سنڌ ۾ [[سمن جو راڄ|سمن جي سياسي حڪمرانيءَ]] جي آخري مرحلي جي اهم واقعي طور ڏٺي وڃي ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> سما گهراڻي سنڌ تي چوڏهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين حڪومت ڪئي هئي. سندن دور ۾ [[ٺٽو]] سياسي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي موجود ڪيترائي تاريخي آثار سما دور جي ثقافتي ۽ تعميري ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == ڄام فيروز جي جلاوطني == گجرات پهچڻ کان پوءِ ڄام فيروز اتي جي مظفري سلطنت سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري زندگي سنڌ کان ٻاهر گذري. 1535ع–1536ع ۾ [[همايون]] جي گجرات خلاف مهم دوران ڄام فيروز جي قسمت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. هڪ بيان موجب هو مغل فوج جي هٿ چڙهيو ۽ پوءِ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو.<ref name="Kalich"/> == تاريخي اهميت == کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي سورهين صديءَ جي سياسي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. جنگ سما ۽ ارغون طاقت جي ڊگهي ڇڪتاڻ جي آخري مرحلن مان هڪ هئي. جنگ کان پوءِ: * [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي سنڌ تي ٻيهر حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ختم ٿي؛ * [[شاهه حسن ارغون]] جو هيٺين سنڌ تي اقتدار مضبوط ٿيو؛ * [[ٺٽو]] ارغون حڪومت جو اهم مرڪز بڻيو؛ * ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي سياسي بالادستي قائم ٿي.<ref name="Lakho"/> اهڙيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي تاريخ ۾ سما دور کان ارغون دور ڏانهن سياسي منتقليءَ جي اهم فوجي واقعن مان هڪ هئي. == تاريخ ۽ هنڌ بابت اختلاف == کاري ڪٻرلو جي جنگ بابت جديد ثانوي ماخذن ۾ عام طور '''فيبروري 1525ع''' جو وقت ڏنو وڃي ٿو، پر سمن جي اقتدار جي خاتمي ۽ ڄام فيروز جي جلاوطنيءَ بابت پراڻن فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تاريخي ترتيبن ۾ تاريخن جو ڪجهه اختلاف موجود آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> ساڳيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي تاريخي ماڳ کي موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]]، خاص ڪري [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ماخذن ۾ هن خطي جي جاين جا نالا مختلف املا سان لکيل هجڻ سبب صحيح جديد مقام جي سڃاڻپ ۾ به احتياط ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ڄام فيروز سمو]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[بدين ضلعو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1994 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind, Volume II''] {{History of Sindh}} [[زمرو:سنڌ جون جنگيون]] [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:1525ع جون جنگيون]] [[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]] bcnxg8si63lx9y9lk5ird13lkw2faab 412984 412983 2026-09-17T09:58:27Z Intisar Ali 8681 /* پسمنظر */ 412984 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = [[سمن جو راڄ]] * [[سما]] * [[جاڙيجا]] * [[سوڍا]] | combatant2 = [[ارغون خاندان]] | commander1 = [[ڄام فيروز سمو]] | commander2 = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | strength1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 50,000 | strength2 = اڻڄاتل | casualties1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 20,000 مارجي ويا | casualties2 = اڻڄاتل }} '''کاري ڪٻرلو جي جنگ''' [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ|سمن]] ۽ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] وچ ۾ ٿيل هڪ اهم ۽ فيصلائتي جنگ هئي، جيڪا عام طور فيبروري 1525ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جنگ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي ۾ کاري ڪٻرلو نالي هنڌ تي [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ سما لشڪر ۽ [[شاهه حسن ارغون]] جي ارغون لشڪر وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ ارغونن کي فتح حاصل ٿي ۽ ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات]] ڏانهن هليو ويو. هيءَ جنگ سنڌ ۾ سمن جي سياسي اقتدار جي آخري مزاحمتن مان هڪ ۽ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> == پسمنظر == {{Main|سمن جو راڄ|ارغون خاندان}} [[سمن جو راڄ]] چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو سياسي مرڪز [[ٺٽو]] رهيو. [[ڄام نظام الدين سمو|ڄام نظام الدين ٻئين (ڄام نندي)]] جي ڊگهي حڪومت دوران سما سلطنت پنهنجي سياسي ۽ ثقافتي اوج تي پهتي، پر سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ درٻاري اختلافن سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي.<ref name="Lakho"/> ڄام نظام الدين کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز |ڄام فيروز سمو]] تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت دوران [[دريا خان]] اهم فوجي ۽ انتظامي اڳواڻ هو. ان عرصي ۾ ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پڻ سما سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }}</ref> ٻئي پاسي قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي طاقت وڌي رهي هئي. [[شاھ بيگ ارغون]] اڳ ئي سنڌ ڏانهن فوجي مهمون هلائي چڪو هو ۽ نيٺ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سما سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪيائين. == ارغونن جي سنڌ تي فتح == شاهه بيگ ارغون جي حملي دوران ٺٽي ڀرسان سما فوج ۽ ارغونن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، جنهن ۾ سما حڪومت جو مشهور سپهه سالار [[دريا خان]] مارجي ويو. ان واقعي سان ڄام فيروز جي فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref name="Kalich"/> جنگ کان پوءِ ڄام فيروز شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو. تاريخي بيانن موجب [[لڪي جبل|لڪي جبلن]] کان ڏکڻ وارو هيٺين سنڌ جو حصو ڄام فيروز وٽ رهڻ ڏنو ويو، جڏهن ته اتر سنڌ تي ارغونن جو سڌو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="Kalich"/> ان بندوبست سان سنڌ ۾ هڪ ئي وقت سما ۽ ارغون سياسي مرڪز قائم رهيا، پر سما سلطنت جي اڳوڻي خودمختيار حيثيت عملي طور ختم ٿي چڪي هئي. == شاهه حسن ارغون جو اقتدار == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه حسن ارغون]] ارغون اقتدار جو وارث ٿيو. شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي بچيل اقتدار کي ختم ڪري سڄي سنڌ کي پنهنجي حڪومت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lakho"/> شاهه حسن جي فوجي دٻاءَ سبب ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري [[ٺٽو]] ڇڏي [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. ڪڇ ۾ هن مقامي سما، جاڙيجا ۽ ٻين اتحادي گروهن کان مدد وٺي سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي تياري شروع ڪئي.<ref name="Panhwar"/> == ڄام فيروز جي فوجي تياري == تاريخي روايت موجب ڄام فيروز ڪڇ ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو. ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب سندس لشڪر ۾ گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا ۽ روايتي ماخذ ان جو انگ لڳ ڀڳ '''50,000''' ٻڌائين ٿا.<ref name="Panhwar"/> انهن انگن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ فوجن ۽ جاني نقصان جا انگ اڪثر اندازن يا روايتي بيانن تي ٻڌل هوندا هئا. ڄام فيروز جو لشڪر ڪڇ واري پاسي کان سنڌ ڏانهن وڌيو. فوج رحيم جي بازار ۽ ڪوري کاري واري علائقي کان اڳتي وڌندي کاري ڪٻرلو پهتي، جيڪو موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] واري خطي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == جنگ == شاهه حسن کي ڄام فيروز جي فوجي تيارين جي خبر پئي ته هن ٺٽي جي نگرانيءَ لاءِ فوجي بندوبست ڪري پاڻ ڄام فيروز جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جو مقابلو کاري ڪٻرلو وٽ ٿيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب جنگ صبح کان منجهند يا منجهند کان پوءِ تائين جاري رهي.<ref name="Kalich"/> === سما لشڪر جي جنگي حڪمت عملي === مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل تاريخ ۾ هڪ دلچسپ جنگي روايت بيان ٿيل آهي. جڏهن سما لشڪر کي ارغون فوج سامهون نظر آئي ته ڄام فيروز جي سپاهين موت تائين وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. روايت موجب سپاهي: * گهوڙن تان لهي پيا؛ * پنهنجا گهوڙا پوئتي ڇڏيائون؛ * پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪ ٻئي سان ٻڌي پاڻ کي گڏ ڪيائون؛ * ۽ پيادل هڪ منظم جماعت جي صورت ۾ وڙهڻ شروع ڪيائون.<ref name="Kalich"/> مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب ان وقت هند ۽ سنڌ جي ڪجهه جنگي روايتن ۾ اهڙو طريقو استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن جو مقصد سپاهين لاءِ جنگ جو ميدان ڇڏي ڀڄڻ جو امڪان گهٽائڻ ۽ آخري دم تائين گڏجي وڙهڻ هو.<ref name="Kalich"/> == ارغونن جي حڪمت عملي == ارغون لشڪر جي اهم طاقت ان جا تجربيڪار گهوڙيسوار ۽ تيرانداز هئا. ثانوي تاريخي مطالعي موجب شاهه حسن پنهنجي نسبتاً متحرڪ فوج کي سما لشڪر جي پيادل ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل صفن خلاف استعمال ڪيو.<ref name="Panhwar"/> ارغون تيراندازن سما فوج تي پري کان حملا ڪيا، جڏهن ته گهوڙيسوارن کي پاسن ۽ پٺيان حملي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ سما فوج جي پيادل صفن جي حرڪت محدود هئي. جنگ ۾ ٻنهي ڌرين سخت مقابلو ڪيو، پر آخرڪار ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. == سما فوج جي شڪست == تاريخي روايتن موجب جنگ انتهائي خونريز هئي. مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل بيان ۾ ڄام فيروز جي فوج جا لڳ ڀڳ '''20,000 ماڻهو''' مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalich"/> هي انگ جديد فوجي رڪارڊ مان تصديق ٿيل نه آهي، تنهنڪري ان کي پراڻي تاريخي روايت ۾ ڏنل انگ طور سمجهڻ گهرجي. وڏي جاني نقصان کان پوءِ سما فوج جون صفون ٽٽي ويون. ڄام فيروز جنگ جو ميدان ڇڏي نڪري ويو ۽ ارغونن کي فيصلائتي فتح حاصل ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''کاري ڪٻرلو جي جنگ جو خلاصو''' ! style="background:#D6EAF8;" | پهلو ! style="background:#D5F5E3;" | سما ڌر ! style="background:#FADBD8;" | ارغون ڌر |- ! حڪمران | [[ڄام فيروز سمو]] | [[شاهه حسن ارغون]] |- ! گهراڻو | [[سمن جو راڄ]] | [[ارغون گهراڻو]] |- ! اتحادي | سما، جاڙيجا ۽ سوڍا | ارغون فوج |- ! فوج | روايتي بيان موجب لڳ ڀڳ 50,000 | صحيح انگ معلوم نه آهي |- ! جنگي انداز | گهوڙن تان لهي گڏيل پيادل صفن ۾ مقابلو | گهوڙيسوار ۽ تيرانداز فوج |- ! نتيجو | شڪست | '''فتح''' |- ! سياسي نتيجو | ڄام فيروز جي سنڌ ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام | هيٺين سنڌ تي ارغون اقتدار وڌيڪ مضبوط |} == جنگ کان پوءِ == فتح کان پوءِ شاهه حسن جنگ جي ميدان ۾ ڪجهه وقت رهيو. تاريخي بيان موجب ارغونن سما فوج طرفان ڇڏيل گهوڙا، جانور، هٿيار ۽ ٻيو سامان پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مال غنيمت فوج ۾ ورهايو ويو.<ref name="Kalich"/> ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ڏانهن هليو ويو. اتي کيس گجرات جي حڪمران گهراڻي وٽ پناهه ملي. ان کان پوءِ هو سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار ٻيهر قائم نه ڪري سگهيو.<ref name="Lakho"/> == سمن جي سياسي اقتدار جو خاتمو == کاري ڪٻرلو جي جنگ کي سمن جي اقتدار جي خاتمي سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر اهو خاتمو هڪ ئي جنگ ۾ نه ٿيو هو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي اڳين فتحن کان پوءِ ئي سما سلطنت جي وڏي حصي تي ارغون اثر قائم ٿي چڪو هو، جڏهن ته ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ محدود اقتدار رکندو رهيو. کاري ڪٻرلو ۾ شڪست کان پوءِ ڄام فيروز جي سنڌ ۾ سما حڪومت بحال ڪرڻ جي وڏي فوجي ڪوشش ختم ٿي وئي. ان ڪري هيءَ جنگ سنڌ ۾ [[سمن جو راڄ|سمن جي سياسي حڪمرانيءَ]] جي آخري مرحلي جي اهم واقعي طور ڏٺي وڃي ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> سما گهراڻي سنڌ تي چوڏهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين حڪومت ڪئي هئي. سندن دور ۾ [[ٺٽو]] سياسي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي موجود ڪيترائي تاريخي آثار سما دور جي ثقافتي ۽ تعميري ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == ڄام فيروز جي جلاوطني == گجرات پهچڻ کان پوءِ ڄام فيروز اتي جي مظفري سلطنت سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري زندگي سنڌ کان ٻاهر گذري. 1535ع–1536ع ۾ [[همايون]] جي گجرات خلاف مهم دوران ڄام فيروز جي قسمت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. هڪ بيان موجب هو مغل فوج جي هٿ چڙهيو ۽ پوءِ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو.<ref name="Kalich"/> == تاريخي اهميت == کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي سورهين صديءَ جي سياسي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. جنگ سما ۽ ارغون طاقت جي ڊگهي ڇڪتاڻ جي آخري مرحلن مان هڪ هئي. جنگ کان پوءِ: * [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي سنڌ تي ٻيهر حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ختم ٿي؛ * [[شاهه حسن ارغون]] جو هيٺين سنڌ تي اقتدار مضبوط ٿيو؛ * [[ٺٽو]] ارغون حڪومت جو اهم مرڪز بڻيو؛ * ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي سياسي بالادستي قائم ٿي.<ref name="Lakho"/> اهڙيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي تاريخ ۾ سما دور کان ارغون دور ڏانهن سياسي منتقليءَ جي اهم فوجي واقعن مان هڪ هئي. == تاريخ ۽ هنڌ بابت اختلاف == کاري ڪٻرلو جي جنگ بابت جديد ثانوي ماخذن ۾ عام طور '''فيبروري 1525ع''' جو وقت ڏنو وڃي ٿو، پر سمن جي اقتدار جي خاتمي ۽ ڄام فيروز جي جلاوطنيءَ بابت پراڻن فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تاريخي ترتيبن ۾ تاريخن جو ڪجهه اختلاف موجود آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> ساڳيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي تاريخي ماڳ کي موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]]، خاص ڪري [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ماخذن ۾ هن خطي جي جاين جا نالا مختلف املا سان لکيل هجڻ سبب صحيح جديد مقام جي سڃاڻپ ۾ به احتياط ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ڄام فيروز سمو]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[بدين ضلعو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1994 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind, Volume II''] {{History of Sindh}} [[زمرو:سنڌ جون جنگيون]] [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:1525ع جون جنگيون]] [[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]] k8fbrg4c5o5p54t268tfl9xc6dm2e10 412985 412984 2026-09-17T09:58:50Z Intisar Ali 8681 412985 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = [[سمن جو راڄ]] * [[سما]] * [[جاڙيجا]] * [[سوڍا]] | combatant2 = [[ارغون خاندان]] | commander1 = [[ڄام فيروز سمو]] | commander2 = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | strength1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 50,000 | strength2 = اڻڄاتل | casualties1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 20,000 مارجي ويا | casualties2 = اڻڄاتل }} '''کاري ڪٻرلو جي جنگ''' [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ|سمن]] ۽ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] وچ ۾ ٿيل هڪ اهم ۽ فيصلائتي جنگ هئي، جيڪا عام طور فيبروري 1525ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جنگ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي ۾ کاري ڪٻرلو نالي هنڌ تي [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ سما لشڪر ۽ [[شاهه حسن ارغون]] جي ارغون لشڪر وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ ارغونن کي فتح حاصل ٿي ۽ ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات]] ڏانهن هليو ويو. هيءَ جنگ سنڌ ۾ سمن جي سياسي اقتدار جي آخري مزاحمتن مان هڪ ۽ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> == پسمنظر == {{Main|سمن جو راڄ|ارغون خاندان}} [[سمن جو راڄ]] چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو سياسي مرڪز [[ٺٽو]] رهيو. [[ڄام نظام الدين سمو|ڄام نظام الدين ٻئين (ڄام نندي)]] جي ڊگهي حڪومت دوران سما سلطنت پنهنجي سياسي ۽ ثقافتي اوج تي پهتي، پر سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ درٻاري اختلافن سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي.<ref name="Lakho"/> ڄام نظام الدين کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز |ڄام فيروز سمو]] تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت دوران [[دريا خان]] اهم فوجي ۽ انتظامي اڳواڻ هو. ان عرصي ۾ ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پڻ سما سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }}</ref> ٻئي پاسي قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي طاقت وڌي رهي هئي. [[شاھ بيگ ارغون]] اڳ ئي سنڌ ڏانهن فوجي مهمون هلائي چڪو هو ۽ نيٺ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سما سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪيائين. == ارغونن جي سنڌ تي فتح == شاهه بيگ ارغون جي حملي دوران ٺٽي ڀرسان سما فوج ۽ ارغونن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، جنهن ۾ سما حڪومت جو مشهور سپهه سالار [[دريا خان]] مارجي ويو. ان واقعي سان ڄام فيروز جي فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref name="Kalich"/> جنگ کان پوءِ ڄام فيروز شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو. تاريخي بيانن موجب [[لڪي جبل|لڪي جبلن]] کان ڏکڻ وارو هيٺين سنڌ جو حصو ڄام فيروز وٽ رهڻ ڏنو ويو، جڏهن ته اتر سنڌ تي ارغونن جو سڌو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="Kalich"/> ان بندوبست سان سنڌ ۾ هڪ ئي وقت سما ۽ ارغون سياسي مرڪز قائم رهيا، پر سما سلطنت جي اڳوڻي خودمختيار حيثيت عملي طور ختم ٿي چڪي هئي. == شاهه حسن ارغون جو اقتدار == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون اقتدار جو وارث ٿيو. شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي بچيل اقتدار کي ختم ڪري سڄي سنڌ کي پنهنجي حڪومت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lakho"/> شاهه حسن جي فوجي دٻاءَ سبب ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري [[ٺٽو]] ڇڏي [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. ڪڇ ۾ هن مقامي سما، جاڙيجا ۽ ٻين اتحادي گروهن کان مدد وٺي سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي تياري شروع ڪئي.<ref name="Panhwar"/> == ڄام فيروز جي فوجي تياري == تاريخي روايت موجب ڄام فيروز ڪڇ ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو. ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب سندس لشڪر ۾ گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا ۽ روايتي ماخذ ان جو انگ لڳ ڀڳ '''50,000''' ٻڌائين ٿا.<ref name="Panhwar"/> انهن انگن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ فوجن ۽ جاني نقصان جا انگ اڪثر اندازن يا روايتي بيانن تي ٻڌل هوندا هئا. ڄام فيروز جو لشڪر ڪڇ واري پاسي کان سنڌ ڏانهن وڌيو. فوج رحيم جي بازار ۽ ڪوري کاري واري علائقي کان اڳتي وڌندي کاري ڪٻرلو پهتي، جيڪو موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] واري خطي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == جنگ == شاهه حسن کي ڄام فيروز جي فوجي تيارين جي خبر پئي ته هن ٺٽي جي نگرانيءَ لاءِ فوجي بندوبست ڪري پاڻ ڄام فيروز جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جو مقابلو کاري ڪٻرلو وٽ ٿيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب جنگ صبح کان منجهند يا منجهند کان پوءِ تائين جاري رهي.<ref name="Kalich"/> === سما لشڪر جي جنگي حڪمت عملي === مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل تاريخ ۾ هڪ دلچسپ جنگي روايت بيان ٿيل آهي. جڏهن سما لشڪر کي ارغون فوج سامهون نظر آئي ته ڄام فيروز جي سپاهين موت تائين وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. روايت موجب سپاهي: * گهوڙن تان لهي پيا؛ * پنهنجا گهوڙا پوئتي ڇڏيائون؛ * پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪ ٻئي سان ٻڌي پاڻ کي گڏ ڪيائون؛ * ۽ پيادل هڪ منظم جماعت جي صورت ۾ وڙهڻ شروع ڪيائون.<ref name="Kalich"/> مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب ان وقت هند ۽ سنڌ جي ڪجهه جنگي روايتن ۾ اهڙو طريقو استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن جو مقصد سپاهين لاءِ جنگ جو ميدان ڇڏي ڀڄڻ جو امڪان گهٽائڻ ۽ آخري دم تائين گڏجي وڙهڻ هو.<ref name="Kalich"/> == ارغونن جي حڪمت عملي == ارغون لشڪر جي اهم طاقت ان جا تجربيڪار گهوڙيسوار ۽ تيرانداز هئا. ثانوي تاريخي مطالعي موجب شاهه حسن پنهنجي نسبتاً متحرڪ فوج کي سما لشڪر جي پيادل ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل صفن خلاف استعمال ڪيو.<ref name="Panhwar"/> ارغون تيراندازن سما فوج تي پري کان حملا ڪيا، جڏهن ته گهوڙيسوارن کي پاسن ۽ پٺيان حملي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ سما فوج جي پيادل صفن جي حرڪت محدود هئي. جنگ ۾ ٻنهي ڌرين سخت مقابلو ڪيو، پر آخرڪار ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. == سما فوج جي شڪست == تاريخي روايتن موجب جنگ انتهائي خونريز هئي. مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل بيان ۾ ڄام فيروز جي فوج جا لڳ ڀڳ '''20,000 ماڻهو''' مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalich"/> هي انگ جديد فوجي رڪارڊ مان تصديق ٿيل نه آهي، تنهنڪري ان کي پراڻي تاريخي روايت ۾ ڏنل انگ طور سمجهڻ گهرجي. وڏي جاني نقصان کان پوءِ سما فوج جون صفون ٽٽي ويون. ڄام فيروز جنگ جو ميدان ڇڏي نڪري ويو ۽ ارغونن کي فيصلائتي فتح حاصل ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''کاري ڪٻرلو جي جنگ جو خلاصو''' ! style="background:#D6EAF8;" | پهلو ! style="background:#D5F5E3;" | سما ڌر ! style="background:#FADBD8;" | ارغون ڌر |- ! حڪمران | [[ڄام فيروز سمو]] | [[شاهه حسن ارغون]] |- ! گهراڻو | [[سمن جو راڄ]] | [[ارغون گهراڻو]] |- ! اتحادي | سما، جاڙيجا ۽ سوڍا | ارغون فوج |- ! فوج | روايتي بيان موجب لڳ ڀڳ 50,000 | صحيح انگ معلوم نه آهي |- ! جنگي انداز | گهوڙن تان لهي گڏيل پيادل صفن ۾ مقابلو | گهوڙيسوار ۽ تيرانداز فوج |- ! نتيجو | شڪست | '''فتح''' |- ! سياسي نتيجو | ڄام فيروز جي سنڌ ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام | هيٺين سنڌ تي ارغون اقتدار وڌيڪ مضبوط |} == جنگ کان پوءِ == فتح کان پوءِ شاهه حسن جنگ جي ميدان ۾ ڪجهه وقت رهيو. تاريخي بيان موجب ارغونن سما فوج طرفان ڇڏيل گهوڙا، جانور، هٿيار ۽ ٻيو سامان پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مال غنيمت فوج ۾ ورهايو ويو.<ref name="Kalich"/> ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ڏانهن هليو ويو. اتي کيس گجرات جي حڪمران گهراڻي وٽ پناهه ملي. ان کان پوءِ هو سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار ٻيهر قائم نه ڪري سگهيو.<ref name="Lakho"/> == سمن جي سياسي اقتدار جو خاتمو == کاري ڪٻرلو جي جنگ کي سمن جي اقتدار جي خاتمي سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر اهو خاتمو هڪ ئي جنگ ۾ نه ٿيو هو. [[شاهه بيگ ارغون]] جي اڳين فتحن کان پوءِ ئي سما سلطنت جي وڏي حصي تي ارغون اثر قائم ٿي چڪو هو، جڏهن ته ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ محدود اقتدار رکندو رهيو. کاري ڪٻرلو ۾ شڪست کان پوءِ ڄام فيروز جي سنڌ ۾ سما حڪومت بحال ڪرڻ جي وڏي فوجي ڪوشش ختم ٿي وئي. ان ڪري هيءَ جنگ سنڌ ۾ [[سمن جو راڄ|سمن جي سياسي حڪمرانيءَ]] جي آخري مرحلي جي اهم واقعي طور ڏٺي وڃي ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> سما گهراڻي سنڌ تي چوڏهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين حڪومت ڪئي هئي. سندن دور ۾ [[ٺٽو]] سياسي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي موجود ڪيترائي تاريخي آثار سما دور جي ثقافتي ۽ تعميري ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == ڄام فيروز جي جلاوطني == گجرات پهچڻ کان پوءِ ڄام فيروز اتي جي مظفري سلطنت سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري زندگي سنڌ کان ٻاهر گذري. 1535ع–1536ع ۾ [[همايون]] جي گجرات خلاف مهم دوران ڄام فيروز جي قسمت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. هڪ بيان موجب هو مغل فوج جي هٿ چڙهيو ۽ پوءِ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو.<ref name="Kalich"/> == تاريخي اهميت == کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي سورهين صديءَ جي سياسي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. جنگ سما ۽ ارغون طاقت جي ڊگهي ڇڪتاڻ جي آخري مرحلن مان هڪ هئي. جنگ کان پوءِ: * [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي سنڌ تي ٻيهر حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ختم ٿي؛ * [[شاهه حسن ارغون]] جو هيٺين سنڌ تي اقتدار مضبوط ٿيو؛ * [[ٺٽو]] ارغون حڪومت جو اهم مرڪز بڻيو؛ * ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي سياسي بالادستي قائم ٿي.<ref name="Lakho"/> اهڙيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي تاريخ ۾ سما دور کان ارغون دور ڏانهن سياسي منتقليءَ جي اهم فوجي واقعن مان هڪ هئي. == تاريخ ۽ هنڌ بابت اختلاف == کاري ڪٻرلو جي جنگ بابت جديد ثانوي ماخذن ۾ عام طور '''فيبروري 1525ع''' جو وقت ڏنو وڃي ٿو، پر سمن جي اقتدار جي خاتمي ۽ ڄام فيروز جي جلاوطنيءَ بابت پراڻن فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تاريخي ترتيبن ۾ تاريخن جو ڪجهه اختلاف موجود آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> ساڳيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي تاريخي ماڳ کي موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]]، خاص ڪري [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ماخذن ۾ هن خطي جي جاين جا نالا مختلف املا سان لکيل هجڻ سبب صحيح جديد مقام جي سڃاڻپ ۾ به احتياط ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ڄام فيروز سمو]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[بدين ضلعو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1994 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind, Volume II''] {{History of Sindh}} [[زمرو:سنڌ جون جنگيون]] [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:1525ع جون جنگيون]] [[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]] 32a7f8rcjta9z56fyqhgmrba3u6osah 412986 412985 2026-09-17T09:59:35Z Intisar Ali 8681 412986 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن ۽ ارغونن وچ ۾ 16هين صديءَ جي جنگ}} {{Infobox military conflict | conflict = کاري ڪٻرلو جي جنگ | partof = [[ارغونن جي سنڌ تي فتح]] | date = فيبروري 1525ع | place = کاري ڪٻرلو، موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]] | result = ارغونن جي فتح | combatant1 = [[سمن جو راڄ]] * [[سما]] * [[جاڙيجا]] * [[سوڍا]] | combatant2 = [[ارغون خاندان]] | commander1 = [[ڄام فيروز سمو]] | commander2 = [[شاهه حسن بيگ ارغون]] | strength1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 50,000 | strength2 = اڻڄاتل | casualties1 = تاريخي روايت موجب لڳ ڀڳ 20,000 مارجي ويا | casualties2 = اڻڄاتل }} '''کاري ڪٻرلو جي جنگ''' [[سنڌ]] ۾ [[سمن جو راڄ|سمن]] ۽ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] وچ ۾ ٿيل هڪ اهم ۽ فيصلائتي جنگ هئي، جيڪا عام طور فيبروري 1525ع سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. جنگ موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي ۾ کاري ڪٻرلو نالي هنڌ تي [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ سما لشڪر ۽ [[شاهه حسن ارغون]] جي ارغون لشڪر وچ ۾ وڙهي وئي. جنگ ۾ ارغونن کي فتح حاصل ٿي ۽ ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات]] ڏانهن هليو ويو. هيءَ جنگ سنڌ ۾ سمن جي سياسي اقتدار جي آخري مزاحمتن مان هڪ ۽ ارغون اقتدار جي مضبوطيءَ جو اهم واقعو سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }}</ref><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> == پسمنظر == {{Main|سمن جو راڄ|ارغون خاندان}} [[سمن جو راڄ]] چوڏهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو سياسي مرڪز [[ٺٽو]] رهيو. [[ڄام نظام الدين سمو|ڄام نظام الدين ٻئين (ڄام نندي)]] جي ڊگهي حڪومت دوران سما سلطنت پنهنجي سياسي ۽ ثقافتي اوج تي پهتي، پر سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي تڪرارن ۽ درٻاري اختلافن سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي.<ref name="Lakho"/> ڄام نظام الدين کان پوءِ سندس پٽ [[ڄام فيروز |ڄام فيروز سمو]] تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت دوران [[دريا خان]] اهم فوجي ۽ انتظامي اڳواڻ هو. ان عرصي ۾ ڄام فيروز ۽ [[ڄام صلاح الدين]] وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پڻ سما سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو.<ref name="Kalich">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }}</ref> ٻئي پاسي قنڌار ۽ سبي واري علائقي ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي طاقت وڌي رهي هئي. [[شاھ بيگ ارغون]] اڳ ئي سنڌ ڏانهن فوجي مهمون هلائي چڪو هو ۽ نيٺ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سما سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪيائين. == ارغونن جي سنڌ تي فتح == شاهه بيگ ارغون جي حملي دوران ٺٽي ڀرسان سما فوج ۽ ارغونن وچ ۾ سخت ويڙهه ٿي، جنهن ۾ سما حڪومت جو مشهور سپهه سالار [[دريا خان]] مارجي ويو. ان واقعي سان ڄام فيروز جي فوجي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref name="Kalich"/> جنگ کان پوءِ ڄام فيروز شاهه بيگ سان ٺاهه ڪيو. تاريخي بيانن موجب [[لڪي جبل|لڪي جبلن]] کان ڏکڻ وارو هيٺين سنڌ جو حصو ڄام فيروز وٽ رهڻ ڏنو ويو، جڏهن ته اتر سنڌ تي ارغونن جو سڌو اقتدار قائم ٿيو.<ref name="Kalich"/> ان بندوبست سان سنڌ ۾ هڪ ئي وقت سما ۽ ارغون سياسي مرڪز قائم رهيا، پر سما سلطنت جي اڳوڻي خودمختيار حيثيت عملي طور ختم ٿي چڪي هئي. == شاهه حسن ارغون جو اقتدار == شاهه بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسن بيگ ارغون]] ارغون اقتدار جو وارث ٿيو. شاهه حسن سنڌ ۾ ڄام فيروز جي بچيل اقتدار کي ختم ڪري سڄي سنڌ کي پنهنجي حڪومت هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lakho"/> شاهه حسن جي فوجي دٻاءَ سبب ڄام فيروز سيپٽمبر 1524ع ڌاري [[ٺٽو]] ڇڏي [[ڪڇ]] ڏانهن هليو ويو. ڪڇ ۾ هن مقامي سما، جاڙيجا ۽ ٻين اتحادي گروهن کان مدد وٺي سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت ٻيهر قائم ڪرڻ جي تياري شروع ڪئي.<ref name="Panhwar"/> == ڄام فيروز جي فوجي تياري == تاريخي روايت موجب ڄام فيروز ڪڇ ۽ سنڌ جي سرحدي علائقن ۾ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو. ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي ترتيب موجب سندس لشڪر ۾ گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي شامل هئا ۽ روايتي ماخذ ان جو انگ لڳ ڀڳ '''50,000''' ٻڌائين ٿا.<ref name="Panhwar"/> انهن انگن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخي ماخذن ۾ فوجن ۽ جاني نقصان جا انگ اڪثر اندازن يا روايتي بيانن تي ٻڌل هوندا هئا. ڄام فيروز جو لشڪر ڪڇ واري پاسي کان سنڌ ڏانهن وڌيو. فوج رحيم جي بازار ۽ ڪوري کاري واري علائقي کان اڳتي وڌندي کاري ڪٻرلو پهتي، جيڪو موجوده [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] واري خطي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Panhwar"/> == جنگ == شاهه حسن کي ڄام فيروز جي فوجي تيارين جي خبر پئي ته هن ٺٽي جي نگرانيءَ لاءِ فوجي بندوبست ڪري پاڻ ڄام فيروز جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جو مقابلو کاري ڪٻرلو وٽ ٿيو. پراڻن تاريخي بيانن موجب جنگ صبح کان منجهند يا منجهند کان پوءِ تائين جاري رهي.<ref name="Kalich"/> === سما لشڪر جي جنگي حڪمت عملي === مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل تاريخ ۾ هڪ دلچسپ جنگي روايت بيان ٿيل آهي. جڏهن سما لشڪر کي ارغون فوج سامهون نظر آئي ته ڄام فيروز جي سپاهين موت تائين وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. روايت موجب سپاهي: * گهوڙن تان لهي پيا؛ * پنهنجا گهوڙا پوئتي ڇڏيائون؛ * پٽڪا ۽ ڪپڙا هڪ ٻئي سان ٻڌي پاڻ کي گڏ ڪيائون؛ * ۽ پيادل هڪ منظم جماعت جي صورت ۾ وڙهڻ شروع ڪيائون.<ref name="Kalich"/> مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب ان وقت هند ۽ سنڌ جي ڪجهه جنگي روايتن ۾ اهڙو طريقو استعمال ڪيو ويندو هو، جنهن جو مقصد سپاهين لاءِ جنگ جو ميدان ڇڏي ڀڄڻ جو امڪان گهٽائڻ ۽ آخري دم تائين گڏجي وڙهڻ هو.<ref name="Kalich"/> == ارغونن جي حڪمت عملي == ارغون لشڪر جي اهم طاقت ان جا تجربيڪار گهوڙيسوار ۽ تيرانداز هئا. ثانوي تاريخي مطالعي موجب شاهه حسن پنهنجي نسبتاً متحرڪ فوج کي سما لشڪر جي پيادل ۽ پاڻ ۾ ڳنڍيل صفن خلاف استعمال ڪيو.<ref name="Panhwar"/> ارغون تيراندازن سما فوج تي پري کان حملا ڪيا، جڏهن ته گهوڙيسوارن کي پاسن ۽ پٺيان حملي لاءِ استعمال ڪيو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ سما فوج جي پيادل صفن جي حرڪت محدود هئي. جنگ ۾ ٻنهي ڌرين سخت مقابلو ڪيو، پر آخرڪار ارغون فوج کي برتري حاصل ٿي. == سما فوج جي شڪست == تاريخي روايتن موجب جنگ انتهائي خونريز هئي. مرزا قليچ بيگ جي مرتب ڪيل بيان ۾ ڄام فيروز جي فوج جا لڳ ڀڳ '''20,000 ماڻهو''' مارجي وڃڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalich"/> هي انگ جديد فوجي رڪارڊ مان تصديق ٿيل نه آهي، تنهنڪري ان کي پراڻي تاريخي روايت ۾ ڏنل انگ طور سمجهڻ گهرجي. وڏي جاني نقصان کان پوءِ سما فوج جون صفون ٽٽي ويون. ڄام فيروز جنگ جو ميدان ڇڏي نڪري ويو ۽ ارغونن کي فيصلائتي فتح حاصل ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''کاري ڪٻرلو جي جنگ جو خلاصو''' ! style="background:#D6EAF8;" | پهلو ! style="background:#D5F5E3;" | سما ڌر ! style="background:#FADBD8;" | ارغون ڌر |- ! حڪمران | [[ڄام فيروز سمو]] | [[شاهه حسن ارغون]] |- ! گهراڻو | [[سمن جو راڄ]] | [[ارغون گهراڻو]] |- ! اتحادي | سما، جاڙيجا ۽ سوڍا | ارغون فوج |- ! فوج | روايتي بيان موجب لڳ ڀڳ 50,000 | صحيح انگ معلوم نه آهي |- ! جنگي انداز | گهوڙن تان لهي گڏيل پيادل صفن ۾ مقابلو | گهوڙيسوار ۽ تيرانداز فوج |- ! نتيجو | شڪست | '''فتح''' |- ! سياسي نتيجو | ڄام فيروز جي سنڌ ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ناڪام | هيٺين سنڌ تي ارغون اقتدار وڌيڪ مضبوط |} == جنگ کان پوءِ == فتح کان پوءِ شاهه حسن جنگ جي ميدان ۾ ڪجهه وقت رهيو. تاريخي بيان موجب ارغونن سما فوج طرفان ڇڏيل گهوڙا، جانور، هٿيار ۽ ٻيو سامان پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مال غنيمت فوج ۾ ورهايو ويو.<ref name="Kalich"/> ڄام فيروز سنڌ مان نڪري [[گجرات سلطنت|گجرات سلطنت]] ڏانهن هليو ويو. اتي کيس گجرات جي حڪمران گهراڻي وٽ پناهه ملي. ان کان پوءِ هو سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار ٻيهر قائم نه ڪري سگهيو.<ref name="Lakho"/> == سمن جي سياسي اقتدار جو خاتمو == کاري ڪٻرلو جي جنگ کي سمن جي اقتدار جي خاتمي سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر اهو خاتمو هڪ ئي جنگ ۾ نه ٿيو هو. [[شاھ بيگ ارغون]] جي اڳين فتحن کان پوءِ ئي سما سلطنت جي وڏي حصي تي ارغون اثر قائم ٿي چڪو هو، جڏهن ته ڄام فيروز ڪجهه وقت تائين هيٺين سنڌ ۾ محدود اقتدار رکندو رهيو. کاري ڪٻرلو ۾ شڪست کان پوءِ ڄام فيروز جي سنڌ ۾ سما حڪومت بحال ڪرڻ جي وڏي فوجي ڪوشش ختم ٿي وئي. ان ڪري هيءَ جنگ سنڌ ۾ [[سمن جو راڄ|سمن جي سياسي حڪمرانيءَ]] جي آخري مرحلي جي اهم واقعي طور ڏٺي وڃي ٿي.<ref name="Lakho"/><ref name="Panhwar"/> سما گهراڻي سنڌ تي چوڏهين صديءَ جي وچ کان سورهين صديءَ جي شروعات تائين حڪومت ڪئي هئي. سندن دور ۾ [[ٺٽو]] سياسي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڪئي ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي]] تي موجود ڪيترائي تاريخي آثار سما دور جي ثقافتي ۽ تعميري ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا. == ڄام فيروز جي جلاوطني == گجرات پهچڻ کان پوءِ ڄام فيروز اتي جي مظفري سلطنت سان لاڳاپيل رهيو. سندس آخري زندگي سنڌ کان ٻاهر گذري. 1535ع–1536ع ۾ [[همايون]] جي گجرات خلاف مهم دوران ڄام فيروز جي قسمت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. هڪ بيان موجب هو مغل فوج جي هٿ چڙهيو ۽ پوءِ [[کنڀات]] واري علائقي ۾ مغل ڇانوڻيءَ تي رات جي حملي دوران مارجي ويو.<ref name="Kalich"/> == تاريخي اهميت == کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي سورهين صديءَ جي سياسي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. جنگ سما ۽ ارغون طاقت جي ڊگهي ڇڪتاڻ جي آخري مرحلن مان هڪ هئي. جنگ کان پوءِ: * [[ڄام فيروز سمو|ڄام فيروز]] جي سنڌ تي ٻيهر حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ختم ٿي؛ * [[شاهه حسن ارغون]] جو هيٺين سنڌ تي اقتدار مضبوط ٿيو؛ * [[ٺٽو]] ارغون حڪومت جو اهم مرڪز بڻيو؛ * ۽ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] جي سياسي بالادستي قائم ٿي.<ref name="Lakho"/> اهڙيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي جنگ سنڌ جي تاريخ ۾ سما دور کان ارغون دور ڏانهن سياسي منتقليءَ جي اهم فوجي واقعن مان هڪ هئي. == تاريخ ۽ هنڌ بابت اختلاف == کاري ڪٻرلو جي جنگ بابت جديد ثانوي ماخذن ۾ عام طور '''فيبروري 1525ع''' جو وقت ڏنو وڃي ٿو، پر سمن جي اقتدار جي خاتمي ۽ ڄام فيروز جي جلاوطنيءَ بابت پراڻن فارسي تاريخي ماخذن ۽ جديد تاريخي ترتيبن ۾ تاريخن جو ڪجهه اختلاف موجود آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho"/> ساڳيءَ طرح کاري ڪٻرلو جي تاريخي ماڳ کي موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]]، خاص ڪري [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي تعلقي]] واري علائقي سان سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ماخذن ۾ هن خطي جي جاين جا نالا مختلف املا سان لکيل هجڻ سبب صحيح جديد مقام جي سڃاڻپ ۾ به احتياط ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سمن جو راڄ]] * [[ارغون گهراڻو]] * [[ڄام فيروز سمو]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[دريا خان]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[شاهه حسن ارغون]] * [[ٺٽو]] * [[بدين ضلعو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh: From Geological Times to 1539 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=1983 }} * {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1902 }} * {{cite book |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1994 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 ''A History of Sind, Volume II''] {{History of Sindh}} [[زمرو:سنڌ جون جنگيون]] [[زمرو:سمن جو راڄ]] [[زمرو:ارغون گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:1525ع جون جنگيون]] [[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]] mbe3e860nof9s0kvr3nkcgvj8llzw1m