وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3793 413103 402696 2026-09-18T01:39:59Z Intisar Ali 8681 413103 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = شيراز شوڪت راڄپر, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. == تاريخ == {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[خيرپور]] جي جديد شهري تاريخ جو بنيادي تعلق [[ٽالپر خاندان]] ۽ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] سان آهي. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي اقتدار جي خاتمي ۽ ٽالپرن جي عروج کان پوءِ خيرپور اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو. 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، جڏهن تہ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ ٽالپرن جي خيرپور شاخ جو باني بڻيو.<ref name="Solomon">{{Cite book |last1=Solomon |first1=R. V. |last2=Bond |first2=J. W. |title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey |date=2006 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-1965-4 |url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&pg=PA337 |language=en }}</ref> === قيام ۽ ٽالپرن جي گادي === [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1783ع ۾ اتر سنڌ ۾ پنهنجي حڪمراني قائم ڪري [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. شروعاتي دور ۾ سندس اقتدار جو هڪ اهم فوجي مرڪز [[ڪوٽ ڏيجي]] هو، جتي ٽالپرن هڪ مضبوط قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="KotDiji">{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Mir Sohrab Khan Talpur.jpg|thumb|[[مير سهراب خان ٽالپر]]، [[خيرپور رياست]] جو باني]] خيرپور رياست جي قيام ۽ خيرپور شهر جي قيام جي تاريخن ۾ فرق آهي. برطانوي دور جي سرڪاري ''Gazetteer of the Province of Sind'' موجب '''خيرپور يا خيرپور ميرس جو شهر لڳ ڀڳ 1787ع ۾ مير سهراب خان ٽالپر قائم ڪيو''' ۽ ان کان پوءِ اهو خيرپور رياست جو سرڪاري گاديءَ جو هنڌ رهيو.<ref name="SindGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District |publisher=Government Press |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf }}</ref> ڪجهه ٻين تاريخي روايتن موجب مير سهراب خان 1783ع کان پوءِ '''ٻُرهان''' نالي آباديءَ کي پنهنجي گادي بڻايو ۽ 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ ۾ ان کي خيرپور جو نالو ڏنو ويو.<ref name="Sohrab">{{cite web |title=Mir Sohrab Khan Talpur |url=https://talpur.org/khairpur-mirs/sohrab/ |website=The Royal Talpurs and the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ ريت موجوده خيرپور جي شهري قيام کي عام طور 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. خيرپور جي قيام کان پوءِ شهر اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. مير سهراب خان جي حڪمرانيءَ هيٺ خيرپور رياست اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري.<ref name="Sohrab"/> === مير سهراب خان کان پوءِ === مير سهراب خان کان پوءِ سندس پٽ '''مير رستم علي خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> سندس دور ۾ خيرپور ٽالپر رياست جي گاديءَ جي حيثيت برقرار رکي. 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٽالپر خاندان اندر جانشينيءَ ۽ اقتدار بابت اختلاف وڌيا ۽ نيٺ [[مير علي مراد خان ٽالپر]] خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> ان وقت تائين سنڌ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو سياسي ۽ فوجي اثر تيزيءَ سان وڌي رهيو هو. سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ سان خيرپور جي حڪمرانن جا انگريزن سان لاڳاپا پڻ رياست جي مستقبل لاءِ اهم بڻجي ويا. === ڪوٽ ڏيجي ۽ خيرپور === خيرپور جي اوائلي سياسي ۽ فوجي تاريخ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو|ڪوٽ ڏيجي قلعي]] سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي. مير سهراب خان پنهنجي رياست جي دفاع لاءِ قلعا ۽ فوجي مورچا قائم ڪرايا، جن مان ڪوٽ ڏيجي جو قلعو سڀ کان اهم هو.<ref name="KotDiji"/> [[File:Kot Diji Fort from the town.jpg|thumb|[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، خيرپور جي ميرن جي فوجي ۽ سياسي طاقت جي اهم نشانين مان هڪ]] ڪوٽ ڏيجي جو قلعو لڳ ڀڳ 110 فوٽ اوچي ٽڪريءَ تي واقع آهي ۽ ان جون ڀتيون لڳ ڀڳ 30 فوٽ اوچيون آهن. ٽالپرن جي شروعاتي دور ۾ ڪوٽ ڏيجي فوجي اهميت رکندو هو، جڏهن تہ خيرپور مستقل انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="KotDiji"/> خيرپور کان ڏکڻ طرف واقع ڪوٽ ڏيجي جو علائقو ٽالپر دور کان هزارين سال اڳ به آباد هو. [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت|ڪوٽ ڏيجي جي قديم آثارن]] مان سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي آباديءَ جا ثبوت مليا آهن.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهي آثار موجوده خيرپور شهر جي قيام کان گهڻو پراڻا آهن، پر خيرپور واري خطي جي قديم انساني آباديءَ جي تاريخ کي ظاهر ڪن ٿا. === انگريزن سان لاڳاپا === 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ انگريزن جو اثر وڌندو ويو. 1843ع ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي فوجي مهم ۽ [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ حيدرآباد ۽ ميرپورخاص سميت سنڌ جي ٽالپرن جي اڪثر حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي قبضي هيٺ آيو. خيرپور جو سياسي انجام، تنهن هوندي به، سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪومتن کان مختلف رهيو. خيرپور کي مڪمل طور برطانوي هندستان ۾ ضم ڪرڻ بدران ان کي مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ هڪ [[نوابي رياست]] طور برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر برطانوي بالادستيءَ هيٺ به رياست جي گادي رهيو. [[مير علي مراد خان ٽالپر]] انگريزن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. بعد ۾ سندس ڪجهه علائقن بابت انگريز حڪومت سان تڪرار پيدا ٿيو ۽ رياست جي حدن ۾ تبديليون آيون.<ref name="Solomon"/> 1857ع جي [[هندستان جي بغاوت 1857ع|بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ شڪارپور واري علائقي ۾ برطانوي انتظاميه جي مدد ڪئي.<ref name="Solomon"/> 1866ع ۾ برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون، جنهن کان پوءِ خيرپور جي ميرن جي نوابي حيثيت برطانوي بالادستيءَ هيٺ وڌيڪ مستحڪم ٿي.<ref name="Solomon"/> === اوڻيهين صديءَ جو شهر === اوڻيهين صديءَ جي سرڪاري گزيٽيئرن مان ان وقت جي خيرپور جي شهري صورت بابت تفصيلي ڄاڻ ملي ٿي. سرڪاري گزيٽيئر موجب شهر '''ميرواهه''' جي ڪناري تي آباد هو ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 15 ميل اوڀر طرف واقع هو. [[روهڙي]] کان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويندڙ اهم رستو پڻ خيرپور مان گذرندو هو.<ref name="SindGazetteer"/> ان دور ۾ خيرپور جي گهڻي آبادي مٽيءَ جي گهرن تي مشتمل هئي، جڏهن تہ حڪمران خاندان جا محلات، سرڪاري عمارتون ۽ بازارون شهر جي نمايان اڏاوتن ۾ شامل هيون.<ref name="SindGazetteer"/> ميرواهه ۽ ٻين آبپاشي واهن خيرپور جي شهري ۽ زرعي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آبپاشيءَ جي سهولت سبب شهر جي چوڌاري باغباني ۽ زراعت وڌي ۽ خيرپور جو علائقو وقت سان گڏ خاص طور کجين جي باغن لاءِ مشهور ٿيو. === فيض محل ۽ درٻاري ورثو === خيرپور جي اڳوڻي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور عمارتن مان [[فيض محل]] آهي. [[File:Faiz Mahal Khairpur.jpg|thumb|[[فيض محل]]، خيرپور جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل]] فيض محل خيرپور جي ميرن جي درٻاري ۽ رهائشي اڏاوتي ورثي جو اهم حصو آهي. مختلف ماخذن ۾ محل جي تعمير جي صحيح تاريخ بابت اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري ان جي تعمير کي ڪنهن هڪ غيرمتنازع سال سان منسوب ڪرڻ بدران ان کي خيرپور جي ٽالپر حڪمرانن جي دور سان لاڳاپيل تاريخي عمارت طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FaizMahal">{{cite web |title=Faiz Mahal, Khairpur |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/khairpur/faiz-mahal.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> محل ۾ درٻاري هال، حڪمران خاندان جي رهائش ۽ مهمانن لاءِ مخصوص حصا موجود هئا. اڄ فيض محل خيرپور جي اڳوڻي نوابي دور جي اهم اڏاوتي نشانين مان هڪ آهي.<ref name="FaizMahal"/> === ويهين صديءَ جا حڪمران === مير علي مراد خان جي وفات کان پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن خيرپور رياست جي حڪومت سنڀالي. '''مير فيض محمد خان''' 1909ع تائين حڪمران رهيو، جنهن کان پوءِ '''مير امام بخش خان ٽالپر''' رياست جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> مير امام بخش خان [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي ۽ 1918ع ۾ کيس اعزازي فوجي لقب ڏنو ويو.<ref name="Solomon"/> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ '''مير علي نواز خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو. مير علي نواز خان جي دور ۾ رياست جي انتظام ۽ آبپاشيءَ ۾ تبديليون ڪيون ويون. جبري پورهئي سان لاڳاپيل روايتي ''چير'' نظام کي ختم ڪيو ويو ۽ زراعت کي وڌائڻ لاءِ نون واهن ۽ آبپاشيءَ جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="Solomon"/> ويهين صديءَ ۾ رياست جي گادي هجڻ سبب خيرپور ۾ سرڪاري کاتا، تعليمي ادارا، بازارون ۽ مواصلاتي سهولتون وڌنديون ويون. شهر جي واڌ ويجهه ۾ رياستي انتظام ۽ آبپاشيءَ جي نظام ٻنهي اهم ڪردار ادا ڪيو. === پاڪستان سان الحاق === [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|[[خيرپور رياست]] ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل؛ 1947ع ۾ رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.]] 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور جي برطانوي بالادستيءَ هيٺ نوابي رياست واري حيثيت ختم ٿي. '''3 آڪٽوبر 1947ع''' تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref name="Accession">{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |language=en }}</ref> الحاق وقت آخري حڪمران [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري رياست جو انتظام ريجنسيءَ وسيلي هلايو پئي ويو. پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به خيرپور فوري طور سنڌ صوبي ۾ ضم نه ٿيو، پر ڪجهه سالن تائين پاڪستان اندر پنهنجي الڳ نوابي ۽ انتظامي حيثيت برقرار رکي. 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين خيرپور ۾ رياستي انتظام جاري رهيو ۽ خيرپور شهر ان رياست جي گادي رهيو. === خيرپور رياست جو خاتمو === 1955ع ۾ پاڪستان ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن جي انتظامي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي. ان عمل دوران '''خيرپور رياست جي الڳ سياسي ۽ انتظامي حيثيت ختم ڪئي وئي''' ۽ ان جو علائقو [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر جي لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ تائين قائم رهندڙ نوابي رياست جي گاديءَ واري حيثيت ختم ٿي. بعد ۾ خيرپور سنڌ جي عام ضلعي انتظامي نظام جو حصو بڻيو. === تاريخي ورثو === خيرپور جي موجوده شهري منظرنامي تي اڳوڻي ٽالپر رياست جو اثر اڄ به ڏسي سگهجي ٿو. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود محلات، مقبرا، باغ، واهه ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون خيرپور جي اڳوڻي رياستي دور جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[فيض محل]] شهر جي نوابي ماضيءَ جي نمايان نشانين مان هڪ آهي، جڏهن تہ ڀرسان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] ٽالپرن جي فوجي ۽ سياسي طاقت جي شروعاتي دور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="KotDiji"/><ref name="FaizMahal"/> خيرپور جي تاريخي اهميت رڳو ٽالپر دور تائين محدود ناهي. شهر جي چوڌاري وارو خطو [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت]] سميت سنڌو ماٿريءَ جي قديم آبادين، وچئين دور جي سنڌ، ڪلهوڙا دور ۽ پوءِ ٽالپر حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڊگهو تاريخي تسلسل رکي ٿو.<ref name="KotDijiMound"/> == تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:94%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر ۽ رياست جي تاريخ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#5D4037;color:white;" | سال / دور ! style="background:#795548;color:white;" | واقعو |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1783ع''' | [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيو؛ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''لڳ ڀڳ 1787ع''' | مير سهراب خان موجوده [[خيرپور]] شهر قائم ڪيو؛ شهر اڳتي هلي رياست جي مستقل گادي بڻيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''ارڙهين صديءَ جي آخر''' | خيرپور رياست جي دفاعي نظام ۾ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] اهم فوجي مرڪز بڻيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات''' | خيرپور اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جي انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ طور ترقي ڪئي. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1843ع''' | سنڌ جو وڏو حصو انگريزن جي قبضي هيٺ آيو، پر خيرپور مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ الڳ نوابي رياست طور برقرار رهيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1857ع''' | هندستان جي بغاوت دوران خيرپور جي حڪمران مير علي مراد خان انگريزن جو ساٿ ڏنو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1866ع''' | برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1921ع''' | مير علي نواز خان خيرپور جو حڪمران بڻيو؛ سندس دور ۾ انتظامي ۽ آبپاشي سڌارا ڪيا ويا. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''3 آڪٽوبر 1947ع''' | [[خيرپور رياست]] پاڪستان سان الحاق ڪيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1947–1955ع''' | خيرپور پاڪستان اندر الڳ نوابي رياست رهيو ۽ خيرپور شهر ان جي گادي برقرار رهيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1955ع''' | [[ون يونٽ]] جي قيام سان خيرپور رياست جي الڳ انتظامي حيثيت ختم ٿي ۽ ان کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ ضم ڪيو ويو. |} ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717115825/https://ibaiet.org/ |date=2020-07-17 }} * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124063229/https://www.muetkhp.edu.pk/ |date=2025-01-24 }} * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123034739/https://sau.edu.pk/kcaet/ |date=2022-01-23 }} * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 7omlxed3kh8tzu5nuybzs980nlnc9hm 413104 413103 2026-09-18T01:46:23Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 413104 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = شيراز شوڪت راڄپر, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. == تاريخ == {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[خيرپور]] جي جديد شهري تاريخ جو بنيادي تعلق [[ٽالپر خاندان]] ۽ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] سان آهي. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي اقتدار جي خاتمي ۽ ٽالپرن جي عروج کان پوءِ خيرپور اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو. 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، جڏهن تہ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ ٽالپرن جي خيرپور شاخ جو باني بڻيو.<ref name="Solomon">{{Cite book |last1=Solomon |first1=R. V. |last2=Bond |first2=J. W. |title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey |date=2006 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-1965-4 |url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&pg=PA337 |language=en }}</ref> === قيام ۽ ٽالپرن جي گادي === [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1783ع ۾ اتر سنڌ ۾ پنهنجي حڪمراني قائم ڪري [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. شروعاتي دور ۾ سندس اقتدار جو هڪ اهم فوجي مرڪز [[ڪوٽ ڏيجي]] هو، جتي ٽالپرن هڪ مضبوط قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="KotDiji">{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> خيرپور رياست جي قيام ۽ خيرپور شهر جي قيام جي تاريخن ۾ فرق آهي. برطانوي دور جي سرڪاري ''Gazetteer of the Province of Sind'' موجب '''خيرپور يا خيرپور ميرس جو شهر لڳ ڀڳ 1787ع ۾ مير سهراب خان ٽالپر قائم ڪيو''' ۽ ان کان پوءِ اهو خيرپور رياست جو سرڪاري گاديءَ جو هنڌ رهيو.<ref name="SindGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District |publisher=Government Press |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf }}</ref> ڪجهه ٻين تاريخي روايتن موجب مير سهراب خان 1783ع کان پوءِ '''ٻُرهان''' نالي آباديءَ کي پنهنجي گادي بڻايو ۽ 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ ۾ ان کي خيرپور جو نالو ڏنو ويو.<ref name="Sohrab">{{cite web |title=Mir Sohrab Khan Talpur |url=https://talpur.org/khairpur-mirs/sohrab/ |website=The Royal Talpurs and the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ ريت موجوده خيرپور جي شهري قيام کي عام طور 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. خيرپور جي قيام کان پوءِ شهر اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. مير سهراب خان جي حڪمرانيءَ هيٺ خيرپور رياست اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري.<ref name="Sohrab"/> === مير سهراب خان کان پوءِ === مير سهراب خان کان پوءِ سندس پٽ '''مير رستم علي خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> سندس دور ۾ خيرپور ٽالپر رياست جي گاديءَ جي حيثيت برقرار رکي. 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٽالپر خاندان اندر جانشينيءَ ۽ اقتدار بابت اختلاف وڌيا ۽ نيٺ [[مير علي مراد خان ٽالپر]] خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> ان وقت تائين سنڌ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو سياسي ۽ فوجي اثر تيزيءَ سان وڌي رهيو هو. سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ سان خيرپور جي حڪمرانن جا انگريزن سان لاڳاپا پڻ رياست جي مستقبل لاءِ اهم بڻجي ويا. === ڪوٽ ڏيجي ۽ خيرپور === خيرپور جي اوائلي سياسي ۽ فوجي تاريخ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو|ڪوٽ ڏيجي قلعي]] سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي. مير سهراب خان پنهنجي رياست جي دفاع لاءِ قلعا ۽ فوجي مورچا قائم ڪرايا، جن مان ڪوٽ ڏيجي جو قلعو سڀ کان اهم هو.<ref name="KotDiji"/> [[File:Kot Diji Fort (Qilla).jpg|thumb|[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[خيرپور رياست]] جي باني [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1785ع کان 1795ع جي وچ ڌاري تعمير ڪرايو.]] ڪوٽ ڏيجي جو قلعو لڳ ڀڳ 110 فوٽ اوچي ٽڪريءَ تي واقع آهي ۽ ان جون ڀتيون لڳ ڀڳ 30 فوٽ اوچيون آهن. ٽالپرن جي شروعاتي دور ۾ ڪوٽ ڏيجي فوجي اهميت رکندو هو، جڏهن تہ خيرپور مستقل انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="KotDiji"/> خيرپور کان ڏکڻ طرف واقع ڪوٽ ڏيجي جو علائقو ٽالپر دور کان هزارين سال اڳ به آباد هو. [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت|ڪوٽ ڏيجي جي قديم آثارن]] مان سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي آباديءَ جا ثبوت مليا آهن.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهي آثار موجوده خيرپور شهر جي قيام کان گهڻو پراڻا آهن، پر خيرپور واري خطي جي قديم انساني آباديءَ جي تاريخ کي ظاهر ڪن ٿا. === انگريزن سان لاڳاپا === 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ انگريزن جو اثر وڌندو ويو. 1843ع ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي فوجي مهم ۽ [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ حيدرآباد ۽ ميرپورخاص سميت سنڌ جي ٽالپرن جي اڪثر حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي قبضي هيٺ آيو. خيرپور جو سياسي انجام، تنهن هوندي به، سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪومتن کان مختلف رهيو. خيرپور کي مڪمل طور برطانوي هندستان ۾ ضم ڪرڻ بدران ان کي مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ هڪ [[نوابي رياست]] طور برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر برطانوي بالادستيءَ هيٺ به رياست جي گادي رهيو. [[مير علي مراد خان ٽالپر]] انگريزن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. بعد ۾ سندس ڪجهه علائقن بابت انگريز حڪومت سان تڪرار پيدا ٿيو ۽ رياست جي حدن ۾ تبديليون آيون.<ref name="Solomon"/> 1857ع جي [[هندستان جي بغاوت 1857ع|بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ شڪارپور واري علائقي ۾ برطانوي انتظاميه جي مدد ڪئي.<ref name="Solomon"/> 1866ع ۾ برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون، جنهن کان پوءِ خيرپور جي ميرن جي نوابي حيثيت برطانوي بالادستيءَ هيٺ وڌيڪ مستحڪم ٿي.<ref name="Solomon"/> === اوڻيهين صديءَ جو شهر === اوڻيهين صديءَ جي سرڪاري گزيٽيئرن مان ان وقت جي خيرپور جي شهري صورت بابت تفصيلي ڄاڻ ملي ٿي. سرڪاري گزيٽيئر موجب شهر '''ميرواهه''' جي ڪناري تي آباد هو ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 15 ميل اوڀر طرف واقع هو. [[روهڙي]] کان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويندڙ اهم رستو پڻ خيرپور مان گذرندو هو.<ref name="SindGazetteer"/> ان دور ۾ خيرپور جي گهڻي آبادي مٽيءَ جي گهرن تي مشتمل هئي، جڏهن تہ حڪمران خاندان جا محلات، سرڪاري عمارتون ۽ بازارون شهر جي نمايان اڏاوتن ۾ شامل هيون.<ref name="SindGazetteer"/> ميرواهه ۽ ٻين آبپاشي واهن خيرپور جي شهري ۽ زرعي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آبپاشيءَ جي سهولت سبب شهر جي چوڌاري باغباني ۽ زراعت وڌي ۽ خيرپور جو علائقو وقت سان گڏ خاص طور کجين جي باغن لاءِ مشهور ٿيو. === فيض محل ۽ درٻاري ورثو === خيرپور جي اڳوڻي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور عمارتن مان [[فيض محل]] آهي. [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] جي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمرانن]] سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] فيض محل خيرپور جي ميرن جي درٻاري ۽ رهائشي اڏاوتي ورثي جو اهم حصو آهي. مختلف ماخذن ۾ محل جي تعمير جي صحيح تاريخ بابت اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري ان جي تعمير کي ڪنهن هڪ غيرمتنازع سال سان منسوب ڪرڻ بدران ان کي خيرپور جي ٽالپر حڪمرانن جي دور سان لاڳاپيل تاريخي عمارت طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FaizMahal">{{cite web |title=Faiz Mahal, Khairpur |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/khairpur/faiz-mahal.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> محل ۾ درٻاري هال، حڪمران خاندان جي رهائش ۽ مهمانن لاءِ مخصوص حصا موجود هئا. اڄ فيض محل خيرپور جي اڳوڻي نوابي دور جي اهم اڏاوتي نشانين مان هڪ آهي.<ref name="FaizMahal"/> === ويهين صديءَ جا حڪمران === مير علي مراد خان جي وفات کان پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن خيرپور رياست جي حڪومت سنڀالي. '''مير فيض محمد خان''' 1909ع تائين حڪمران رهيو، جنهن کان پوءِ '''مير امام بخش خان ٽالپر''' رياست جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> مير امام بخش خان [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي ۽ 1918ع ۾ کيس اعزازي فوجي لقب ڏنو ويو.<ref name="Solomon"/> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ '''مير علي نواز خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو. مير علي نواز خان جي دور ۾ رياست جي انتظام ۽ آبپاشيءَ ۾ تبديليون ڪيون ويون. جبري پورهئي سان لاڳاپيل روايتي ''چير'' نظام کي ختم ڪيو ويو ۽ زراعت کي وڌائڻ لاءِ نون واهن ۽ آبپاشيءَ جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="Solomon"/> ويهين صديءَ ۾ رياست جي گادي هجڻ سبب خيرپور ۾ سرڪاري کاتا، تعليمي ادارا، بازارون ۽ مواصلاتي سهولتون وڌنديون ويون. شهر جي واڌ ويجهه ۾ رياستي انتظام ۽ آبپاشيءَ جي نظام ٻنهي اهم ڪردار ادا ڪيو. === پاڪستان سان الحاق === [[File:Khairpur map.gif|left|thumb|اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جو [[پاڪستان]] ۾ مقام.]] 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور جي برطانوي بالادستيءَ هيٺ نوابي رياست واري حيثيت ختم ٿي. '''3 آڪٽوبر 1947ع''' تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref name="Accession">{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |language=en }}</ref> الحاق وقت آخري حڪمران [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري رياست جو انتظام ريجنسيءَ وسيلي هلايو پئي ويو. پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به خيرپور فوري طور سنڌ صوبي ۾ ضم نه ٿيو، پر ڪجهه سالن تائين پاڪستان اندر پنهنجي الڳ نوابي ۽ انتظامي حيثيت برقرار رکي. 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين خيرپور ۾ رياستي انتظام جاري رهيو ۽ خيرپور شهر ان رياست جي گادي رهيو. === خيرپور رياست جو خاتمو === 1955ع ۾ پاڪستان ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن جي انتظامي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي. ان عمل دوران '''خيرپور رياست جي الڳ سياسي ۽ انتظامي حيثيت ختم ڪئي وئي''' ۽ ان جو علائقو [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر جي لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ تائين قائم رهندڙ نوابي رياست جي گاديءَ واري حيثيت ختم ٿي. بعد ۾ خيرپور سنڌ جي عام ضلعي انتظامي نظام جو حصو بڻيو. === تاريخي ورثو === خيرپور جي موجوده شهري منظرنامي تي اڳوڻي ٽالپر رياست جو اثر اڄ به ڏسي سگهجي ٿو. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود محلات، مقبرا، باغ، واهه ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون خيرپور جي اڳوڻي رياستي دور جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[فيض محل]] شهر جي نوابي ماضيءَ جي نمايان نشانين مان هڪ آهي، جڏهن تہ ڀرسان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] ٽالپرن جي فوجي ۽ سياسي طاقت جي شروعاتي دور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="KotDiji"/><ref name="FaizMahal"/> خيرپور جي تاريخي اهميت رڳو ٽالپر دور تائين محدود ناهي. شهر جي چوڌاري وارو خطو [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت]] سميت سنڌو ماٿريءَ جي قديم آبادين، وچئين دور جي سنڌ، ڪلهوڙا دور ۽ پوءِ ٽالپر حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڊگهو تاريخي تسلسل رکي ٿو.<ref name="KotDijiMound"/> == تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:94%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر ۽ رياست جي تاريخ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#5D4037;color:white;" | سال / دور ! style="background:#795548;color:white;" | واقعو |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1783ع''' | [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيو؛ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''لڳ ڀڳ 1787ع''' | مير سهراب خان موجوده [[خيرپور]] شهر قائم ڪيو؛ شهر اڳتي هلي رياست جي مستقل گادي بڻيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''ارڙهين صديءَ جي آخر''' | خيرپور رياست جي دفاعي نظام ۾ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] اهم فوجي مرڪز بڻيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات''' | خيرپور اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جي انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ طور ترقي ڪئي. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1843ع''' | سنڌ جو وڏو حصو انگريزن جي قبضي هيٺ آيو، پر خيرپور مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ الڳ نوابي رياست طور برقرار رهيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1857ع''' | هندستان جي بغاوت دوران خيرپور جي حڪمران مير علي مراد خان انگريزن جو ساٿ ڏنو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1866ع''' | برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1921ع''' | مير علي نواز خان خيرپور جو حڪمران بڻيو؛ سندس دور ۾ انتظامي ۽ آبپاشي سڌارا ڪيا ويا. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''3 آڪٽوبر 1947ع''' | [[خيرپور رياست]] پاڪستان سان الحاق ڪيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1947–1955ع''' | خيرپور پاڪستان اندر الڳ نوابي رياست رهيو ۽ خيرپور شهر ان جي گادي برقرار رهيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1955ع''' | [[ون يونٽ]] جي قيام سان خيرپور رياست جي الڳ انتظامي حيثيت ختم ٿي ۽ ان کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ ضم ڪيو ويو. |} ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717115825/https://ibaiet.org/ |date=2020-07-17 }} * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124063229/https://www.muetkhp.edu.pk/ |date=2025-01-24 }} * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123034739/https://sau.edu.pk/kcaet/ |date=2022-01-23 }} * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] c72zdbbxwf12mia8fl54dzgfil2f65x 413105 413104 2026-09-18T01:55:59Z Intisar Ali 8681 /* سياست */ 413105 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = شيراز شوڪت راڄپر, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. == تاريخ == {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[خيرپور]] جي جديد شهري تاريخ جو بنيادي تعلق [[ٽالپر خاندان]] ۽ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] سان آهي. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي اقتدار جي خاتمي ۽ ٽالپرن جي عروج کان پوءِ خيرپور اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور اڀريو. 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، جڏهن تہ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ ٽالپرن جي خيرپور شاخ جو باني بڻيو.<ref name="Solomon">{{Cite book |last1=Solomon |first1=R. V. |last2=Bond |first2=J. W. |title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey |date=2006 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-1965-4 |url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&pg=PA337 |language=en }}</ref> === قيام ۽ ٽالپرن جي گادي === [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1783ع ۾ اتر سنڌ ۾ پنهنجي حڪمراني قائم ڪري [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. شروعاتي دور ۾ سندس اقتدار جو هڪ اهم فوجي مرڪز [[ڪوٽ ڏيجي]] هو، جتي ٽالپرن هڪ مضبوط قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="KotDiji">{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> خيرپور رياست جي قيام ۽ خيرپور شهر جي قيام جي تاريخن ۾ فرق آهي. برطانوي دور جي سرڪاري ''Gazetteer of the Province of Sind'' موجب '''خيرپور يا خيرپور ميرس جو شهر لڳ ڀڳ 1787ع ۾ مير سهراب خان ٽالپر قائم ڪيو''' ۽ ان کان پوءِ اهو خيرپور رياست جو سرڪاري گاديءَ جو هنڌ رهيو.<ref name="SindGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind, Volume III: Sukkur District |publisher=Government Press |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf }}</ref> ڪجهه ٻين تاريخي روايتن موجب مير سهراب خان 1783ع کان پوءِ '''ٻُرهان''' نالي آباديءَ کي پنهنجي گادي بڻايو ۽ 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ ۾ ان کي خيرپور جو نالو ڏنو ويو.<ref name="Sohrab">{{cite web |title=Mir Sohrab Khan Talpur |url=https://talpur.org/khairpur-mirs/sohrab/ |website=The Royal Talpurs and the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهڙيءَ ريت موجوده خيرپور جي شهري قيام کي عام طور 1780ع واري ڏهاڪي جي ٻئي اڌ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. خيرپور جي قيام کان پوءِ شهر اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. مير سهراب خان جي حڪمرانيءَ هيٺ خيرپور رياست اتر سنڌ جي هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري.<ref name="Sohrab"/> === مير سهراب خان کان پوءِ === مير سهراب خان کان پوءِ سندس پٽ '''مير رستم علي خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> سندس دور ۾ خيرپور ٽالپر رياست جي گاديءَ جي حيثيت برقرار رکي. 1840ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٽالپر خاندان اندر جانشينيءَ ۽ اقتدار بابت اختلاف وڌيا ۽ نيٺ [[مير علي مراد خان ٽالپر]] خيرپور جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> ان وقت تائين سنڌ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو سياسي ۽ فوجي اثر تيزيءَ سان وڌي رهيو هو. سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌڻ سان خيرپور جي حڪمرانن جا انگريزن سان لاڳاپا پڻ رياست جي مستقبل لاءِ اهم بڻجي ويا. === ڪوٽ ڏيجي ۽ خيرپور === خيرپور جي اوائلي سياسي ۽ فوجي تاريخ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو|ڪوٽ ڏيجي قلعي]] سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي. مير سهراب خان پنهنجي رياست جي دفاع لاءِ قلعا ۽ فوجي مورچا قائم ڪرايا، جن مان ڪوٽ ڏيجي جو قلعو سڀ کان اهم هو.<ref name="KotDiji"/> [[File:Kot Diji Fort (Qilla).jpg|thumb|[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[خيرپور رياست]] جي باني [[مير سهراب خان ٽالپر]] 1785ع کان 1795ع جي وچ ڌاري تعمير ڪرايو.]] ڪوٽ ڏيجي جو قلعو لڳ ڀڳ 110 فوٽ اوچي ٽڪريءَ تي واقع آهي ۽ ان جون ڀتيون لڳ ڀڳ 30 فوٽ اوچيون آهن. ٽالپرن جي شروعاتي دور ۾ ڪوٽ ڏيجي فوجي اهميت رکندو هو، جڏهن تہ خيرپور مستقل انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="KotDiji"/> خيرپور کان ڏکڻ طرف واقع ڪوٽ ڏيجي جو علائقو ٽالپر دور کان هزارين سال اڳ به آباد هو. [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت|ڪوٽ ڏيجي جي قديم آثارن]] مان سنڌو ماٿريءَ جي پختي شهري تهذيب کان اڳ واري دور جي آباديءَ جا ثبوت مليا آهن.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> اهي آثار موجوده خيرپور شهر جي قيام کان گهڻو پراڻا آهن، پر خيرپور واري خطي جي قديم انساني آباديءَ جي تاريخ کي ظاهر ڪن ٿا. === انگريزن سان لاڳاپا === 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ انگريزن جو اثر وڌندو ويو. 1843ع ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي فوجي مهم ۽ [[مياڻي جي جنگ]] کان پوءِ حيدرآباد ۽ ميرپورخاص سميت سنڌ جي ٽالپرن جي اڪثر حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي قبضي هيٺ آيو. خيرپور جو سياسي انجام، تنهن هوندي به، سنڌ جي ٻين ٽالپر حڪومتن کان مختلف رهيو. خيرپور کي مڪمل طور برطانوي هندستان ۾ ضم ڪرڻ بدران ان کي مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ هڪ [[نوابي رياست]] طور برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر برطانوي بالادستيءَ هيٺ به رياست جي گادي رهيو. [[مير علي مراد خان ٽالپر]] انگريزن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. بعد ۾ سندس ڪجهه علائقن بابت انگريز حڪومت سان تڪرار پيدا ٿيو ۽ رياست جي حدن ۾ تبديليون آيون.<ref name="Solomon"/> 1857ع جي [[هندستان جي بغاوت 1857ع|بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ شڪارپور واري علائقي ۾ برطانوي انتظاميه جي مدد ڪئي.<ref name="Solomon"/> 1866ع ۾ برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون، جنهن کان پوءِ خيرپور جي ميرن جي نوابي حيثيت برطانوي بالادستيءَ هيٺ وڌيڪ مستحڪم ٿي.<ref name="Solomon"/> === اوڻيهين صديءَ جو شهر === اوڻيهين صديءَ جي سرڪاري گزيٽيئرن مان ان وقت جي خيرپور جي شهري صورت بابت تفصيلي ڄاڻ ملي ٿي. سرڪاري گزيٽيئر موجب شهر '''ميرواهه''' جي ڪناري تي آباد هو ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 15 ميل اوڀر طرف واقع هو. [[روهڙي]] کان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويندڙ اهم رستو پڻ خيرپور مان گذرندو هو.<ref name="SindGazetteer"/> ان دور ۾ خيرپور جي گهڻي آبادي مٽيءَ جي گهرن تي مشتمل هئي، جڏهن تہ حڪمران خاندان جا محلات، سرڪاري عمارتون ۽ بازارون شهر جي نمايان اڏاوتن ۾ شامل هيون.<ref name="SindGazetteer"/> ميرواهه ۽ ٻين آبپاشي واهن خيرپور جي شهري ۽ زرعي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آبپاشيءَ جي سهولت سبب شهر جي چوڌاري باغباني ۽ زراعت وڌي ۽ خيرپور جو علائقو وقت سان گڏ خاص طور کجين جي باغن لاءِ مشهور ٿيو. === فيض محل ۽ درٻاري ورثو === خيرپور جي اڳوڻي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور عمارتن مان [[فيض محل]] آهي. [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] جي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمرانن]] سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] فيض محل خيرپور جي ميرن جي درٻاري ۽ رهائشي اڏاوتي ورثي جو اهم حصو آهي. مختلف ماخذن ۾ محل جي تعمير جي صحيح تاريخ بابت اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري ان جي تعمير کي ڪنهن هڪ غيرمتنازع سال سان منسوب ڪرڻ بدران ان کي خيرپور جي ٽالپر حڪمرانن جي دور سان لاڳاپيل تاريخي عمارت طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FaizMahal">{{cite web |title=Faiz Mahal, Khairpur |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/khairpur/faiz-mahal.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> محل ۾ درٻاري هال، حڪمران خاندان جي رهائش ۽ مهمانن لاءِ مخصوص حصا موجود هئا. اڄ فيض محل خيرپور جي اڳوڻي نوابي دور جي اهم اڏاوتي نشانين مان هڪ آهي.<ref name="FaizMahal"/> === ويهين صديءَ جا حڪمران === مير علي مراد خان جي وفات کان پوءِ سندس خاندان جي ٻين حڪمرانن خيرپور رياست جي حڪومت سنڀالي. '''مير فيض محمد خان''' 1909ع تائين حڪمران رهيو، جنهن کان پوءِ '''مير امام بخش خان ٽالپر''' رياست جو حڪمران بڻيو.<ref name="Solomon"/> مير امام بخش خان [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي ۽ 1918ع ۾ کيس اعزازي فوجي لقب ڏنو ويو.<ref name="Solomon"/> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ '''مير علي نواز خان ٽالپر''' خيرپور جو حڪمران بڻيو. مير علي نواز خان جي دور ۾ رياست جي انتظام ۽ آبپاشيءَ ۾ تبديليون ڪيون ويون. جبري پورهئي سان لاڳاپيل روايتي ''چير'' نظام کي ختم ڪيو ويو ۽ زراعت کي وڌائڻ لاءِ نون واهن ۽ آبپاشيءَ جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="Solomon"/> ويهين صديءَ ۾ رياست جي گادي هجڻ سبب خيرپور ۾ سرڪاري کاتا، تعليمي ادارا، بازارون ۽ مواصلاتي سهولتون وڌنديون ويون. شهر جي واڌ ويجهه ۾ رياستي انتظام ۽ آبپاشيءَ جي نظام ٻنهي اهم ڪردار ادا ڪيو. === پاڪستان سان الحاق === [[File:Khairpur map.gif|left|thumb|اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جو [[پاڪستان]] ۾ مقام.]] 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور جي برطانوي بالادستيءَ هيٺ نوابي رياست واري حيثيت ختم ٿي. '''3 آڪٽوبر 1947ع''' تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref name="Accession">{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |language=en }}</ref> الحاق وقت آخري حڪمران [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري رياست جو انتظام ريجنسيءَ وسيلي هلايو پئي ويو. پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به خيرپور فوري طور سنڌ صوبي ۾ ضم نه ٿيو، پر ڪجهه سالن تائين پاڪستان اندر پنهنجي الڳ نوابي ۽ انتظامي حيثيت برقرار رکي. 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين خيرپور ۾ رياستي انتظام جاري رهيو ۽ خيرپور شهر ان رياست جي گادي رهيو. === خيرپور رياست جو خاتمو === 1955ع ۾ پاڪستان ۾ [[ون يونٽ]] منصوبي تحت اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن جي انتظامي نئين سر جوڙجڪ ڪئي وئي. ان عمل دوران '''خيرپور رياست جي الڳ سياسي ۽ انتظامي حيثيت ختم ڪئي وئي''' ۽ ان جو علائقو [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح خيرپور شهر جي لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ تائين قائم رهندڙ نوابي رياست جي گاديءَ واري حيثيت ختم ٿي. بعد ۾ خيرپور سنڌ جي عام ضلعي انتظامي نظام جو حصو بڻيو. === تاريخي ورثو === خيرپور جي موجوده شهري منظرنامي تي اڳوڻي ٽالپر رياست جو اثر اڄ به ڏسي سگهجي ٿو. شهر ۽ ڀرپاسي ۾ موجود محلات، مقبرا، باغ، واهه ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون خيرپور جي اڳوڻي رياستي دور جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[فيض محل]] شهر جي نوابي ماضيءَ جي نمايان نشانين مان هڪ آهي، جڏهن تہ ڀرسان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] ٽالپرن جي فوجي ۽ سياسي طاقت جي شروعاتي دور جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="KotDiji"/><ref name="FaizMahal"/> خيرپور جي تاريخي اهميت رڳو ٽالپر دور تائين محدود ناهي. شهر جي چوڌاري وارو خطو [[ڪوٽ ڏيجي ثقافت]] سميت سنڌو ماٿريءَ جي قديم آبادين، وچئين دور جي سنڌ، ڪلهوڙا دور ۽ پوءِ ٽالپر حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل ڊگهو تاريخي تسلسل رکي ٿو.<ref name="KotDijiMound"/> == تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:94%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر ۽ رياست جي تاريخ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#5D4037;color:white;" | سال / دور ! style="background:#795548;color:white;" | واقعو |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1783ع''' | [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيو؛ [[مير سهراب خان ٽالپر]] اتر سنڌ ۾ [[خيرپور رياست]] جو بنياد وڌو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''لڳ ڀڳ 1787ع''' | مير سهراب خان موجوده [[خيرپور]] شهر قائم ڪيو؛ شهر اڳتي هلي رياست جي مستقل گادي بڻيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''ارڙهين صديءَ جي آخر''' | خيرپور رياست جي دفاعي نظام ۾ [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] اهم فوجي مرڪز بڻيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''اوڻيهين صديءَ جي شروعات''' | خيرپور اتر سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جي انتظامي ۽ درٻاري گاديءَ طور ترقي ڪئي. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1843ع''' | سنڌ جو وڏو حصو انگريزن جي قبضي هيٺ آيو، پر خيرپور مقامي مير جي حڪمرانيءَ هيٺ الڳ نوابي رياست طور برقرار رهيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1857ع''' | هندستان جي بغاوت دوران خيرپور جي حڪمران مير علي مراد خان انگريزن جو ساٿ ڏنو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1866ع''' | برطانوي حڪومت خيرپور جي حڪمران خاندان جي جانشينيءَ بابت ضمانتون ڏنيون. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1921ع''' | مير علي نواز خان خيرپور جو حڪمران بڻيو؛ سندس دور ۾ انتظامي ۽ آبپاشي سڌارا ڪيا ويا. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''3 آڪٽوبر 1947ع''' | [[خيرپور رياست]] پاڪستان سان الحاق ڪيو. |- | style="background:#FFF8E1;" | '''1947–1955ع''' | خيرپور پاڪستان اندر الڳ نوابي رياست رهيو ۽ خيرپور شهر ان جي گادي برقرار رهيو. |- | style="background:#EFEBE9;" | '''1955ع''' | [[ون يونٽ]] جي قيام سان خيرپور رياست جي الڳ انتظامي حيثيت ختم ٿي ۽ ان کي [[اولهه پاڪستان]] ۾ ضم ڪيو ويو. |} ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. == سياست == [[خيرپور]] اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي گادي هجڻ سبب تاريخي طور اتر سنڌ جو هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ۽ خاص طور 1955ع ۾ خيرپور رياست جي الڳ انتظامي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ شهر سنڌ جي عام ضلعي، بلدياتي ۽ پارلياماني نظام جو حصو بڻجي ويو. جديد دور ۾ خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي چونڊ سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] نمايان جماعت رهي آهي، جڏهن تہ وسيع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]]، پير پاڳاري سان لاڳاپيل سياسي ڌرين ۽ بعد ۾ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] پڻ اهم چونڊ قوتون رهيون آهن.<ref>{{cite news |title=PML-F fields 98-strong force to beat PPP |url=https://www.dawn.com/news/812769 |work=Dawn |date=28 April 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> === پارلياماني سياست === 1970ع کان پوءِ واري چونڊ سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] خيرپور شهر ۽ تعلقي ۾ اهم سياسي جماعت طور سامهون آئي. شهر سان تعلق رکندڙ [[قائم علي شاهه]] پيپلز پارٽي جي باني دور کان جماعت سان لاڳاپيل رهيو ۽ قومي ۽ صوبائي سياست ۾ مختلف عهدن تي رهيو. خيرپور ضلعي جي سياست، بهرحال، صرف هڪ جماعت تائين محدود نه رهي آهي. [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] ۽ پير پاڳاري سان لاڳاپيل سياسي قوتن خاص طور ضلعي جي ٻين حصن ۾ مختلف چونڊن دوران ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن.<ref>{{cite news |title=PML-F fields 98-strong force to beat PPP |url=https://www.dawn.com/news/812769 |work=Dawn |date=28 April 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 2018ع جي عام چونڊن ۾ پڻ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] ۽ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] خيرپور ضلعي جون اهم مقابلي ڪندڙ سياسي قوتون رهيون.<ref>{{cite news |title=With 74 seats in hand, PPP needs no allies to form govt in Sindh |url=https://www.dawn.com/news/1423124/ |work=Dawn |date=30 July 2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> === قومي اسيمبلي === 2023ع جي آخري تڪبنديءَ موجب [[خيرپور تعلقو]] ۽ [[ڪوٽ ڏيجي تعلقو]] گڏجي قومي اسيمبليءَ جي تڪ '''[[اين اي-202 خيرپور-I]]''' ۾ شامل آهن؛ ان ڪري خيرپور شهر پڻ هن تڪ جو حصو آهي.<ref name="ECPDelimitation">{{cite web |title=Final Delimitation 2023 – National Assembly |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[نفيسه شاهه]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز]] جي اميدوار طور اين اي-202 خيرپور-I تان '''152,511 ووٽ''' حاصل ڪري قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي.<ref name="ECPNA202">{{cite web |title=General Elections Report 2024, Volume II – NA-202 Khairpur-I |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر سان لاڳاپيل قومي اسيمبليءَ جي نمائندگي، 2024ع''' ! style="background:#3949ab;color:white;" | تڪ ! style="background:#5c6bc0;color:white;" | شامل تعلقا ! style="background:#7986cb;color:white;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#9fa8da;color:black;" | جماعت |- | '''[[اين اي-202 خيرپور-I]]''' | [[خيرپور تعلقو]] ۽ [[ڪوٽ ڏيجي تعلقو]] | [[نفيسه شاهه]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <ref name="ECPDelimitation"/><ref name="ECPNA202"/> 2018ع جي تڪبنديءَ ۾ خيرپور-I جو قومي اسيمبلي تڪ [[اين اي-208 خيرپور-I]] هو. 2023ع جي نئين تڪبنديءَ کان پوءِ ان علائقي جو موجوده تڪ نمبر اين اي-202 خيرپور-I ٿيو. === صوبائي اسيمبلي === خيرپور شهر [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي تڪ '''[[پي ايس-26 خيرپور-I]]''' سان لاڳاپيل آهي. 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[قائم علي شاهه|سيد قائم علي شاهه]] [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز]] جي اميدوار طور هن تڪ تان ڪامياب ٿيو.<ref name="ECPReturnedPS">{{cite web |title=Returned Candidates – Provincial Assembly of Sindh, General Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/70dP8jSU2dTuhFMOCDdioYoNW5kyj9q0DXO2hksL.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> اليڪشن ڪميشن جي تفصيلي نتيجن موجب قائم علي شاهه '''63,686 ووٽ''' حاصل ڪيا، جڏهن تہ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي امام بخش ڦلپوٽي 19,041 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECPPS26">{{cite web |title=Detailed Results of General Elections 2024 – Provincial Assembly of Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/NziK3DdpgSkTIMMpecBuAL5X3SPd0rLPBcvZDgXn.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ '''خيرپور شهر سان لاڳاپيل سنڌ اسيمبليءَ جي نمائندگي، 2024ع''' ! style="background:#00695c;color:white;" | تڪ ! style="background:#00897b;color:white;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#26a69a;color:white;" | جماعت ! style="background:#4db6ac;color:black;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | '''[[پي ايس-26 خيرپور-I]]''' | [[قائم علي شاهه|سيد قائم علي شاهه]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | '''63,686''' |} <ref name="ECPReturnedPS"/><ref name="ECPPS26"/> === قائم علي شاهه === [[File:Syed Qaim Ali Shah (cropped).jpg|thumb|[[قائم علي شاهه]]، [[خيرپور]] سان تعلق رکندڙ سياستدان ۽ [[سنڌ جو وڏو وزير|سنڌ جو ٽي ڀيرا وڏو وزير]].]] [[قائم علي شاهه]] خيرپور سان تعلق رکندڙ پاڪستان پيپلز پارٽي جي اهم سياسي شخصيتن مان آهي. هو ٽي ڀيرا [[سنڌ جو وڏو وزير]] رهيو ۽ ڪيترن ڏهاڪن کان قومي ۽ صوبائي سياست ۾ سرگرم رهيو آهي. 2024ع جي عام چونڊن ۾ هو ٻيهر پي ايس-26 خيرپور-I تان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="ECPReturnedPS"/> === نفيسه شاهه === [[نفيسه شاهه]] خيرپور سان تعلق رکندڙ سياستدان ۽ قائم علي شاهه جي ڌيءَ آهي. هوءَ مقامي حڪومت ۽ قومي سياست ۾ مختلف عهدن تي رهي آهي. 2024ع جي عام چونڊن ۾ هوءَ اين اي-202 خيرپور-I تان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي.<ref name="ECPNA202"/> === پير پاڳاري جو سياسي اثر === {{Main|پير پاڳارو|پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)}} وسيع خيرپور ضلعي جي سياسي تاريخ ۾ [[پير پاڳارو|پير پاڳاري]] ۽ [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پير پاڳاري جي گادي [[پير جو ڳوٺ]]، [[ڪنگري تعلقو|ڪنگري تعلقي]] ۾ واقع آهي. فنڪشنل ليگ ۽ بعد ۾ [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] سان لاڳاپيل اميدوارن خيرپور ضلعي جي مختلف قومي ۽ صوبائي تڪن تان چونڊون وڙهيون ۽ مختلف دورن ۾ سيٽون حاصل ڪيون آهن.<ref>{{cite news |title=PML-F fields 98-strong force to beat PPP |url=https://www.dawn.com/news/812769/pml-f-fields-98-strong-force-to-beat-ppp |work=Dawn |date=28 April 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 2024ع ۾ خيرپور ضلعي جي ڇهن صوبائي تڪن مان پنجن تان پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز جا اميدوار چونڊيا ويا، جڏهن تہ '''پي ايس-31 خيرپور-VI''' تان [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جو سيد محمد راشد شاهه چونڊيو ويو.<ref name="ECPReturnedPS"/> {| class="wikitable" style="width:94%; text-align:center;" |+ '''خيرپور ضلعي مان سنڌ اسيمبليءَ جا چونڊيل ميمبر، 2024ع''' ! style="background:#4527a0;color:white;" | تڪ ! style="background:#5e35b1;color:white;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#7e57c2;color:white;" | جماعت |- | پي ايس-26 خيرپور-I | [[قائم علي شاهه]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-27 خيرپور-II | هالار وساڻ | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-28 خيرپور-III | ساجد علي ٻانڀڻ | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-29 خيرپور-IV | شيراز شوڪت راڄپر | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-30 خيرپور-V | نعيم احمد کرل | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | پي ايس-31 خيرپور-VI | سيد محمد راشد شاهه | [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] |} <ref name="ECPReturnedPS"/> شهر جي سياسي صورتحال کي سڄي خيرپور ضلعي جي چونڊ رجحان سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ تہ ضلعو [[خيرپور تعلقو|خيرپور]]، [[ڪوٽ ڏيجي تعلقو|ڪوٽ ڏيجي]]، [[گمبٽ تعلقو|گمبٽ]]، [[ڪنگري تعلقو|ڪنگري]]، [[سوڀوديرو تعلقو|سوڀوديرو]]، [[فيض گنج تعلقو|فيض گنج]]، [[ميرواهه تعلقو|ميرواهه]] ۽ [[نارو تعلقو|نارو]] جهڙن مختلف سياسي ۽ سماجي بناوت رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي. === بلدياتي سياست === خيرپور شهر ۾ بلدياتي حڪومت شهري خدمتن ۽ مقامي انتظام جو بنيادي چونڊيل ادارو آهي. سنڌ جي مڪاني حڪومت واري نظام تحت شهر جي بلدياتي نمائندن جون ذميواريون صفائي، نيڪال، مقامي روڊن، گهٽين، عوامي جڳهن ۽ ٻين شهري سهولتن سان لاڳاپيل آهن. مڪاني حڪومتن جي جوڙجڪ ۽ حدبنديون وقت بوقت سنڌ جي مڪاني حڪومت جي قانونن ۽ چونڊ حدبندين مطابق تبديل ٿينديون رهيون آهن. ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717115825/https://ibaiet.org/ |date=2020-07-17 }} * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124063229/https://www.muetkhp.edu.pk/ |date=2025-01-24 }} * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123034739/https://sau.edu.pk/kcaet/ |date=2022-01-23 }} * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] esgzjzi8djq07871cy40fpxrwscu3lg 0 4849 413046 288725 2026-09-17T15:57:33Z Intisar Ali 8681 413046 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = ڀنڀور | native_name = | alternate_name = ڀمبور، بنڀور | image = Banbhore site.jpg | image_size = 300px | caption = ڀنڀور جي قديم آثارن جو فضائي منظر | map_type = Pakistan Sindh#Pakistan | map_caption = سنڌ ۾ ڀنڀور جو مقام | coordinates = {{coord|24.7523|N|67.5227|E|display=inline,title}} | location = [[ٺٽو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = [[سنڌو درياهه جو ڊيلٽا]] | type = قديم آبادي، قلعو ۽ بندرگاهه | material = پٿر، مٽيءَ جون سرون | built = گهٽ ۾ گهٽ پھرين صدي ق.م تائين آثار | abandoned = تيرهين صدي عيسويءَ جي شروعات ڌاري | epochs = [[سٿين|سٿيو-پارٿي]]، ساساني، هندو-ٻڌ، اسلامي | cultures = سنڌو ماٿري ۽ هندي سمنڊ سان لاڳاپيل ثقافتون | excavations = 1920ع واري ڏهاڪي؛ 1958ع–1965ع؛ 2010ع کان جديد گڏيل کوٽايون | archaeologists = اين. جي. مجمدار، ايف. اي. خان ۽ جديد پاڪستاني، اطالوي ۽ فرانسيسي آثارقديمه ماهر | condition = کنڊر | management = سنڌ حڪومت جو آثارقديمه ۽ عجائب گهر کاتو | public_access = ها }} '''ڀنڀور''' سنڌ جي [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي واقع هڪ قديم قلعابند آبادي ۽ تاريخي بندرگاهه جا آثار آهن. هي ماڳ [[ڪراچي]] کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر-ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي. آثارقديمه مان هتي پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين انساني آباديءَ جا مختلف مرحلا ظاهر ٿيا آهن، جڏهن ته جديد کوٽاين ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻي صدي عيسويءَ کان تيرهين صديءَ جي شروعات تائين آبادڪاريءَ جا واضح ثبوت مليا آهن.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref name="SindhAnt">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> ڀنڀور جي اهميت ان جي ڊگهي ثقافتي تسلسل، مضبوط قلعي بندي، قديم مسجد، رهائشي پاڙن، صنعتي سرگرمين ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري نيٽ ورڪ سان لاڳاپن سبب آهي. کوٽاين مان مقامي سامان سان گڏ عراق، ايران، هندستان، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين سان لاڳاپيل شيون مليون آهن، جيڪي ڀنڀور جي بين الاقوامي واپاري حيثيت ڏانهن اشارو ڪن ٿيون.<ref name="PakItalian">{{cite journal |last1=Piacentini Fiorani |first1=Valeria |last2=Manassero |first2=Niccolò |title=Archaeological excavations at Banbhore, Sindh: Preliminary report of the Pakistani-Italian 2014 and 2015 field seasons |year=2016 }}</ref> ڀنڀور کي روايتي طور [[سسئي پنهون]] جي لوڪ داستان سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، تنهنڪري هي ماڳ آثارقديمه سان گڏ سنڌ جي لوڪ ۽ ادبي روايت ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. == نالو ۽ سڃاڻپ == ڀنڀور جي قديم نالي ۽ سڃاڻپ بابت عالمن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث هلندو رهيو آهي. ڪيترن محققن هن ماڳ کي عرب ۽ فارسي تاريخي ذريعن ۾ ذڪر ٿيل مشهور بندرگاهه [[ديبل]] يا ديبل/ديبول سان سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ديبل اهو بندر هو جنهن تي اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد بن قاسم]] جي فوج ڪاهه ڪئي هئي. تنهن هوندي به ڀنڀور ۽ ديبل جي هڪ ئي ماڳ هجڻ بابت مڪمل علمي اتفاق موجود ناهي. جديد پاڪستاني، اطالوي ۽ فرانسيسي آثارقديمه جي منصوبي جو هڪ اهم مقصد پڻ انهيءَ سڃاڻپ کي آثارقديمه، تاريخي متنن ۽ سامونڊي جاگرافيءَ جي مدد سان پرکڻ رهيو آهي.<ref name="CRAST">{{cite web |title=Banbhore |url=https://www.centroscavitorino.it/en/siti-di-scavo/banbhore-2/ |publisher=Centro Ricerche Archeologiche e Scavi di Torino |access-date=17 September 2026 }}</ref> قديم يوناني-رومي ذريعن ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي جي [[باربريڪان]] نالي بندر جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن ڀنڀور کي باربريڪان سان ڳنڍيو آهي، پر اها سڃاڻپ پڻ قطعي طور ثابت ٿيل ناهي. ساساني دور بابت مطالعي ۾ ديب يا ديبل کي سنڌوءَ جي ڇوڙ وٽ واقع بندر قرار ڏنو ويو آهي ۽ جديد ڀنڀور کي ان جو ممڪن ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Indian Ocean |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/ |access-date=17 September 2026 }}</ref> == تاريخ == === اسلام کان اڳ وارو دور === ڀنڀور مان مليل آثار هن ماڳ جي تاريخ کي اسلامي فتح کان گهڻو اڳ تائين کڻي وڃن ٿا. مختلف کوٽاين مان سٿيو-پارٿي، ساساني ۽ هندو-ٻڌ دورن سان لاڳاپيل ٺڪر جا ٿانو، عمارتون ۽ ٻيون شيون مليون آهن.<ref name="Museum">{{cite web |title=Archaeological Museum Banbhore, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/archaeological-museum-bhanbhore-thatto/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> ڀنڀور عجائب گهر جي مجموعن ۾ پهرين صدي ق.م کان ٻي صدي عيسويءَ تائين سٿيو-پارٿي ٺڪر، ساساني دور جا ٺپو لڳل ۽ قالبن ۾ ٺاهيل ٿانو ۽ بعد وارن دورن جون مذهبي ۽ روزمره استعمال جون شيون محفوظ آهن.<ref name="Museum"/> === اسلامي دور === اٺين صدي عيسويءَ کان ڀنڀور جي شهري بناوت ۾ اهم تبديليون نظر اچن ٿيون. قلعي اندر هڪ وڏي مسجد، رهائشي عمارتون، گهٽيون، انتظامي اڏاوتون ۽ ڪاروباري يا صنعتي جايون قائم هيون. [[File:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|ڀنڀور جي قديم مسجد جا آثار.]] مسجد مان مليل هڪ لکت 727ع سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان ڪري هن مسجد کي سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين محفوظ اسلامي مسجدن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="UNESCO"/> اسلامي دور جي سڪن جو وڏو ذخيرو پڻ ڀنڀور مان مليو آهي. انهن ۾ عرب-ساساني ۽ اسلامي سڪا شامل آهن، جيڪي شهر جي سياسي ۽ اقتصادي تاريخ جي تاريخبنديءَ لاءِ اهم ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |title=Muslim Coins from Banbhore |journal=Pakistan Archaeology |publisher=Department of Archaeology, Government of Pakistan }}</ref> == آثارقديمه جون کوٽايون == ڀنڀور ۾ آثارقديمه جي تحقيق ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شروع ٿي. شروعاتي جاچ کان پوءِ پاڪستان جي آثارقديمه کاتي 1958ع ۾ ايف. اي. خان جي اڳواڻيءَ ۾ وڏي پيماني تي کوٽايون شروع ڪيون. انهن کوٽاين ڀنڀور جي قلعابند شهر، مسجد، رهائشي علائقن ۽ مختلف ثقافتي تهن بابت بنيادي ڄاڻ مهيا ڪئي.<ref name="FAKhan">{{cite book |last=Khan |first=F. A. |title=Banbhore: A Preliminary Report on the Recent Archaeological Excavations at Banbhore |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |location=Karachi |year=1963 }}</ref> 2010ع ۾ پاڪستاني، فرانسيسي ۽ اطالوي ماهرن گڏيل آثارقديمه ۽ تاريخي تحقيقي منصوبو شروع ڪيو. ان منصوبي تحت نئين نقشابندي، زميني سروي ۽ منظم کوٽايون ڪيون ويون.<ref name="CRAST"/> 2012ع کان پوءِ ٿيل کوٽاين مان قلعي جي اندر عمارتن جو پيچيده ڄار، ڪاريگريءَ جا مرڪز، پاڻيءَ جا ذخيرا، ڌاتو، شيشو، هڏا، سپون ۽ هزارين تراشيل عاج جا ٽڪرا مليا. انهن مان شهر جي واپاري ۽ صنعتي زندگيءَ بابت نئين معلومات ملي آهي.<ref name="CRAST"/> 2020ع جي پاڪستاني-اطالوي کوٽائيءَ ۾ تيرهين صديءَ جي شروعات کان اڳ واري آخري آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ ننڍو **عاج جي شين ٺاهڻ جو ڪارخانو** پڻ مليو. ڀرپاسي جي گهٽين مان عاج جي ڪچري جا ذخيرا ملڻ مان اندازو ٿئي ٿو ته شهر ۾ اهڙا هڪ کان وڌيڪ ورڪشاپ موجود ٿي سگهيا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Mantellini |first1=Simone |last2=Fusaro |first2=Agnese |last3=Piacentini Fiorani |first3=Valeria |title=The 2020 Italian-Pakistani Excavation at Banbhore: A New Picture of Daybul and its Last Occupation Phase |journal=Sindh Antiquities |volume=7 |issue=1 |year=2021 |pages=1–17 }}</ref> == قلعي ۽ شهر جي بناوت == [[File:North wall of Banbhore Fort.jpg|thumb|ڀنڀور قلعي جي اترين ڀت.]] ڀنڀور جو مکيه قلعابند دڙو لڳ ڀڳ 610 ميٽر ڊگهو ۽ 305 ميٽر ويڪرو آهي. ان جي چوڌاري لڳ ڀڳ ٽي ميٽر ويڪري چن جي پٿر جي ديوار هئي، جنهن ۾ 46 گول يا نيم گول برج ۽ ٽي مکيه دروازا هئا.<ref name="UNESCO"/> قلعي جي اندر هڪ مضبوط ورهاڱي واري ڀت شهر کي اوڀر ۽ اولهه حصن ۾ ورهائيندي هئي. آثارقديمه مان گهٽين جي منظم ڄار، رهائشي عمارتن، انتظامي عمارتن، سراءِ ۽ مذهبي اڏاوتن جا نشان مليا آهن.<ref name="UNESCO"/> [[File:Gate of Bhanbore Fort.jpg|thumb|ڀنڀور قلعي جو ڏاکڻو دروازو.]] قلعي کان ٻاهر پڻ غير قلعابند آباديون موجود هيون. شهر جي اتر اوڀر پاسي پاڻيءَ جو هڪ وڏو مصنوعي تلاءُ يا ذخيرو هو، جيڪو آباديءَ جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhAnt"/> == ڀنڀور جي مسجد == ڀنڀور جي سڀ کان اهم اڏاوتن مان هڪ پٿر سان ٺهيل وڏي مسجد آهي. ان جو بنيادي نقشو لڳ ڀڳ 34 × 35 ميٽر هو. وچ ۾ کليل صحن ۽ ان جي چوڌاري ورانڊا هئا. اولهندي حصي ۾ نمازگاهه هئي، جنهن جي ڇت 33 ڪاٺين جي ٿنڀن تي بيٺل هئي؛ ٿنڀن جا پٿري بنياد آثارن ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref name="UNESCO"/> مسجد ۾ محراب جو واضح نشان نه مليو آهي. عمارت ۾ اڳوڻين اڏاوتن مان ورتل تراشيل پٿر پڻ ٻيهر استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن مان ماڳ جي مذهبي ۽ ثقافتي استعمال ۾ تبديليءَ جو پتو پوي ٿو.<ref name="UNESCO"/> == بندرگاهه ۽ سامونڊي واپار == [[File:South wall of Banbhore Fort.jpg|thumb|ڀنڀور قلعي جي ڏاکڻي ڀت ۽ سامونڊي پاسي وارو حصو.]] ڀنڀور جي جاگرافيائي حيثيت ان جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب هئي. شهر گهارو ڪريڪ جي ڪناري تي سنڌوءَ جي قديم ڊيلٽائي وهڪرن سان ڳنڍيل هو، جنهن ڪري اهو سنڌ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار جي وچ ۾ رابطو فراهم ڪندو هو.<ref name="UNESCO"/> ڏاکڻي دروازي جي ويجهو پاڻيءَ ۾ جزوي طور ٻڏل مضبوط پٿري اڏاوت جا آثار مليا آهن، جن کي جهازن يا واپاري ٻيڙين جي لنگراندازيءَ سان لاڳاپيل اڏاوت طور تفسير ڪيو ويو آهي. آثارقديمه مان عراق، ايران، هندستان، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين مان آيل ٺڪر ۽ ٻيون شيون مليون آهن. يارهين ۽ ٻارهين صدين جا سيرامڪ ثبوت ڏيکارين ٿا ته ڀنڀور/ديبل اولهندي هندي سمنڊ جي هڪ وسيع واپاري نظام جو حصو هو، جنهن جا رابطا عربستان، اوڀر آفريڪا، گجرات ۽ ڏکڻ هندستان تائين پکڙيل هئا.<ref>{{cite journal |title=Eleventh–twelfth century — political and economic balances in the western Indian Ocean in the light of historical and ceramic evidence from the site of Banbhore/Daybul |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies }}</ref> == صنعت ۽ دستڪاري == ڀنڀور رڳو واپاري بندر نه پر هڪ اهم پيداواري مرڪز پڻ هو. کوٽاين مان ڌاتو ڳارڻ، شيشو ٺاهڻ، ٺڪر تي گليز ڪرڻ، ڪپڙي جي تياري، سپن جي ڪم، هڏن ۽ عاج جي تراش ۽ ٻين دستڪارين جا ثبوت مليا آهن.<ref name="UNESCO"/><ref name="PakItalian"/> جديد کوٽاين ۾ چار هزار کان وڌيڪ تراشيل عاج، جانورن جي هڏن ۽ سپن جا ٽڪرا مليا آهن، جيڪي زيورن ۽ فرنيچر جهڙين نفيس شين جي تياريءَ سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="CRAST"/> شيشي جي آثارن تي جديد آثار-مادي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي. 173 شيشي جي ٽڪرن تي ڪيل ابتدائي مطالعي جو مقصد انهن جي ٺاهڻ واري ٽيڪنالاجي ۽ وچ اوڀر توڙي اوڀر ايشيا سان ممڪن مادي رابطن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو.<ref>{{cite journal |last1=Chinni |first1=Tania |last2=Fiorentino |first2=Sara |last3=Vandini |first3=Mariangela |title=Glass finds from Banbhore: An Archaeological and Archaeo-metric Approach for the Study of the Assemblages |journal=Sindh Antiquities |volume=5 |issue=2 |year=2019 |pages=109–112 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ڀنڀور مان معلوم ٿيل اهم ثقافتي ۽ تاريخي مرحلا''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! دور ! لڳ ڀڳ زمانو ! اهم آثار ! تاريخي اهميت |- style="background:#eef6fa;" | سٿيو-پارٿي | پهرين صدي ق.م – شروعاتي عيسوي صديون | ٺڪر، شروعاتي آبادڪاري | قديم بندري آباديءَ جا ابتدائي مرحلا |- style="background:#fff4df;" | ساساني ۽ اسلام کان اڳ وارو دور | ٽين–ستين صدي | ٺپو لڳل ٺڪر، عمارتون، واپاري شيون | ايران ۽ هندي سمنڊ سان واپاري لاڳاپا |- style="background:#e8f5e9;" | شروعاتي اسلامي دور | اٺين–ڏهين صدي | مسجد، سڪا، رهائشي پاڙا | اسلامي شهري مرڪز ۽ بندرگاهه |- style="background:#f3e8f7;" | وچئين اسلامي دور | يارهين–ٻارهين صدي | چيني ۽ ايراني ٺڪر، شيشو، عاج، ڌاتو | بين الاقوامي سامونڊي واپار جو عروج |- style="background:#fce8e6;" | آخري آبادڪاري | ٻارهين–تيرهين صديءَ جي شروعات | عاج جا ورڪشاپ، عمارتن جا آخري مرحلا | شهري سرگرمين جو آخري وڏو مرحلو |} == زوال ۽ ويران ٿيڻ == ڀنڀور جي زوال بابت اڳوڻين روايتن ۾ زلزلي، فوجي حملي ۽ اوچتي تباهيءَ جهڙيون وضاحتون ڏنيون ويون آهن، پر جديد آثارقديمه وڌيڪ پيچيده عمل ڏانهن اشارو ڪري ٿي. سنڌو درياهه جي ڊيلٽائي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ گهارو ڪريڪ ۾ لٽ ڀرجڻ بندرگاهه جي استعمال کي متاثر ڪيو. UNESCO جي ماڳ بابت دستاويز موجب سنڌوءَ جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ ڪريڪ جي لٽجڻ بندر جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="UNESCO"/> جديد کوٽايون ڏيکارين ٿيون ته شهر ۾ ٻارهين صديءَ جي آخر ۽ تيرهين صديءَ جي شروعات تائين به اقتصادي ۽ دستڪاري سرگرمي موجود هئي. ان ڪري ڀنڀور جو خاتمو ڪنهن هڪ مقرر واقعي بدران ماحولياتي، اقتصادي ۽ سياسي تبديلين جي گڏيل نتيجي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. == ڀنڀور عجائب گهر == [[File:Banbhore-30.jpg|thumb|ڀنڀور عجائب گهر ۾ کوٽائيءَ مان مليل شِو لنگ.]] ڀنڀور آثارقديمه عجائب گهر 14 مئي 1976ع تي کوليو ويو. عجائب گهر ۾ مختلف دورن مان مليل ٺڪر، سڪا، شيشي جون شيون، مذهبي آثار، ڪوفي لکت وارا گليز ٿيل ٿانو ۽ چيني ٺڪر محفوظ آهن.<ref name="Museum"/> 2011ع ۾ پاڪستان جي آئين جي ارڙهين ترميم کان پوءِ ڀنڀور سميت سنڌ جا ڪيترائي آثارقديمه جا ماڳ وفاقي کاتي کان سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا.<ref name="Museum"/> == عالمي ورثي لاءِ نامزدگي == پاڪستان جي آثارقديمه ۽ عجائب گهر کاتي 30 جنوري 2004ع تي '''ڀنڀور جي بندرگاهه''' کي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] لاءِ پاڪستان جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيو. ماڳ ثقافتي معيار (iv)، (v) ۽ (vi) تحت عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="UNESCO"/> {{As of|2026}} ڀنڀور اڃا عالمي ورثي جي مستقل فهرست ۾ شامل نه ٿيو آهي، پر پاڪستان جي عارضي فهرست ۾ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سنڌي لوڪ روايت ۾ == ڀنڀور سنڌ جي مشهور عشقيه داستان [[سسئي پنهون]] سان گهري طرح لاڳاپيل آهي. روايت موجب سسئي ڀنڀور ۾ هڪ ڌوٻيءَ جي گهر ۾ پلي ۽ هتي ئي سندس پنهونءَ سان محبت جي داستان جي شروعات ٿي. تاريخي ۽ آثارقديمه واري ڀنڀور کي لوڪ ڪهاڻيءَ جي هر تفصيل سان ثابت ڪرڻ ممڪن ناهي، پر سسئي پنهون جي روايت هن ماڳ کي سنڌي ثقافتي يادگيريءَ ۾ خاص مقام ڏنو آهي. == گئلري == <gallery widths="180" heights="135"> File:North wall of Banbhore Fort.jpg|ڀنڀور قلعي جي اترين ڀت File:South wall of Banbhore Fort.jpg|قلعي جي ڏاکڻي ڀت File:North Wall of Fort.jpg|اتر واري ڀت جو برج File:Gate of Bhanbore Fort.jpg|قلعي جو ڏاکڻو دروازو File:Well in Banbhore Fort.jpg|قلعي اندر پراڻو کوهه File:Grand Mosque at Banbhore.jpg|قديم مسجد جو محفوظ فرش File:Banbhore-30.jpg|ڀنڀور عجائب گهر ۾ محفوظ شِو لنگ File:Banbhore Museum 8 - panoramio.jpg|ڀنڀور عجائب گهر ۾ تاريخي منظر جي نمائش </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[باربريڪان]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سسئي پنهون]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ ۾ آثارقديمه جا ماڳ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khan |first=F. A. |title=Banbhore: A Preliminary Report on the Recent Archaeological Excavations at Banbhore |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |location=Karachi |year=1963 }} * ''Sindh Antiquities''، جلد 5، شمارو 2، 2019ع — ڀنڀور جي جديد کوٽاين بابت خاص شمارو. [[زمرو:ٺٽو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا آثارقديمه جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا قديم شهر]] [[زمرو:سنڌ جون قديم بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جا آثارقديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] [[زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون]] 0i1ia0a0ze3c0siyjn5lefkx9u1zn1t 413047 413046 2026-09-17T15:58:31Z Intisar Ali 8681 /* وڌيڪ پڙهڻ لاء */ 413047 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site | name = ڀنڀور | native_name = | alternate_name = ڀمبور، بنڀور | image = Banbhore site.jpg | image_size = 300px | caption = ڀنڀور جي قديم آثارن جو فضائي منظر | map_type = Pakistan Sindh#Pakistan | map_caption = سنڌ ۾ ڀنڀور جو مقام | coordinates = {{coord|24.7523|N|67.5227|E|display=inline,title}} | location = [[ٺٽو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = [[سنڌو درياهه جو ڊيلٽا]] | type = قديم آبادي، قلعو ۽ بندرگاهه | material = پٿر، مٽيءَ جون سرون | built = گهٽ ۾ گهٽ پھرين صدي ق.م تائين آثار | abandoned = تيرهين صدي عيسويءَ جي شروعات ڌاري | epochs = [[سٿين|سٿيو-پارٿي]]، ساساني، هندو-ٻڌ، اسلامي | cultures = سنڌو ماٿري ۽ هندي سمنڊ سان لاڳاپيل ثقافتون | excavations = 1920ع واري ڏهاڪي؛ 1958ع–1965ع؛ 2010ع کان جديد گڏيل کوٽايون | archaeologists = اين. جي. مجمدار، ايف. اي. خان ۽ جديد پاڪستاني، اطالوي ۽ فرانسيسي آثارقديمه ماهر | condition = کنڊر | management = سنڌ حڪومت جو آثارقديمه ۽ عجائب گهر کاتو | public_access = ها }} '''ڀنڀور''' سنڌ جي [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي واقع هڪ قديم قلعابند آبادي ۽ تاريخي بندرگاهه جا آثار آهن. هي ماڳ [[ڪراچي]] کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر-ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي. آثارقديمه مان هتي پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين انساني آباديءَ جا مختلف مرحلا ظاهر ٿيا آهن، جڏهن ته جديد کوٽاين ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻي صدي عيسويءَ کان تيرهين صديءَ جي شروعات تائين آبادڪاريءَ جا واضح ثبوت مليا آهن.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref name="SindhAnt">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> ڀنڀور جي اهميت ان جي ڊگهي ثقافتي تسلسل، مضبوط قلعي بندي، قديم مسجد، رهائشي پاڙن، صنعتي سرگرمين ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري نيٽ ورڪ سان لاڳاپن سبب آهي. کوٽاين مان مقامي سامان سان گڏ عراق، ايران، هندستان، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين سان لاڳاپيل شيون مليون آهن، جيڪي ڀنڀور جي بين الاقوامي واپاري حيثيت ڏانهن اشارو ڪن ٿيون.<ref name="PakItalian">{{cite journal |last1=Piacentini Fiorani |first1=Valeria |last2=Manassero |first2=Niccolò |title=Archaeological excavations at Banbhore, Sindh: Preliminary report of the Pakistani-Italian 2014 and 2015 field seasons |year=2016 }}</ref> ڀنڀور کي روايتي طور [[سسئي پنهون]] جي لوڪ داستان سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، تنهنڪري هي ماڳ آثارقديمه سان گڏ سنڌ جي لوڪ ۽ ادبي روايت ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. == نالو ۽ سڃاڻپ == ڀنڀور جي قديم نالي ۽ سڃاڻپ بابت عالمن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث هلندو رهيو آهي. ڪيترن محققن هن ماڳ کي عرب ۽ فارسي تاريخي ذريعن ۾ ذڪر ٿيل مشهور بندرگاهه [[ديبل]] يا ديبل/ديبول سان سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ديبل اهو بندر هو جنهن تي اٺين صديءَ جي شروعات ۾ [[محمد بن قاسم]] جي فوج ڪاهه ڪئي هئي. تنهن هوندي به ڀنڀور ۽ ديبل جي هڪ ئي ماڳ هجڻ بابت مڪمل علمي اتفاق موجود ناهي. جديد پاڪستاني، اطالوي ۽ فرانسيسي آثارقديمه جي منصوبي جو هڪ اهم مقصد پڻ انهيءَ سڃاڻپ کي آثارقديمه، تاريخي متنن ۽ سامونڊي جاگرافيءَ جي مدد سان پرکڻ رهيو آهي.<ref name="CRAST">{{cite web |title=Banbhore |url=https://www.centroscavitorino.it/en/siti-di-scavo/banbhore-2/ |publisher=Centro Ricerche Archeologiche e Scavi di Torino |access-date=17 September 2026 }}</ref> قديم يوناني-رومي ذريعن ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي جي [[باربريڪان]] نالي بندر جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن ڀنڀور کي باربريڪان سان ڳنڍيو آهي، پر اها سڃاڻپ پڻ قطعي طور ثابت ٿيل ناهي. ساساني دور بابت مطالعي ۾ ديب يا ديبل کي سنڌوءَ جي ڇوڙ وٽ واقع بندر قرار ڏنو ويو آهي ۽ جديد ڀنڀور کي ان جو ممڪن ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Indian Ocean |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/ |access-date=17 September 2026 }}</ref> == تاريخ == === اسلام کان اڳ وارو دور === ڀنڀور مان مليل آثار هن ماڳ جي تاريخ کي اسلامي فتح کان گهڻو اڳ تائين کڻي وڃن ٿا. مختلف کوٽاين مان سٿيو-پارٿي، ساساني ۽ هندو-ٻڌ دورن سان لاڳاپيل ٺڪر جا ٿانو، عمارتون ۽ ٻيون شيون مليون آهن.<ref name="Museum">{{cite web |title=Archaeological Museum Banbhore, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/archaeological-museum-bhanbhore-thatto/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> ڀنڀور عجائب گهر جي مجموعن ۾ پهرين صدي ق.م کان ٻي صدي عيسويءَ تائين سٿيو-پارٿي ٺڪر، ساساني دور جا ٺپو لڳل ۽ قالبن ۾ ٺاهيل ٿانو ۽ بعد وارن دورن جون مذهبي ۽ روزمره استعمال جون شيون محفوظ آهن.<ref name="Museum"/> === اسلامي دور === اٺين صدي عيسويءَ کان ڀنڀور جي شهري بناوت ۾ اهم تبديليون نظر اچن ٿيون. قلعي اندر هڪ وڏي مسجد، رهائشي عمارتون، گهٽيون، انتظامي اڏاوتون ۽ ڪاروباري يا صنعتي جايون قائم هيون. [[File:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|ڀنڀور جي قديم مسجد جا آثار.]] مسجد مان مليل هڪ لکت 727ع سان منسوب ڪئي وئي آهي. ان ڪري هن مسجد کي سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين محفوظ اسلامي مسجدن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="UNESCO"/> اسلامي دور جي سڪن جو وڏو ذخيرو پڻ ڀنڀور مان مليو آهي. انهن ۾ عرب-ساساني ۽ اسلامي سڪا شامل آهن، جيڪي شهر جي سياسي ۽ اقتصادي تاريخ جي تاريخبنديءَ لاءِ اهم ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |title=Muslim Coins from Banbhore |journal=Pakistan Archaeology |publisher=Department of Archaeology, Government of Pakistan }}</ref> == آثارقديمه جون کوٽايون == ڀنڀور ۾ آثارقديمه جي تحقيق ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ شروع ٿي. شروعاتي جاچ کان پوءِ پاڪستان جي آثارقديمه کاتي 1958ع ۾ ايف. اي. خان جي اڳواڻيءَ ۾ وڏي پيماني تي کوٽايون شروع ڪيون. انهن کوٽاين ڀنڀور جي قلعابند شهر، مسجد، رهائشي علائقن ۽ مختلف ثقافتي تهن بابت بنيادي ڄاڻ مهيا ڪئي.<ref name="FAKhan">{{cite book |last=Khan |first=F. A. |title=Banbhore: A Preliminary Report on the Recent Archaeological Excavations at Banbhore |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |location=Karachi |year=1963 }}</ref> 2010ع ۾ پاڪستاني، فرانسيسي ۽ اطالوي ماهرن گڏيل آثارقديمه ۽ تاريخي تحقيقي منصوبو شروع ڪيو. ان منصوبي تحت نئين نقشابندي، زميني سروي ۽ منظم کوٽايون ڪيون ويون.<ref name="CRAST"/> 2012ع کان پوءِ ٿيل کوٽاين مان قلعي جي اندر عمارتن جو پيچيده ڄار، ڪاريگريءَ جا مرڪز، پاڻيءَ جا ذخيرا، ڌاتو، شيشو، هڏا، سپون ۽ هزارين تراشيل عاج جا ٽڪرا مليا. انهن مان شهر جي واپاري ۽ صنعتي زندگيءَ بابت نئين معلومات ملي آهي.<ref name="CRAST"/> 2020ع جي پاڪستاني-اطالوي کوٽائيءَ ۾ تيرهين صديءَ جي شروعات کان اڳ واري آخري آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ ننڍو **عاج جي شين ٺاهڻ جو ڪارخانو** پڻ مليو. ڀرپاسي جي گهٽين مان عاج جي ڪچري جا ذخيرا ملڻ مان اندازو ٿئي ٿو ته شهر ۾ اهڙا هڪ کان وڌيڪ ورڪشاپ موجود ٿي سگهيا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Mantellini |first1=Simone |last2=Fusaro |first2=Agnese |last3=Piacentini Fiorani |first3=Valeria |title=The 2020 Italian-Pakistani Excavation at Banbhore: A New Picture of Daybul and its Last Occupation Phase |journal=Sindh Antiquities |volume=7 |issue=1 |year=2021 |pages=1–17 }}</ref> == قلعي ۽ شهر جي بناوت == [[File:North wall of Banbhore Fort.jpg|thumb|ڀنڀور قلعي جي اترين ڀت.]] ڀنڀور جو مکيه قلعابند دڙو لڳ ڀڳ 610 ميٽر ڊگهو ۽ 305 ميٽر ويڪرو آهي. ان جي چوڌاري لڳ ڀڳ ٽي ميٽر ويڪري چن جي پٿر جي ديوار هئي، جنهن ۾ 46 گول يا نيم گول برج ۽ ٽي مکيه دروازا هئا.<ref name="UNESCO"/> قلعي جي اندر هڪ مضبوط ورهاڱي واري ڀت شهر کي اوڀر ۽ اولهه حصن ۾ ورهائيندي هئي. آثارقديمه مان گهٽين جي منظم ڄار، رهائشي عمارتن، انتظامي عمارتن، سراءِ ۽ مذهبي اڏاوتن جا نشان مليا آهن.<ref name="UNESCO"/> [[File:Gate of Bhanbore Fort.jpg|thumb|ڀنڀور قلعي جو ڏاکڻو دروازو.]] قلعي کان ٻاهر پڻ غير قلعابند آباديون موجود هيون. شهر جي اتر اوڀر پاسي پاڻيءَ جو هڪ وڏو مصنوعي تلاءُ يا ذخيرو هو، جيڪو آباديءَ جي پيئڻ جي پاڻيءَ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="SindhAnt"/> == ڀنڀور جي مسجد == ڀنڀور جي سڀ کان اهم اڏاوتن مان هڪ پٿر سان ٺهيل وڏي مسجد آهي. ان جو بنيادي نقشو لڳ ڀڳ 34 × 35 ميٽر هو. وچ ۾ کليل صحن ۽ ان جي چوڌاري ورانڊا هئا. اولهندي حصي ۾ نمازگاهه هئي، جنهن جي ڇت 33 ڪاٺين جي ٿنڀن تي بيٺل هئي؛ ٿنڀن جا پٿري بنياد آثارن ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref name="UNESCO"/> مسجد ۾ محراب جو واضح نشان نه مليو آهي. عمارت ۾ اڳوڻين اڏاوتن مان ورتل تراشيل پٿر پڻ ٻيهر استعمال ڪيا ويا هئا، جنهن مان ماڳ جي مذهبي ۽ ثقافتي استعمال ۾ تبديليءَ جو پتو پوي ٿو.<ref name="UNESCO"/> == بندرگاهه ۽ سامونڊي واپار == [[File:South wall of Banbhore Fort.jpg|thumb|ڀنڀور قلعي جي ڏاکڻي ڀت ۽ سامونڊي پاسي وارو حصو.]] ڀنڀور جي جاگرافيائي حيثيت ان جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب هئي. شهر گهارو ڪريڪ جي ڪناري تي سنڌوءَ جي قديم ڊيلٽائي وهڪرن سان ڳنڍيل هو، جنهن ڪري اهو سنڌ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار جي وچ ۾ رابطو فراهم ڪندو هو.<ref name="UNESCO"/> ڏاکڻي دروازي جي ويجهو پاڻيءَ ۾ جزوي طور ٻڏل مضبوط پٿري اڏاوت جا آثار مليا آهن، جن کي جهازن يا واپاري ٻيڙين جي لنگراندازيءَ سان لاڳاپيل اڏاوت طور تفسير ڪيو ويو آهي. آثارقديمه مان عراق، ايران، هندستان، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ چين مان آيل ٺڪر ۽ ٻيون شيون مليون آهن. يارهين ۽ ٻارهين صدين جا سيرامڪ ثبوت ڏيکارين ٿا ته ڀنڀور/ديبل اولهندي هندي سمنڊ جي هڪ وسيع واپاري نظام جو حصو هو، جنهن جا رابطا عربستان، اوڀر آفريڪا، گجرات ۽ ڏکڻ هندستان تائين پکڙيل هئا.<ref>{{cite journal |title=Eleventh–twelfth century — political and economic balances in the western Indian Ocean in the light of historical and ceramic evidence from the site of Banbhore/Daybul |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies }}</ref> == صنعت ۽ دستڪاري == ڀنڀور رڳو واپاري بندر نه پر هڪ اهم پيداواري مرڪز پڻ هو. کوٽاين مان ڌاتو ڳارڻ، شيشو ٺاهڻ، ٺڪر تي گليز ڪرڻ، ڪپڙي جي تياري، سپن جي ڪم، هڏن ۽ عاج جي تراش ۽ ٻين دستڪارين جا ثبوت مليا آهن.<ref name="UNESCO"/><ref name="PakItalian"/> جديد کوٽاين ۾ چار هزار کان وڌيڪ تراشيل عاج، جانورن جي هڏن ۽ سپن جا ٽڪرا مليا آهن، جيڪي زيورن ۽ فرنيچر جهڙين نفيس شين جي تياريءَ سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="CRAST"/> شيشي جي آثارن تي جديد آثار-مادي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي. 173 شيشي جي ٽڪرن تي ڪيل ابتدائي مطالعي جو مقصد انهن جي ٺاهڻ واري ٽيڪنالاجي ۽ وچ اوڀر توڙي اوڀر ايشيا سان ممڪن مادي رابطن جي سڃاڻپ ڪرڻ هو.<ref>{{cite journal |last1=Chinni |first1=Tania |last2=Fiorentino |first2=Sara |last3=Vandini |first3=Mariangela |title=Glass finds from Banbhore: An Archaeological and Archaeo-metric Approach for the Study of the Assemblages |journal=Sindh Antiquities |volume=5 |issue=2 |year=2019 |pages=109–112 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ '''ڀنڀور مان معلوم ٿيل اهم ثقافتي ۽ تاريخي مرحلا''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! دور ! لڳ ڀڳ زمانو ! اهم آثار ! تاريخي اهميت |- style="background:#eef6fa;" | سٿيو-پارٿي | پهرين صدي ق.م – شروعاتي عيسوي صديون | ٺڪر، شروعاتي آبادڪاري | قديم بندري آباديءَ جا ابتدائي مرحلا |- style="background:#fff4df;" | ساساني ۽ اسلام کان اڳ وارو دور | ٽين–ستين صدي | ٺپو لڳل ٺڪر، عمارتون، واپاري شيون | ايران ۽ هندي سمنڊ سان واپاري لاڳاپا |- style="background:#e8f5e9;" | شروعاتي اسلامي دور | اٺين–ڏهين صدي | مسجد، سڪا، رهائشي پاڙا | اسلامي شهري مرڪز ۽ بندرگاهه |- style="background:#f3e8f7;" | وچئين اسلامي دور | يارهين–ٻارهين صدي | چيني ۽ ايراني ٺڪر، شيشو، عاج، ڌاتو | بين الاقوامي سامونڊي واپار جو عروج |- style="background:#fce8e6;" | آخري آبادڪاري | ٻارهين–تيرهين صديءَ جي شروعات | عاج جا ورڪشاپ، عمارتن جا آخري مرحلا | شهري سرگرمين جو آخري وڏو مرحلو |} == زوال ۽ ويران ٿيڻ == ڀنڀور جي زوال بابت اڳوڻين روايتن ۾ زلزلي، فوجي حملي ۽ اوچتي تباهيءَ جهڙيون وضاحتون ڏنيون ويون آهن، پر جديد آثارقديمه وڌيڪ پيچيده عمل ڏانهن اشارو ڪري ٿي. سنڌو درياهه جي ڊيلٽائي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ گهارو ڪريڪ ۾ لٽ ڀرجڻ بندرگاهه جي استعمال کي متاثر ڪيو. UNESCO جي ماڳ بابت دستاويز موجب سنڌوءَ جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ ڪريڪ جي لٽجڻ بندر جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="UNESCO"/> جديد کوٽايون ڏيکارين ٿيون ته شهر ۾ ٻارهين صديءَ جي آخر ۽ تيرهين صديءَ جي شروعات تائين به اقتصادي ۽ دستڪاري سرگرمي موجود هئي. ان ڪري ڀنڀور جو خاتمو ڪنهن هڪ مقرر واقعي بدران ماحولياتي، اقتصادي ۽ سياسي تبديلين جي گڏيل نتيجي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. == ڀنڀور عجائب گهر == [[File:Banbhore-30.jpg|thumb|ڀنڀور عجائب گهر ۾ کوٽائيءَ مان مليل شِو لنگ.]] ڀنڀور آثارقديمه عجائب گهر 14 مئي 1976ع تي کوليو ويو. عجائب گهر ۾ مختلف دورن مان مليل ٺڪر، سڪا، شيشي جون شيون، مذهبي آثار، ڪوفي لکت وارا گليز ٿيل ٿانو ۽ چيني ٺڪر محفوظ آهن.<ref name="Museum"/> 2011ع ۾ پاڪستان جي آئين جي ارڙهين ترميم کان پوءِ ڀنڀور سميت سنڌ جا ڪيترائي آثارقديمه جا ماڳ وفاقي کاتي کان سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا.<ref name="Museum"/> == عالمي ورثي لاءِ نامزدگي == پاڪستان جي آثارقديمه ۽ عجائب گهر کاتي 30 جنوري 2004ع تي '''ڀنڀور جي بندرگاهه''' کي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] لاءِ پاڪستان جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيو. ماڳ ثقافتي معيار (iv)، (v) ۽ (vi) تحت عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="UNESCO"/> {{As of|2026}} ڀنڀور اڃا عالمي ورثي جي مستقل فهرست ۾ شامل نه ٿيو آهي، پر پاڪستان جي عارضي فهرست ۾ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=17 September 2026 }}</ref> == سنڌي لوڪ روايت ۾ == ڀنڀور سنڌ جي مشهور عشقيه داستان [[سسئي پنهون]] سان گهري طرح لاڳاپيل آهي. روايت موجب سسئي ڀنڀور ۾ هڪ ڌوٻيءَ جي گهر ۾ پلي ۽ هتي ئي سندس پنهونءَ سان محبت جي داستان جي شروعات ٿي. تاريخي ۽ آثارقديمه واري ڀنڀور کي لوڪ ڪهاڻيءَ جي هر تفصيل سان ثابت ڪرڻ ممڪن ناهي، پر سسئي پنهون جي روايت هن ماڳ کي سنڌي ثقافتي يادگيريءَ ۾ خاص مقام ڏنو آهي. == گئلري == <gallery widths="180" heights="135"> File:North wall of Banbhore Fort.jpg|ڀنڀور قلعي جي اترين ڀت File:South wall of Banbhore Fort.jpg|قلعي جي ڏاکڻي ڀت File:North Wall of Fort.jpg|اتر واري ڀت جو برج File:Gate of Bhanbore Fort.jpg|قلعي جو ڏاکڻو دروازو File:Well in Banbhore Fort.jpg|قلعي اندر پراڻو کوهه File:Grand Mosque at Banbhore.jpg|قديم مسجد جو محفوظ فرش File:Banbhore-30.jpg|ڀنڀور عجائب گهر ۾ محفوظ شِو لنگ File:Banbhore Museum 8 - panoramio.jpg|ڀنڀور عجائب گهر ۾ تاريخي منظر جي نمائش </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ديبل]] * [[باربريڪان]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سسئي پنهون]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[برهمڻ آباد]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ ۾ آثارقديمه جا ماڳ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاء == * {{cite book |last=Khan |first=F. A. |title=Banbhore: A Preliminary Report on the Recent Archaeological Excavations at Banbhore |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |location=Karachi |year=1963 }} * ''Sindh Antiquities''، جلد 5، شمارو 2، 2019ع — ڀنڀور جي جديد کوٽاين بابت خاص شمارو. [[زمرو:ٺٽو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا آثارقديمه جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا قديم شهر]] [[زمرو:سنڌ جون قديم بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جا آثارقديمه جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] [[زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون]] rvm4pmg26zsoiw4rkemaycwe7xf24p6 0 10007 413040 411957 2026-09-17T15:17:03Z Kashif123m 21956 /* */ درست 413040 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيڪب آباد ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = ڳڙهي خيرو تعلقو | native_name = ڳڙهي خيرو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline =Lal Shah Bari.jpg | image_caption = [[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاھ بري جي مزار|لعل شاھ بري]] جي درگاهه. | image_map = Garhi Khairo Taluku.jpg | map_caption = [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ ڳاڙهي رنگ سان نمايان ڳڙهي خيرو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|04|N|67|59|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[جيڪب آباد ضلعو]] | seat_type = انتظامي مرڪز | seat = [[ڳڙهي خيرو]] | government_type = تعلقائي انتظاميا | area_total_km2 = 733 | population_total = 193297 | population_as_of = 2023 | population_density_km2 = auto | population_urban = 20,007 (10.35٪) | population_rural = 173,290 (89.65٪) | demographics_type1 = خواندگي (2023ع) | demographics1_title1 = ڪُل | demographics1_info1 = 45.58٪ | demographics1_title2 = مرد | demographics1_info2 = 54.72٪ | demographics1_title3 = عورتون | demographics1_info3 = 36.46٪ | established_title = يونين ڪائونسلون | established_date = 13 | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 79050 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڳڙهي خيرو تعلقو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقي جو انتظامي مرڪز [[ڳڙهي خيرو]] شهر آهي. [[پاڪستان ۾ 2023ع جي آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي '''193,297''' ۽ ايراضي '''733 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جنهن موجب آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 264 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023Area">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقو بنيادي طور ڳوٺاڻو آهي؛ 2023ع ۾ ان جي '''173,290''' آبادي، يعني 89.65 سيڪڙو، ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي، جڏهن ته '''20,007''' ماڻهو، يعني 10.35 سيڪڙو، شهري آباديءَ ۾ شمار ٿيا.<ref name="PBS2023Area" /> تعلقي جون حدون اتر ۽ اولهه طرف [[بلوچستان]] سان لڳن ٿيون، جڏهن ته علائقو روڊن ذريعي [[جيڪب آباد]]، [[شهدادڪوٽ]]، [[رتوديرو]] ۽ بلوچستان جي [[اوستا محمد]] واري علائقي سان ڳنڍيل آهي.<ref name="SMEDA">{{cite web |title=A Brief Profile of Jacobabad |url=https://smeda.org/phocadownload/Sindh/District_Profile_Jacobabad.pdf |publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="DawnBorder">{{cite news |title=38 checkposts set up along Balochistan border |url=https://www.dawn.com/news/924/38-checkposts-set-up-along-balochistan-border-dacoits-movement-to-be-checked |work=Dawn |date=11 October 2001 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڳڙهي خيرو تعلقو اتر سنڌ جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز لڳ ڀڳ 28°04′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°59′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. تعلقي جي ڪُل ايراضي 733 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023Area" /> [[سنڌ ائٽلس]] موجب ڳڙهي خيرو تعلقو 60 ديهن تي مشتمل آهي. انهن ديهن ذريعي ڳوٺاڻي زمين، آبادين ۽ روينيو انتظام کي منظم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=ڳڙهي خيرو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-garhi-khairo/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=13 September 2026 }}</ref> تعلقي جو وڏو حصو زرعي ميدانن تي مشتمل آهي ۽ هتي آبپاشيءَ لاءِ واهن جو نظام اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. [[ڳڙهي خيرو]] شهر [[بيگاري واهه]] ۽ ٻين آبپاشي وهڪرن سان تاريخي طور لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Mukhtiarkar">{{cite web |title=Mukhtiarkar Office, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/mukhtiarkar-office-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == انتظام == ڳڙهي خيرو [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جي ٽن تعلقن مان هڪ آهي. [[سنڌ حڪومت]] جي مقامي حڪومت ۽ هائوسنگ ٽائون پلاننگ کاتي پاران 27 اپريل 2022ع تي جاري ڪيل نوٽيفڪيشن ۾ ضلعي ڪائونسل جيڪب آباد جي نئين يونين ڪائونسلن جا نالا ۽ نمبر مقرر ڪيا ويا.<ref name="LG2022">{{cite web |title=Notification: Names of Councils of District Jacobabad |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsLarkana.pdf |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |date=27 April 2022 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي 2025ع واري مڪاني ضمني چونڊن جي نوٽيفڪيشن ۾ يونين ڪائونسل نمبر 1 کان 13 تائين جي چونڊ انتظام لاءِ اسسٽنٽ ڪمشنر ڳڙهي خيرو کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو ويو، جنهن مان موجوده مڪاني چونڊ انتظام ۾ انهن يونين ڪائونسلن جو ڳڙهي خيرو سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="ECP2025">{{cite web |title=Notification for Local Government Bye-Elections in Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/96Cw89RNkAsvXNFLu6xim50Cgl1AVcYooiHDcVB6.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=13 January 2025 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> === يونين ڪائونسلون === 2022ع واري سرڪاري مقامي حڪومت جي جوڙجڪ ۽ بعد واري چونڊ انتظام موجب ڳڙهي خيرو سان لاڳاپيل يونين ڪائونسلون هي آهن:<ref name="LG2022" /><ref name="ECP2025" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#2E8B57;color:white;" | نمبر ! style="background:#2E8B57;color:white;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#2E8B57;color:white;" | حيثيت |- | 1 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 2 || [[خدا آباد، ڳڙھي خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 3 || [[جھانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 4 || [[شيرانپور]] || يونين ڪائونسل |- | 5 || [[ڪور خيرو]] || يونين ڪائونسل |- | 6 || [[محمدپور]] || يونين ڪائونسل |- | 7 || [[دوداپور]] || يونين ڪائونسل |- | 8 || [[شير خان يونين ڪائونسل|شير خان]] || يونين ڪائونسل |- | 9 || [[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] || يونين ڪائونسل |- | 10 || [[بگڙپور]] || يونين ڪائونسل |- | 11 || [[دستي، ڳڙھي خيرو|دستي]] || يونين ڪائونسل |- | 12 || [[علي پور، جيڪب آباد|علي پور]] || يونين ڪائونسل |- | 13 || [[رند واهي]] || يونين ڪائونسل |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي لاءِ مختلف وقتن تي 10 يا 11 يونين ڪائونسلون پڻ درج رهيون آهن، جن ۾ علڻ پور، بقاپور ۽ جاني ديرو جاگير جهڙيون يونين ڪائونسلون شامل هيون. مقامي حڪومت جي حدبندي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي؛ تنهنڪري موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ 2022ع واري سنڌ حڪومت جي نوٽيفڪيشن ۽ بعد وارا چونڊ رڪارڊ وڌيڪ مناسب آهن.<ref name="OldUC">{{cite web |title=District Jacobabad Union Councils |url=https://www.scribd.com/document/712605710/List-of-UCs-District-Jacobabad-Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آبادي == ڳڙهي خيرو تعلقي جي آبادي گذريل ستن ڏهاڪن دوران لڳاتار وڌي آهي. 1951ع ۾ تعلقي جي آبادي 45,934 هئي، جيڪا 1998ع تائين وڌي 117,207 ٿي وئي.<ref name="PBSHistorical">{{cite web |title=Area & Population of Administrative Units by Rural/Urban: 1951–1998 Censuses |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2017ع ۾ آبادي 159,019 ۽ 2023ع ۾ 193,297 ٿي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate, Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07501.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Area" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; margin:auto; min-width:70%;" ! style="background:#34568B;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#34568B;color:white;" | ڪُل آبادي ! style="background:#34568B;color:white;" | ڳوٺاڻي ! style="background:#34568B;color:white;" | شهري |- | 1951ع || 45,934 || 45,934 || — |- | 1961ع || 51,048 || 48,700 || 2,348 |- | 1972ع || 73,878 || 68,905 || 4,973 |- | 1981ع || 102,236 || 94,244 || 7,992 |- | 1998ع || 117,207 || 105,642 || 11,565 |- | 2017ع || 159,019 || 146,400 || 12,619 |- | 2023ع || 193,297 || 173,290 || 20,007 |} 2023ع ۾ تعلقي ۾ 97,102 مرد، 96,167 عورتون ۽ 28 ٽرانسجينڊر ماڻهو ڳڻيا ويا. آباديءَ جو جنس تناسب 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 101 مرد هو.<ref name="PBS2023Area" /> 2023ع ۾ سراسري گهراڻي جي ماپ 6.3 فرد هئي، جڏهن ته 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 3.32 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023Area" /> == خواندگي ۽ تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ مطابق ڳڙهي خيرو تعلقي جي 10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.58 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ خواندگي 54.72 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 36.46 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSLiteracy2023">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_12_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن ۾ خواندگيءَ جو واضح فرق موجود آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خواندگيءَ جي شرح 41.49 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اها 79.96 سيڪڙو تائين پهتي.<ref name="PBSLiteracy2023" /> 2014–15ع جي سنڌ ايجوڪيشن مينيجمينٽ انفارميشن سسٽم موجب ڳڙهي خيرو تعلقي ۾ '''377 سرڪاري اسڪول''' هئا. انهن ۾ 124 ڇوڪرن جا، 49 ڇوڪرين جا ۽ 204 گڏيل اسڪول شامل هئا. انهن اسڪولن ۾ 39,924 شاگرد داخل هئا ۽ 1,193 استاد مقرر هئا.<ref name="SEMIS2014">{{cite web |title=Jacobabad District Profile 2014–15 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2014-15/Jacobabad%20District%20Profile%202014-15%20Final.pdf |publisher=Sindh Education Management Information System |year=2015 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي جديد اسڪول ڊائريڪٽري ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جي الله آباد، خدا آباد، ميرانپور، علڻ پور، محمدپور، شيرانپور ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ سرڪاري پرائمري، مڊل ۽ هاءِ اسڪول درج ٿيل آهن.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka-wise School Directory – Jacobabad |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/12-District_Jacobabad.pdf |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> [[File:Dil Sher Brohi Tree.jpg|thumb|[[الله آباد، جيڪب آباد|الله آباد]] يونين ڪائونسل جي ڳوٺ [[دل شير بروهي]] ۾ وڏو وڻ.]] == ديهون == [[بورڊ آف روينيو سنڌ]] جي روينيو نظام ۽ سنڌ ائٽلس موجب ڳڙهي خيرو تعلقو '''60 ديهن''' تي مشتمل آهي.<ref name="SindhAtlas" /><ref name="BOR">{{cite web |title=Sindh Zameen – Land Administration and Revenue Management Information System |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه ! style="background:#8B4513;color:white;" | # ! style="background:#8B4513;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[عبدالله مهيسر]] || 2 || [[الله پور]] || 3 || [[الله آباد]] || 4 || [[امير آباد]] |- | 5 || [[عظمت آباد]] || 6 || [[بهارو کوکر]] || 7 || [[ٻڍو]] || 8 || [[دڙو جيئند]] |- | 9 || [[ڏاترڏنو مهيسر]] || 10 || [[ڏتل واهه]] || 11 || [[دوداپور]] || 12 || [[ڊٻ مورايو]] |- | 13 || [[دنياپور]] || 14 || [[ڳڙهي خيرو ديهه|ڳڙهي خيرو]] || 15 || [[غوث آباد]] || 16 || [[گوڪلپور]] |- | 17 || [[گل واهه (ڳڙهي خيرو)|گل واهه]] || 18 || [[هزار واهه (ڳڙهي خيرو)|هزار واهه]] || 19 || [[جعفرآباد (ڳڙهي خيرو)|جعفرآباد]] || 20 || [[جهانپور]] |- | 21 || [[جلباڻي (ڳڙهي خيرو)|جلباڻي]] || 22 || [[جمال آباد]] || 23 || [[جيئند]] || 24 || [[خيرو]] |- | 25 || [[خانواهه (ڳڙهي خيرو)|خانواهه]] || 26 || [[کنڊ (ڳڙهي خيرو)|کنڊ]] || 27 || [[خانپور (ڳڙهي خيرو)|خانپور]] || 28 || [[خدا آباد (ڳڙهي خيرو)|خدا آباد]] |- | 29 || [[ڪتچ]] || 30 || [[ڪوهاري]] || 31 || [[ڪور ٻيڙو]] || 32 || [[ڪور خيرو ڳچل]] |- | 33 || [[ڪور رتو]] || 34 || [[ڪوٽاري]] || 35 || [[ڪوٽ علي نواز]] || 36 || [[لال اوڍو]] |- | 37 || [[لال واهه]] || 38 || [[لنڊ (ڳڙهي خيرو)|لنڊ]] || 39 || [[مائري]] || 40 || [[ميرانپور (ڳڙهي خيرو)|ميرانپور]] |- | 41 || [[مراد علي]] || 42 || [[محمدپور]] || 43 || [[نئون واهه]] || 44 || [[ناظم آباد (ڳڙهي خيرو)|ناظم آباد]] |- | 45 || [[پير بخش]] || 46 || [[پنهون ڀٽي]] || 47 || [[قيمت آباد (ڳڙهي خيرو)|قيمت آباد]] || 48 || [[رسول آباد]] |- | 49 || [[صالح (ڳڙهي خيرو)|صالح]] || 50 || [[سانوڻ لاشاري]] || 51 || [[شاهبازي مهر]] || 52 || [[شهيد (ڳڙهي خيرو)|شهيد]] |- | 53 || [[شير خان]] || 54 || [[شيرانپور]] || 55 || [[سوني واهه|سوني واهه]] || 56 || [[سلطانپور]] |- | 57 || [[تاجوديرو (ڳڙهي خيرو)|تاجوديرو]] || 58 || [[ٿرڙي (ڳڙهي خيرو)|ٿرڙي]] || 59 || [[واهه علي حيدر]] || 60 || [[وسايو]] |} == تاريخ == ڳڙهي خيرو اتر سنڌ جي پراڻن واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب شهر ويهين صديءَ جي شروعات تائين هڪ خوشحال واپاري مرڪز هو، جنهن جي واپار ۾ مقامي هندو واپارين جو نمايان ڪردار هو.<ref name="Architecture">{{cite web |title=Architecture of Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/architecture-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ان دور ۾ شهر ۾ ڪيترائي حويليون، بنگلا، واپاري عمارتون ۽ رهائشي گهر ٺهيا. مقامي معمارن سان گڏ اوستو برادريءَ جي رازن ۽ شڪارپور سان لاڳاپيل ماهر ڪاريگرن شهر جي تعميراتي طرز تي اثر وڌو.<ref name="Architecture" /> ڳڙهي خيرو کي 1931ع ۾ تعلقائي انتظامي حيثيت ملڻ کان پوءِ مختيارڪار آفيس جي عمارت تعمير ڪئي وئي. هيءَ هڪ منزلہ عمارت [[بيگاري واهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي ۽ ان سان عدالتي لاڪ اپ پڻ لاڳاپيل هو.<ref name="Mukhtiarkar" /> شهر ۾ 1918ع ۾ ٺاهيل آبپاشي کاتي جو بنگلو پڻ برطانوي دور جي عمارتن مان هڪ آهي. هي عمارت سير واهه جي کاٻي ڪناري تي واقع آهي.<ref name="IrrigationBungalow">{{cite web |title=Irrigation Bungalow, Garhi Khairo, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/irrigation-bungalow-garhi-khairo.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == ثقافتي ورثو == ڳڙهي خيرو شهر جي پراڻي شهري اڏاوت ۾ ديوان قيمت راءِ جي اوطاق، سيٺ جرو مل جي ٽي ماڙ حويلي، ديوان ڪيرت راءِ جي عمارت، شاهي بازار جا پراڻا گهر ۽ پراڻي پوسٽ آفيس جهڙيون عمارتون شامل رهيون آهن.<ref name="Architecture" /> [[File:Lal Shah Bari.jpg|thumb|[[دوداپور]] يونين ڪائونسل ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه.]] تعلقي جي [[دوداپور]] واري علائقي ۾ صوفي بزرگ [[لعل شاهه باري]] جي درگاهه واقع آهي. هيءَ درگاهه علائقي جي مذهبي ۽ ثقافتي ورثي جو حصو آهي.<ref name="LalShahCommons">{{cite web |title=File:Lal Shah Bari.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lal_Shah_Bari.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ثقافتي ورثي واري فهرست ۾ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي سان لاڳاپيل ٻين ماڳن ۾ پراڻو پوليس ٿاڻو، مختيارڪار آفيس، آبپاشي بنگلو، نور شاهه جامع مسجد، رسول آباد ڀرسان لوهار مقبرو، ميرانپور ٻرڙو جو آثار قديمه وارو ماڳ ۽ دوداپور ۾ سردار ممتاز علي خان ڀٽو جي اوطاق شامل آهن.<ref name="HeritageList">{{cite web |title=Explore District Jacobabad Incomplete Sites |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/pending/jacobabad.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == آمدرفت == ڳڙهي خيرو تاريخي طور روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان جيڪب آباد ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان ڳنڍيل رهيو آهي. شهر ۾ '''ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن''' موجود آهي، جيڪا تاريخي [[لاڙڪاڻو–جيڪب آباد لائيٽ ريلوي]] رستي تي واقع هئي.<ref name="RailHeritage">{{cite web |title=Garhi Khairo Railway Station, Jacobabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jacobabad/garhi-khairo-railway-station.php |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> ريلوي لائين تاريخي طور لاڙڪاڻي کان شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو، اوستا محمد ۽ اڳتي جيڪب آباد تائين هلندي هئي.<ref name="RailHistory">{{cite web |title=Larkana–Jacobabad Light Railway |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Larkana%E2%80%93Jacobabad_Light_Railway |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> 2010ع جي وڏي ٻوڏ کان اڳ ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن فعال هئي. ٻوڏ کان پوءِ اسٽيشن جي عمارت کي بي گهر ٿيل ماڻهن عارضي پناهه گاهه طور استعمال ڪيو.<ref name="RailHeritage" /> [[File:Garhi Khairo Taluku.jpg|thumb|center|700px|جيڪب آباد ضلعي ۾ ڳڙهي خيرو تعلقي جو نقشو.]] == 2010ع جي ٻوڏ == آگسٽ 2010ع جي ٻوڏ ڳڙهي خيرو شهر ۽ تعلقي کي شديد متاثر ڪيو. شهر جو لڳ ڀڳ اڌ حصو پاڻي هيٺ اچي ويو، جنهن سبب رهائشي عمارتن، واپاري ڍانچي، زرعي فصلن ۽ سرڪاري عمارتن کي نقصان پهتو.<ref name="Architecture" /> مختيارڪار آفيس ۽ آبپاشي بنگلو ڪيترن هفتن تائين پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهيا ۽ تاريخي عمارتن جي ڍانچي توڙي پراڻن سرڪاري رڪارڊن کي نقصان پهتو.<ref name="Mukhtiarkar" /><ref name="IrrigationBungalow" /> 2012ع ۾ [[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]] ڳڙهي خيرو تعلقائي اسپتال جي مرمت، ڳڙهي خيرو شهر جي پاڻي فراهمي جي نئين ڊيزائن ۽ حسين بخش چچڙ ڳوٺ جي پيئڻ جي پاڻي واري نظام تي ڪم ڪيو. حسين بخش چچڙ جي منصوبي مان لڳ ڀڳ 850 ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جو پاڻي مهيا ٿيڻ لڳو.<ref name="ICRC">{{cite web |title=Sindh Newsletter |url=https://www.icrc.org/sites/default/files/external/doc/en/assets/files/2012/pakistan-sindh-newsletter-2012-04-26.pdf |publisher=International Committee of the Red Cross |date=2012 |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == صحت == ڳڙهي خيرو شهر ۾ '''تعلقائي هيڊڪوارٽر اسپتال''' علائقي جي اهم سرڪاري صحت سهولتن مان هڪ آهي. 2012ع ۾ ٻوڏ کان پوءِ هن اسپتال جي مرمت ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو ويو.<ref name="ICRC" /> تعلقي جي ٻين ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز، رورل هيلٿ سهولتون ۽ ويڪسينيشن مرڪز موجود آهن، جيڪي ضلعي صحت کاتي ۽ سنڌ حڪومت جي صحت نيٽ ورڪ جو حصو آهن. == پوسٽ ۽ مواصلات == [[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب ڳڙهي خيرو جو پوسٽ ڪوڊ '''79050''' آهي ۽ اهو [[جيڪب آباد]] جنرل پوسٽ آفيس جي دائري هيٺ اچي ٿو.<ref name="PakistanPost">{{cite web |title=Post Code Directory of Delivery Post Offices |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=Pakistan Post |language=en |access-date=13 September 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڳڙهي خيرو]] * [[جيڪب آباد ضلعو]] * [[جيڪب آباد تعلقو]] * [[ٺل تعلقو]] * [[ڳڙهي خيرو ريلوي اسٽيشن]] * [[بيگاري واهه]] * [[دوداپور]] * [[لعل شاهه باري جي مزار]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:ڳڙهي خيرو تعلقو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعو]] [[زمرو:جيڪب آباد ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] qnj1rqyj1g6nn1mhknlr5tpyw3c1umw 0 10019 413053 346573 2026-09-17T16:24:37Z Intisar Ali 8681 413053 wikitext text/x-wiki {{Short description|گھوٽڪي ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = اوٻاڙو تعلقو | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Ubauro_Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] ۾ اوٻاڙو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ اوٻاڙو تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28.40|69.7|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[گھوٽڪي ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[اوٻاڙو]] | area_total_km2 = 653 | population_as_of = 2023ع | population_total = 383560 | population_urban = 50981 | population_rural = 332579 | population_density_km2 = 587.38 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''اوٻاڙو تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubauro Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[سکر ڊويزن]] ۾ واقع [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[اوٻاڙو]] شهر آهي. اوٻاڙو تعلقو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[پنجاب]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب اوٻاڙو تعلقي جي ڪل آبادي 383,560 هئي، جڏهن تہ ان جي ايراضي 653 چورس ڪلوميٽر هئي. تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 587.38 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=17 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == اوٻاڙو تعلقو [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زمين گهڻي ڀاڱي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل سنئين ۽ زرخيز زمين تي مشتمل آهي. آبپاشيءَ جي واهن سبب تعلقي جي وڏي حصي ۾ زراعت ڪئي وڃي ٿي. تعلقي جو صدر مقام [[اوٻاڙو]] شهر لڳ ڀڳ {{coord|28|09|50|N|69|43|45|E|display=inline}} تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Ubauro |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-ubauro/ |website=Sindh Atlas |access-date=17 September 2026 }}</ref> گھوٽڪي ضلعو مجموعي طور سنڌ جي اهم آبپاشيءَ وارن زرعي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي زرعي معيشت [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل واهن جي آبپاشيءَ واري نظام تي وڏي حد تائين دارومدار رکي ٿي.<ref name="WB">{{cite report |title=Environmental and Social Management Framework |publisher=World Bank |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099112923010014443/pdf/P1313240137585070081be0021f676fa680.pdf |access-date=17 September 2026 }}</ref> == تاريخ == اوٻاڙو هڪ پراڻو تاريخي علائقو آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] اوٻاڙي بابت لکي ٿو تہ شهر جي پراڻي آبادي ڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل هئي. سندس بيان موجب: {{اقتباس|اوٻاوڙو جو جهونو شهر سنه 987ع ڌاري جڙيو. انهيءَ منجهه هڪڙي چڱي مسجد آهي جا سنه 960 هجري مطابق ۾ شيخ محمد نالي شخص جوڙائي ۽ اهو شهر به انهيءَ جي وڏن ٻڌو هو.}}<ref>{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ پڻ اوٻاڙو هڪ سڃاتل انتظامي علائقو هو. ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ هن علائقي جو نالو '''اُباؤرا''' جي صورت ۾ ملي ٿو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ اهو [[مغل سلطنت]] جي ملتان سرڪار جو هڪ پرڳڻو هو ۽ بيرونِ پنجند وارن علائقن ۾ شمار ٿيندو هو.<ref name="Habib">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |author-link=عرفان حبيب |title=An Atlas of the Mughal Empire |publisher=Oxford University Press |year=1982 }}</ref> ''آئين اڪبري'' ۾ اوٻاڙي جي پرڳڻي مان 915,256 دام محصول جو اندازو ڏنو ويو هو ۽ اتان 30 سوار ۽ 500 پيادل فوجي مهيا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |author-link=ابوالفضل ابن مبارڪ |title=The Ain-i-Akbari |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1891 }}</ref> مغل دور جي جاگرافيائي ترتيب ۾ اوٻاڙو سنڌ ۽ ملتان جي وچ واري سرحدي پٽيءَ ۾ واقع هو. جديد دور ۾ هي علائقو [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جو حصو رهيو. 1993ع ۾ [[گھوٽڪي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اوٻاڙو ان ضلعي جي تعلقن مان هڪ بڻيو. == انتظامي ورهاست == اوٻاڙو [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي پنجن تعلقن مان هڪ آهي. ضلعي جا ٻيا تعلقا [[گھوٽڪي تعلقو|گھوٽڪي]]، [[ڏهرڪي تعلقو|ڏهرڪي]]، [[ميرپور ماٿيلو تعلقو|ميرپور ماٿيلو]] ۽ [[خانڳڙهه تعلقو|خانڳڙهه]] آهن.<ref name="PDMA">{{cite web |title=District Ghotki – District Disaster Management Plan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Ghotki.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> پراڻي ضلعي حڪومت واري نظام تحت اوٻاڙو تعلقو اٺ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل هو، جن مان [[اوٻاڙو]] پڻ هڪ يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جو صدر مقام هو.<ref>{{cite web |title=Tehsils & Unions in the District of Ghotki |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=47&dn=Ghotki |publisher=Government of Pakistan |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415094326/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=47&dn=Ghotki |archive-date=15 April 2012 |url-status=dead }}</ref> == ديهون == روينيو رڪارڊ موجب اوٻاڙو تعلقي ۾ ڪل '''65 ديهون''' شامل آهن.<ref name="زمين">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''اوٻاڙو تعلقي جون ديهون''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[ب. راڻو راهڙ]] | 2 || [[بند (اوٻاڙو)|بند]] | 3 || [[ٻپار (اوٻاڙو)|ٻپار]] | 4 || [[ٻيلو رانوتي]] |- | 5 || [[بنڊي آدم]] | 6 || [[بنڊو عبدالستار]] | 7 || [[ٻوري]] | 8 || [[ڇنالي]] |- | 9 || [[چانڊيا (اوٻاڙو)|چانڊيا]] | 10 || [[ڇتو ديهو]] | 11 || [[داٻلي]] | 12 || [[دولتپور (اوٻاڙو)|دولتپور]] |- | 13 || [[داويري]] | 14 || [[ڏيٿا ڀيا]] | 15 || [[دلوارو]] | 16 || [[دٻ]] |- | 17 || [[گڙنگ]] | 18 || [[گونڊي]] | 19 || [[ڳرڪڻو]] | 20 || [[گهرام چاچڙ]] |- | 21 || [[گونگو ديهو]] | 22 || [[اسلام لاشاري]] | 23 || [[جهنگل ڏاوو]] | 24 || [[جهنگل ملڪ]] |- | 25 || [[ڪلولي]] | 26 || [[ڪمون شهيد]] | 27 || [[ڪچو مياڻي ملوڪ]] | 28 || [[ڪينجهر (اوٻاڙو)|ڪينجهر]] |- | 29 || [[کنڀڙا (اوٻاڙو)|کنڀڙا]] | 30 || [[خميسو چاچڙ]] | 31 || [[ڪورائڪي]] | 32 || [[ڪوٽلو ڪامل]] |- | 33 || [[ڪوٽلو يوسف]] | 34 || [[ڪڀڙ]] | 35 || [[ڪونڊڙي والو]] | 36 || [[لنگهو]] |- | 37 || [[لڙهه نبو]] | 38 || [[لکپور]] | 39 || [[لنڊو]] | 40 || [[مدن والو]] |- | 41 || [[مري (اوٻاڙو)|مري]] | 42 || [[مارووالو]] | 43 || [[متار ڪوٽ]] | 44 || [[محمدپور]] |- | 45 || [[مرادپور]] | 46 || [[نصير ڍانڊو]] | 47 || [[نورلي]] | 48 || [[پڪو مياڻي ملوڪ]] |- | 49 || [[پيربخش (اوٻاڙو)|پيربخش]] | 50 || [[راجن پور (اوٻاڙو)|راجن پور]] | 51 || [[راڻو راهڙ]] | 52 || [[راونتي (اوٻاڙو)|راونتي]] |- | 53 || [[ريٽي]] | 54 || [[رند]] | 55 || [[سيدپور]] | 56 || [[شادي والو]] |- | 57 || [[شاهوالي]] | 58 || [[شمس ڇپري]] | 59 || [[شيواڻي]] | 60 || [[سوئي شريف]] |- | 61 || [[سونان]] | 62 || [[تڳ]] | 63 || [[اوٻاڙو]] | 64 || [[و. ج. شاهه]] |- | 65 || [[وڙوالو]] | || | || | || |} == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب اوٻاڙو تعلقي جي ڪل آبادي '''383,560''' هئي، جنهن ۾ 199,123 مرد، 184,422 عورتون ۽ 15 خواجه سرا شامل هئا. ڪل آباديءَ مان 332,579 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 50,981 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023"/> === آباديءَ ۾ واڌ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''اوٻاڙو تعلقي ۾ آباديءَ جي واڌ''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | مردم شماري ! style="background:#1565c0;color:white;" | ڪل آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | تبديلي |- | style="background:#e3f2fd;" | 1998ع | 207,416 | — |- | style="background:#e8f5e9;" | 2017ع | 353,424 | 1998ع جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ |- | style="background:#fff8e1;" | 2023ع | '''383,560''' | 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط واڌ 1.38 سيڪڙو |} 1998ع کان 2023ع تائين اوٻاڙو تعلقي جي آبادي 207,416 مان وڌي 383,560 ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 1.38 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جي ڪل آباديءَ مان '''332,579''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''50,981''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح تعلقي جي لڳ ڀڳ '''86.71 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۽ '''13.29 سيڪڙو''' شهري هئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي ! style="background:#2e7d32;color:white;" | سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 332,579 | 86.71% |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 50,981 | 13.29% |- ! ڪل ! 383,560 ! 100% |} == معيشت == اوٻاڙو تعلقي جي معيشت جو بنيادي شعبو [[زراعت]] آهي. [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي زرخيز ميداني زمين ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب ڪڻڪ، ڪپهه ۽ ڪمند اهم فصلن ۾ شامل آهن. ان کان سواءِ چانور، مڪئي، جوئر، ٻاجهري ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="WB"/> ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ چوپايو مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ زرعي شين جي خريد ۽ وڪري سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ مقامي معيشت جو حصو آهن. گھوٽڪي ضلعي ۾ ڪمند جي پوک ۽ کنڊ جي صنعت جو پڻ زرعي معيشت سان ويجهو لاڳاپو آهي. == آمدرفت == [[قومي شاهراهه 5]] اوٻاڙي واري علائقي کي [[ڏهرڪي]]، [[ميرپور ماٿيلو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان گڏ اتر طرف [[پنجاب]] سان ڳنڍي ٿي. ان سبب اوٻاڙو سنڌ ۽ پنجاب جي وچ واري اهم زميني آمدرفت واري لنگهه جي ڀرسان واقع آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين پڻ [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] مان گذري ٿي، جنهن ڪري ضلعو ريل ۽ روڊ ٻنهي ذريعن سان ملڪ جي وڏن شهرن ۽ واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="WB"/> == آباديءَ جا اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | 2023ع |- | style="background:#f3e5f5;" | ايراضي | 653 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | ڪل آبادي | 383,560 |- | style="background:#f3e5f5;" | مرد | 199,123 |- | style="background:#ede7f6;" | عورتون | 184,422 |- | style="background:#f3e5f5;" | خواجه سرا | 15 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آبادي | 332,579 |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آبادي | 50,981 |- | style="background:#ede7f6;" | شهري آباديءَ جو تناسب | 13.29% |- | style="background:#f3e5f5;" | آباديءَ جي گهاٽائي | 587.38 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط واڌ | 1.38% |} == پڻ ڏسو == * [[اوٻاڙو]] * [[گھوٽڪي ضلعو]] * [[ڏهرڪي تعلقو]] * [[ميرپور ماٿيلو تعلقو]] * [[گھوٽڪي تعلقو]] * [[خانڳڙهه تعلقو]] * [[سکر ڊويزن]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 }} * {{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=An Atlas of the Mughal Empire |publisher=Oxford University Press |year=1982 }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |author-link=ابوالفضل ابن مبارڪ |title=The Ain-i-Akbari |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1891 }} {{گھوٽڪي ضلعو}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:اوٻاڙو تعلقو]] [[زمرو:گھوٽڪي ضلعو]] [[زمرو:گھوٽڪي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سکر ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] 129wnb7hz58eyy1a5hfud9hsehug512 413054 413053 2026-09-17T16:26:24Z Intisar Ali 8681 /* ديهون */ 413054 wikitext text/x-wiki {{Short description|گھوٽڪي ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = اوٻاڙو تعلقو | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | image_skyline = Ubauro_Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] ۾ اوٻاڙو تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ اوٻاڙو تعلقي جو مقام | coordinates = {{coord|28.40|69.7|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[گھوٽڪي ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[اوٻاڙو]] | area_total_km2 = 653 | population_as_of = 2023ع | population_total = 383560 | population_urban = 50981 | population_rural = 332579 | population_density_km2 = 587.38 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''اوٻاڙو تعلقو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubauro Taluka}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[سکر ڊويزن]] ۾ واقع [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[اوٻاڙو]] شهر آهي. اوٻاڙو تعلقو سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[پنجاب]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب اوٻاڙو تعلقي جي ڪل آبادي 383,560 هئي، جڏهن تہ ان جي ايراضي 653 چورس ڪلوميٽر هئي. تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي 587.38 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=17 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == اوٻاڙو تعلقو [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زمين گهڻي ڀاڱي [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل سنئين ۽ زرخيز زمين تي مشتمل آهي. آبپاشيءَ جي واهن سبب تعلقي جي وڏي حصي ۾ زراعت ڪئي وڃي ٿي. تعلقي جو صدر مقام [[اوٻاڙو]] شهر لڳ ڀڳ {{coord|28|09|50|N|69|43|45|E|display=inline}} تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Ubauro |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-ubauro/ |website=Sindh Atlas |access-date=17 September 2026 }}</ref> گھوٽڪي ضلعو مجموعي طور سنڌ جي اهم آبپاشيءَ وارن زرعي ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي زرعي معيشت [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان لاڳاپيل واهن جي آبپاشيءَ واري نظام تي وڏي حد تائين دارومدار رکي ٿي.<ref name="WB">{{cite report |title=Environmental and Social Management Framework |publisher=World Bank |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099112923010014443/pdf/P1313240137585070081be0021f676fa680.pdf |access-date=17 September 2026 }}</ref> == تاريخ == اوٻاڙو هڪ پراڻو تاريخي علائقو آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] اوٻاڙي بابت لکي ٿو تہ شهر جي پراڻي آبادي ڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل هئي. سندس بيان موجب: {{اقتباس|اوٻاوڙو جو جهونو شهر سنه 987ع ڌاري جڙيو. انهيءَ منجهه هڪڙي چڱي مسجد آهي جا سنه 960 هجري مطابق ۾ شيخ محمد نالي شخص جوڙائي ۽ اهو شهر به انهيءَ جي وڏن ٻڌو هو.}}<ref>{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ پڻ اوٻاڙو هڪ سڃاتل انتظامي علائقو هو. ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ هن علائقي جو نالو '''اُباؤرا''' جي صورت ۾ ملي ٿو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ اهو [[مغل سلطنت]] جي ملتان سرڪار جو هڪ پرڳڻو هو ۽ بيرونِ پنجند وارن علائقن ۾ شمار ٿيندو هو.<ref name="Habib">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |author-link=عرفان حبيب |title=An Atlas of the Mughal Empire |publisher=Oxford University Press |year=1982 }}</ref> ''آئين اڪبري'' ۾ اوٻاڙي جي پرڳڻي مان 915,256 دام محصول جو اندازو ڏنو ويو هو ۽ اتان 30 سوار ۽ 500 پيادل فوجي مهيا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Abu'l-Fazl |author-link=ابوالفضل ابن مبارڪ |title=The Ain-i-Akbari |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1891 }}</ref> مغل دور جي جاگرافيائي ترتيب ۾ اوٻاڙو سنڌ ۽ ملتان جي وچ واري سرحدي پٽيءَ ۾ واقع هو. جديد دور ۾ هي علائقو [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جو حصو رهيو. 1993ع ۾ [[گھوٽڪي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ اوٻاڙو ان ضلعي جي تعلقن مان هڪ بڻيو. == انتظامي ورهاست == اوٻاڙو [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي پنجن تعلقن مان هڪ آهي. ضلعي جا ٻيا تعلقا [[گھوٽڪي تعلقو|گھوٽڪي]]، [[ڏهرڪي تعلقو|ڏهرڪي]]، [[ميرپور ماٿيلو تعلقو|ميرپور ماٿيلو]] ۽ [[خانڳڙهه تعلقو|خانڳڙهه]] آهن.<ref name="PDMA">{{cite web |title=District Ghotki – District Disaster Management Plan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Ghotki.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> پراڻي ضلعي حڪومت واري نظام تحت اوٻاڙو تعلقو اٺ [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل هو، جن مان [[اوٻاڙو]] پڻ هڪ يونين ڪائونسل ۽ تعلقي جو صدر مقام هو.<ref>{{cite web |title=Tehsils & Unions in the District of Ghotki |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=47&dn=Ghotki |publisher=Government of Pakistan |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415094326/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=47&dn=Ghotki |archive-date=15 April 2012 |url-status=dead }}</ref> == ديهون == روينيو رڪارڊ موجب اوٻاڙو تعلقي ۾ ڪل '''65 ديهون''' شامل آهن.<ref name="زمين">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''اوٻاڙو تعلقي جون ديهون''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[ب. راڻو راهڙ]] | 2 || [[بند (اوٻاڙو)|بند]] | 3 || [[ٻپار (اوٻاڙو)|ٻپار]] | 4 || [[ٻيلو رانوتي]] |- | 5 || [[بنڊي آدم]] | 6 || [[بنڊو عبدالستار]] | 7 || [[ٻوري]] | 8 || [[ڇنالي]] |- | 9 || [[چانڊيا (اوٻاڙو)|چانڊيا]] | 10 || [[ڇتو ديهو]] | 11 || [[داٻلي]] | 12 || [[دولتپور (اوٻاڙو)|دولتپور]] |- | 13 || [[داويري]] | 14 || [[ڏيٿا ڀيا]] | 15 || [[دلوارو]] | 16 || [[دٻ]] |- | 17 || [[گڙنگ]] | 18 || [[گونڊي]] | 19 || [[ڳرڪڻو]] | 20 || [[گهرام چاچڙ]] |- | 21 || [[گونگو ديهو]] | 22 || [[اسلام لاشاري]] | 23 || [[جهنگل ڏاوو]] | 24 || [[جهنگل ملڪ]] |- | 25 || [[ڪلولي]] | 26 || [[ڪمون شھيد]] | 27 || [[ڪچو مياڻي ملوڪ]] | 28 || [[ڪينجهر (اوٻاڙو)|ڪينجهر]] |- | 29 || [[کنڀڙا (اوٻاڙو)|کنڀڙا]] | 30 || [[خميسو چاچڙ]] | 31 || [[ڪورائڪي]] | 32 || [[ڪوٽلو ڪامل]] |- | 33 || [[ڪوٽلو يوسف]] | 34 || [[ڪڀڙ]] | 35 || [[ڪونڊڙي والو]] | 36 || [[لنگهو]] |- | 37 || [[لڙهه نبو]] | 38 || [[لکپور]] | 39 || [[لنڊو]] | 40 || [[مدن والو]] |- | 41 || [[مري (اوٻاڙو)|مري]] | 42 || [[مارووالو]] | 43 || [[متار ڪوٽ]] | 44 || [[محمدپور]] |- | 45 || [[مرادپور]] | 46 || [[نصير ڍانڊو]] | 47 || [[نورلي]] | 48 || [[پڪو مياڻي ملوڪ]] |- | 49 || [[پيربخش (اوٻاڙو)|پيربخش]] | 50 || [[راجن پور (اوٻاڙو)|راجن پور]] | 51 || [[راڻو راهڙ]] | 52 || [[راونتي (اوٻاڙو)|راونتي]] |- | 53 || [[ريٽي]] | 54 || [[رند]] | 55 || [[سيدپور]] | 56 || [[شادي والو]] |- | 57 || [[شاهوالي]] | 58 || [[شمس ڇپري]] | 59 || [[شيواڻي]] | 60 || [[سوئي شريف]] |- | 61 || [[سونان]] | 62 || [[تڳ]] | 63 || [[اوٻاڙو]] | 64 || [[و. ج. شاهه]] |- | 65 || [[وڙوالو]] | || | || | || |} == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب اوٻاڙو تعلقي جي ڪل آبادي '''383,560''' هئي، جنهن ۾ 199,123 مرد، 184,422 عورتون ۽ 15 خواجه سرا شامل هئا. ڪل آباديءَ مان 332,579 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 50,981 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023"/> === آباديءَ ۾ واڌ === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''اوٻاڙو تعلقي ۾ آباديءَ جي واڌ''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | مردم شماري ! style="background:#1565c0;color:white;" | ڪل آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | تبديلي |- | style="background:#e3f2fd;" | 1998ع | 207,416 | — |- | style="background:#e8f5e9;" | 2017ع | 353,424 | 1998ع جي ڀيٽ ۾ نمايان واڌ |- | style="background:#fff8e1;" | 2023ع | '''383,560''' | 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط واڌ 1.38 سيڪڙو |} 1998ع کان 2023ع تائين اوٻاڙو تعلقي جي آبادي 207,416 مان وڌي 383,560 ٿي. 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح 1.38 سيڪڙو رهي.<ref name="PBS2023"/> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع ۾ تعلقي جي ڪل آباديءَ مان '''332,579''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''50,981''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح تعلقي جي لڳ ڀڳ '''86.71 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۽ '''13.29 سيڪڙو''' شهري هئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي ! style="background:#2e7d32;color:white;" | سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 332,579 | 86.71% |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 50,981 | 13.29% |- ! ڪل ! 383,560 ! 100% |} == معيشت == اوٻاڙو تعلقي جي معيشت جو بنيادي شعبو [[زراعت]] آهي. [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي زرخيز ميداني زمين ۽ آبپاشيءَ جي نظام سبب ڪڻڪ، ڪپهه ۽ ڪمند اهم فصلن ۾ شامل آهن. ان کان سواءِ چانور، مڪئي، جوئر، ٻاجهري ۽ ٻيا فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="WB"/> ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ چوپايو مال پالڻ، زرعي مزدوري ۽ زرعي شين جي خريد ۽ وڪري سان لاڳاپيل ڪاروبار پڻ مقامي معيشت جو حصو آهن. گھوٽڪي ضلعي ۾ ڪمند جي پوک ۽ کنڊ جي صنعت جو پڻ زرعي معيشت سان ويجهو لاڳاپو آهي. == آمدرفت == [[قومي شاهراهه 5]] اوٻاڙي واري علائقي کي [[ڏهرڪي]]، [[ميرپور ماٿيلو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن سان گڏ اتر طرف [[پنجاب]] سان ڳنڍي ٿي. ان سبب اوٻاڙو سنڌ ۽ پنجاب جي وچ واري اهم زميني آمدرفت واري لنگهه جي ڀرسان واقع آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين پڻ [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] مان گذري ٿي، جنهن ڪري ضلعو ريل ۽ روڊ ٻنهي ذريعن سان ملڪ جي وڏن شهرن ۽ واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="WB"/> == آباديءَ جا اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | 2023ع |- | style="background:#f3e5f5;" | ايراضي | 653 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | ڪل آبادي | 383,560 |- | style="background:#f3e5f5;" | مرد | 199,123 |- | style="background:#ede7f6;" | عورتون | 184,422 |- | style="background:#f3e5f5;" | خواجه سرا | 15 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آبادي | 332,579 |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آبادي | 50,981 |- | style="background:#ede7f6;" | شهري آباديءَ جو تناسب | 13.29% |- | style="background:#f3e5f5;" | آباديءَ جي گهاٽائي | 587.38 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | 2017ع کان 2023ع تائين سالياني اوسط واڌ | 1.38% |} == پڻ ڏسو == * [[اوٻاڙو]] * [[گھوٽڪي ضلعو]] * [[ڏهرڪي تعلقو]] * [[ميرپور ماٿيلو تعلقو]] * [[گھوٽڪي تعلقو]] * [[خانڳڙهه تعلقو]] * [[سکر ڊويزن]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 }} * {{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=An Atlas of the Mughal Empire |publisher=Oxford University Press |year=1982 }} * {{cite book |last=Abu'l-Fazl |author-link=ابوالفضل ابن مبارڪ |title=The Ain-i-Akbari |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1891 }} {{گھوٽڪي ضلعو}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:اوٻاڙو تعلقو]] [[زمرو:گھوٽڪي ضلعو]] [[زمرو:گھوٽڪي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سکر ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] rri6a9bundwyg5k326ce6v8pqywq6h0 0 10042 413097 393627 2026-09-18T01:20:18Z Intisar Ali 8681 413097 wikitext text/x-wiki {{Short description|نوشهروفيروز ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = محرابپور تعلقو | settlement_type = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | coordinates = {{coord|27.099444|68.420833|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ محرابپور تعلقي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[نوشهروفيروز ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[محرابپور]] | established_title = تعلقي جو قيام | established_date = 2005ع | area_total_km2 = 361 | population_as_of = 2023ع | population_total = 273764 | population_urban = 83295 | population_rural = 190469 | population_density_km2 = 758.35 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | area_code = 0242 | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻولي | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} '''محرابپور تعلقو''' ({{lang-en|Mehrabpur Taluka}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] ۾ واقع [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جو هڪ [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[محرابپور]] شهر آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب تعلقي جي آبادي '''273,764''' ۽ ايراضي '''361 چورس ڪلوميٽر''' هئي، جڏهن تہ آباديءَ جي گهاٽائي '''758.35 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> محرابپور [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جي پنجن تعلقن مان هڪ آهي. تعلقو 2005ع ۾ [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو]] ۽ [[ڀريا تعلقو|ڀريا]] تعلقن جي ڪجهه علائقن کي الڳ ڪري قائم ڪيو ويو ۽ [[محرابپور]] شهر کي ان جو صدر مقام بڻايو ويو.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=محرابپور |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-mehrabpur/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == محرابپور تعلقو [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي. هي علائقو [[سنڌو درياهه]] جي وسيع ميداني نظام جو حصو آهي ۽ ان جي زمين گهڻي ڀاڱي سنئين، آباد ۽ زرعي نوعيت جي آهي. تعلقي جي ڪل ايراضي '''361 چورس ڪلوميٽر''' آهي. 2023ع ۾ هتي آباديءَ جي گهاٽائي '''758.35 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي.<ref name="PBS2023"/> سنڌو درياهه سان لاڳاپيل آبپاشي نظام علائقي جي زراعت لاءِ اهم آهي. [[روهڙي ڪئنال]] پڻ هن علائقي جي زرعي آبپاشي نظام سان لاڳاپيل اهم واهن مان آهي. [[قومي شاهراهه 5]] تعلقي جي اوڀرئين حصي مان گذري ٿي ۽ [[ڪوٽڙي محمد ڪبير]] سميت ڪيترين آبادين کي سنڌ جي اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن سان ملائي ٿي. == تاريخ == === قديم ۽ ٽالپر دور === محرابپور شهر جي نالي ۽ شروعات بابت سنڌي تاريخدان [[مرزا قليچ بيگ]] شهر کي مهراب جتوئي سان منسوب ڪري ٿو. سندس بيان موجب مهراب جتوئي ارڙهين صديءَ ۾ جتوئي قبيلي جو بااثر سردار هو ۽ ڪلهوڙن جي سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب 1189هه ۾، [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] جي اقتدار وڃائڻ کان پوءِ، مهراب جتوئي کي ميان محمود خان سان لاڳاپيل انتظام ۾ اهم حيثيت حاصل ٿي. ان دور ۾ [[خداآباد]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو.<ref name="Qaleech"/> بعد ۾ مهراب جتوئي ڪلهوڙا ۽ ٽالپرن وچ ۾ ٿيندڙ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ ۾ شامل رهيو. پهرين هن ميان غلام نبيءَ جي پاسي کان ٽالپرن خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ ڪجهه وقت لاءِ ميرن سان شامل ٿيو. جڏهن ميان عبدالنبي قلات جي خان جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي تہ مهراب جتوئي وري سندس ساٿ ڏنو. مرزا قليچ بيگ موجب هو چالڪ جي پل واري جنگ ۾ مارجي ويو.<ref name="Qaleech"/> سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ تاجو فقير ۽ سندس مائٽ ٽالپرن سان شامل ٿيا. ڀرسان واقع [[هالاڻي]] ۾ 1780ع واري ڏهاڪي دوران ٿيل [[هالاڻي جي جنگ]] سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، جنهن کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٽالپرن جو اقتدار مضبوط ٿيو. === جديد انتظامي تاريخ === موجوده محرابپور تعلقو پراڻي تاريخي انتظامي يونٽ بدران نسبتاً نئون تعلقو آهي. موجوده تعلقي جا علائقا اڳ [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو]] ۽ [[ڀريا تعلقو|ڀريا]] تعلقن ۾ شامل هئا. 22 اپريل 2005ع تي سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير ڊاڪٽر ارباب غلام رحيم محرابپور کي تعلقي جو صدر مقام بڻائڻ جو اعلان ڪيو. مقامي تاريخي ماخذ موجب سنڌ حڪومت 21 جون 2005ع تي ان سلسلي ۾ نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.<ref name="MehrabpurHistory">{{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2017 }}</ref> 2005ع جي انتظامي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ محرابپور، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جو پنجون تعلقو بڻيو.<ref name="SindhAtlas"/> == انتظامي ورهاست == محرابپور نوشهروفيروز ضلعي جي پنجن تعلقن مان هڪ آهي. ضلعي جا ٻيا تعلقا [[ڀريا تعلقو|ڀريا]]، [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو]]، [[مورو تعلقو|مورو]] ۽ [[نوشهروفيروز تعلقو|نوشهروفيروز]] آهن.<ref name="PBS2023"/> تعلقي ۾ [[محرابپور]] ۽ [[هالاڻي]] ٻه سرڪاري شهري آباديون آهن، جيڪي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٽائون ڪاميٽين طور درج ٿيل آهن.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> پراڻي مقامي حڪومت واري نظام ۾ محرابپور تعلقي کي ڪيترين [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو هو. پراڻن انتظامي ماخذن ۾ تعلقي لاءِ اٺ يونين ڪائونسلن جو انگ ملي ٿو؛ مقامي حڪومت جي نئين حدبندين سبب انهن جي جوڙجڪ ۽ انگ وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Mehrabpur |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-mehrabpur/ |website=Sindh Atlas |access-date=18 September 2026 }}</ref> مختلف دورن جي رڪارڊ ۾ محرابپور، هالاڻي، بهلاڻي، ڪوٽڙي محمد ڪبير، لاکا روڊ، جيئندو راڄپر، سعيدپور ۽ هوت خان جلباڻي سان لاڳاپيل مقامي ڪائونسلون ملن ٿيون. == ديهون == محرابپور تعلقي جي روينيو حدن ۾ '''34 ديهون''' شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''محرابپور تعلقي جون ديهون''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | ديهه |- | 1 || [[بگوديرو (محرابپور)|بگوديرو]] | 2 || [[بهلاڻي]] | 3 || [[ڀورگي]] | 4 || [[ڇڀڙ ٻاڀڻ]] |- | 5 || [[ڊينگارو]] | 6 || [[ديهات]] | 7 || [[ديواڻ]] | 8 || [[ڊوڍا]] |- | 9 || [[گوڌو هندو]] | 10 || [[هالاڻي]] | 11 || [[هوت خان جلباڻي]] | 12 || [[جيئندو راڄپر]] |- | 13 || [[ککڙي]] | 14 || [[کارڪ]] | 15 || [[خدابخش جلباڻي]] | 16 || [[ڪوٽڙي ڪبير]] |- | 17 || [[لانگڙجي]] | 18 || [[مڏ ابياڻي]] | 19 || [[ميهر حاجي]] | 20 || [[محرابپور]] |- | 21 || [[موليڏنو حاجي]] | 22 || [[نٿو راڄپر]] | 23 || [[نئون آباد (محرابپور)|نئون آباد]] | 24 || [[پير وائتو]] |- | 25 || [[پنجابڻ]] | 26 || [[قيصر مري]] | 27 || [[راڄو ڏاهري]] | 28 || [[سعيدپور (محرابپور)|سعيدپور]] |- | 29 || [[صالح سهتو]] | 30 || [[سانگي (محرابپور)|سانگي]] | 31 || [[ستارڏنو مڱريو]] | 32 || [[سيد شجاع]] |- | 33 || [[توتاه]] | 34 || [[وگهيامل]] | || | || |} == اهم شهر ۽ آباديون == محرابپور تعلقي جون ٻه آدمشماريءَ ۾ تسليم ٿيل شهري آباديون [[محرابپور]] ۽ [[هالاڻي]] آهن. 2023ع ۾ ٻنهي جي گڏيل آبادي '''83,295''' هئي.<ref name="PBSUrban"/> {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''محرابپور تعلقي جون شهري آباديون، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | شهري آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | آبادي ! style="background:#1e88e5;color:white;" | مرد ! style="background:#2196f3;color:white;" | عورتون |- | [[محرابپور]] | '''57,978''' | 29,397 | 28,572 |- | [[هالاڻي]] | '''25,317''' | 12,805 | 12,512 |- ! ڪل ! '''83,295''' ! '''42,202''' ! '''41,084''' |} <ref name="PBSUrban"/> ٻين اهم ڳوٺن ۽ آبادين ۾ [[بهلاڻي]]، [[ڪوٽڙي ڪبير]]، لاکا روڊ، جيئندو راڄپر، هوت خان جلباڻي، موليڏنو حاجي، مختيارآباد، سيال آباد ۽ سعيدپور شامل آهن. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب محرابپور تعلقي جي ڪل آبادي '''273,764''' هئي. ان ۾ '''138,457 مرد'''، '''135,289 عورتون''' ۽ '''18 خواجه سرا''' شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> ڪل آباديءَ مان '''190,469''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ '''83,295''' ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح تعلقي جي '''69.57 سيڪڙو''' آبادي ٻهراڙيءَ ۽ '''30.43 سيڪڙو''' شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ '''محرابپور تعلقي جي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#2e7d32;color:white;" | زمرو ! style="background:#388e3c;color:white;" | آبادي ! style="background:#43a047;color:white;" | سيڪڙو |- | ڪل | '''273,764''' | 100٪ |- | مرد | 138,457 | 50.57٪ |- | عورتون | 135,289 | 49.42٪ |- | خواجه سرا | 18 | 0.01٪ کان گهٽ |- | ٻهراڙي | 190,469 | 69.57٪ |- | شهري | 83,295 | 30.43٪ |} === آباديءَ ۾ واڌ === موجوده تعلقي جي حدن مطابق 1998ع جي تقابلي آبادي '''155,345''' ڄاڻائي وئي آهي. 2017ع ۾ آبادي '''246,649''' ۽ 2023ع ۾ '''273,764''' ٿي وئي.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''محرابپور تعلقي جي آباديءَ ۾ تبديلي''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | آبادي |- | 1998ع* | 155,345 |- | 2017ع | 246,649 |- | '''2023ع''' | '''273,764''' |} <small>* محرابپور تعلقو 2005ع ۾ قائم ٿيو، تنهنڪري 1998ع وارو انگ موجوده/بعد واري انتظامي حدن جي بنياد تي تقابلي انگ آهي.</small> 2017ع کان 2023ع تائين تعلقي جي سالياني اوسط آبادي واڌ جي شرح '''1.76 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻوليون == [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] محرابپور تعلقي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سنڌي ڳالهائيندڙ تعلقي جي آباديءَ جو چار پنجون حصي کان وڌيڪ هئا.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = محرابپور تعلقي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value1 = 82.54 | color1 = green | label2 = [[اردو]] | value2 = 7.23 | color2 = blue | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 6.83 | color3 = orange | label4 = ٻيون | value4 = 3.40 | color4 = grey }} {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''مادري ٻوليون، 2023ع''' ! style="background:#ef6c00;color:white;" | ٻولي ! style="background:#f57c00;color:white;" | ڳالهائيندڙ ! style="background:#fb8c00;color:white;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | 225,796 | 82.54٪ |- | [[اردو]] | 19,776 | 7.23٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 18,684 | 6.83٪ |- | ٻيون | 9,311 | 3.40٪ |} <ref name="PBSLanguage"/> == مذهب == تعلقي جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] سان تعلق رکي ٿي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شماري ٿيل آباديءَ مان '''266,590''' ماڻهو مسلمان درج ڪيا ويا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> تعلقي ۾ هندو برادري سميت مذهبي اقليتون پڻ رهن ٿيون. ساڳئي آدمشماريءَ ۾ 4,871 ماڻهو هندو جاتي ۽ 1,432 ماڻهو شيڊولڊ ڪاسٽ واري زمري ۾ درج ڪيا ويا.<ref name="PBSReligion"/> == تعليم == محرابپور تعلقي ۾ پرائمري کان هائير سيڪنڊري سطح تائين سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي 2016–17ع واري تعليمي پروفائيل موجب تعلقي ۾ '''304 سرڪاري تعليمي ادارا''' هئا، جن ۾ '''37,105 شاگرد''' داخل هئا ۽ '''1,171 استاد''' ڪم ڪندا هئا.<ref name="EducationProfile">{{cite web |title=District Profile Naushahro Feroze 2016–17 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/SEP2016-17/Naushero%20Feroze%20Profile.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> داخل شاگردن مان 23,614 ڇوڪرا ۽ 13,491 ڇوڪريون هيون، جڏهن تہ استادن ۾ 836 مرد ۽ 335 عورتون شامل هيون.<ref name="EducationProfile"/> == معيشت == محرابپور تعلقي جي معيشت جو بنيادي دارومدار [[زراعت]]، زرعي واپار، چوپايو مال، ننڍي ڪاروبار ۽ خدمتن تي آهي. تعلقي جي ٻهراڙيءَ واري وڏي آبادي سڌي يا اڻ سڌي طرح زرعي معيشت سان لاڳاپيل آهي. علائقي ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، ڪمند، چانور، مڪئي ۽ مختلف ڀاڄين سميت ڪيترائي فصل پوکيا وڃن ٿا. آبپاشيءَ لاءِ واهن ۽ شاخن جو نظام زرعي پيداوار ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو. [[محرابپور]] تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز آهي، جڏهن تہ [[هالاڻي]]، [[بهلاڻي]] ۽ [[ڪوٽڙي ڪبير]] پڻ مقامي واپار ۽ زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جا مرڪز آهن. == آمدرفت == محرابپور تعلقو روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان سنڌ جي وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. [[قومي شاهراهه 5]] تعلقي جي اوڀرئين حصي مان گذري ٿي، جڏهن تہ محرابپور شهر قومي شاهراهه سان رابطا رستن وسيلي ڳنڍيل آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين محرابپور مان گذري ٿي. [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] علائقي جي اهم ريلوي اسٽيشن آهي ۽ تاريخي طور شهر جي واپاري ۽ شهري واڌ ۾ ريلوي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. == 2007ع جو محرابپور ريل حادثو == {{Main|محرابپور ريل حادثو}} 19 ڊسمبر 2007ع تي محرابپور جي ويجهو ڪراچي کان لاهور ويندڙ مسافر ريل گاڏي پٽڙي تان لهي وئي. حادثو محرابپور کان لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر ڏکڻ طرف پيش آيو ۽ درجنين ماڻهو مارجي ويا، جڏهن تہ ڪيترائي زخمي ٿيا. هي حادثو پاڪستان جي 21هين صديءَ جي وڏن ريلوي حادثن مان هڪ هو ۽ محرابپور جو نالو ملڪي ۽ عالمي خبرن ۾ نمايان ٿيو. == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | مقدار |- | قيام | 2005ع |- | صدر مقام | [[محرابپور]] |- | ايراضي | 361 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي، 2023ع | '''273,764''' |- | مرد | 138,457 |- | عورتون | 135,289 |- | ٻهراڙي آبادي | 190,469 |- | شهري آبادي | 83,295 |- | شهري آباديءَ جو حصو | 30.43٪ |- | آباديءَ جي گهاٽائي | 758.35 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | 2017ع جي آبادي | 246,649 |- | 2017–2023ع سالياني واڌ | 1.76٪ |- | سڀ کان وڏو شهر | [[محرابپور]] — 57,978 |- | ٻيو وڏو شهر | [[هالاڻي]] — 25,317 |- | مکيه مادري ٻولي | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |} == پڻ ڏسو == * [[محرابپور]] * [[هالاڻي]] * [[ڪوٽڙي ڪبير]] * [[بهلاڻي]] * [[نوشهروفيروز ضلعو]] * [[ڪنڊيارو تعلقو]] * [[ڀريا تعلقو]] * [[مورو تعلقو]] * [[نوشهروفيروز تعلقو]] * [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] * [[سنڌ جا تعلقا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2017 }} * {{cite web |title=Population and Housing Census 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} {{نوشهروفيروز ضلعو}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:محرابپور تعلقو]] [[زمرو:نوشهروفيروز ضلعو]] [[زمرو:نوشهروفيروز ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] [[زمرو:2005ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] t3zfamfwkn8zig0tioeo8g47jgkdri9 0 30309 413078 390688 2026-09-18T00:13:58Z Intisar Ali 8681 413078 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Awaran District}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ آواران ضلعي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = تعلقا | blank_info_sec1 = 3 }} '''آواران ضلعو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Awaran District}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. هي پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان انتهائي گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جڏهن تہ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران جو موجوده ضلعو 11 نومبر 1992ع تي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اتر اولهه طرف [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ [[واشڪ ضلعو|واشڪ]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف '''سياهان جبلن''' جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ ۾ قدرتي حد جو ڪم ڪري ٿو.<ref name="PPAF"/> [[File:Awaran District Balochistan.jpg|thumb|آواران ضلعي جو جبلائي منظر.]] ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالن جا نظام شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت ٻنهي تي اثرانداز ٿيندڙ اهم جاگرافيائي عنصر آهي. == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. ضلعي ۾ سڄي سال مٽيءَ وارا طوفان اچي سگهن ٿا، جيڪي خاص طور جون کان سيپٽمبر تائين وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا.<ref name="PPAF"/> برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب زراعت جو وڏو حصو پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي دارومدار رکي ٿو. == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور [[بلوچستان]] جي مڪران، جهالاوان ۽ لسٻيلي سان لاڳاپيل علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران انتظامي طور [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ موجب آواران جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو. 11 نومبر 1992ع تي خضدار ضلعي مان علائقو الڳ ڪري آواران کي هڪ جدا ضلعو بڻايو ويو.<ref name="BHC"/> آواران جي موجوده ضلعي حدن جي قيام سان هن وسيع ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ٿي. [[آواران]] کي ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم علائقا آهن. ضلعي کي ٽن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="PPAF"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | انگريزي نالو |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | Awaran |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[جهائو تعلقو]] | Jhal Jhao |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[مشڪي تعلقو]] | Mashkai |} مختلف دورن جي انتظامي رڪارڊ ۾ يونين ڪائونسلن جي انگ ۽ حدن ۾ تبديليون ملن ٿيون؛ تنهنڪري پراڻن ضلعي پروفائيلن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي ترتيب موجوده انتظامي حدن سان لازمي طور هڪجهڙي ناهي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023"/> ان مان '''132,122''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ لڳ ڀڳ '''46,836''' ماڻهو شهري آبادين ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح ضلعي جي لڳ ڀڳ 73.8 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.2 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي آبادي '''121,821''' هئي ۽ ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي صرف 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جي آبادي''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | مردم شماري ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | آباديءَ جي گهاٽائي |- | style="background:#e3f2fd;" | 2017ع | 121,821 | 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#e8f5e9;" | '''2023ع''' | '''178,958''' | لڳ ڀڳ '''6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |} 2023ع ۾ آواران ۽ چاغي، بلوچستان جي سڀ کان گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي وارن ضلعن ۾ شامل هئا؛ ٻنهي ۾ گهاٽائي لڳ ڀڳ 6 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Key Findings Report – Population and Housing Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي 2023ع ! style="background:#2e7d32;color:white;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.8% |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.2% |- ! ڪل ! 178,958 ! 100% |} == ٻوليون == ضلعي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] سڀ کان نمايان مقامي ٻولي آهي. علائقي جي سماجي ۽ ثقافتي سڃاڻپ وڏي حد تائين بلوچي ٻولي ۽ بلوچ قبائلي روايتن سان ڳنڍيل آهي. == مذهب == 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي 178,958 رهواسين مان '''177,173 مسلمان''' هئا. ان کان سواءِ عيسائي، هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ ننڍيون آباديون پڻ موجود هيون.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Key Findings Report – Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ جي تعليمي انگن موجب آواران ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگي بلوچستان جي مجموعي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي. ڳوٺاڻن علائقن بابت آدمشماري جي تفصيلي جدول ۾ خواندگي 33.2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 41.4 سيڪڙو ۽ عورتن جي 24.7 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، آمدرفت جون مشڪلاتون ۽ آباديءَ جي گهٽ گهاٽائي تعليم سميت بنيادي خدمتن جي فراهمي لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، چوپايو مال پالڻ ۽ ننڍي پيماني جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. پاڻيءَ جي محدود وسيلن سبب زرعي سرگرميون ماٿرين ۽ انهن هنڌن تي وڌيڪ مرڪوز آهن جتي زميني يا برساتي پاڻي دستياب آهي. ضلعي جي مختلف حصن ۾ ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيا خوراڪي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ باغباني پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي. کجور سميت مختلف ميون جي پيداوار ڪجهه علائقن ۾ اهميت رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ رڍن، ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي پالنا پڻ اهم روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي. == آمدرفت ۽ مواصلات == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊ نيٽ ورڪ سبب ضلعي جي ڪيترن علائقن تائين رسائي تاريخي طور ڏکي رهي آهي. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[لسٻيلو]]، [[ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. مقامي سطح تي آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم آمدرفت ۽ انتظامي مرڪز آهن. == 2013ع جو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake shakemap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري بلوچستان زلزلي جو شدت وارو نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ انتهائي طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جي شدت '''7.7''' هئي ۽ ان جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر تي علائقي ۾ هڪ ٻيو طاقتور زلزلو آيو، جنهن جي شدت پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب 7.2 هئي. ٻنهي زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب زلزلي سبب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 زخمي''' ٿيا. آواران ضلعي جا آواران، مشڪي ۽ جهائو وارا علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل علائقن ۾ شامل هئا.<ref name="PDMAEarthquake"/> زلزلي سبب ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهرن ۽ ٻين عمارتن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو. آواران جي ڏورانهين جاگرافي ۽ مواصلاتي ڏکيائين امدادي سرگرمين کي پڻ متاثر ڪيو. == قدرتي خطرا == زلزلا آواران لاءِ اهم قدرتي خطرو آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت عربي، هندستاني ۽ يوريشيائي پليٽن جي پيچيده ٽيڪٽانڪي نظام کان متاثر آهي. 2013ع جو زلزلو يوريشيائي پليٽ اندر اوڀاري ترڇي حرڪت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> خشڪ آبهوا باوجود تيز برساتن دوران ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ پڻ ڳوٺاڻن آبادين، زراعت ۽ رستن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. == آباديءَ جا اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | ضلعي جو قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | آبادي | 178,958 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 73.8% |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 26.2% |- | style="background:#ede7f6;" | آباديءَ جي گهاٽائي | لڳ ڀڳ 6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | صدر مقام | [[آواران]] |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[جهائو تعلقو]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund}} * {{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | official_name = Awaran District | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان جو ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ مقام | coordinates = {{Coord|26|15|42|N|65|18|27|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران|آواران شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29,510 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 178,958 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 11 نومبر 1992<ref name="un">[http://un.org.pk/profiles/awaran.htm Awaran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |date=31 August 2011 }} UN profile. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = انجينئر عائشه زهري | leader_title1 = قومي اسيمبلي جو تڪ | leader_name1 = اين اي-270 (آواران-لسٻيلا) | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اسلم | leader_title3 = تعلقا | leader_name3 = 5 # [[آواران تعلقو]] # [[جهل جهائو تعلقو]] # [[ماشڪئي تعلقو]] # [[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] # [[گشڪور تعلقو]] | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = www.bdd.sdnpk.org/awaran.htm }} '''آواران ضلعو''' (اردو: ضلع آواران؛ بلوچي: آواران دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي جنھن جو صدر مقام [[آواران]] شھر آھي. ھن ضلعي جو قيام نومبر 1992ع ۾ ٿيو ھو ۽ ان کان اڳ ھي ضلعو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو تعلقو ھيو. آواران شھر جو پراڻو نالو ڪولوا ھيو. ھي ضلعو بلوچستان جو غريب ترين ضلعو سمجھيو ويندو آھي.<ref name="pdi6">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 6. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012}} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ھن ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھه ۾ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلا]]، اولھه ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪیچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر ۾ [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر ۾ [[خاران ضلعو|خاران]] جا ضلعا واقع آهن. ھن ضلعي جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي سال 2023ع جي آدمشماري مطابق 178,958 آهي.<ref name="پي بي ايس2">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> ==انتظامي ورهاست== اڳ ۾ ھي ضلعو ٻن تعلقن ۽ ھڪ سب تحصيل ۾ ورھايل ھيو.<ref name="gob">[http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 |date=1 June 2012 }} Government of Balochistan. Retrieved 24 July 2012</ref> هاڻي ضلعي کي انتظامي طور تي هيٺ ڏنل 5 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="gob2">{{cite web|url=http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|title=Awaran District|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|archive-date=1 June 2012|access-date=4 July 2023|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !<span id="Population">#</span> !<span id="Population">تعلقو !<small>ايراضي (چورس ڪلوميٽر)</small> !آبادي <small>(2023)</small> !<span id="Population"><small>گهاٽائي</small></span> !خواندگي جي شرح <small>(2023)</small> !يونين ڪائونسلون |- |1 |[[آواران تعلقو]] |13,075 |45,774 |3.50 |42.90% |آواران تيرتيگي |- |2 |[[گشڪور تعلقو]] |4,578 |31,462 |6.87 |36.34% |گشڪور |- |3 |[[جهل جهائو تعلقو|جھل جهائو تعلقو]] |6,381 |28,132 |4.41 |26.62% |ڪيمپ جھائو |- |4 |[[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] |3,058 |27,652 |9.04 |26.71% |ڪوراڪ |- |5 |[[ماشڪئي تعلقو]] |2,418 |45,938 |19.00 |41.21% |گجر نوڪجو پارور |} ضلعي ۾ ھيٺيون 8 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|title=Tehsils & Unions in the District of Awaran|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|archive-date=5 August 2012|access-date=4 July 2023}}</ref> # آواران يونين ڪائونسل # گشڪور يونين ڪائونسل # تيرتيگي يونين ڪاؤنسل # ڪيمپ جھائو يونين ڪائونسل # ڪوراڪ جاهو يونين ڪاؤنسل # گاجار يونين ڪاؤنسل # نوڪجو يونين ڪاؤنسل # پاروار يونين ڪاؤنسل ==آبادي== ھن ضلعي جي مختلف سالن ۾ آدمشماري ھيٺ ڏنل آهي: * 1981ع واري آدمشماري: 110,353<ref name="census">[https://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110912021345/http://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm |date=12 سيپٽمبر 2011 }} Population Census Organisation, Government of Pakistan. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> * 1998ع واري آدمشماري: 118,173<ref name="census"/><ref name="پي بي ايس">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> * 2017ع واري آدمشماري: 121,680<ref name="census"/> * 2023ع واري آدمشماري: 178,958 ھن ضلعي جي آبادي جو 98 سيڪڙي کان مٿي مسلمان آھن،<ref name="pdi4">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 4. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012 }} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ۽ اقليتن ۾ ذڪرين جو ھڪ قابل ذڪر گروه شامل آھي. ھن ضلعي جي مکيه قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سليماني ۽ قمبراڻي شامل آهن. ھتان جي %99.72 آبادي جي ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. ==معيشت== آواران ضلعي جي معيشيت زراعت تي مشتمل آهي. ھن کي کجين جو خيابان سڏيندا آهن. ھتان جي کجور جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 15 ھزار ٽن آھي. ان کان سواءِ ھتي بصر جي پوک پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿي جنھن جي سالياني پيداوار جو تخمينو 53 ھزار ٽن آھي. ڪڻڪ ۽ جَوَ مکيه [[ربيع]] وارا فصل آھن. [[خريف]] ۾ ھتي ميوا ۽ داليون پوکيون وينديون آهن. ==تعليم== [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] 2017 مطابق [[الف اعلان]] واري رپورٽ م پاڪستان جي 155 ضلعن ۾ آواران ضلعي جو درجو 137 ھون ھيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] o8hy3v0qny6l04o839ho9z502goc2q9 413079 413078 2026-09-18T00:27:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 413079 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ آواران ضلعي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = تعلقا | blank_info_sec1 = 3 }} '''آواران ضلعو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Awaran District}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. هي پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان انتهائي گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جڏهن تہ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران جو موجوده ضلعو 11 نومبر 1992ع تي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اتر اولهه طرف [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ [[واشڪ ضلعو|واشڪ]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف '''سياهان جبلن''' جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ ۾ قدرتي حد جو ڪم ڪري ٿو.<ref name="PPAF"/> [[File:Awaran District Balochistan.jpg|thumb|آواران ضلعي جو جبلائي منظر.]] ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالن جا نظام شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت ٻنهي تي اثرانداز ٿيندڙ اهم جاگرافيائي عنصر آهي. == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. ضلعي ۾ سڄي سال مٽيءَ وارا طوفان اچي سگهن ٿا، جيڪي خاص طور جون کان سيپٽمبر تائين وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا.<ref name="PPAF"/> برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب زراعت جو وڏو حصو پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي دارومدار رکي ٿو. == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور [[بلوچستان]] جي مڪران، جهالاوان ۽ لسٻيلي سان لاڳاپيل علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران انتظامي طور [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ موجب آواران جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو. 11 نومبر 1992ع تي خضدار ضلعي مان علائقو الڳ ڪري آواران کي هڪ جدا ضلعو بڻايو ويو.<ref name="BHC"/> آواران جي موجوده ضلعي حدن جي قيام سان هن وسيع ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ٿي. [[آواران]] کي ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم علائقا آهن. ضلعي کي ٽن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="PPAF"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | انگريزي نالو |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | Awaran |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[جهائو تعلقو]] | Jhal Jhao |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[مشڪي تعلقو]] | Mashkai |} مختلف دورن جي انتظامي رڪارڊ ۾ يونين ڪائونسلن جي انگ ۽ حدن ۾ تبديليون ملن ٿيون؛ تنهنڪري پراڻن ضلعي پروفائيلن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي ترتيب موجوده انتظامي حدن سان لازمي طور هڪجهڙي ناهي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023"/> ان مان '''132,122''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ لڳ ڀڳ '''46,836''' ماڻهو شهري آبادين ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح ضلعي جي لڳ ڀڳ 73.8 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.2 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي آبادي '''121,821''' هئي ۽ ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي صرف 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جي آبادي''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | مردم شماري ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | آباديءَ جي گهاٽائي |- | style="background:#e3f2fd;" | 2017ع | 121,821 | 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#e8f5e9;" | '''2023ع''' | '''178,958''' | لڳ ڀڳ '''6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |} 2023ع ۾ آواران ۽ چاغي، بلوچستان جي سڀ کان گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي وارن ضلعن ۾ شامل هئا؛ ٻنهي ۾ گهاٽائي لڳ ڀڳ 6 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Key Findings Report – Population and Housing Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي 2023ع ! style="background:#2e7d32;color:white;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.8% |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.2% |- ! ڪل ! 178,958 ! 100% |} == ٻوليون == ضلعي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] سڀ کان نمايان مقامي ٻولي آهي. علائقي جي سماجي ۽ ثقافتي سڃاڻپ وڏي حد تائين بلوچي ٻولي ۽ بلوچ قبائلي روايتن سان ڳنڍيل آهي. == مذهب == 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي 178,958 رهواسين مان '''177,173 مسلمان''' هئا. ان کان سواءِ عيسائي، هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ ننڍيون آباديون پڻ موجود هيون.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Key Findings Report – Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ جي تعليمي انگن موجب آواران ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگي بلوچستان جي مجموعي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي. ڳوٺاڻن علائقن بابت آدمشماري جي تفصيلي جدول ۾ خواندگي 33.2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 41.4 سيڪڙو ۽ عورتن جي 24.7 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، آمدرفت جون مشڪلاتون ۽ آباديءَ جي گهٽ گهاٽائي تعليم سميت بنيادي خدمتن جي فراهمي لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، چوپايو مال پالڻ ۽ ننڍي پيماني جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. پاڻيءَ جي محدود وسيلن سبب زرعي سرگرميون ماٿرين ۽ انهن هنڌن تي وڌيڪ مرڪوز آهن جتي زميني يا برساتي پاڻي دستياب آهي. ضلعي جي مختلف حصن ۾ ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيا خوراڪي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ باغباني پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي. کجور سميت مختلف ميون جي پيداوار ڪجهه علائقن ۾ اهميت رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ رڍن، ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي پالنا پڻ اهم روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي. == آمدرفت ۽ مواصلات == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊ نيٽ ورڪ سبب ضلعي جي ڪيترن علائقن تائين رسائي تاريخي طور ڏکي رهي آهي. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[لسٻيلو]]، [[ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. مقامي سطح تي آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم آمدرفت ۽ انتظامي مرڪز آهن. == 2013ع جو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake shakemap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري بلوچستان زلزلي جو شدت وارو نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ انتهائي طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جي شدت '''7.7''' هئي ۽ ان جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر تي علائقي ۾ هڪ ٻيو طاقتور زلزلو آيو، جنهن جي شدت پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب 7.2 هئي. ٻنهي زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب زلزلي سبب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 زخمي''' ٿيا. آواران ضلعي جا آواران، مشڪي ۽ جهائو وارا علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل علائقن ۾ شامل هئا.<ref name="PDMAEarthquake"/> زلزلي سبب ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهرن ۽ ٻين عمارتن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو. آواران جي ڏورانهين جاگرافي ۽ مواصلاتي ڏکيائين امدادي سرگرمين کي پڻ متاثر ڪيو. == قدرتي خطرا == زلزلا آواران لاءِ اهم قدرتي خطرو آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت عربي، هندستاني ۽ يوريشيائي پليٽن جي پيچيده ٽيڪٽانڪي نظام کان متاثر آهي. 2013ع جو زلزلو يوريشيائي پليٽ اندر اوڀاري ترڇي حرڪت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> خشڪ آبهوا باوجود تيز برساتن دوران ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ پڻ ڳوٺاڻن آبادين، زراعت ۽ رستن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. == آباديءَ جا اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | ضلعي جو قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | آبادي | 178,958 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 73.8% |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 26.2% |- | style="background:#ede7f6;" | آباديءَ جي گهاٽائي | لڳ ڀڳ 6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | صدر مقام | [[آواران]] |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[جهائو تعلقو]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund}} * {{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | official_name = Awaran District | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان جو ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ مقام | coordinates = {{Coord|26|15|42|N|65|18|27|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران|آواران شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29,510 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 178,958 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 11 نومبر 1992<ref name="un">[http://un.org.pk/profiles/awaran.htm Awaran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |date=31 August 2011 }} UN profile. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = انجينئر عائشه زهري | leader_title1 = قومي اسيمبلي جو تڪ | leader_name1 = اين اي-270 (آواران-لسٻيلا) | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اسلم | leader_title3 = تعلقا | leader_name3 = 5 # [[آواران تعلقو]] # [[جهل جهائو تعلقو]] # [[ماشڪئي تعلقو]] # [[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] # [[گشڪور تعلقو]] | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = www.bdd.sdnpk.org/awaran.htm }} '''آواران ضلعو''' (اردو: ضلع آواران؛ بلوچي: آواران دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي جنھن جو صدر مقام [[آواران]] شھر آھي. ھن ضلعي جو قيام نومبر 1992ع ۾ ٿيو ھو ۽ ان کان اڳ ھي ضلعو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو تعلقو ھيو. آواران شھر جو پراڻو نالو ڪولوا ھيو. ھي ضلعو بلوچستان جو غريب ترين ضلعو سمجھيو ويندو آھي.<ref name="pdi6">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 6. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012}} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ھن ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھه ۾ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلا]]، اولھه ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪیچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر ۾ [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر ۾ [[خاران ضلعو|خاران]] جا ضلعا واقع آهن. ھن ضلعي جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي سال 2023ع جي آدمشماري مطابق 178,958 آهي.<ref name="پي بي ايس2">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> ==انتظامي ورهاست== اڳ ۾ ھي ضلعو ٻن تعلقن ۽ ھڪ سب تحصيل ۾ ورھايل ھيو.<ref name="gob">[http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 |date=1 June 2012 }} Government of Balochistan. Retrieved 24 July 2012</ref> هاڻي ضلعي کي انتظامي طور تي هيٺ ڏنل 5 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="gob2">{{cite web|url=http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|title=Awaran District|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|archive-date=1 June 2012|access-date=4 July 2023|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !<span id="Population">#</span> !<span id="Population">تعلقو !<small>ايراضي (چورس ڪلوميٽر)</small> !آبادي <small>(2023)</small> !<span id="Population"><small>گهاٽائي</small></span> !خواندگي جي شرح <small>(2023)</small> !يونين ڪائونسلون |- |1 |[[آواران تعلقو]] |13,075 |45,774 |3.50 |42.90% |آواران تيرتيگي |- |2 |[[گشڪور تعلقو]] |4,578 |31,462 |6.87 |36.34% |گشڪور |- |3 |[[جهل جهائو تعلقو|جھل جهائو تعلقو]] |6,381 |28,132 |4.41 |26.62% |ڪيمپ جھائو |- |4 |[[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] |3,058 |27,652 |9.04 |26.71% |ڪوراڪ |- |5 |[[ماشڪئي تعلقو]] |2,418 |45,938 |19.00 |41.21% |گجر نوڪجو پارور |} ضلعي ۾ ھيٺيون 8 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|title=Tehsils & Unions in the District of Awaran|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|archive-date=5 August 2012|access-date=4 July 2023}}</ref> # آواران يونين ڪائونسل # گشڪور يونين ڪائونسل # تيرتيگي يونين ڪاؤنسل # ڪيمپ جھائو يونين ڪائونسل # ڪوراڪ جاهو يونين ڪاؤنسل # گاجار يونين ڪاؤنسل # نوڪجو يونين ڪاؤنسل # پاروار يونين ڪاؤنسل ==آبادي== ھن ضلعي جي مختلف سالن ۾ آدمشماري ھيٺ ڏنل آهي: * 1981ع واري آدمشماري: 110,353<ref name="census">[https://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110912021345/http://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm |date=12 سيپٽمبر 2011 }} Population Census Organisation, Government of Pakistan. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> * 1998ع واري آدمشماري: 118,173<ref name="census"/><ref name="پي بي ايس">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> * 2017ع واري آدمشماري: 121,680<ref name="census"/> * 2023ع واري آدمشماري: 178,958 ھن ضلعي جي آبادي جو 98 سيڪڙي کان مٿي مسلمان آھن،<ref name="pdi4">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 4. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012 }} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ۽ اقليتن ۾ ذڪرين جو ھڪ قابل ذڪر گروه شامل آھي. ھن ضلعي جي مکيه قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سليماني ۽ قمبراڻي شامل آهن. ھتان جي %99.72 آبادي جي ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. ==معيشت== آواران ضلعي جي معيشيت زراعت تي مشتمل آهي. ھن کي کجين جو خيابان سڏيندا آهن. ھتان جي کجور جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 15 ھزار ٽن آھي. ان کان سواءِ ھتي بصر جي پوک پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿي جنھن جي سالياني پيداوار جو تخمينو 53 ھزار ٽن آھي. ڪڻڪ ۽ جَوَ مکيه [[ربيع]] وارا فصل آھن. [[خريف]] ۾ ھتي ميوا ۽ داليون پوکيون وينديون آهن. ==تعليم== [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] 2017 مطابق [[الف اعلان]] واري رپورٽ م پاڪستان جي 155 ضلعن ۾ آواران ضلعي جو درجو 137 ھون ھيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ac1rw3fg5kaik7yk7ld3faa07ij6xem 413080 413079 2026-09-18T00:28:52Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 413080 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ آواران ضلعي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = تعلقا | blank_info_sec1 = 3 }} '''آواران ضلعو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Awaran District}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. هي پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان انتهائي گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جڏهن تہ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران جو موجوده ضلعو 11 نومبر 1992ع تي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اتر اولهه طرف [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ [[واشڪ ضلعو|واشڪ]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف '''سياهان جبلن''' جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ ۾ قدرتي حد جو ڪم ڪري ٿو.<ref name="PPAF"/> [[File:Balochistan 3.jpg|thumb|[[آواران]] جي ويجهو بلوچستان جو خشڪ جبلائي ۽ ڳوٺاڻو منظر.]] [[File:Topographical Futures of Hingol National Park.jpg|thumb|[[هنگول نيشنل پارڪ]] جو جبلائي منظر؛ پارڪ جو هڪ حصو [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي.]] ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالن جا نظام شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت ٻنهي تي اثرانداز ٿيندڙ اهم جاگرافيائي عنصر آهي. == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. ضلعي ۾ سڄي سال مٽيءَ وارا طوفان اچي سگهن ٿا، جيڪي خاص طور جون کان سيپٽمبر تائين وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا.<ref name="PPAF"/> برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب زراعت جو وڏو حصو پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي دارومدار رکي ٿو. == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور [[بلوچستان]] جي مڪران، جهالاوان ۽ لسٻيلي سان لاڳاپيل علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران انتظامي طور [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ موجب آواران جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو. 11 نومبر 1992ع تي خضدار ضلعي مان علائقو الڳ ڪري آواران کي هڪ جدا ضلعو بڻايو ويو.<ref name="BHC"/> آواران جي موجوده ضلعي حدن جي قيام سان هن وسيع ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ٿي. [[آواران]] کي ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم علائقا آهن. ضلعي کي ٽن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="PPAF"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | انگريزي نالو |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | Awaran |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[جهائو تعلقو]] | Jhal Jhao |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[مشڪي تعلقو]] | Mashkai |} مختلف دورن جي انتظامي رڪارڊ ۾ يونين ڪائونسلن جي انگ ۽ حدن ۾ تبديليون ملن ٿيون؛ تنهنڪري پراڻن ضلعي پروفائيلن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي ترتيب موجوده انتظامي حدن سان لازمي طور هڪجهڙي ناهي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023"/> ان مان '''132,122''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ لڳ ڀڳ '''46,836''' ماڻهو شهري آبادين ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح ضلعي جي لڳ ڀڳ 73.8 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.2 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي آبادي '''121,821''' هئي ۽ ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي صرف 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جي آبادي''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | مردم شماري ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | آباديءَ جي گهاٽائي |- | style="background:#e3f2fd;" | 2017ع | 121,821 | 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#e8f5e9;" | '''2023ع''' | '''178,958''' | لڳ ڀڳ '''6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |} 2023ع ۾ آواران ۽ چاغي، بلوچستان جي سڀ کان گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي وارن ضلعن ۾ شامل هئا؛ ٻنهي ۾ گهاٽائي لڳ ڀڳ 6 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Key Findings Report – Population and Housing Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي 2023ع ! style="background:#2e7d32;color:white;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.8% |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.2% |- ! ڪل ! 178,958 ! 100% |} == ٻوليون == ضلعي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] سڀ کان نمايان مقامي ٻولي آهي. علائقي جي سماجي ۽ ثقافتي سڃاڻپ وڏي حد تائين بلوچي ٻولي ۽ بلوچ قبائلي روايتن سان ڳنڍيل آهي. == مذهب == 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي 178,958 رهواسين مان '''177,173 مسلمان''' هئا. ان کان سواءِ عيسائي، هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ ننڍيون آباديون پڻ موجود هيون.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Key Findings Report – Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ جي تعليمي انگن موجب آواران ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگي بلوچستان جي مجموعي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي. ڳوٺاڻن علائقن بابت آدمشماري جي تفصيلي جدول ۾ خواندگي 33.2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 41.4 سيڪڙو ۽ عورتن جي 24.7 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، آمدرفت جون مشڪلاتون ۽ آباديءَ جي گهٽ گهاٽائي تعليم سميت بنيادي خدمتن جي فراهمي لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، چوپايو مال پالڻ ۽ ننڍي پيماني جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. پاڻيءَ جي محدود وسيلن سبب زرعي سرگرميون ماٿرين ۽ انهن هنڌن تي وڌيڪ مرڪوز آهن جتي زميني يا برساتي پاڻي دستياب آهي. ضلعي جي مختلف حصن ۾ ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيا خوراڪي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ باغباني پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي. کجور سميت مختلف ميون جي پيداوار ڪجهه علائقن ۾ اهميت رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ رڍن، ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي پالنا پڻ اهم روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي. == آمدرفت ۽ مواصلات == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊ نيٽ ورڪ سبب ضلعي جي ڪيترن علائقن تائين رسائي تاريخي طور ڏکي رهي آهي. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[لسٻيلو]]، [[ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. مقامي سطح تي آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم آمدرفت ۽ انتظامي مرڪز آهن. == 2013ع جو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake shakemap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري بلوچستان زلزلي جو شدت وارو نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ انتهائي طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جي شدت '''7.7''' هئي ۽ ان جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر تي علائقي ۾ هڪ ٻيو طاقتور زلزلو آيو، جنهن جي شدت پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب 7.2 هئي. ٻنهي زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب زلزلي سبب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 زخمي''' ٿيا. آواران ضلعي جا آواران، مشڪي ۽ جهائو وارا علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل علائقن ۾ شامل هئا.<ref name="PDMAEarthquake"/> زلزلي سبب ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهرن ۽ ٻين عمارتن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو. آواران جي ڏورانهين جاگرافي ۽ مواصلاتي ڏکيائين امدادي سرگرمين کي پڻ متاثر ڪيو. == قدرتي خطرا == زلزلا آواران لاءِ اهم قدرتي خطرو آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت عربي، هندستاني ۽ يوريشيائي پليٽن جي پيچيده ٽيڪٽانڪي نظام کان متاثر آهي. 2013ع جو زلزلو يوريشيائي پليٽ اندر اوڀاري ترڇي حرڪت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> خشڪ آبهوا باوجود تيز برساتن دوران ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ پڻ ڳوٺاڻن آبادين، زراعت ۽ رستن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. == آباديءَ جا اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | ضلعي جو قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | آبادي | 178,958 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 73.8% |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 26.2% |- | style="background:#ede7f6;" | آباديءَ جي گهاٽائي | لڳ ڀڳ 6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | صدر مقام | [[آواران]] |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[جهائو تعلقو]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund}} * {{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | official_name = Awaran District | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان جو ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ مقام | coordinates = {{Coord|26|15|42|N|65|18|27|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران|آواران شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29,510 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 178,958 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 11 نومبر 1992<ref name="un">[http://un.org.pk/profiles/awaran.htm Awaran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |date=31 August 2011 }} UN profile. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = انجينئر عائشه زهري | leader_title1 = قومي اسيمبلي جو تڪ | leader_name1 = اين اي-270 (آواران-لسٻيلا) | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اسلم | leader_title3 = تعلقا | leader_name3 = 5 # [[آواران تعلقو]] # [[جهل جهائو تعلقو]] # [[ماشڪئي تعلقو]] # [[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] # [[گشڪور تعلقو]] | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = www.bdd.sdnpk.org/awaran.htm }} '''آواران ضلعو''' (اردو: ضلع آواران؛ بلوچي: آواران دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي جنھن جو صدر مقام [[آواران]] شھر آھي. ھن ضلعي جو قيام نومبر 1992ع ۾ ٿيو ھو ۽ ان کان اڳ ھي ضلعو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو تعلقو ھيو. آواران شھر جو پراڻو نالو ڪولوا ھيو. ھي ضلعو بلوچستان جو غريب ترين ضلعو سمجھيو ويندو آھي.<ref name="pdi6">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 6. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012}} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ھن ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھه ۾ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلا]]، اولھه ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪیچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر ۾ [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر ۾ [[خاران ضلعو|خاران]] جا ضلعا واقع آهن. ھن ضلعي جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي سال 2023ع جي آدمشماري مطابق 178,958 آهي.<ref name="پي بي ايس2">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> ==انتظامي ورهاست== اڳ ۾ ھي ضلعو ٻن تعلقن ۽ ھڪ سب تحصيل ۾ ورھايل ھيو.<ref name="gob">[http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 |date=1 June 2012 }} Government of Balochistan. Retrieved 24 July 2012</ref> هاڻي ضلعي کي انتظامي طور تي هيٺ ڏنل 5 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="gob2">{{cite web|url=http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|title=Awaran District|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|archive-date=1 June 2012|access-date=4 July 2023|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !<span id="Population">#</span> !<span id="Population">تعلقو !<small>ايراضي (چورس ڪلوميٽر)</small> !آبادي <small>(2023)</small> !<span id="Population"><small>گهاٽائي</small></span> !خواندگي جي شرح <small>(2023)</small> !يونين ڪائونسلون |- |1 |[[آواران تعلقو]] |13,075 |45,774 |3.50 |42.90% |آواران تيرتيگي |- |2 |[[گشڪور تعلقو]] |4,578 |31,462 |6.87 |36.34% |گشڪور |- |3 |[[جهل جهائو تعلقو|جھل جهائو تعلقو]] |6,381 |28,132 |4.41 |26.62% |ڪيمپ جھائو |- |4 |[[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] |3,058 |27,652 |9.04 |26.71% |ڪوراڪ |- |5 |[[ماشڪئي تعلقو]] |2,418 |45,938 |19.00 |41.21% |گجر نوڪجو پارور |} ضلعي ۾ ھيٺيون 8 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|title=Tehsils & Unions in the District of Awaran|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|archive-date=5 August 2012|access-date=4 July 2023}}</ref> # آواران يونين ڪائونسل # گشڪور يونين ڪائونسل # تيرتيگي يونين ڪاؤنسل # ڪيمپ جھائو يونين ڪائونسل # ڪوراڪ جاهو يونين ڪاؤنسل # گاجار يونين ڪاؤنسل # نوڪجو يونين ڪاؤنسل # پاروار يونين ڪاؤنسل ==آبادي== ھن ضلعي جي مختلف سالن ۾ آدمشماري ھيٺ ڏنل آهي: * 1981ع واري آدمشماري: 110,353<ref name="census">[https://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110912021345/http://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm |date=12 سيپٽمبر 2011 }} Population Census Organisation, Government of Pakistan. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> * 1998ع واري آدمشماري: 118,173<ref name="census"/><ref name="پي بي ايس">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> * 2017ع واري آدمشماري: 121,680<ref name="census"/> * 2023ع واري آدمشماري: 178,958 ھن ضلعي جي آبادي جو 98 سيڪڙي کان مٿي مسلمان آھن،<ref name="pdi4">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 4. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012 }} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ۽ اقليتن ۾ ذڪرين جو ھڪ قابل ذڪر گروه شامل آھي. ھن ضلعي جي مکيه قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سليماني ۽ قمبراڻي شامل آهن. ھتان جي %99.72 آبادي جي ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. ==معيشت== آواران ضلعي جي معيشيت زراعت تي مشتمل آهي. ھن کي کجين جو خيابان سڏيندا آهن. ھتان جي کجور جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 15 ھزار ٽن آھي. ان کان سواءِ ھتي بصر جي پوک پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿي جنھن جي سالياني پيداوار جو تخمينو 53 ھزار ٽن آھي. ڪڻڪ ۽ جَوَ مکيه [[ربيع]] وارا فصل آھن. [[خريف]] ۾ ھتي ميوا ۽ داليون پوکيون وينديون آهن. ==تعليم== [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] 2017 مطابق [[الف اعلان]] واري رپورٽ م پاڪستان جي 155 ضلعن ۾ آواران ضلعي جو درجو 137 ھون ھيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] n0isnpd1onpjl50r5o5wb5kgqleapxb 413081 413080 2026-09-18T00:30:33Z Intisar Ali 8681 /* 2013ع جو زلزلو */ 413081 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ آواران ضلعي جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = تعلقا | blank_info_sec1 = 3 }} '''آواران ضلعو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Awaran District}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. هي پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان انتهائي گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جڏهن تہ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران جو موجوده ضلعو 11 نومبر 1992ع تي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اتر اولهه طرف [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ۽ [[واشڪ ضلعو|واشڪ]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف '''سياهان جبلن''' جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ ۾ قدرتي حد جو ڪم ڪري ٿو.<ref name="PPAF"/> [[File:Balochistan 3.jpg|thumb|[[آواران]] جي ويجهو بلوچستان جو خشڪ جبلائي ۽ ڳوٺاڻو منظر.]] [[File:Topographical Futures of Hingol National Park.jpg|thumb|[[هنگول نيشنل پارڪ]] جو جبلائي منظر؛ پارڪ جو هڪ حصو [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي.]] ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالن جا نظام شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت ٻنهي تي اثرانداز ٿيندڙ اهم جاگرافيائي عنصر آهي. == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. ضلعي ۾ سڄي سال مٽيءَ وارا طوفان اچي سگهن ٿا، جيڪي خاص طور جون کان سيپٽمبر تائين وڌيڪ شديد ٿي سگهن ٿا.<ref name="PPAF"/> برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب زراعت جو وڏو حصو پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي دارومدار رکي ٿو. == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور [[بلوچستان]] جي مڪران، جهالاوان ۽ لسٻيلي سان لاڳاپيل علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران انتظامي طور [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ موجب آواران جو پراڻو نالو '''ڪولوا''' هو. 11 نومبر 1992ع تي خضدار ضلعي مان علائقو الڳ ڪري آواران کي هڪ جدا ضلعو بڻايو ويو.<ref name="BHC"/> آواران جي موجوده ضلعي حدن جي قيام سان هن وسيع ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ٿي. [[آواران]] کي ضلعي جو صدر مقام بڻايو ويو. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو انتظامي صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم علائقا آهن. ضلعي کي ٽن تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="PPAF"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | انگريزي نالو |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | Awaran |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[جهائو تعلقو]] | Jhal Jhao |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[مشڪي تعلقو]] | Mashkai |} مختلف دورن جي انتظامي رڪارڊ ۾ يونين ڪائونسلن جي انگ ۽ حدن ۾ تبديليون ملن ٿيون؛ تنهنڪري پراڻن ضلعي پروفائيلن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن جي ترتيب موجوده انتظامي حدن سان لازمي طور هڪجهڙي ناهي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023"/> ان مان '''132,122''' ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ لڳ ڀڳ '''46,836''' ماڻهو شهري آبادين ۾ رهندا هئا. اهڙيءَ طرح ضلعي جي لڳ ڀڳ 73.8 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.2 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندڙ هئي.<ref name="PBS2023"/> 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي آبادي '''121,821''' هئي ۽ ان وقت آباديءَ جي گهاٽائي صرف 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جي آبادي''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | مردم شماري ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | آباديءَ جي گهاٽائي |- | style="background:#e3f2fd;" | 2017ع | 121,821 | 4.13 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#e8f5e9;" | '''2023ع''' | '''178,958''' | لڳ ڀڳ '''6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |} 2023ع ۾ آواران ۽ چاغي، بلوچستان جي سڀ کان گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي وارن ضلعن ۾ شامل هئا؛ ٻنهي ۾ گهاٽائي لڳ ڀڳ 6 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |title=Key Findings Report – Population and Housing Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي 2023ع ! style="background:#2e7d32;color:white;" | لڳ ڀڳ سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.8% |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.2% |- ! ڪل ! 178,958 ! 100% |} == ٻوليون == ضلعي ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] سڀ کان نمايان مقامي ٻولي آهي. علائقي جي سماجي ۽ ثقافتي سڃاڻپ وڏي حد تائين بلوچي ٻولي ۽ بلوچ قبائلي روايتن سان ڳنڍيل آهي. == مذهب == 2023ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي 178,958 رهواسين مان '''177,173 مسلمان''' هئا. ان کان سواءِ عيسائي، هندو ۽ ٻين مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ ننڍيون آباديون پڻ موجود هيون.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Key Findings Report – Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Key_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ جي تعليمي انگن موجب آواران ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آباديءَ جي خواندگي بلوچستان جي مجموعي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي. ڳوٺاڻن علائقن بابت آدمشماري جي تفصيلي جدول ۾ خواندگي 33.2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 41.4 سيڪڙو ۽ عورتن جي 24.7 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Table 32 – Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census 2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_32_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، آمدرفت جون مشڪلاتون ۽ آباديءَ جي گهٽ گهاٽائي تعليم سميت بنيادي خدمتن جي فراهمي لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، چوپايو مال پالڻ ۽ ننڍي پيماني جي مقامي واپار تي ٻڌل آهي. پاڻيءَ جي محدود وسيلن سبب زرعي سرگرميون ماٿرين ۽ انهن هنڌن تي وڌيڪ مرڪوز آهن جتي زميني يا برساتي پاڻي دستياب آهي. ضلعي جي مختلف حصن ۾ ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيا خوراڪي فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ باغباني پڻ مقامي معيشت جو حصو آهي. کجور سميت مختلف ميون جي پيداوار ڪجهه علائقن ۾ اهميت رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ رڍن، ٻڪرين ۽ ٻين چوپائي مال جي پالنا پڻ اهم روزگار ۽ آمدنيءَ جو ذريعو آهي. == آمدرفت ۽ مواصلات == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊ نيٽ ورڪ سبب ضلعي جي ڪيترن علائقن تائين رسائي تاريخي طور ڏکي رهي آهي. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[لسٻيلو]]، [[ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. مقامي سطح تي آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم آمدرفت ۽ انتظامي مرڪز آهن. == 2013ع جو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake ShakeMap.png|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت جو نقشو؛ زلزلي جي شدت 7.7 هئي ۽ ان جو مرڪز [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو هو.]] [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ انتهائي طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جي شدت '''7.7''' هئي ۽ ان جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر تي علائقي ۾ هڪ ٻيو طاقتور زلزلو آيو، جنهن جي شدت پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب 7.2 هئي. ٻنهي زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> پي ڊي ايم اي بلوچستان موجب زلزلي سبب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 زخمي''' ٿيا. آواران ضلعي جا آواران، مشڪي ۽ جهائو وارا علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل علائقن ۾ شامل هئا.<ref name="PDMAEarthquake"/> زلزلي سبب ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهرن ۽ ٻين عمارتن کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو. آواران جي ڏورانهين جاگرافي ۽ مواصلاتي ڏکيائين امدادي سرگرمين کي پڻ متاثر ڪيو. == قدرتي خطرا == زلزلا آواران لاءِ اهم قدرتي خطرو آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت عربي، هندستاني ۽ يوريشيائي پليٽن جي پيچيده ٽيڪٽانڪي نظام کان متاثر آهي. 2013ع جو زلزلو يوريشيائي پليٽ اندر اوڀاري ترڇي حرڪت سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> خشڪ آبهوا باوجود تيز برساتن دوران ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ پڻ ڳوٺاڻن آبادين، زراعت ۽ رستن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. == آباديءَ جا اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | ضلعي جو قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | آبادي | 178,958 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#ede7f6;" | ٻهراڙي آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 73.8% |- | style="background:#f3e5f5;" | شهري آباديءَ جو حصو | لڳ ڀڳ 26.2% |- | style="background:#ede7f6;" | آباديءَ جي گهاٽائي | لڳ ڀڳ 6.1 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#f3e5f5;" | صدر مقام | [[آواران]] |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[جهائو تعلقو]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund}} * {{cite web |title=Provincial Census Report Balochistan 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/census_reports/pcr_balochistan.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | official_name = Awaran District | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان جو ضلعو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = قلات ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ مقام | coordinates = {{Coord|26|15|42|N|65|18|27|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران|آواران شھر]] | government_footnotes = | leader_party = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 29,510 | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29}}</ref> | population_total = 178,958 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 11 نومبر 1992<ref name="un">[http://un.org.pk/profiles/awaran.htm Awaran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |date=31 August 2011 }} UN profile. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = انجينئر عائشه زهري | leader_title1 = قومي اسيمبلي جو تڪ | leader_name1 = اين اي-270 (آواران-لسٻيلا) | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد اسلم | leader_title3 = تعلقا | leader_name3 = 5 # [[آواران تعلقو]] # [[جهل جهائو تعلقو]] # [[ماشڪئي تعلقو]] # [[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] # [[گشڪور تعلقو]] | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | website = www.bdd.sdnpk.org/awaran.htm }} '''آواران ضلعو''' (اردو: ضلع آواران؛ بلوچي: آواران دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي جنھن جو صدر مقام [[آواران]] شھر آھي. ھن ضلعي جو قيام نومبر 1992ع ۾ ٿيو ھو ۽ ان کان اڳ ھي ضلعو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو تعلقو ھيو. آواران شھر جو پراڻو نالو ڪولوا ھيو. ھي ضلعو بلوچستان جو غريب ترين ضلعو سمجھيو ويندو آھي.<ref name="pdi6">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 6. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012}} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ھن ضلعي جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولھه ۾ [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلا]]، اولھه ۾ [[ڪيچ ضلعو|ڪیچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر ۾ [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر ۾ [[خاران ضلعو|خاران]] جا ضلعا واقع آهن. ھن ضلعي جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي سال 2023ع جي آدمشماري مطابق 178,958 آهي.<ref name="پي بي ايس2">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> ==انتظامي ورهاست== اڳ ۾ ھي ضلعو ٻن تعلقن ۽ ھڪ سب تحصيل ۾ ورھايل ھيو.<ref name="gob">[http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098 |date=1 June 2012 }} Government of Balochistan. Retrieved 24 July 2012</ref> هاڻي ضلعي کي انتظامي طور تي هيٺ ڏنل 5 تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي:<ref name="gob2">{{cite web|url=http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|title=Awaran District|website=Government of Balochistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601054954/http://www.balochistan.gov.pk/index.php?option=com_content&task=view&id=812&Itemid=1098|archive-date=1 June 2012|access-date=4 July 2023|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !<span id="Population">#</span> !<span id="Population">تعلقو !<small>ايراضي (چورس ڪلوميٽر)</small> !آبادي <small>(2023)</small> !<span id="Population"><small>گهاٽائي</small></span> !خواندگي جي شرح <small>(2023)</small> !يونين ڪائونسلون |- |1 |[[آواران تعلقو]] |13,075 |45,774 |3.50 |42.90% |آواران تيرتيگي |- |2 |[[گشڪور تعلقو]] |4,578 |31,462 |6.87 |36.34% |گشڪور |- |3 |[[جهل جهائو تعلقو|جھل جهائو تعلقو]] |6,381 |28,132 |4.41 |26.62% |ڪيمپ جھائو |- |4 |[[ڪوراڪ جاهو تعلقو]] |3,058 |27,652 |9.04 |26.71% |ڪوراڪ |- |5 |[[ماشڪئي تعلقو]] |2,418 |45,938 |19.00 |41.21% |گجر نوڪجو پارور |} ضلعي ۾ ھيٺيون 8 يونين ڪاؤنسلون واقع آھن:<ref name="NRB2">{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|title=Tehsils & Unions in the District of Awaran|website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran|archive-date=5 August 2012|access-date=4 July 2023}}</ref> # آواران يونين ڪائونسل # گشڪور يونين ڪائونسل # تيرتيگي يونين ڪاؤنسل # ڪيمپ جھائو يونين ڪائونسل # ڪوراڪ جاهو يونين ڪاؤنسل # گاجار يونين ڪاؤنسل # نوڪجو يونين ڪاؤنسل # پاروار يونين ڪاؤنسل ==آبادي== ھن ضلعي جي مختلف سالن ۾ آدمشماري ھيٺ ڏنل آهي: * 1981ع واري آدمشماري: 110,353<ref name="census">[https://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm Awaran District] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110912021345/http://www.census.gov.pk/BALOCHISTAN/AWARAN.htm |date=12 سيپٽمبر 2011 }} Population Census Organisation, Government of Pakistan. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> * 1998ع واري آدمشماري: 118,173<ref name="census"/><ref name="پي بي ايس">[ https://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran] www.pbs.gov.pk/content/district-glance-awaran</ref> * 2017ع واري آدمشماري: 121,680<ref name="census"/> * 2023ع واري آدمشماري: 178,958 ھن ضلعي جي آبادي جو 98 سيڪڙي کان مٿي مسلمان آھن،<ref name="pdi4">[http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District,%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf Awaran District Balochistan Flood Assessment p. 4. July 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311205654/http://www.pdi.org.pk/reports/PDI%20Awaran%20District%2C%20Balochistan%20Flood%20Assessment%20Report.pdf |date=11 March 2012 }} PDI, Khuzdar. Retrieved 6 سيپٽمبر 2010.</ref> ۽ اقليتن ۾ ذڪرين جو ھڪ قابل ذڪر گروه شامل آھي. ھن ضلعي جي مکيه قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سليماني ۽ قمبراڻي شامل آهن. ھتان جي %99.72 آبادي جي ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. ==معيشت== آواران ضلعي جي معيشيت زراعت تي مشتمل آهي. ھن کي کجين جو خيابان سڏيندا آهن. ھتان جي کجور جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 15 ھزار ٽن آھي. ان کان سواءِ ھتي بصر جي پوک پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿي جنھن جي سالياني پيداوار جو تخمينو 53 ھزار ٽن آھي. ڪڻڪ ۽ جَوَ مکيه [[ربيع]] وارا فصل آھن. [[خريف]] ۾ ھتي ميوا ۽ داليون پوکيون وينديون آهن. ==تعليم== [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] 2017 مطابق [[الف اعلان]] واري رپورٽ م پاڪستان جي 155 ضلعن ۾ آواران ضلعي جو درجو 137 ھون ھيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] 3kbopa66r1sx2pwe4b6rokkoeu5j5o9 413082 413081 2026-09-18T00:34:37Z Intisar Ali 8681 413082 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | coordinates = {{Coord|26|10|N|65|30|E|display=inline,title|region:PK_type:adm2nd}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لسٻيلو ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع<ref name="un">{{cite web |url=http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |title=Awaran District - A District Profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |archive-date=31 August 2011 |publisher=United Nations and Balochistan Bureau of Statistics }}</ref> | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics2_title1 = خواندگي | demographics2_info1 = 36.34٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 5 }} '''آواران ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعو هن وقت [[لسٻيلو ڊويزن]] جو حصو آهي. آواران پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران کي 11 نومبر 1992ع تي الڳ ضلعو بڻايو ويو؛ ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو.<ref name="un"/> تاريخي طور هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، خشڪ، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023"/> ضلعي جي ڏکڻ طرف [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]]، اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر اولهه طرف [[واشڪ ضلعو|واشڪ]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف سياهان جبلن جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ واري قدرتي حد جو حصو بڻجي ٿو.<ref name="PPAF"/> ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالا شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت تي اثرانداز ٿيندڙ اهم قدرتي عنصر آهي. [[File:Topographical Futures of Hingol National Park.jpg|thumb|[[هنگول نيشنل پارڪ]] جو جبلائي منظر؛ پارڪ جو هڪ حصو [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي.]] == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي خشڪ کان نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب مقامي زراعت پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي گهڻو دارومدار رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور ڏکڻ بلوچستان جي مختلف سياسي ۽ قبائلي علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو استعمال ٿيندو هو.<ref name="BHC"/> 11 نومبر 1992ع تي آواران کي خضدار کان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو.<ref name="un"/> [[آواران]] شهر کي نئين ضلعي جو انتظامي صدر مقام بڻايو ويو. ضلعي جي قيام جو مقصد هن وسيع، گهٽ آباديءَ واري ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ڪرڻ هو. انتظامي حدن ۽ تعلقن جي جوڙجڪ ۾ پوءِ وقت سان تبديليون پڻ آيون آهن. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] آهي. موجوده آدمشماريءَ جي انتظامي ورهاست موجب ضلعو پنجن تعلقن ۾ ورهايل آهي.<ref name="PBSAdmin">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا، 2023ع''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | ايراضي<br /><small>چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | آبادي ! style="background:#00695c;color:white;" | گهاٽائي<br /><small>ماڻهو في چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | 13,075 | 45,774 | 3.50 | 42.90٪ |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[گشڪور تعلقو]] | 4,578 | 31,462 | 6.87 | 36.34٪ |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[جهل جهائو تعلقو]] | 6,381 | 28,132 | 4.41 | 26.62٪ |- | style="background:#fce4ec;" | 4 | [[ڪوراڪ جهائو تعلقو]] | 3,058 | 27,652 | 9.04 | 26.71٪ |- | style="background:#ede7f6;" | 5 | [[مشڪي تعلقو]] | 2,418 | 45,938 | 19.00 | 41.21٪ |- ! colspan="2" | ڪل ! 29,510 ! 178,958 ! 6.06 ! 36.34٪ |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ضلعي جي ورهاست مختلف نموني ڏنل آهي. اڳوڻي ضلعي حڪومت واري نظام هيٺ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم انتظامي علائقا هئا، جڏهن تہ اٺ يونين ڪائونسلن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="NRB">{{cite web |title=Tehsils & Unions in the District of Awaran |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-date=5 August 2012 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan }}</ref> موجوده تعلقن جي حدن کي پراڻي يونين ڪائونسلن واري جوڙجڪ سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي ۾ '''27,796 گهراڻا''' ۽ ڪل '''178,958 ماڻهو''' هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 104.93 مرد هئا.<ref name="PBS2023"/> 2023ع ۾ ضلعي جي 132,122 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 46,836 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان حساب سان لڳ ڀڳ 73.83 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.17 سيڪڙو شهري هئي.<ref name="PBS2023"/> {{Historical populations |1951=... |1961=31893 |1972=51918 |1981=110353 |1998=118173 |2017=121680 |2023=178958 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref>{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref><ref name="PBS2023"/> }} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي ! style="background:#2e7d32;color:white;" | سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.83٪ |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.17٪ |- ! ڪل ! 178,958 ! 100٪ |} 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جي مقابلي ۾ 2023ع ۾ ضلعي جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي، جيڪا ملڪ جي گهڻن آباد ضلعن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.<ref name="PBS2023"/> === عمر جي جوڙجڪ === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي '''62,549''' رهواسين جي عمر ڏهن سالن کان گهٽ هئي، جيڪا سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 34.95 سيڪڙو حصو هئي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Age Group |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> == ٻوليون == [[File:Balochi language map.png|thumb|بلوچي ٻوليءَ جي ڳالهائجندڙ علائقن جو نقشو؛ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آواران ضلعي جي وڏي اڪثريت جي مادري ٻولي آهي.]] [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي '''98.58 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي، جڏهن تہ '''1.17 سيڪڙو''' آبادي [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ پڻ بلوچي ضلعي جي لڳ ڀڳ 99.72 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.{{sfn|1998 Census report|p=16}} == مذهب == آواران ضلعي جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي ۾ مذهبي اقليتن سان تعلق رکندڙ '''1,785''' ماڻهو هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Religion, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> علائقي ۾ [[ذڪري]] برادريءَ جي آبادي پڻ موجود آهي ۽ هندو سميت ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون رهن ٿيون. == قبائلي جوڙجڪ == ضلعي جي سماجي جوڙجڪ بلوچ قبائلي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ علائقي سان لاڳاپيل قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سمالاڻي، قمبراڻي ۽ زهري سميت مختلف بلوچ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|1998 Census report|p=5}} == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب آواران ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''44.28 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''27.95 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e3f2fd;" | مرد | 44.28٪ |- | style="background:#fce4ec;" | عورتون | 27.95٪ |- ! مجموعي ! 36.34٪ |} ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي ۽ آمدرفت جون مشڪلاتون تعليم ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي فراهميءَ لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، باغباني، چوپايو مال پالڻ ۽ مقامي واپار تي ٻڌل آهي. خشڪ آبهوا ۽ پاڻيءَ جي کوٽ سبب زراعت خاص طور انهن ماٿرين ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي، جتي زميني، برساتي يا آبپاشيءَ جو پاڻي دستياب آهي.<ref name="PPAF"/> آواران تاريخي طور کجور جي پيداوار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ضلعي پروفائيلن موجب کجور ۽ بصر اهم زرعي پيداوار ۾ شامل رهيا آهن. ڪڻڪ ۽ جَوَ اهم سياري وارا فصل آهن، جڏهن تہ مختلف داليون ۽ ميوا پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ٻيو چوپايو مال پالڻ پڻ ڪيترن گهراڻن لاءِ آمدني ۽ گذر سفر جو اهم ذريعو آهي. == آمدرفت == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ۽ گهٽ آباديءَ وارن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ محدود مواصلاتي ڍانچو ضلعي اندر سفر کي ڏکيو بڻائين ٿا. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[ٻيلو، بلوچستان|ٻيلو]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. [[آواران]]، مشڪي، جهائو ۽ گشڪور ضلعي جا اهم آبادي ۽ مواصلاتي مرڪز آهن. == 2013ع جو آواران زلزلو == {{اصل مضمون|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake ShakeMap.png|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت جو نقشو؛ زلزلي جي شدت 7.7 هئي.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ ڀرپاسي جي بلوچستان وارن علائقن ۾ '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref name="USGS">{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر 2013ع تي علائقي ۾ هڪ ٻيو وڏو زلزلو آيو. زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو جا علائقا سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي قدرتي آفتن جي انتظام واري اداري جي انگن موجب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي ويا''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 ماڻهو زخمي''' ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake"/> وڏي تعداد ۾ ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهر تباهه يا سخت متاثر ٿيا. ضلعي جي ڏورانهين جاگرافي ۽ محدود مواصلاتي سهولتن سبب امدادي ڪاررواين ۾ پڻ مشڪلاتون پيش آيون. == قدرتي خطرا == [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|2013ع واري بلوچستان زلزلي جي شدت ڏيکاريندڙ ٻيو نقشو.]] زلزلا آواران ضلعي لاءِ اهم قدرتي خطرن مان هڪ آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت [[عربي پليٽ]]، [[هندستاني پليٽ]] ۽ [[يوريشيائي پليٽ]] جي پيچيده ٽيڪٽانڪي حرڪتن کان متاثر ٿئي ٿي. 2013ع وارو زلزلو هن خطي جي فعال ارضياتي نظام سان لاڳاپيل هو.<ref name="USGS"/> خشڪ آبهوا جي باوجود تيز برساتن دوران اوچتي ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ پاڻيءَ جي تيز وهڪري جو خطرو پڻ موجود آهي، جيڪو ڳوٺاڻين آبادين، رستن ۽ زرعي زمين کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. == اهم انگ اکر == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعو هڪ نظر ۾''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | صدر مقام | [[آواران]] |- | style="background:#f3e5f5;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | ڪل آبادي | 178,958 |- | style="background:#f3e5f5;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#ede7f6;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#f3e5f5;" | آباديءَ جي گهاٽائي | 6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | خواندگي | 36.34٪ |- | style="background:#f3e5f5;" | مکيه مادري ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (98.58٪) |- | style="background:#ede7f6;" | تعلقا | 5 |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[گشڪور تعلقو]] * [[جهل جهائو تعلقو]] * [[ڪوراڪ جهائو تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[2013ع آواران زلزلو]] * [[هنگول نيشنل پارڪ]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[واشڪ ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == * {{Cite book |title=1981 District Census Report of Khuzdar |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=12 |year=1983 |ref={{harvid|1981 Census report}} }} * {{Cite book |title=1998 District Census Report of Awaran |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=89 |year=2000 |ref={{harvid|1998 Census report}} }} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund }} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan }} {{Commons category|Awaran District}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:لسٻيلو ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] kd6cz89cfrwg60fiz0i26spg3pcqrsv 413083 413082 2026-09-18T00:35:30Z Intisar Ali 8681 /* ٻوليون */ 413083 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | coordinates = {{Coord|26|10|N|65|30|E|display=inline,title|region:PK_type:adm2nd}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لسٻيلو ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع<ref name="un">{{cite web |url=http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |title=Awaran District - A District Profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |archive-date=31 August 2011 |publisher=United Nations and Balochistan Bureau of Statistics }}</ref> | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics2_title1 = خواندگي | demographics2_info1 = 36.34٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 5 }} '''آواران ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعو هن وقت [[لسٻيلو ڊويزن]] جو حصو آهي. آواران پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران کي 11 نومبر 1992ع تي الڳ ضلعو بڻايو ويو؛ ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو.<ref name="un"/> تاريخي طور هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، خشڪ، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023"/> ضلعي جي ڏکڻ طرف [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]]، اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر اولهه طرف [[واشڪ ضلعو|واشڪ]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف سياهان جبلن جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ واري قدرتي حد جو حصو بڻجي ٿو.<ref name="PPAF"/> ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالا شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت تي اثرانداز ٿيندڙ اهم قدرتي عنصر آهي. [[File:Topographical Futures of Hingol National Park.jpg|thumb|[[هنگول نيشنل پارڪ]] جو جبلائي منظر؛ پارڪ جو هڪ حصو [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي.]] == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي خشڪ کان نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب مقامي زراعت پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي گهڻو دارومدار رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور ڏکڻ بلوچستان جي مختلف سياسي ۽ قبائلي علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو استعمال ٿيندو هو.<ref name="BHC"/> 11 نومبر 1992ع تي آواران کي خضدار کان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو.<ref name="un"/> [[آواران]] شهر کي نئين ضلعي جو انتظامي صدر مقام بڻايو ويو. ضلعي جي قيام جو مقصد هن وسيع، گهٽ آباديءَ واري ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ڪرڻ هو. انتظامي حدن ۽ تعلقن جي جوڙجڪ ۾ پوءِ وقت سان تبديليون پڻ آيون آهن. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] آهي. موجوده آدمشماريءَ جي انتظامي ورهاست موجب ضلعو پنجن تعلقن ۾ ورهايل آهي.<ref name="PBSAdmin">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا، 2023ع''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | ايراضي<br /><small>چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | آبادي ! style="background:#00695c;color:white;" | گهاٽائي<br /><small>ماڻهو في چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | 13,075 | 45,774 | 3.50 | 42.90٪ |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[گشڪور تعلقو]] | 4,578 | 31,462 | 6.87 | 36.34٪ |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[جهل جهائو تعلقو]] | 6,381 | 28,132 | 4.41 | 26.62٪ |- | style="background:#fce4ec;" | 4 | [[ڪوراڪ جهائو تعلقو]] | 3,058 | 27,652 | 9.04 | 26.71٪ |- | style="background:#ede7f6;" | 5 | [[مشڪي تعلقو]] | 2,418 | 45,938 | 19.00 | 41.21٪ |- ! colspan="2" | ڪل ! 29,510 ! 178,958 ! 6.06 ! 36.34٪ |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ضلعي جي ورهاست مختلف نموني ڏنل آهي. اڳوڻي ضلعي حڪومت واري نظام هيٺ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم انتظامي علائقا هئا، جڏهن تہ اٺ يونين ڪائونسلن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="NRB">{{cite web |title=Tehsils & Unions in the District of Awaran |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-date=5 August 2012 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan }}</ref> موجوده تعلقن جي حدن کي پراڻي يونين ڪائونسلن واري جوڙجڪ سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي ۾ '''27,796 گهراڻا''' ۽ ڪل '''178,958 ماڻهو''' هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 104.93 مرد هئا.<ref name="PBS2023"/> 2023ع ۾ ضلعي جي 132,122 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 46,836 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان حساب سان لڳ ڀڳ 73.83 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.17 سيڪڙو شهري هئي.<ref name="PBS2023"/> {{Historical populations |1951=... |1961=31893 |1972=51918 |1981=110353 |1998=118173 |2017=121680 |2023=178958 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref>{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref><ref name="PBS2023"/> }} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي ! style="background:#2e7d32;color:white;" | سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.83٪ |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.17٪ |- ! ڪل ! 178,958 ! 100٪ |} 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جي مقابلي ۾ 2023ع ۾ ضلعي جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي، جيڪا ملڪ جي گهڻن آباد ضلعن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.<ref name="PBS2023"/> === عمر جي جوڙجڪ === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي '''62,549''' رهواسين جي عمر ڏهن سالن کان گهٽ هئي، جيڪا سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 34.95 سيڪڙو حصو هئي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Age Group |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> == ٻوليون == [[File:Balochi-speakers by Pakistani District - 2023 Census.svg|thumb|[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ضلعن ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙ آباديءَ جو تناسب؛ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ 98.58 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بلوچي هئي.]] [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي '''98.58 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي، جڏهن تہ '''1.17 سيڪڙو''' آبادي [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ پڻ بلوچي ضلعي جي لڳ ڀڳ 99.72 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.{{sfn|1998 Census report|p=16}} == مذهب == آواران ضلعي جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي ۾ مذهبي اقليتن سان تعلق رکندڙ '''1,785''' ماڻهو هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Religion, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> علائقي ۾ [[ذڪري]] برادريءَ جي آبادي پڻ موجود آهي ۽ هندو سميت ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون رهن ٿيون. == قبائلي جوڙجڪ == ضلعي جي سماجي جوڙجڪ بلوچ قبائلي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ علائقي سان لاڳاپيل قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سمالاڻي، قمبراڻي ۽ زهري سميت مختلف بلوچ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|1998 Census report|p=5}} == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب آواران ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''44.28 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''27.95 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e3f2fd;" | مرد | 44.28٪ |- | style="background:#fce4ec;" | عورتون | 27.95٪ |- ! مجموعي ! 36.34٪ |} ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي ۽ آمدرفت جون مشڪلاتون تعليم ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي فراهميءَ لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، باغباني، چوپايو مال پالڻ ۽ مقامي واپار تي ٻڌل آهي. خشڪ آبهوا ۽ پاڻيءَ جي کوٽ سبب زراعت خاص طور انهن ماٿرين ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي، جتي زميني، برساتي يا آبپاشيءَ جو پاڻي دستياب آهي.<ref name="PPAF"/> آواران تاريخي طور کجور جي پيداوار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ضلعي پروفائيلن موجب کجور ۽ بصر اهم زرعي پيداوار ۾ شامل رهيا آهن. ڪڻڪ ۽ جَوَ اهم سياري وارا فصل آهن، جڏهن تہ مختلف داليون ۽ ميوا پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ٻيو چوپايو مال پالڻ پڻ ڪيترن گهراڻن لاءِ آمدني ۽ گذر سفر جو اهم ذريعو آهي. == آمدرفت == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ۽ گهٽ آباديءَ وارن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ محدود مواصلاتي ڍانچو ضلعي اندر سفر کي ڏکيو بڻائين ٿا. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[ٻيلو، بلوچستان|ٻيلو]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. [[آواران]]، مشڪي، جهائو ۽ گشڪور ضلعي جا اهم آبادي ۽ مواصلاتي مرڪز آهن. == 2013ع جو آواران زلزلو == {{اصل مضمون|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake ShakeMap.png|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت جو نقشو؛ زلزلي جي شدت 7.7 هئي.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ ڀرپاسي جي بلوچستان وارن علائقن ۾ '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref name="USGS">{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر 2013ع تي علائقي ۾ هڪ ٻيو وڏو زلزلو آيو. زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو جا علائقا سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي قدرتي آفتن جي انتظام واري اداري جي انگن موجب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي ويا''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 ماڻهو زخمي''' ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake"/> وڏي تعداد ۾ ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهر تباهه يا سخت متاثر ٿيا. ضلعي جي ڏورانهين جاگرافي ۽ محدود مواصلاتي سهولتن سبب امدادي ڪاررواين ۾ پڻ مشڪلاتون پيش آيون. == قدرتي خطرا == [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|2013ع واري بلوچستان زلزلي جي شدت ڏيکاريندڙ ٻيو نقشو.]] زلزلا آواران ضلعي لاءِ اهم قدرتي خطرن مان هڪ آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت [[عربي پليٽ]]، [[هندستاني پليٽ]] ۽ [[يوريشيائي پليٽ]] جي پيچيده ٽيڪٽانڪي حرڪتن کان متاثر ٿئي ٿي. 2013ع وارو زلزلو هن خطي جي فعال ارضياتي نظام سان لاڳاپيل هو.<ref name="USGS"/> خشڪ آبهوا جي باوجود تيز برساتن دوران اوچتي ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ پاڻيءَ جي تيز وهڪري جو خطرو پڻ موجود آهي، جيڪو ڳوٺاڻين آبادين، رستن ۽ زرعي زمين کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. == اهم انگ اکر == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعو هڪ نظر ۾''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | صدر مقام | [[آواران]] |- | style="background:#f3e5f5;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | ڪل آبادي | 178,958 |- | style="background:#f3e5f5;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#ede7f6;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#f3e5f5;" | آباديءَ جي گهاٽائي | 6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | خواندگي | 36.34٪ |- | style="background:#f3e5f5;" | مکيه مادري ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (98.58٪) |- | style="background:#ede7f6;" | تعلقا | 5 |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[گشڪور تعلقو]] * [[جهل جهائو تعلقو]] * [[ڪوراڪ جهائو تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[2013ع آواران زلزلو]] * [[هنگول نيشنل پارڪ]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[واشڪ ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == * {{Cite book |title=1981 District Census Report of Khuzdar |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=12 |year=1983 |ref={{harvid|1981 Census report}} }} * {{Cite book |title=1998 District Census Report of Awaran |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=89 |year=2000 |ref={{harvid|1998 Census report}} }} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund }} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan }} {{Commons category|Awaran District}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:لسٻيلو ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] 1q9gg7ykdflgtddp1muw9k10jfdoyk3 413084 413083 2026-09-18T00:36:44Z Intisar Ali 8681 413084 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | coordinates = {{Coord|26|10|N|65|30|E|display=inline,title|region:PK_type:adm2nd}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لسٻيلو ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع<ref name="un">{{cite web |url=http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |title=Awaran District - A District Profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |archive-date=31 August 2011 |publisher=United Nations and Balochistan Bureau of Statistics }}</ref> | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics2_title1 = خواندگي | demographics2_info1 = 36.34٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 5 }} '''آواران ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعو هن وقت [[لسٻيلو ڊويزن]] جو حصو آهي. آواران پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران کي 11 نومبر 1992ع تي الڳ ضلعو بڻايو ويو؛ ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو.<ref name="un"/> تاريخي طور هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، خشڪ، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023"/> ضلعي جي ڏکڻ طرف [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]]، اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر اولهه طرف [[واشڪ ضلعو|واشڪ]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف سياهان جبلن جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ واري قدرتي حد جو حصو بڻجي ٿو.<ref name="PPAF"/> ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالا شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت تي اثرانداز ٿيندڙ اهم قدرتي عنصر آهي. [[File:Topographical Futures of Hingol National Park.jpg|thumb|[[هنگول نيشنل پارڪ]] جو جبلائي منظر؛ پارڪ جو هڪ حصو [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي.]] == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي خشڪ کان نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب مقامي زراعت پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي گهڻو دارومدار رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور ڏکڻ بلوچستان جي مختلف سياسي ۽ قبائلي علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو استعمال ٿيندو هو.<ref name="BHC"/> 11 نومبر 1992ع تي آواران کي خضدار کان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو.<ref name="un"/> [[آواران]] شهر کي نئين ضلعي جو انتظامي صدر مقام بڻايو ويو. ضلعي جي قيام جو مقصد هن وسيع، گهٽ آباديءَ واري ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ڪرڻ هو. انتظامي حدن ۽ تعلقن جي جوڙجڪ ۾ پوءِ وقت سان تبديليون پڻ آيون آهن. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] آهي. موجوده آدمشماريءَ جي انتظامي ورهاست موجب ضلعو پنجن تعلقن ۾ ورهايل آهي.<ref name="PBSAdmin">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جا تعلقا، 2023ع''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تعلقو ! style="background:#00695c;color:white;" | ايراضي<br /><small>چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | آبادي ! style="background:#00695c;color:white;" | گهاٽائي<br /><small>ماڻهو في چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تعلقو]] | 13,075 | 45,774 | 3.50 | 42.90٪ |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[گشڪور تعلقو]] | 4,578 | 31,462 | 6.87 | 36.34٪ |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[جھل جھائو تعلقو]] | 6,381 | 28,132 | 4.41 | 26.62٪ |- | style="background:#fce4ec;" | 4 | [[ڪوراڪ جھائو تعلقو]] | 3,058 | 27,652 | 9.04 | 26.71٪ |- | style="background:#ede7f6;" | 5 | [[مشڪي تعلقو]] | 2,418 | 45,938 | 19.00 | 41.21٪ |- ! colspan="2" | ڪل ! 29,510 ! 178,958 ! 6.06 ! 36.34٪ |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ضلعي جي ورهاست مختلف نموني ڏنل آهي. اڳوڻي ضلعي حڪومت واري نظام هيٺ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم انتظامي علائقا هئا، جڏهن تہ اٺ يونين ڪائونسلن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="NRB">{{cite web |title=Tehsils & Unions in the District of Awaran |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-date=5 August 2012 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan }}</ref> موجوده تعلقن جي حدن کي پراڻي يونين ڪائونسلن واري جوڙجڪ سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي ۾ '''27,796 گهراڻا''' ۽ ڪل '''178,958 ماڻهو''' هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 104.93 مرد هئا.<ref name="PBS2023"/> 2023ع ۾ ضلعي جي 132,122 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 46,836 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان حساب سان لڳ ڀڳ 73.83 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.17 سيڪڙو شهري هئي.<ref name="PBS2023"/> {{Historical populations |1951=... |1961=31893 |1972=51918 |1981=110353 |1998=118173 |2017=121680 |2023=178958 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref>{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref><ref name="PBS2023"/> }} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي ! style="background:#2e7d32;color:white;" | سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.83٪ |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.17٪ |- ! ڪل ! 178,958 ! 100٪ |} 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جي مقابلي ۾ 2023ع ۾ ضلعي جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي، جيڪا ملڪ جي گهڻن آباد ضلعن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.<ref name="PBS2023"/> === عمر جي جوڙجڪ === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي '''62,549''' رهواسين جي عمر ڏهن سالن کان گهٽ هئي، جيڪا سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 34.95 سيڪڙو حصو هئي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Age Group |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> == ٻوليون == [[File:Balochi-speakers by Pakistani District - 2023 Census.svg|thumb|[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ضلعن ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙ آباديءَ جو تناسب؛ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ 98.58 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بلوچي هئي.]] [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي '''98.58 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي، جڏهن تہ '''1.17 سيڪڙو''' آبادي [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ پڻ بلوچي ضلعي جي لڳ ڀڳ 99.72 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.{{sfn|1998 Census report|p=16}} == مذهب == آواران ضلعي جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي ۾ مذهبي اقليتن سان تعلق رکندڙ '''1,785''' ماڻهو هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Religion, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> علائقي ۾ [[ذڪري]] برادريءَ جي آبادي پڻ موجود آهي ۽ هندو سميت ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون رهن ٿيون. == قبائلي جوڙجڪ == ضلعي جي سماجي جوڙجڪ بلوچ قبائلي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ علائقي سان لاڳاپيل قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سمالاڻي، قمبراڻي ۽ زهري سميت مختلف بلوچ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|1998 Census report|p=5}} == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب آواران ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''44.28 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''27.95 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e3f2fd;" | مرد | 44.28٪ |- | style="background:#fce4ec;" | عورتون | 27.95٪ |- ! مجموعي ! 36.34٪ |} ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي ۽ آمدرفت جون مشڪلاتون تعليم ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي فراهميءَ لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، باغباني، چوپايو مال پالڻ ۽ مقامي واپار تي ٻڌل آهي. خشڪ آبهوا ۽ پاڻيءَ جي کوٽ سبب زراعت خاص طور انهن ماٿرين ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي، جتي زميني، برساتي يا آبپاشيءَ جو پاڻي دستياب آهي.<ref name="PPAF"/> آواران تاريخي طور کجور جي پيداوار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ضلعي پروفائيلن موجب کجور ۽ بصر اهم زرعي پيداوار ۾ شامل رهيا آهن. ڪڻڪ ۽ جَوَ اهم سياري وارا فصل آهن، جڏهن تہ مختلف داليون ۽ ميوا پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ٻيو چوپايو مال پالڻ پڻ ڪيترن گهراڻن لاءِ آمدني ۽ گذر سفر جو اهم ذريعو آهي. == آمدرفت == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ۽ گهٽ آباديءَ وارن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ محدود مواصلاتي ڍانچو ضلعي اندر سفر کي ڏکيو بڻائين ٿا. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[ٻيلو، بلوچستان|ٻيلو]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. [[آواران]]، مشڪي، جهائو ۽ گشڪور ضلعي جا اهم آبادي ۽ مواصلاتي مرڪز آهن. == 2013ع جو آواران زلزلو == {{اصل مضمون|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake ShakeMap.png|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت جو نقشو؛ زلزلي جي شدت 7.7 هئي.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ ڀرپاسي جي بلوچستان وارن علائقن ۾ '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref name="USGS">{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر 2013ع تي علائقي ۾ هڪ ٻيو وڏو زلزلو آيو. زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو جا علائقا سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي قدرتي آفتن جي انتظام واري اداري جي انگن موجب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي ويا''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 ماڻهو زخمي''' ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake"/> وڏي تعداد ۾ ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهر تباهه يا سخت متاثر ٿيا. ضلعي جي ڏورانهين جاگرافي ۽ محدود مواصلاتي سهولتن سبب امدادي ڪاررواين ۾ پڻ مشڪلاتون پيش آيون. == قدرتي خطرا == [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|2013ع واري بلوچستان زلزلي جي شدت ڏيکاريندڙ ٻيو نقشو.]] زلزلا آواران ضلعي لاءِ اهم قدرتي خطرن مان هڪ آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت [[عربي پليٽ]]، [[هندستاني پليٽ]] ۽ [[يوريشيائي پليٽ]] جي پيچيده ٽيڪٽانڪي حرڪتن کان متاثر ٿئي ٿي. 2013ع وارو زلزلو هن خطي جي فعال ارضياتي نظام سان لاڳاپيل هو.<ref name="USGS"/> خشڪ آبهوا جي باوجود تيز برساتن دوران اوچتي ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ پاڻيءَ جي تيز وهڪري جو خطرو پڻ موجود آهي، جيڪو ڳوٺاڻين آبادين، رستن ۽ زرعي زمين کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. == اهم انگ اکر == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعو هڪ نظر ۾''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | صدر مقام | [[آواران]] |- | style="background:#f3e5f5;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | ڪل آبادي | 178,958 |- | style="background:#f3e5f5;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#ede7f6;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#f3e5f5;" | آباديءَ جي گهاٽائي | 6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | خواندگي | 36.34٪ |- | style="background:#f3e5f5;" | مکيه مادري ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (98.58٪) |- | style="background:#ede7f6;" | تعلقا | 5 |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[گشڪور تعلقو]] * [[جهل جهائو تعلقو]] * [[ڪوراڪ جهائو تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[2013ع آواران زلزلو]] * [[هنگول نيشنل پارڪ]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[واشڪ ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == * {{Cite book |title=1981 District Census Report of Khuzdar |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=12 |year=1983 |ref={{harvid|1981 Census report}} }} * {{Cite book |title=1998 District Census Report of Awaran |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=89 |year=2000 |ref={{harvid|1998 Census report}} }} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund }} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan }} {{Commons category|Awaran District}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:لسٻيلو ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] 2a7vxrgz612f3twik3shx9xx8sgyqfg 413096 413084 2026-09-18T01:04:21Z Intisar Ali 8681 413096 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = آواران ضلعو | settlement_type = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | image_map = Pakistan - Balochistan - Awaran.svg | mapsize = 250px | map_caption = [[بلوچستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[پاڪستان]] ۾ آواران ضلعي جو مقام | coordinates = {{Coord|26|10|N|65|30|E|display=inline,title|region:PK_type:adm2nd}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لسٻيلو ڊويزن]] | established_title = ضلعي جو قيام | established_date = 11 نومبر 1992ع<ref name="un">{{cite web |url=http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |title=Awaran District - A District Profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831211528/http://un.org.pk/profiles/awaran.htm |archive-date=31 August 2011 |publisher=United Nations and Balochistan Bureau of Statistics }}</ref> | seat_type = صدر مقام | seat = [[آواران]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 29510 | population_as_of = 2023ع | population_total = 178958 | population_urban = 46836 | population_rural = 132122 | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | demographics2_title1 = خواندگي | demographics2_info1 = 36.34٪ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 5 }} '''آواران ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جنهن جو صدر مقام [[آواران]] شهر آهي. ضلعو هن وقت [[لسٻيلو ڊويزن]] جو حصو آهي. آواران پکيڙ جي لحاظ کان بلوچستان جي وڏن، پر آباديءَ جي لحاظ کان گهٽ گهاٽائي وارن ضلعن مان هڪ آهي. ضلعي جي ايراضي '''29,510 چورس ڪلوميٽر''' آهي ۽ [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ان جي آبادي '''178,958''' هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> آواران کي 11 نومبر 1992ع تي الڳ ضلعو بڻايو ويو؛ ان کان اڳ هي علائقو [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جي هڪ سب ڊويزن هو.<ref name="un"/> تاريخي طور هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="BHC">{{cite web |title=History of District Awaran |url=https://bhc.gov.pk/district-judiciary/awaran/introduction/history |publisher=High Court of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == آواران ضلعو بلوچستان جي ڏاکڻي ۽ وچ-ڏاکڻي حصي ۾ واقع هڪ وسيع، خشڪ، جبلائي ۽ گهٽ آباديءَ وارو علائقو آهي. ان جي ڪل پکيڙ 29,510 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name="PBS2023"/> ضلعي جي ڏکڻ طرف [[گوادر ضلعو|گوادر]]، اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلو]]، اولهه طرف [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]]، اتر اوڀر طرف [[خضدار ضلعو|خضدار]] ۽ اتر اولهه طرف [[واشڪ ضلعو|واشڪ]] واقع آهن.<ref name="PPAF">{{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> اتر طرف سياهان جبلن جو سلسلو آواران ۽ پنجگور جي وچ واري قدرتي حد جو حصو بڻجي ٿو.<ref name="PPAF"/> ضلعي جي زميني بناوت ۾ خشڪ جبل، پٿريلا ميدان، ماٿريون ۽ برساتي نالا شامل آهن. مستقل پاڻيءَ جي محدود دستيابي انساني آبادڪاري ۽ زراعت تي اثرانداز ٿيندڙ اهم قدرتي عنصر آهي. [[File:Topographical Futures of Hingol National Park.jpg|thumb|[[هنگول نيشنل پارڪ]] جو جبلائي منظر؛ پارڪ جو هڪ حصو [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي.]] == آبهوا == آواران جي آبهوا گهڻي ڀاڱي خشڪ کان نيم خشڪ آهي. اونهاري ۾ موسم گرم، جڏهن تہ سياري ۾ نسبتاً معتدل کان ٿڌي رهي ٿي. برسات گهٽ ۽ غيريقيني هجڻ سبب مقامي زراعت پاڻيءَ جي دستيابي، برساتي پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي ذريعن تي گهڻو دارومدار رکي ٿي.<ref name="PPAF"/> == تاريخ == آواران جو علائقو تاريخي طور ڏکڻ بلوچستان جي مختلف سياسي ۽ قبائلي علائقن جي وچ ۾ واقع رهيو آهي. موجوده ضلعي جي قيام کان اڳ آواران [[خضدار ضلعو|خضدار ضلعي]] جو حصو هو. بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي ضلعي تاريخ موجب هن علائقي لاءِ '''ڪولوا''' نالو استعمال ٿيندو هو.<ref name="BHC"/> 11 نومبر 1992ع تي آواران کي خضدار کان الڳ ڪري نئون ضلعو قائم ڪيو ويو.<ref name="un"/> [[آواران]] شهر کي نئين ضلعي جو انتظامي صدر مقام بڻايو ويو. ضلعي جي قيام جو مقصد هن وسيع، گهٽ آباديءَ واري ۽ ڏورانهين خطي لاءِ الڳ ضلعي انتظاميا قائم ڪرڻ هو. انتظامي حدن ۽ تعلقن جي جوڙجڪ ۾ پوءِ وقت سان تبديليون پڻ آيون آهن. == انتظامي ورهاست == آواران ضلعي جو صدر مقام [[آواران]] آهي. موجوده آدمشماريءَ جي انتظامي ورهاست موجب ضلعو پنجن تحصيلن ۾ ورهايل آهي.<ref name="PBSAdmin">{{cite web |title=Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جون تحصيلون، 2023ع''' ! style="background:#00695c;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تحصيل ! style="background:#00695c;color:white;" | ايراضي<br /><small>چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | آبادي ! style="background:#00695c;color:white;" | گهاٽائي<br /><small>ماڻهو في چورس ڪلوميٽر</small> ! style="background:#00695c;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e0f2f1;" | 1 | [[آواران تحصيل]] | 13,075 | 45,774 | 3.50 | 42.90٪ |- | style="background:#f1f8e9;" | 2 | [[گشڪور تحصيل]] | 4,578 | 31,462 | 6.87 | 36.34٪ |- | style="background:#fff8e1;" | 3 | [[جھل جھائو تحصيل]] | 6,381 | 28,132 | 4.41 | 26.62٪ |- | style="background:#fce4ec;" | 4 | [[ڪوراڪ جھائو تحصيل]] | 3,058 | 27,652 | 9.04 | 26.71٪ |- | style="background:#ede7f6;" | 5 | [[مشڪي تحصيل]] | 2,418 | 45,938 | 19.00 | 41.21٪ |- ! colspan="2" | ڪل ! 29,510 ! 178,958 ! 6.06 ! 36.34٪ |} پراڻن انتظامي رڪارڊن ۾ ضلعي جي ورهاست مختلف نموني ڏنل آهي. اڳوڻي ضلعي حڪومت واري نظام هيٺ آواران، جهائو ۽ مشڪي اهم انتظامي علائقا هئا، جڏهن تہ اٺ يونين ڪائونسلن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="NRB">{{cite web |title=Tehsils & Unions in the District of Awaran |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-url=https://archive.today/20120805083936/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=93&dn=Awaran |archive-date=5 August 2012 |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan }}</ref> موجوده تعلقن جي حدن کي پراڻي يونين ڪائونسلن واري جوڙجڪ سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي ۾ '''27,796 گهراڻا''' ۽ ڪل '''178,958 ماڻهو''' هئا. ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 104.93 مرد هئا.<ref name="PBS2023"/> 2023ع ۾ ضلعي جي 132,122 آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 46,836 آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان حساب سان لڳ ڀڳ 73.83 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۽ 26.17 سيڪڙو شهري هئي.<ref name="PBS2023"/> {{Historical populations |1951=... |1961=31893 |1972=51918 |1981=110353 |1998=118173 |2017=121680 |2023=178958 |align=center |percentages=pagr |footnote=ذريعا: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس.<ref>{{cite web |title=Population by Administrative Units 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref><ref name="PBS2023"/> }} {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آباديءَ جو قسم ! style="background:#2e7d32;color:white;" | آبادي ! style="background:#2e7d32;color:white;" | سيڪڙو |- | style="background:#e8f5e9;" | ٻهراڙي | 132,122 | 73.83٪ |- | style="background:#e3f2fd;" | شهري | 46,836 | 26.17٪ |- ! ڪل ! 178,958 ! 100٪ |} 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جي مقابلي ۾ 2023ع ۾ ضلعي جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ '''6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هئي، جيڪا ملڪ جي گهڻن آباد ضلعن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي.<ref name="PBS2023"/> === عمر جي جوڙجڪ === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ضلعي جي '''62,549''' رهواسين جي عمر ڏهن سالن کان گهٽ هئي، جيڪا سروي ڪيل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 34.95 سيڪڙو حصو هئي.<ref name="PBSAge">{{cite web |title=7th Population and Housing Census 2023 – Population by Age Group |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_5.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> == ٻوليون == [[File:Balochi-speakers by Pakistani District - 2023 Census.svg|thumb|[[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب ضلعن ۾ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙ آباديءَ جو تناسب؛ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ 98.58 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بلوچي هئي.]] [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب آواران ضلعي جي '''98.58 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] هئي، جڏهن تہ '''1.17 سيڪڙو''' آبادي [[براهوي ٻولي|براهوي]] کي مادري ٻولي طور ڄاڻايو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ پڻ بلوچي ضلعي جي لڳ ڀڳ 99.72 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.{{sfn|1998 Census report|p=16}} == مذهب == آواران ضلعي جي وڏي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي ۾ مذهبي اقليتن سان تعلق رکندڙ '''1,785''' ماڻهو هئا، جيڪي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو هئا.<ref name="PBSReligion">{{cite web |title=Population by Religion, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> علائقي ۾ [[ذڪري]] برادريءَ جي آبادي پڻ موجود آهي ۽ هندو سميت ٻين مذهبي برادرين جون ننڍيون آباديون رهن ٿيون. == قبائلي جوڙجڪ == ضلعي جي سماجي جوڙجڪ بلوچ قبائلي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ ۾ علائقي سان لاڳاپيل قبيلن ۾ بزنجو، محمد حسني، ساجدي، سياپاد، ميرواڻي، رخشاني، سمالاڻي، قمبراڻي ۽ زهري سميت مختلف بلوچ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|1998 Census report|p=5}} == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب آواران ضلعي جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي. مردن ۾ اها شرح '''44.28 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''27.95 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1565c0;color:white;" | خواندگي |- | style="background:#e3f2fd;" | مرد | 44.28٪ |- | style="background:#fce4ec;" | عورتون | 27.95٪ |- ! مجموعي ! 36.34٪ |} ضلعي جي وسيع ايراضي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا، گهٽ آباديءَ جي گهاٽائي ۽ آمدرفت جون مشڪلاتون تعليم ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي فراهميءَ لاءِ اهم چئلينج آهن. == معيشت == آواران جي معيشت جو وڏو حصو [[زراعت]]، باغباني، چوپايو مال پالڻ ۽ مقامي واپار تي ٻڌل آهي. خشڪ آبهوا ۽ پاڻيءَ جي کوٽ سبب زراعت خاص طور انهن ماٿرين ۽ آبادين ۾ مرڪوز آهي، جتي زميني، برساتي يا آبپاشيءَ جو پاڻي دستياب آهي.<ref name="PPAF"/> آواران تاريخي طور کجور جي پيداوار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. پراڻن ضلعي پروفائيلن موجب کجور ۽ بصر اهم زرعي پيداوار ۾ شامل رهيا آهن. ڪڻڪ ۽ جَوَ اهم سياري وارا فصل آهن، جڏهن تہ مختلف داليون ۽ ميوا پڻ پوکيا وڃن ٿا.<ref name="PPAF"/> ٻهراڙيءَ جي معيشت ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ٻيو چوپايو مال پالڻ پڻ ڪيترن گهراڻن لاءِ آمدني ۽ گذر سفر جو اهم ذريعو آهي. == آمدرفت == آواران بلوچستان جي ڏورانهن ۽ گهٽ آباديءَ وارن ضلعن مان هڪ آهي. جبلائي جاگرافي، آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ محدود مواصلاتي ڍانچو ضلعي اندر سفر کي ڏکيو بڻائين ٿا. روڊ رستا آواران کي [[خضدار]]، [[ٻيلو، بلوچستان|ٻيلو]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ بلوچستان جي ٻين حصن سان ڳنڍين ٿا. [[آواران]]، مشڪي، جهائو ۽ گشڪور ضلعي جا اهم آبادي ۽ مواصلاتي مرڪز آهن. == 2013ع جو آواران زلزلو == {{اصل مضمون|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Balochistan earthquake ShakeMap.png|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت جو نقشو؛ زلزلي جي شدت 7.7 هئي.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران ۽ ڀرپاسي جي بلوچستان وارن علائقن ۾ '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. آمريڪي جيولوجيڪل سروي موجب زلزلي جو مرڪز آواران کان لڳ ڀڳ 69 ڪلوميٽر اتر طرف هو.<ref name="USGS">{{cite report |title=Tectonic Summaries of Magnitude 7 and Greater Earthquakes from 2000 to 2015 |publisher=United States Geological Survey |url=https://pubs.usgs.gov/of/2016/1192/ofr20161192.pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> 28 سيپٽمبر 2013ع تي علائقي ۾ هڪ ٻيو وڏو زلزلو آيو. زلزلن سبب آواران، مشڪي ۽ جهائو جا علائقا سخت متاثر ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake">{{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي قدرتي آفتن جي انتظام واري اداري جي انگن موجب متاثر علائقن ۾ مجموعي طور '''399 ماڻهو مارجي ويا''' ۽ لڳ ڀڳ '''599 ماڻهو زخمي''' ٿيا.<ref name="PDMAEarthquake"/> وڏي تعداد ۾ ڪچي مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل گهر تباهه يا سخت متاثر ٿيا. ضلعي جي ڏورانهين جاگرافي ۽ محدود مواصلاتي سهولتن سبب امدادي ڪاررواين ۾ پڻ مشڪلاتون پيش آيون. == قدرتي خطرا == [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|2013ع واري بلوچستان زلزلي جي شدت ڏيکاريندڙ ٻيو نقشو.]] زلزلا آواران ضلعي لاءِ اهم قدرتي خطرن مان هڪ آهن. ڏاکڻي بلوچستان جي ارضياتي بناوت [[عربي پليٽ]]، [[هندستاني پليٽ]] ۽ [[يوريشيائي پليٽ]] جي پيچيده ٽيڪٽانڪي حرڪتن کان متاثر ٿئي ٿي. 2013ع وارو زلزلو هن خطي جي فعال ارضياتي نظام سان لاڳاپيل هو.<ref name="USGS"/> خشڪ آبهوا جي باوجود تيز برساتن دوران اوچتي ٻوڏ ۽ برساتي نالن ۾ پاڻيءَ جي تيز وهڪري جو خطرو پڻ موجود آهي، جيڪو ڳوٺاڻين آبادين، رستن ۽ زرعي زمين کي نقصان پهچائي سگهي ٿو. == اهم انگ اکر == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعو هڪ نظر ۾''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | مقدار |- | style="background:#f3e5f5;" | قيام | 11 نومبر 1992ع |- | style="background:#ede7f6;" | صدر مقام | [[آواران]] |- | style="background:#f3e5f5;" | ايراضي | 29,510 چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | ڪل آبادي | 178,958 |- | style="background:#f3e5f5;" | ٻهراڙي آبادي | 132,122 |- | style="background:#ede7f6;" | شهري آبادي | 46,836 |- | style="background:#f3e5f5;" | آباديءَ جي گهاٽائي | 6.06 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | style="background:#ede7f6;" | خواندگي | 36.34٪ |- | style="background:#f3e5f5;" | مکيه مادري ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (98.58٪) |- | style="background:#ede7f6;" | تعلقا | 5 |} == پڻ ڏسو == * [[آواران]] * [[آواران تعلقو]] * [[گشڪور تعلقو]] * [[جهل جهائو تعلقو]] * [[ڪوراڪ جهائو تعلقو]] * [[مشڪي تعلقو]] * [[2013ع آواران زلزلو]] * [[هنگول نيشنل پارڪ]] * [[خضدار ضلعو]] * [[ڪيچ ضلعو]] * [[پنجگور ضلعو]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[واشڪ ضلعو]] * [[بلوچستان جا ضلعا]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == * {{Cite book |title=1981 District Census Report of Khuzdar |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=12 |year=1983 |ref={{harvid|1981 Census report}} }} * {{Cite book |title=1998 District Census Report of Awaran |location=اسلام آباد |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=89 |year=2000 |ref={{harvid|1998 Census report}} }} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund }} * {{cite web |title=Earthquake Awaran 2013 |url=https://www.pdma.gob.pk/disaster-and-climities/earthquake-awaran-2013 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Balochistan }} {{Commons category|Awaran District}} {{بلوچستان}} {{بلوچستان جا ضلعا}} [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:لسٻيلو ڊويزن]] [[زمرو:1992ع ۾ قائم ٿيل انتظامي ورهاستون]] i8m05rtc1hxaihu98rcz1y3kc1p2bhc 0 34181 413050 359409 2026-09-17T16:09:00Z Intisar Ali 8681 413050 wikitext text/x-wiki {{Short description|اٺين صديءَ جو سنڌي شهزادو ۽ راجا ڏاهر جو پٽ}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Jaisiya، Jaisiah، Jaisimha}} {{Infobox royalty | name = راجا جيسينه | title = سنڌ جو شهزادو | image = | caption = | succession = [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو شهزادو | predecessor = | successor = | reign = | full name = جيسينه پٽ ڏاهر | house = [[برهمڻ گهراڻو]] | dynasty = [[برهمڻ گهراڻو]] | father = [[راجا ڏاهر]] | mother = | birth_date = ستين صدي عيسوي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = اٺين صدي عيسوي | death_place = | religion = [[هندومت]]؛ بعد واري روايت موجب [[اسلام]] قبول ڪيائين }} '''راجا جيسينه'''، جنهن جو نالو '''جيسيہ'''، '''جيسينا''' ۽ '''جيسمها''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سنڌ]] جي [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو شهزادو ۽ سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جو پٽ هو. انگريزي ماخذن ۾ سندس نالو ''Jaisiya''، ''Jaisiah''، ''Jaisimha'' جي صورت ۾ لکيو ويو آهي.<ref name="ElliotDowson">{{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 }}</ref> جيسينه عربن جي سنڌ تي ڪاهه دوران پنهنجي پيءُ جي فوجي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[راجا ڏاهر]] جي 712ع ڌاري شڪست ۽ وفات کان پوءِ به هن [[محمد بن قاسم]] خلاف مزاحمت جاري رکي ۽ [[برهمڻ آباد]] کي پنهنجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻايو.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه بابت سڀ کان تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ ملي ٿي. موجوده فارسي چچ نامو تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ مرتب ٿيل متن آهي؛ تنهنڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان ۾ موجود اٺين صديءَ جي تفصيلن کي ماخذ جي وقتي فاصلي ۽ ادبي نوعيت کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> == نالو == چچ نامي جي انگريزي ترجمي ۾ سندس نالو ''Jaisiya'' لکيو ويو آهي، جڏهن ته جديد تاريخي لکڻين ۾ ''Jaisiah''، ''Jaisimha'' ۽ ''Jai Singh'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="ElliotDowson"/> چچ نامي ۾ سندس نالي جي باري ۾ هڪ روايت ڏنل آهي، جنهن مطابق جيسينه جي نالي جي معنيٰ عربيءَ ۾ ''المظفر بالاسد'' ۽ فارسيءَ ۾ ''شير فيروز''، يعني ”شينهن تي فتح ماڻيندڙ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="ElliotDowson"/> == خاندان == جيسينه [[راجا ڏاهر]] جو پٽ ۽ [[چچ پٽ سيلائج|راجا چچ]] جي قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جو فرد هو. ڏاهر جي خاندان جا ڪيترائي فرد عرب فتح جي وقت مختلف قلعن ۽ علائقن جي دفاع سان لاڳاپيل هئا. چچ نامي موجب ڏاهر جي وفات کان پوءِ جيسينه پنهنجي ڀاءُ '''فوُفي'''، ڀائٽي '''چچ پٽ ڌرسيه''' ۽ سؤٽ '''ڌول پٽ چندر''' ڏانهن خط موڪليا ۽ کين عرب فوج جي اڳڀرائي خلاف پنهنجن علائقن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار رهڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="ElliotDowson"/> == جنم بابت روايت == چچ نامي ۾ جيسينه جي جنم بابت هڪ روايتي قصو بيان ٿيل آهي. ان موجب هڪ ڏينهن راجا ڏاهر شڪار تي نڪتو ته اوچتو هڪ شينهن شڪارين جي وچ ۾ اچي ويو. ڏاهر گهوڙي تان لهي شينهن سان مقابلو ڪيو ۽ ان کي ماري وڌو.<ref name="ElliotDowson"/> ڏاهر جي حامله زال کي جڏهن شينهن سان سندس مقابلي جي خبر پئي ته هوءَ صدمي سبب بيهوش ٿي وئي ۽ سندس وفات ٿي وئي. چچ نامي موجب سندس پيٽ ۾ ٻار اڃا جيئرو هو، تنهنڪري پيٽ چيري ٻار کي زنده ٻاهر ڪڍيو ويو ۽ هڪ دائيءَ حوالي ڪيو ويو. ان واقعي جي نسبت سان ٻار جو نالو '''جيسينه''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ متن ۾ ”شينهن تي فتح ماڻيندڙ“ ڏني وئي آهي.<ref name="ElliotDowson"/> هيءَ روايت چچ نامي ۾ جيسينه جي بهادري بيان ڪرڻ واري داستان جو حصو آهي؛ ان ڪري ان کي سندس جنم بابت آزاد همعصر شاهدي بدران تاريخي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو. == ڏاهر جي دور ۾ == چچ نامي ۾ جيسينه کي بهادر ۽ داناءُ شهزادي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="ElliotDowson"/> عربن جي سنڌ خلاف فوجي مهمن دوران هو پنهنجي پيءُ جي فوجي انتظام ۾ شامل رهيو. [[حجاج بن يوسف]] طرفان [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪلڻ کان پوءِ عرب فوج [[ديبل]]، نيرون ۽ سنڌوءَ جي اولهندي پاسي ٻين هنڌن تي اڳڀرائي ڪندي ڏاهر جي مرڪزي علائقي ڏانهن وڌي. == سنڌو درياهه جو محاذ == محمد بن قاسم جي فوج جڏهن [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻ جي تياري ڪئي ته ڏاهر پنهنجي فوجن کي درياهه جي اڀرندي پاسي اهم هنڌن تي مقرر ڪيو. تاريخي روايتن موجب جيسينه جي اڳواڻيءَ هيٺ فوج محمد بن قاسم جي اڳڀرائي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ElliotDowson"/> محمد بن قاسم مقامي اتحادين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ عرب فوج ۽ ڏاهر جي مکيه فوج وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. == ڏاهر جي وفات کان پوءِ == {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح}} [[File:Sindh in 700s.png|thumb|اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جا علائقا.]] 712ع ڌاري ٿيل فيصلائتي جنگ ۾ [[راجا ڏاهر]] مارجي ويو. چچ نامي موجب پيءُ جي موت جي خبر ملڻ تي جيسينه دشمن سان ٻيهر مقابلو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، پر ڏاهر جي وزير '''سيساڪر''' کيس صلاح ڏني ته شڪست کاڌل فوج سان کليل ميدان ۾ وڙهڻ بدران [[برهمڻ آباد]] ڏانهن وڃي، جتي مضبوط قلعو، خزانو، رسد ۽ ڏاهر جي گهراڻي جا حامي موجود هئا.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه اها صلاح قبول ڪئي ۽ پنهنجي ساٿين سان برهمڻ آباد پهتو. == برهمڻ آباد ۾ مزاحمت == برهمڻ آباد پهچڻ کان پوءِ جيسينه عرب فوج خلاف مزاحمت منظم ڪرڻ شروع ڪئي. هن پنهنجي خاندان ۽ اتحادي سردارن ڏانهن خط موڪليا. انهن ۾ الور ۾ موجود سندس ڀاءُ فوُفي، ڀاٽيا ۾ موجود سندس ڀائٽيو چچ پٽ ڌرسيه ۽ ٻڌيه ۽ ڪيڪانان طرف موجود سندس سؤٽ ڌول پٽ چندر شامل هئا.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه کين ڏاهر جي وفات جي خبر ڏني ۽ پنهنجن قلعن ۽ علائقن جي حفاظت جاري رکڻ جي هدايت ڪئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڏاهر جي موت سان برهمڻ گهراڻي جي منظم مزاحمت هڪدم ختم نه ٿي. محمد بن قاسم بعد ۾ برهمڻ آباد طرف وڌيو. چچ نامي موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مزاحمت ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ۽ برهمڻ آباد جي مهم لڳ ڀڳ ڇهه مهينا هلي.<ref name="ElliotDowson"/> == سنڌ کان ٻاهر وڃڻ == محمد بن قاسم جي فوجي دٻاءَ وڌڻ کان پوءِ جيسينه برهمڻ آباد ڇڏي اوڀر ۽ اتر اوڀر طرف روانو ٿيو. چچ نامي ۾ سندس سفر دوران ڪيترن علائقن جا نالا ڏنا ويا آهن، جن جي جديد سڃاڻپ بابت اختلاف آهن. روايت موجب جيسينه آخرڪار [[ڪشمير]] جي حڪمران وٽ پهتو. ڪشمير جي راجا کيس پنهنجي ماتحت '''شاڪلهه''' نالي علائقي ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ۽ کيس شاهي مرتبي مطابق عزت ڏني. چچ نامي موجب کيس گهوڙا، قيمتي پوشاڪون، ڇٽي، ڪرسي ۽ ٻيا اعزاز پڻ ڏنا ويا.<ref name="ElliotDowson"/> بعد ۾ هو جالنڌر جي سرحد ڀرسان ڪاسا نالي علائقي تائين پهتو. چچ نامي جي روايت کيس اتي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت جي شروعات تائين رهندي بيان ڪري ٿي.<ref name="ElliotDowson"/> == برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضو == [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ مان واپسي ۽ اموي انتظام ۾ پيدا ٿيل سياسي تبديلين کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن مقامي سردارن ٻيهر خودمختياري حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد واري تاريخي روايت موجب جيسينه ان صورتحال مان فائدو وٺندي [[برهمڻ آباد]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پنهنجي اقتدار کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> اهو دور [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي خلافت ۽ محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ ۾ اموي انتظام جي نئين سر تنظيم سان لاڳاپيل هو. == اسلام قبول ڪرڻ بابت روايت == [[عمر بن عبدالعزيز]] 717ع ۾ اموي خليفو ٿيو. بعد واري تاريخي روايتن موجب هن سنڌ جي مقامي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني ۽ سندن اڳوڻا اختيار برقرار رکڻ جي آڇ ڪئي. انهن روايتن ۾ جيسينه کي به اسلام قبول ڪندڙ مقامي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> ان واقعي جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري جيسينه جي مذهبي تبديليءَ ۽ ان کان پوءِ سندس سياسي حيثيت بابت بيانن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. == جنيد سان مقابلو == [[هشام بن عبدالملڪ]] جي خلافت دوران [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. جنيد جي دور ۾ اموي حڪومت سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن فوجي مهمون هلائڻ شروع ڪيون. بعد واري تاريخي روايت موجب جيسينه ۽ جنيد جي وچ ۾ سياسي اختلاف پيدا ٿيا. جيسينه پنهنجي اڳوڻي حيثيت ۽ اسلام قبول ڪرڻ جو حوالو ڏنو، پر ٻنهي ڌرين جا لاڳاپا آخرڪار فوجي مقابلي ۾ تبديل ٿي ويا. جيسينه جنيد جي فوج هٿان شڪست کاڌي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب کيس گرفتار ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو، جڏهن ته ٻين مختصر بيانن ۾ رڳو سندس شڪست ۽ موت جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> ان واقعي سان ڏاهر جي خاندان طرفان سنڌ ۾ پنهنجي اڳوڻي سياسي اقتدار کي بحال ڪرڻ جي ڪوششن جو اهم مرحلو ختم ٿي ويو. == تاريخي روايتن ۾ اختلاف == جيسينه جي زندگيءَ جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي حيثيت نٿا رکن. چچ نامي ۾ سندس جنم، بهادري، برهمڻ آباد ۾ مزاحمت، ڪشمير ڏانهن وڃڻ ۽ ٻين واقعن بابت تفصيلي داستان موجود آهن، جڏهن ته بعد وارا عرب ۽ جديد تاريخي ماخذ سندس برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضي، اسلام قبول ڪرڻ ۽ جنيد سان مقابلي بابت وڌيڪ مواد پيش ڪن ٿا. خاص طور سندس ماءُ جي سڃاڻپ، ڏاهر جو وڏو پٽ هجڻ، مختلف صوبن جي گورنري ۽ ابتدائي عرب سپهه سالار بديل سان سندس سڌي جنگ بابت دعوائون سڀني اهم ماخذن مان هڪجهڙي نموني ثابت نٿيون ٿين؛ تنهنڪري انهن کي قطعي سوانحي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == تاريخي حيثيت == جيسينه سنڌ تي عرب فتح جي شروعاتي دور جي اهم مقامي شخصيتن مان هو. ڏاهر جي 712ع واري شڪست کان پوءِ سندس سرگرميون ڏيکارين ٿيون ته سنڌ ۾ سياسي تبديلي هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي، پر مختلف قلعن، مقامي حڪمرانن ۽ ڏاهر جي خاندان جي ماڻهن طرفان مزاحمت ۽ اقتدار جي ٻيهر بحاليءَ جون ڪوششون جاري رهيون. جيسينه بابت بنيادي تفصيلي ماخذ چچ نامو آهي، پر موجوده فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. جديد تحقيق ان کي سنڌ جي تاريخ لاءِ اهم ادبي ۽ تاريخي متن سمجهي ٿي، پر ان جي روايتن کي اٺين صديءَ جو سڌو همعصر احوال سمجهڻ بدران ٻين ماخذن سان ڀيٽڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> == خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | فرد ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | تعلق ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | تاريخي حيثيت |- | style="background:#FFF8DC;" | [[چچ پٽ سيلائج|راجا چچ]] | ڏاڏو | [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو باني حڪمران |- | style="background:#F5F5DC;" | [[راجا ڏاهر]] | پيءُ | سنڌ جو حڪمران؛ عرب فوج خلاف جنگ ۾ مارجي ويو |- | style="background:#FFF8DC;" | فوُفي | ڀاءُ | [[اروڙ]] جي دفاع سان لاڳاپيل |- | style="background:#F5F5DC;" | ڌرسيه | ڀاءُ | ڏاهر جو پٽ |- | style="background:#FFF8DC;" | چچ پٽ ڌرسيه | ڀائٽيو | ڀاٽيا واري علائقي سان لاڳاپيل |} == پڻ ڏسو == * [[راجا ڏاهر]] * [[چچ پٽ سيلائج]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[برهمڻ آباد]] * [[اروڙ]] * [[اموي خلافت]] * [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}} * {{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}} * {{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |isbn=9788122411980}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:جيسينه، راجا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:برهمڻ گهراڻو]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:راجا ڏاهر]] msoyj45kb8tv0mrtzamjlbmaivzzba6 413051 413050 2026-09-17T16:09:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 413051 wikitext text/x-wiki {{Short description|اٺين صديءَ جو سنڌي شهزادو ۽ راجا ڏاهر جو پٽ}} {{Infobox royalty | name = راجا جيسينه | title = سنڌ جو شهزادو | image = | caption = | succession = [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو شهزادو | predecessor = | successor = | reign = | full name = جيسينه پٽ ڏاهر | house = [[برهمڻ گهراڻو]] | dynasty = [[برهمڻ گهراڻو]] | father = [[راجا ڏاهر]] | mother = | birth_date = ستين صدي عيسوي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = اٺين صدي عيسوي | death_place = | religion = [[هندومت]]؛ بعد واري روايت موجب [[اسلام]] قبول ڪيائين }} '''راجا جيسينه'''، جنهن جو نالو '''جيسيہ'''، '''جيسينا''' ۽ '''جيسمها''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سنڌ]] جي [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو شهزادو ۽ سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جو پٽ هو. انگريزي ماخذن ۾ سندس نالو ''Jaisiya''، ''Jaisiah''، ''Jaisimha'' جي صورت ۾ لکيو ويو آهي.<ref name="ElliotDowson">{{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 }}</ref> جيسينه عربن جي سنڌ تي ڪاهه دوران پنهنجي پيءُ جي فوجي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[راجا ڏاهر]] جي 712ع ڌاري شڪست ۽ وفات کان پوءِ به هن [[محمد بن قاسم]] خلاف مزاحمت جاري رکي ۽ [[برهمڻ آباد]] کي پنهنجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻايو.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه بابت سڀ کان تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ ملي ٿي. موجوده فارسي چچ نامو تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ مرتب ٿيل متن آهي؛ تنهنڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان ۾ موجود اٺين صديءَ جي تفصيلن کي ماخذ جي وقتي فاصلي ۽ ادبي نوعيت کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> == نالو == چچ نامي جي انگريزي ترجمي ۾ سندس نالو ''Jaisiya'' لکيو ويو آهي، جڏهن ته جديد تاريخي لکڻين ۾ ''Jaisiah''، ''Jaisimha'' ۽ ''Jai Singh'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="ElliotDowson"/> چچ نامي ۾ سندس نالي جي باري ۾ هڪ روايت ڏنل آهي، جنهن مطابق جيسينه جي نالي جي معنيٰ عربيءَ ۾ ''المظفر بالاسد'' ۽ فارسيءَ ۾ ''شير فيروز''، يعني ”شينهن تي فتح ماڻيندڙ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="ElliotDowson"/> == خاندان == جيسينه [[راجا ڏاهر]] جو پٽ ۽ [[چچ پٽ سيلائج|راجا چچ]] جي قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جو فرد هو. ڏاهر جي خاندان جا ڪيترائي فرد عرب فتح جي وقت مختلف قلعن ۽ علائقن جي دفاع سان لاڳاپيل هئا. چچ نامي موجب ڏاهر جي وفات کان پوءِ جيسينه پنهنجي ڀاءُ '''فوُفي'''، ڀائٽي '''چچ پٽ ڌرسيه''' ۽ سؤٽ '''ڌول پٽ چندر''' ڏانهن خط موڪليا ۽ کين عرب فوج جي اڳڀرائي خلاف پنهنجن علائقن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار رهڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="ElliotDowson"/> == جنم بابت روايت == چچ نامي ۾ جيسينه جي جنم بابت هڪ روايتي قصو بيان ٿيل آهي. ان موجب هڪ ڏينهن راجا ڏاهر شڪار تي نڪتو ته اوچتو هڪ شينهن شڪارين جي وچ ۾ اچي ويو. ڏاهر گهوڙي تان لهي شينهن سان مقابلو ڪيو ۽ ان کي ماري وڌو.<ref name="ElliotDowson"/> ڏاهر جي حامله زال کي جڏهن شينهن سان سندس مقابلي جي خبر پئي ته هوءَ صدمي سبب بيهوش ٿي وئي ۽ سندس وفات ٿي وئي. چچ نامي موجب سندس پيٽ ۾ ٻار اڃا جيئرو هو، تنهنڪري پيٽ چيري ٻار کي زنده ٻاهر ڪڍيو ويو ۽ هڪ دائيءَ حوالي ڪيو ويو. ان واقعي جي نسبت سان ٻار جو نالو '''جيسينه''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ متن ۾ ”شينهن تي فتح ماڻيندڙ“ ڏني وئي آهي.<ref name="ElliotDowson"/> هيءَ روايت چچ نامي ۾ جيسينه جي بهادري بيان ڪرڻ واري داستان جو حصو آهي؛ ان ڪري ان کي سندس جنم بابت آزاد همعصر شاهدي بدران تاريخي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو. == ڏاهر جي دور ۾ == چچ نامي ۾ جيسينه کي بهادر ۽ داناءُ شهزادي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="ElliotDowson"/> عربن جي سنڌ خلاف فوجي مهمن دوران هو پنهنجي پيءُ جي فوجي انتظام ۾ شامل رهيو. [[حجاج بن يوسف]] طرفان [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪلڻ کان پوءِ عرب فوج [[ديبل]]، نيرون ۽ سنڌوءَ جي اولهندي پاسي ٻين هنڌن تي اڳڀرائي ڪندي ڏاهر جي مرڪزي علائقي ڏانهن وڌي. == سنڌو درياهه جو محاذ == محمد بن قاسم جي فوج جڏهن [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻ جي تياري ڪئي ته ڏاهر پنهنجي فوجن کي درياهه جي اڀرندي پاسي اهم هنڌن تي مقرر ڪيو. تاريخي روايتن موجب جيسينه جي اڳواڻيءَ هيٺ فوج محمد بن قاسم جي اڳڀرائي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ElliotDowson"/> محمد بن قاسم مقامي اتحادين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ عرب فوج ۽ ڏاهر جي مکيه فوج وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. == ڏاهر جي وفات کان پوءِ == {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح}} [[File:Sindh in 700s.png|thumb|اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جا علائقا.]] 712ع ڌاري ٿيل فيصلائتي جنگ ۾ [[راجا ڏاهر]] مارجي ويو. چچ نامي موجب پيءُ جي موت جي خبر ملڻ تي جيسينه دشمن سان ٻيهر مقابلو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، پر ڏاهر جي وزير '''سيساڪر''' کيس صلاح ڏني ته شڪست کاڌل فوج سان کليل ميدان ۾ وڙهڻ بدران [[برهمڻ آباد]] ڏانهن وڃي، جتي مضبوط قلعو، خزانو، رسد ۽ ڏاهر جي گهراڻي جا حامي موجود هئا.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه اها صلاح قبول ڪئي ۽ پنهنجي ساٿين سان برهمڻ آباد پهتو. == برهمڻ آباد ۾ مزاحمت == برهمڻ آباد پهچڻ کان پوءِ جيسينه عرب فوج خلاف مزاحمت منظم ڪرڻ شروع ڪئي. هن پنهنجي خاندان ۽ اتحادي سردارن ڏانهن خط موڪليا. انهن ۾ الور ۾ موجود سندس ڀاءُ فوُفي، ڀاٽيا ۾ موجود سندس ڀائٽيو چچ پٽ ڌرسيه ۽ ٻڌيه ۽ ڪيڪانان طرف موجود سندس سؤٽ ڌول پٽ چندر شامل هئا.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه کين ڏاهر جي وفات جي خبر ڏني ۽ پنهنجن قلعن ۽ علائقن جي حفاظت جاري رکڻ جي هدايت ڪئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڏاهر جي موت سان برهمڻ گهراڻي جي منظم مزاحمت هڪدم ختم نه ٿي. محمد بن قاسم بعد ۾ برهمڻ آباد طرف وڌيو. چچ نامي موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مزاحمت ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ۽ برهمڻ آباد جي مهم لڳ ڀڳ ڇهه مهينا هلي.<ref name="ElliotDowson"/> == سنڌ کان ٻاهر وڃڻ == محمد بن قاسم جي فوجي دٻاءَ وڌڻ کان پوءِ جيسينه برهمڻ آباد ڇڏي اوڀر ۽ اتر اوڀر طرف روانو ٿيو. چچ نامي ۾ سندس سفر دوران ڪيترن علائقن جا نالا ڏنا ويا آهن، جن جي جديد سڃاڻپ بابت اختلاف آهن. روايت موجب جيسينه آخرڪار [[ڪشمير]] جي حڪمران وٽ پهتو. ڪشمير جي راجا کيس پنهنجي ماتحت '''شاڪلهه''' نالي علائقي ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ۽ کيس شاهي مرتبي مطابق عزت ڏني. چچ نامي موجب کيس گهوڙا، قيمتي پوشاڪون، ڇٽي، ڪرسي ۽ ٻيا اعزاز پڻ ڏنا ويا.<ref name="ElliotDowson"/> بعد ۾ هو جالنڌر جي سرحد ڀرسان ڪاسا نالي علائقي تائين پهتو. چچ نامي جي روايت کيس اتي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت جي شروعات تائين رهندي بيان ڪري ٿي.<ref name="ElliotDowson"/> == برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضو == [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ مان واپسي ۽ اموي انتظام ۾ پيدا ٿيل سياسي تبديلين کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن مقامي سردارن ٻيهر خودمختياري حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد واري تاريخي روايت موجب جيسينه ان صورتحال مان فائدو وٺندي [[برهمڻ آباد]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پنهنجي اقتدار کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> اهو دور [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي خلافت ۽ محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ ۾ اموي انتظام جي نئين سر تنظيم سان لاڳاپيل هو. == اسلام قبول ڪرڻ بابت روايت == [[عمر بن عبدالعزيز]] 717ع ۾ اموي خليفو ٿيو. بعد واري تاريخي روايتن موجب هن سنڌ جي مقامي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني ۽ سندن اڳوڻا اختيار برقرار رکڻ جي آڇ ڪئي. انهن روايتن ۾ جيسينه کي به اسلام قبول ڪندڙ مقامي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> ان واقعي جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري جيسينه جي مذهبي تبديليءَ ۽ ان کان پوءِ سندس سياسي حيثيت بابت بيانن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. == جنيد سان مقابلو == [[هشام بن عبدالملڪ]] جي خلافت دوران [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. جنيد جي دور ۾ اموي حڪومت سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن فوجي مهمون هلائڻ شروع ڪيون. بعد واري تاريخي روايت موجب جيسينه ۽ جنيد جي وچ ۾ سياسي اختلاف پيدا ٿيا. جيسينه پنهنجي اڳوڻي حيثيت ۽ اسلام قبول ڪرڻ جو حوالو ڏنو، پر ٻنهي ڌرين جا لاڳاپا آخرڪار فوجي مقابلي ۾ تبديل ٿي ويا. جيسينه جنيد جي فوج هٿان شڪست کاڌي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب کيس گرفتار ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو، جڏهن ته ٻين مختصر بيانن ۾ رڳو سندس شڪست ۽ موت جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> ان واقعي سان ڏاهر جي خاندان طرفان سنڌ ۾ پنهنجي اڳوڻي سياسي اقتدار کي بحال ڪرڻ جي ڪوششن جو اهم مرحلو ختم ٿي ويو. == تاريخي روايتن ۾ اختلاف == جيسينه جي زندگيءَ جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي حيثيت نٿا رکن. چچ نامي ۾ سندس جنم، بهادري، برهمڻ آباد ۾ مزاحمت، ڪشمير ڏانهن وڃڻ ۽ ٻين واقعن بابت تفصيلي داستان موجود آهن، جڏهن ته بعد وارا عرب ۽ جديد تاريخي ماخذ سندس برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضي، اسلام قبول ڪرڻ ۽ جنيد سان مقابلي بابت وڌيڪ مواد پيش ڪن ٿا. خاص طور سندس ماءُ جي سڃاڻپ، ڏاهر جو وڏو پٽ هجڻ، مختلف صوبن جي گورنري ۽ ابتدائي عرب سپهه سالار بديل سان سندس سڌي جنگ بابت دعوائون سڀني اهم ماخذن مان هڪجهڙي نموني ثابت نٿيون ٿين؛ تنهنڪري انهن کي قطعي سوانحي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == تاريخي حيثيت == جيسينه سنڌ تي عرب فتح جي شروعاتي دور جي اهم مقامي شخصيتن مان هو. ڏاهر جي 712ع واري شڪست کان پوءِ سندس سرگرميون ڏيکارين ٿيون ته سنڌ ۾ سياسي تبديلي هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي، پر مختلف قلعن، مقامي حڪمرانن ۽ ڏاهر جي خاندان جي ماڻهن طرفان مزاحمت ۽ اقتدار جي ٻيهر بحاليءَ جون ڪوششون جاري رهيون. جيسينه بابت بنيادي تفصيلي ماخذ چچ نامو آهي، پر موجوده فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. جديد تحقيق ان کي سنڌ جي تاريخ لاءِ اهم ادبي ۽ تاريخي متن سمجهي ٿي، پر ان جي روايتن کي اٺين صديءَ جو سڌو همعصر احوال سمجهڻ بدران ٻين ماخذن سان ڀيٽڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> == خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | فرد ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | تعلق ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | تاريخي حيثيت |- | style="background:#FFF8DC;" | [[چچ پٽ سيلائج|راجا چچ]] | ڏاڏو | [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو باني حڪمران |- | style="background:#F5F5DC;" | [[راجا ڏاهر]] | پيءُ | سنڌ جو حڪمران؛ عرب فوج خلاف جنگ ۾ مارجي ويو |- | style="background:#FFF8DC;" | فوُفي | ڀاءُ | [[اروڙ]] جي دفاع سان لاڳاپيل |- | style="background:#F5F5DC;" | ڌرسيه | ڀاءُ | ڏاهر جو پٽ |- | style="background:#FFF8DC;" | چچ پٽ ڌرسيه | ڀائٽيو | ڀاٽيا واري علائقي سان لاڳاپيل |} == پڻ ڏسو == * [[راجا ڏاهر]] * [[چچ پٽ سيلائج]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[برهمڻ آباد]] * [[اروڙ]] * [[اموي خلافت]] * [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}} * {{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}} * {{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |isbn=9788122411980}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:جيسينه، راجا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:برهمڻ گهراڻو]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:راجا ڏاهر]] 5i42t6pt9oab350v0uljr14h2o47hp5 413052 413051 2026-09-17T16:11:51Z Intisar Ali 8681 /* ڏاهر جي وفات کان پوءِ */ 413052 wikitext text/x-wiki {{Short description|اٺين صديءَ جو سنڌي شهزادو ۽ راجا ڏاهر جو پٽ}} {{Infobox royalty | name = راجا جيسينه | title = سنڌ جو شهزادو | image = | caption = | succession = [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو شهزادو | predecessor = | successor = | reign = | full name = جيسينه پٽ ڏاهر | house = [[برهمڻ گهراڻو]] | dynasty = [[برهمڻ گهراڻو]] | father = [[راجا ڏاهر]] | mother = | birth_date = ستين صدي عيسوي | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = اٺين صدي عيسوي | death_place = | religion = [[هندومت]]؛ بعد واري روايت موجب [[اسلام]] قبول ڪيائين }} '''راجا جيسينه'''، جنهن جو نالو '''جيسيہ'''، '''جيسينا''' ۽ '''جيسمها''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سنڌ]] جي [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو شهزادو ۽ سنڌ جي حڪمران [[راجا ڏاهر]] جو پٽ هو. انگريزي ماخذن ۾ سندس نالو ''Jaisiya''، ''Jaisiah''، ''Jaisimha'' جي صورت ۾ لکيو ويو آهي.<ref name="ElliotDowson">{{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |location=London |publisher=Trübner and Co. |year=1867 }}</ref> جيسينه عربن جي سنڌ تي ڪاهه دوران پنهنجي پيءُ جي فوجي مزاحمت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[راجا ڏاهر]] جي 712ع ڌاري شڪست ۽ وفات کان پوءِ به هن [[محمد بن قاسم]] خلاف مزاحمت جاري رکي ۽ [[برهمڻ آباد]] کي پنهنجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻايو.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه بابت سڀ کان تفصيلي روايت [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ ملي ٿي. موجوده فارسي چچ نامو تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ مرتب ٿيل متن آهي؛ تنهنڪري جديد تاريخ نويسيءَ ۾ ان ۾ موجود اٺين صديءَ جي تفصيلن کي ماخذ جي وقتي فاصلي ۽ ادبي نوعيت کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> == نالو == چچ نامي جي انگريزي ترجمي ۾ سندس نالو ''Jaisiya'' لکيو ويو آهي، جڏهن ته جديد تاريخي لکڻين ۾ ''Jaisiah''، ''Jaisimha'' ۽ ''Jai Singh'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="ElliotDowson"/> چچ نامي ۾ سندس نالي جي باري ۾ هڪ روايت ڏنل آهي، جنهن مطابق جيسينه جي نالي جي معنيٰ عربيءَ ۾ ''المظفر بالاسد'' ۽ فارسيءَ ۾ ''شير فيروز''، يعني ”شينهن تي فتح ماڻيندڙ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="ElliotDowson"/> == خاندان == جيسينه [[راجا ڏاهر]] جو پٽ ۽ [[چچ پٽ سيلائج|راجا چچ]] جي قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جو فرد هو. ڏاهر جي خاندان جا ڪيترائي فرد عرب فتح جي وقت مختلف قلعن ۽ علائقن جي دفاع سان لاڳاپيل هئا. چچ نامي موجب ڏاهر جي وفات کان پوءِ جيسينه پنهنجي ڀاءُ '''فوُفي'''، ڀائٽي '''چچ پٽ ڌرسيه''' ۽ سؤٽ '''ڌول پٽ چندر''' ڏانهن خط موڪليا ۽ کين عرب فوج جي اڳڀرائي خلاف پنهنجن علائقن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ تيار رهڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="ElliotDowson"/> == جنم بابت روايت == چچ نامي ۾ جيسينه جي جنم بابت هڪ روايتي قصو بيان ٿيل آهي. ان موجب هڪ ڏينهن راجا ڏاهر شڪار تي نڪتو ته اوچتو هڪ شينهن شڪارين جي وچ ۾ اچي ويو. ڏاهر گهوڙي تان لهي شينهن سان مقابلو ڪيو ۽ ان کي ماري وڌو.<ref name="ElliotDowson"/> ڏاهر جي حامله زال کي جڏهن شينهن سان سندس مقابلي جي خبر پئي ته هوءَ صدمي سبب بيهوش ٿي وئي ۽ سندس وفات ٿي وئي. چچ نامي موجب سندس پيٽ ۾ ٻار اڃا جيئرو هو، تنهنڪري پيٽ چيري ٻار کي زنده ٻاهر ڪڍيو ويو ۽ هڪ دائيءَ حوالي ڪيو ويو. ان واقعي جي نسبت سان ٻار جو نالو '''جيسينه''' رکيو ويو، جنهن جي معنيٰ متن ۾ ”شينهن تي فتح ماڻيندڙ“ ڏني وئي آهي.<ref name="ElliotDowson"/> هيءَ روايت چچ نامي ۾ جيسينه جي بهادري بيان ڪرڻ واري داستان جو حصو آهي؛ ان ڪري ان کي سندس جنم بابت آزاد همعصر شاهدي بدران تاريخي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو. == ڏاهر جي دور ۾ == چچ نامي ۾ جيسينه کي بهادر ۽ داناءُ شهزادي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="ElliotDowson"/> عربن جي سنڌ خلاف فوجي مهمن دوران هو پنهنجي پيءُ جي فوجي انتظام ۾ شامل رهيو. [[حجاج بن يوسف]] طرفان [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪلڻ کان پوءِ عرب فوج [[ديبل]]، نيرون ۽ سنڌوءَ جي اولهندي پاسي ٻين هنڌن تي اڳڀرائي ڪندي ڏاهر جي مرڪزي علائقي ڏانهن وڌي. == سنڌو درياهه جو محاذ == محمد بن قاسم جي فوج جڏهن [[سنڌو درياهه]] پار ڪرڻ جي تياري ڪئي ته ڏاهر پنهنجي فوجن کي درياهه جي اڀرندي پاسي اهم هنڌن تي مقرر ڪيو. تاريخي روايتن موجب جيسينه جي اڳواڻيءَ هيٺ فوج محمد بن قاسم جي اڳڀرائي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="ElliotDowson"/> محمد بن قاسم مقامي اتحادين جي مدد سان سنڌو پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ عرب فوج ۽ ڏاهر جي مکيه فوج وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي. == ڏاهر جي وفات کان پوءِ == {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح}} [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ جي بادشاهت ۽ ڀرپاسي جا علائقا.]] 712ع ڌاري ٿيل فيصلائتي جنگ ۾ [[راجا ڏاهر]] مارجي ويو. چچ نامي موجب پيءُ جي موت جي خبر ملڻ تي جيسينه دشمن سان ٻيهر مقابلو ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو، پر ڏاهر جي وزير '''سيساڪر''' کيس صلاح ڏني ته شڪست کاڌل فوج سان کليل ميدان ۾ وڙهڻ بدران [[برهمڻ آباد]] ڏانهن وڃي، جتي مضبوط قلعو، خزانو، رسد ۽ ڏاهر جي گهراڻي جا حامي موجود هئا.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه اها صلاح قبول ڪئي ۽ پنهنجي ساٿين سان برهمڻ آباد پهتو. == برهمڻ آباد ۾ مزاحمت == برهمڻ آباد پهچڻ کان پوءِ جيسينه عرب فوج خلاف مزاحمت منظم ڪرڻ شروع ڪئي. هن پنهنجي خاندان ۽ اتحادي سردارن ڏانهن خط موڪليا. انهن ۾ الور ۾ موجود سندس ڀاءُ فوُفي، ڀاٽيا ۾ موجود سندس ڀائٽيو چچ پٽ ڌرسيه ۽ ٻڌيه ۽ ڪيڪانان طرف موجود سندس سؤٽ ڌول پٽ چندر شامل هئا.<ref name="ElliotDowson"/> جيسينه کين ڏاهر جي وفات جي خبر ڏني ۽ پنهنجن قلعن ۽ علائقن جي حفاظت جاري رکڻ جي هدايت ڪئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڏاهر جي موت سان برهمڻ گهراڻي جي منظم مزاحمت هڪدم ختم نه ٿي. محمد بن قاسم بعد ۾ برهمڻ آباد طرف وڌيو. چچ نامي موجب شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مزاحمت ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ۽ برهمڻ آباد جي مهم لڳ ڀڳ ڇهه مهينا هلي.<ref name="ElliotDowson"/> == سنڌ کان ٻاهر وڃڻ == محمد بن قاسم جي فوجي دٻاءَ وڌڻ کان پوءِ جيسينه برهمڻ آباد ڇڏي اوڀر ۽ اتر اوڀر طرف روانو ٿيو. چچ نامي ۾ سندس سفر دوران ڪيترن علائقن جا نالا ڏنا ويا آهن، جن جي جديد سڃاڻپ بابت اختلاف آهن. روايت موجب جيسينه آخرڪار [[ڪشمير]] جي حڪمران وٽ پهتو. ڪشمير جي راجا کيس پنهنجي ماتحت '''شاڪلهه''' نالي علائقي ۾ رهڻ جي اجازت ڏني ۽ کيس شاهي مرتبي مطابق عزت ڏني. چچ نامي موجب کيس گهوڙا، قيمتي پوشاڪون، ڇٽي، ڪرسي ۽ ٻيا اعزاز پڻ ڏنا ويا.<ref name="ElliotDowson"/> بعد ۾ هو جالنڌر جي سرحد ڀرسان ڪاسا نالي علائقي تائين پهتو. چچ نامي جي روايت کيس اتي [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت جي شروعات تائين رهندي بيان ڪري ٿي.<ref name="ElliotDowson"/> == برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضو == [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ مان واپسي ۽ اموي انتظام ۾ پيدا ٿيل سياسي تبديلين کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن مقامي سردارن ٻيهر خودمختياري حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بعد واري تاريخي روايت موجب جيسينه ان صورتحال مان فائدو وٺندي [[برهمڻ آباد]] تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پنهنجي اقتدار کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> اهو دور [[سليمان بن عبدالملڪ]] جي خلافت ۽ محمد بن قاسم کان پوءِ سنڌ ۾ اموي انتظام جي نئين سر تنظيم سان لاڳاپيل هو. == اسلام قبول ڪرڻ بابت روايت == [[عمر بن عبدالعزيز]] 717ع ۾ اموي خليفو ٿيو. بعد واري تاريخي روايتن موجب هن سنڌ جي مقامي حڪمرانن کي اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني ۽ سندن اڳوڻا اختيار برقرار رکڻ جي آڇ ڪئي. انهن روايتن ۾ جيسينه کي به اسلام قبول ڪندڙ مقامي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> ان واقعي جا تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري جيسينه جي مذهبي تبديليءَ ۽ ان کان پوءِ سندس سياسي حيثيت بابت بيانن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. == جنيد سان مقابلو == [[هشام بن عبدالملڪ]] جي خلافت دوران [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. جنيد جي دور ۾ اموي حڪومت سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن فوجي مهمون هلائڻ شروع ڪيون. بعد واري تاريخي روايت موجب جيسينه ۽ جنيد جي وچ ۾ سياسي اختلاف پيدا ٿيا. جيسينه پنهنجي اڳوڻي حيثيت ۽ اسلام قبول ڪرڻ جو حوالو ڏنو، پر ٻنهي ڌرين جا لاڳاپا آخرڪار فوجي مقابلي ۾ تبديل ٿي ويا. جيسينه جنيد جي فوج هٿان شڪست کاڌي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب کيس گرفتار ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو، جڏهن ته ٻين مختصر بيانن ۾ رڳو سندس شڪست ۽ موت جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |pages=347–348 |isbn=9788122411980 }}</ref> ان واقعي سان ڏاهر جي خاندان طرفان سنڌ ۾ پنهنجي اڳوڻي سياسي اقتدار کي بحال ڪرڻ جي ڪوششن جو اهم مرحلو ختم ٿي ويو. == تاريخي روايتن ۾ اختلاف == جيسينه جي زندگيءَ جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي حيثيت نٿا رکن. چچ نامي ۾ سندس جنم، بهادري، برهمڻ آباد ۾ مزاحمت، ڪشمير ڏانهن وڃڻ ۽ ٻين واقعن بابت تفصيلي داستان موجود آهن، جڏهن ته بعد وارا عرب ۽ جديد تاريخي ماخذ سندس برهمڻ آباد تي ٻيهر قبضي، اسلام قبول ڪرڻ ۽ جنيد سان مقابلي بابت وڌيڪ مواد پيش ڪن ٿا. خاص طور سندس ماءُ جي سڃاڻپ، ڏاهر جو وڏو پٽ هجڻ، مختلف صوبن جي گورنري ۽ ابتدائي عرب سپهه سالار بديل سان سندس سڌي جنگ بابت دعوائون سڀني اهم ماخذن مان هڪجهڙي نموني ثابت نٿيون ٿين؛ تنهنڪري انهن کي قطعي سوانحي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == تاريخي حيثيت == جيسينه سنڌ تي عرب فتح جي شروعاتي دور جي اهم مقامي شخصيتن مان هو. ڏاهر جي 712ع واري شڪست کان پوءِ سندس سرگرميون ڏيکارين ٿيون ته سنڌ ۾ سياسي تبديلي هڪ ئي جنگ سان مڪمل نه ٿي، پر مختلف قلعن، مقامي حڪمرانن ۽ ڏاهر جي خاندان جي ماڻهن طرفان مزاحمت ۽ اقتدار جي ٻيهر بحاليءَ جون ڪوششون جاري رهيون. جيسينه بابت بنيادي تفصيلي ماخذ چچ نامو آهي، پر موجوده فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. جديد تحقيق ان کي سنڌ جي تاريخ لاءِ اهم ادبي ۽ تاريخي متن سمجهي ٿي، پر ان جي روايتن کي اٺين صديءَ جو سڌو همعصر احوال سمجهڻ بدران ٻين ماخذن سان ڀيٽڻ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113 }}</ref> == خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | فرد ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | تعلق ! style="background:#8B4513;color:#fff;" | تاريخي حيثيت |- | style="background:#FFF8DC;" | [[چچ پٽ سيلائج|راجا چچ]] | ڏاڏو | [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جو باني حڪمران |- | style="background:#F5F5DC;" | [[راجا ڏاهر]] | پيءُ | سنڌ جو حڪمران؛ عرب فوج خلاف جنگ ۾ مارجي ويو |- | style="background:#FFF8DC;" | فوُفي | ڀاءُ | [[اروڙ]] جي دفاع سان لاڳاپيل |- | style="background:#F5F5DC;" | ڌرسيه | ڀاءُ | ڏاهر جو پٽ |- | style="background:#FFF8DC;" | چچ پٽ ڌرسيه | ڀائٽيو | ڀاٽيا واري علائقي سان لاڳاپيل |} == پڻ ڏسو == * [[راجا ڏاهر]] * [[چچ پٽ سيلائج]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[برهمڻ آباد]] * [[اروڙ]] * [[اموي خلافت]] * [[جنيد بن عبدالرحمان مري]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}} * {{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867}} * {{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |publisher=New Age International |year=1999 |isbn=9788122411980}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{DEFAULTSORT:جيسينه، راجا}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:برهمڻ گهراڻو]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:راجا ڏاهر]] lu8x1i906yt7w8l9y7013ocsu9kg88v 0 38965 413024 409649 2026-09-17T12:09:09Z Dr. Thomas Liptak 21667 /* بلند عمارتن جي تاريخ */ photo updated (2026) 413024 wikitext text/x-wiki {{ Short description|هيسن، جرمني جو سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox German place |name = فرينڪفرٽ ام مائين |German_name = <small>''فرانگفورڊ ام ما'' ([[هيسني لهجا|هيسني]])</small> |type = شهر |image_photo = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Frankfurt am Main, Central business district (2024).jpg | caption1 = [[فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فرينڪفرٽ جو شهري افق]]، [[ٽائونوس]] ۽ [[يورپاتورم]] سميت | image2 = Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht von der Untermainbruecke-20110328.jpg | caption2 = [[فرينڪفرٽ گرجاگھر]] | image3 = Europäische Zentralbank - European Central Bank (19190136328) (cropped).jpg | caption3 = [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو صدر دفتر|يورپي مرڪزي بئنڪ]] | image4 = 01-01-2014 - Messeturm - trade fair tower - Frankfurt- Germany - 05.jpg | caption4 = [[ميسه ٽورم]] | image5 = Frankfurt Am Main-Roemerberg 19-27 von Suedosten-20110307.jpg | caption5 = [[رومر برگ، فرينڪفرٽ|رومر برگ]] | image6 = Alte Oper Frankfurt 2019.jpg | caption6 = [[آلٽي اوپر]] | image7 = Dom-Roemer-Projekt-Huehnermarkt-06-2018-Ffm-Altstadt-10008-9.jpg | caption7 = [[نئون فرينڪفرٽ پراڻو شهر]] }} |image_flag = Flag of Frankfurt am Main.svg |image_coa = DEU Frankfurt am Main COA.svg |coordinates = {{coord|50|06|38|N|08|40|56|E|display=it}} |image_plan = Hesse F.svg |plantext = |state = هيسن |region = ڊارمشٽاٽ |district = شهري ضلعو |elevation = 112 |area = 248.31 |pop_urban = 2319029<ref name="The FrankfurtRheinMain region">[http://www.region-frankfurt.de/Regional-Authority/Facts-and-figures?La=2 The FrankfurtRheinMain region – facts and figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131184241/http://www.region-frankfurt.de/Regional-Authority/Facts-and-figures?La=2|date=31 January 2017}} Retrieved 18 January 2017</ref> |pop_metro = 5604523<ref name="Regional Monitoring 2015">[http://www.region-frankfurt.de/media/custom/2629_303_1.PDF?1469180764 Regional Monitoring 2015. Facts and Figures – FrankfurtRheinMain Metropolitan Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131184232/http://www.region-frankfurt.de/media/custom/2629_303_1.PDF?1469180764|date=31 January 2017}} Retrieved 18 January 2017</ref> |postal_code = 60306–60599، 65929–65936 |area_code = 069، [[هارهائيم|06101]]، [[برگن-اينڪهايم|06109]] |licence = F |Gemeindeschlüssel = 06 4 12 000 |divisions = 16 علائقائي ضلعا ({{lang|de|Ortsbezirke}})<br />46 شهري ضلعا ({{lang|de|Stadtteile}}) |website = {{Official URL}} |mayor = [[مائيڪ يوزف]]<ref name="Süddeutsche.de-2022">{{cite web |title=Frankfurter Oberbürgermeister Feldmann endgültig abgewählt |website=[[Süddeutsche Zeitung|Süddeutsche.de]] |date=11 November 2022 |url=https://www.sueddeutsche.de/panorama/kommunen-frankfurt-am-main-frankfurter-oberbuergermeister-feldmann-endgueltig-abgewaehlt-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-221110-99-469525 |language=de |access-date=11 November 2022 |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111150611/https://www.sueddeutsche.de/panorama/kommunen-frankfurt-am-main-frankfurter-oberbuergermeister-feldmann-endgueltig-abgewaehlt-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-221110-99-469525 |url-status=live}}</ref> |leader_term = |Bürgermeistertitel = [[فرينڪفرٽ جو ميئر|وڏو ميئر]] |party = ايس پي ڊي |ruling_party1 = گرينز |ruling_party2 = ايس پي ڊي |ruling_party3 = ايف ڊي پي |ruling_party4 = وولٽ |year = پهرين صدي }} '''فرينڪفرٽ ام مائين'''،{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|f|r|æ|ŋ|k|.|f|ɜːr|t}}، ''فرينڪفرٽ''،<ref>{{Cite Merriam-Webster|Frankfurt}}</ref> آمريڪي انگريزيءَ ۾ پڻ {{IPAc-en|USalso|ˈ|f|r|æ|ŋ|k|.|f|ʊər|t}}، ''فرينڪفورٽ''؛<ref>{{Cite Dictionary.com|Frankfurt}}</ref> جرمن اچار: {{IPA|de|ˈfʁaŋkfʊʁt ʔam ˈmaɪn|lang|De-Frankfurt_am_Main-pronunciation.ogg}}؛ [[هيسني لهجا|هيسني]]: {{lang|mis|فرانگفورڊ ام ما}}، {{IPA|und|ˈfʁɑŋfɔɐ̯t am ˈmãː|}}.<ref>{{cite web |last1=Keil |first1=Carsten |title=Frankfurter Aussprachewörterbuch |url=https://frankfurterisch.org/woerterbuch |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313181946/https://frankfurterisch.org/woerterbuch |url-status=live }}</ref>}} جنهن کي عام طور مختصر ڪري '''فرينڪفرٽ''' چيو ويندو آهي، [[جرمني جون رياستون|جرمن رياست]] [[هيسن]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. 2025ع مطابق هن شهر جي آبادي 778,589 هئي،<ref name="Statistikportal Frankfurt">{{cite web | title=Frankfurts Bevölkerung zum Halbjahr 2025: Trends und Entwicklungen | website=Statistikportal Frankfurt | date=28 August 2025 | url=https://statistikportal.frankfurt.de/statistik_aktuell/2025/FSA_2025_13.html#:~:text=W%C3%A4hrend%20zu%20Beginn%20des%20Betrachtungszeitraums%20729.624%20Personen,Personen%20(0%2C2%20%25)%20und%20seit%20dem%2030. | language=de | access-date=7 November 2025}}</ref> جنهن ڪري اهو [[آباديءَ جي لحاظ کان جرمني جي شهرن جي فهرست|جرمني جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي.{{efn|[[برلن]]، [[هيمبرگ]]، [[ميونخ]] ۽ [[ڪولون]] کان پوءِ.}} [[ٽائونوس]] جبلن جي اڳئين ميداني علائقي ۾، پنهنجي نالي واري [[مائين درياهه|مائين درياهه]] جي ڪناري تي واقع هي شهر [[آفنباخ ام مائين]] سان گڏ هڪ لاڳيتي [[شهري مجموعو|شهري مجموعي]] جوڙيندو آهي؛ [[فرينڪفرٽ رائين-مائين علائقائي اٿارٽي|ان جي شهري علائقي]] جي آبادي 27 لک کان وڌيڪ آهي. فرينڪفرٽ وڏي [[رائين-مائين]] ميٽروپوليٽن علائقي جو مرڪز آهي، جنهن جي آبادي 58 لک کان وڌيڪ آهي ۽ جيڪو [[رائين-روهر ميٽروپوليٽن علائقو|رائين-روهر]] کان پوءِ [[جرمني جا ميٽروپوليٽن علائقا|جرمني جو ٻيو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي. [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] جو مرڪز هتي هجڻ سبب هي شهر [[يورپي يونين جي ادارتي مرڪزن]] مان هڪ آهي؛ ٻيا ٽي مرڪز [[برسلز]]، [[لگزمبرگ شهر|لگزمبرگ]] ۽ [[اسٽراسبرگ]] آهن. [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقي نيٽ ورڪ|گاوڪ]] فرينڪفرٽ کي [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقي نيٽ ورڪ#الفا|الفا درجي]] وارو [[عالمي شهر]] قرار ڏئي ٿو. فرينڪفرٽ جو پهريون دستاويزي ذڪر 794ع ۾ ملي ٿو ۽ 1372ع کان اهو شاهي شهر رهيو. فرينڪفرٽ لڳ ڀڳ پنج صدين تائين [[شهري رياست]]، يعني [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]]، رهيو ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سڀ کان اهم شهرن مان هڪ هو، جتي [[پاڪ رومي شهنشاهه جي تاجپوشي|شاهي تاجپوشيون]] ٿينديون هيون. 1806ع ۾ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ هن پنهنجي [[خودمختياري]] وڃائي، 1815ع ۾ ٻيهر حاصل ڪئي، پر 1866ع ۾ [[آسٽرو-پروشين جنگ]] کان پوءِ [[پروشيا جي بادشاهت]] ۾ شامل ٿيڻ سبب ٻيهر وڃائي ويٺو. 1945ع کان هي شهر هيسن رياست جو حصو آهي. فرينڪفرٽ ثقافتي، نسلي ۽ مذهبي لحاظ کان گهڻو متنوع شهر آهي؛ ان جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ۽ نوجوانن جي اڪثريت [[جرمني ڏانهن لڏپلاڻ|مهاجر پسمنظر]] رکي ٿي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو غيرملڪي شهرين تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪيترائي [[پرڏيهي رهواسي]] پڻ شامل آهن. 2015ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ 1,909 [[انتهائي وڏي خالص دولت رکندڙ فرد]] رهندا هئا، جيڪو دنيا جي شهرن ۾ ڇهون سڀ کان وڏو انگ هو. فرينڪفرٽ واپار، ثقافت، تعليم، سياحت ۽ آمدرفت جو عالمي مرڪز آهي ۽ ڪيترين عالمي ۽ يورپي ڪمپنين جا مرڪزي دفتر هتي واقع آهن. اڳوڻي [[اولهه جرمني]] ۾ مرڪزي جاگرافيائي هنڌ سبب [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] [[جرمني جا سڀ کان مصروف هوائي اڏا|جرمني جو سڀ کان مصروف هوائي اڏو]] بڻيو. اهو [[دنيا جا سڀ کان مصروف هوائي اڏا|دنيا جي مصروف ترين هوائي اڏن]] مان هڪ، دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سڌين اڏامن وارن رستن وارو هوائي اڏو ۽ [[لوفتهانزا]] جو بنيادي مرڪز آهي؛ لوفتهانزا جرمني جي [[قومي هوائي ڪمپني]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي. [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] [[هيمبرگ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] کان پوءِ جرمني جي ٻي سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. ان کي دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي ڪمپني {{lang|de|[[ڊوئچي بان]]|italic=no}} هلائي ٿي،<ref>{{cite web |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |title=Global 500 2023 |work=Fortune |access-date=24 December 2023 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ان جي فرينڪفرٽ واري شاخ [[ڊي بي انفراگو]] يورپ جي سڀ کان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جو انتظام ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=https://www.dbinfrago.com/web-en/profile-12541196 | title=Our profile }}</ref> [[فرينڪفرٽر ڪروئز]] يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[روڊ مٽاسٽا مرڪز]] آهي. فرينڪفرٽ يورپ جي اهم مالي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. [[يورپي مرڪزي بئنڪ]]، {{lang|de|[[ڊوئچي بنڊس بئنڪ]]|italic=no}}، [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]]، {{lang|de|[[ڊوئچي بئنڪ]]|italic=no}}، [[ڊي زيڊ بئنڪ]]، [[ڪي ايف ڊبليو]]، [[ڪامرز بئنڪ]]، [[ڊيڪا بئنڪ]]، [[هيلا با]]، ڪيترائي [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ]] ۽ [[مالي ٽيڪنالاجي]] جا [[نئين قائم ٿيل ڪمپني|نئين قائم ٿيل ادارا]] ۽ ٻيا مالي ادارا هتي قائم آهن. گاڏين جي صنعت، ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق، خدمتون، صلاحڪاري، ميڊيا ۽ [[تخليقي صنعتون]] پڻ شهر جي اقتصادي بنياد جو حصو آهن. فرينڪفرٽ جو [[ڊي-سڪس]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[انٽرنيٽ مٽاسٽا مرڪز]] آهي. [[ميسه فرينڪفرٽ]] دنيا جي سڀ کان وڏين [[واپاري نمائشن]] مان هڪ آهي. ٻين وڏين نمائشن ۾ [[ميوزڪ ميسه فرينڪفرٽ|موسيقي نمائش]] ۽ [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو]] شامل آهن، جنهن کي دنيا جو سڀ کان وڏو ڪتاب ميلو سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ 93 قونصل خانا پڻ آهن، جن مان سڀ کان وڏو [[فرينڪفرٽ ۾ آمريڪي قونصل خانو|آمريڪي قونصل جنرل]] آهي. فرينڪفرٽ ڪيترن بااثر [[جرمني ۾ تعليم|تعليمي ادارن]] جو مرڪز آهي. انهن ۾ [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]] ۽ ان سان لاڳاپيل فرينڪفرٽ يونيورسٽي اسپتال، جيڪا هيسن جي سڀ کان وڏي اسپتال آهي، [[فرينڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]]، [[فرينڪفرٽ يونيورسٽي آف ميوزڪ اينڊ پرفارمنگ آرٽس]] ۽ [[فرينڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ]] جهڙا اعليٰ تعليمي ادارا شامل آهن. شهر [[جرمن قومي لائبريري]] جي ٻن مرڪزن مان هڪ آهي؛ ٻيو مرڪز [[لائپزگ]] ۾ آهي. هي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. شهر جي مشهور [[جرمني جي ثقافت|ثقافتي ماڳن]] ۾ ڪنسرٽ هال [[آلٽي اوپر]]، براعظمي يورپ جو سڀ کان وڏو [[فرينڪفرٽ جو انگريزي ٿيٽر|انگريزي ٻوليءَ وارو ٿيٽر]] ۽ ڪيترائي عجائب گهر شامل آهن. انهن ۾ [[شٽيڊل]]، [[ليبيگ هائوس]]، [[جرمن فلم عجائب گهر]]، [[سينڪنبرگ قدرتي تاريخ عجائب گهر]]، [[گوئٽي هائوس]] ۽ [[شيرن ڪنسٽ هاله فرينڪفرٽ|شيرن آرٽ گيلري]] شامل آهن. [[فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فرينڪفرٽ جي شهري افق]] کي يورپ جي ڪجهه سڀ کان اوچين آسمان ڇهندڙ عمارتن شڪل ڏني آهي، جنهن سبب شهر لاءِ ''[[مائينهيٽن]]'' جو لقب پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. شهر ۾ ڪيترائي پارڪ ۽ وڏا [[نباتاتي باغ]] آهن. فرينڪفرٽ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو سائو علائقو آهي. فرينڪفرٽ يورپي شهرن جي موسمي اتحاد جو باني ميمبر آهي ۽ 2030ع تائين ڪاربان جي اخراج ۾ 50 سيڪڙو گهٽتائي آڻڻ جو عزم ڪيو آهي.<ref>{{cite web|author1=Ansuya Harjani |url=https://www.cnbc.com/2015/02/08/the-worlds-most-sustainable-city-is.html |title=The world’s most sustainable city is? |publisher=CNBC |date=9 February 2015}}</ref> فرينڪفرٽ [[جرمن فٽبال ايسوسيئيشن]] جو مرڪز آهي. هتي پهرئين درجي جي فٽبال ڪلب [[آئنٽراخت فرينڪفرٽ]]، برفاني هاڪي ٽيم [[لووين فرينڪفرٽ]] ۽ باسڪيٽ بال ڪلب [[فرينڪفرٽ اسڪائلاينرز]] قائم آهن. شهر ۾ [[فرينڪفرٽ ميراٿن]] ۽ [[آئرن مين جرمني]] پڻ منعقد ٿيندا آهن. {{TOC limit|levels=3}} == امتيازي حيثيت == فرينڪفرٽ [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان وڏو مالي مرڪز آهي. هتي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]]، {{lang|de|[[ڊوئچي بنڊس بئنڪ]]|italic=no}}، [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن ئي وڏين تجارتي بئنڪن جا مرڪزي دفتر موجود آهن. فرينڪفرٽ پنهنجي [[اوچي عمارت|اوچين عمارتن]] جي ڪري پڻ مشهور آهي، جيڪي گڏجي ان جي مشهور [[فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فرينڪفرٽ جي شهري افق]] کي تشڪيل ڏين ٿيون. حقيقت ۾، هي [[يورپي يونين]] جي انهن ٿورن شهرن مان هڪ آهي، جن وٽ اهڙي قسم جو آسمان ڇهندڙ عمارتن وارو شهري منظر موجود آهي. [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] [[مارڪيٽ سرمائيداري]] جي لحاظ کان دنيا جي وڏين [[اسٽاڪ ايڪسچينج]]ن مان هڪ آهي ۽ جرمن اسٽاڪ مارڪيٽ جي ڪل واپار جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿي. 2010ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ 63 ملڪي ۽ 152 بين الاقوامي بئنڪن جا رجسٽرڊ مرڪزي دفتر موجود هئا. انهن ۾ جرمني جون اهم بئنڪون، جهڙوڪ {{lang|de|[[ڊوئچي بئنڪ]]|italic=no}}، [[ڊي زيڊ بئنڪ]]، [[ڪي ايف ڊبليو]]، [[ڊيڪا بئنڪ]] ۽ [[ڪامرز بئنڪ]] شامل هيون، جڏهن ته 41 بين الاقوامي بئنڪن جا نمائندي دفتر پڻ شهر ۾ قائم هئا.<ref name="Internetredaktion-2012">{{cite web |author=Internetredaktion |url=http://www.bundesbank.de/download/hv/frankfurt/bankenplatz_frankfurt.pdf |title=Bundesbank: Bankenplatz Frankfurt |language=de |publisher=Bundesbank.de |date=23 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101073333/http://bundesbank.de/download/hv/frankfurt/bankenplatz_frankfurt.pdf |archive-date=1 January 2011}}</ref> فرينڪفرٽ کي ''[[مائينهيٽن]]'' ۽ ''بينڪفورٽ'' جا لقب پڻ ڏنا ويندا آهن. شهر پنهنجي منفرد ڪاٺ جي ڍانچي وارن گهرن تي ٻڌل [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|پراڻي شهر]] جي ڪري به مشهور آهي. [[رومر]] وارو علائقو تازو [[ڊوم-رومر منصوبي]] تحت ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جتي مشهور [[فرينڪفرٽ ڪرسمس ميلو]] پڻ لڳندو آهي. [[سال گاسي]] گهٽيءَ ۾ ٻارهن مختلف آرڪيٽيڪچرل ادارن پاران تيار ڪيل مابعد جديد طرز جا گهر پراڻي ڪاٺيءَ جي تعمير سان خوبصورت امتزاج پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite book |first=Freddy |last=Langer |title=Frankfurt's New Old Town |date=2020 |publisher=Insel Verlag |isbn=9783458764380}}</ref> [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقي نيٽ ورڪ]] (GaWC) جي 2012ع واري درجابندي موجب فرينڪفرٽ هڪ [[عالمي شهر]] آهي.<ref name="The World According to GaWC Archived 30 November 2012 at the Wayback Machine">"[http://www.lboro.ac.uk/gawc/gawcworlds.html The World According to GaWC] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121130081552/http://www.lboro.ac.uk/gawc/gawcworlds.html |date=30 November 2012}}". GaWC. Retrieved 4 November 2014.</ref> عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ان کي [[گلوبل پاور سٽي انڊيڪس]] 2011ع موجب ڏهون ۽ [[گلوبل سٽي مقابلي جي اشاري]] 2012ع موجب يارهون نمبر ڏنو ويو. مالي مرڪزن جي لحاظ کان، [[بين الاقوامي مالي مرڪزن جي ترقيءَ جو اشاري]] 2013ع ۾ ان کي اٺين ۽ [[گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس]] 2013ع ۾ نائين نمبر تي رکيو. جرمني ۽ يورپ جي وچولي هنڌ تي واقع هجڻ سبب فرينڪفرٽ هوائي، ريلوي ۽ شاهراهي آمدرفت جو هڪ وڏو [[آمدرفت جو مرڪز]] آهي. [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان مصروف بين الاقوامي هوائي اڏن مان هڪ آهي ۽ جرمني جي [[قومي هوائي ڪمپني]] [[لوفتهانزا]] جو بنيادي مرڪز پڻ آهي. [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] يورپ جي وڏين [[آخري اسٽيشن|آخري ريلوي اسٽيشنن]] مان هڪ آهي ۽ {{lang|de|[[ڊوئچي بان]]|italic=no}} جي هلائيندڙ سڀ کان وڌيڪ مصروف ريلوي جنڪشن آهي، جتان هر روز 342 ريل گاڏيون جرمني ۽ يورپ جي مختلف منزلن ڏانهن روانيون ٿين ٿيون.<ref name="Bahnhof">[http://www.bahnhof.de/site/bahnhoefe/de/sued/frankfurt__hbf/daten__und__fakten/daten__und__fakten__.html Bahnhof.de Frankfurt Hbf] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120215053841/http://www.bahnhof.de/site/bahnhoefe/de/sued/frankfurt__hbf/daten__und__fakten/daten__und__fakten__.html |date=15 February 2012}}. Retrieved 27 September 2011.</ref> [[فرينڪفرٽر ڪروئز]]، جيڪو هوائي اڏي جي ويجهو واقع [[آٽو بان]] جو هڪ وڏو [[روڊ مٽاسٽا مرڪز]] آهي، يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مٽاسٽا مرڪز آهي، جتان روزانو لڳ ڀڳ 320,000 گاڏيون گذرن ٿيون.<ref name="Strassenwaerter Archived 2 May 2005 at the Wayback Machine">[http://www.strassenwaerter.de/strassen_und_autobahnmeisterei_frankfurt.htm Strassenwaerter] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050502202449/http://www.strassenwaerter.de/strassen_und_autobahnmeisterei_frankfurt.htm |date=2 May 2005}}</ref> 2011ع ۾ انساني وسيلن بابت صلاحڪار اداري [[مرسر (صلاحڪار ڪمپني)|مرسر]] پنهنجي سالياني ”زندگيءَ جي معيار“ واري سروي ۾ فرينڪفرٽ کي دنيا جي شهرن ۾ ستون نمبر ڏنو.<ref name="Mercer-2011">{{cite web |url=http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105#Top_50_cities:_Quality_of_living |title=Mercer's Survey 2011 |date=29 November 2011 |publisher=[[Mercer (consulting firm)|Mercer]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502132638/http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105#Top_50_cities:_Quality_of_living |archive-date=2 May 2014}}</ref> جڏهن ته ''[[دي اڪانامسٽ]]'' رسالي جي رهڻي ڪهڻي جي خرچ بابت سروي موجب فرينڪفرٽ جرمني جو سڀ کان مهانگو شهر ۽ دنيا جو ڏهون سڀ کان مهانگو شهر آهي.<ref name="The Economist">{{cite news |url=http://business.blogs.cnn.com/2012/02/15/worlds-most-expensive-place-to-live/?hpt=ieu_t4 |title=World's most expensive place to live is... |newspaper=The Economist |first=Alexis |last=Lai |date=15 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219231307/http://business.blogs.cnn.com/2012/02/15/worlds-most-expensive-place-to-live/?hpt=ieu_t4 |archive-date=19 February 2012}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{lang|goh|فرانڪونووُرڊ}} ([[قديم مٿانهين جرمن ٻولي]] ۾) يا {{lang|la|واڊم فرانڪورم}} ([[لاطيني ٻولي]] ۾) اهي پهريان نالا هئا، جيڪي 794ع جي لکتن ۾ درج مليا آهن.<ref>{{cite book |title=Die Urkunden Pippins, Karlmanns und Karls des Großen (Pippini, Carlomanni, Caroli Magni Diplomata) |isbn=978-3-447-17422-0 |pages=236-238 |url=https://www.dmgh.de/mgh_dd_karol_i/index.htm#page/235/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hofmeister |first1=Adolf |title=Scriptores (in Folio) / Supplementa tomorum I-XV: Supplementa tomorum I-XV: Bd 30 Teil 2 |date=1934 |page=736 |url=https://www.dmgh.de/mgh_ss_30_2/index.htm#page/736/mode/1up}}</ref> [[وچئين دور]] ۾ اهو نالو بدلجي ''فرانڪن فورٽ'' ٿيو، جڏهن ته [[اوائلي جديد دور]] ۾ ان جون صورتون ''فرانڪ فورٽ'' ۽ ''فرانڪ فرٿ'' رائج ٿيون. شهر جو نالو ''فرانڪونو فُرڊ'' مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پهريون حصو [[جرمن قومون|جرمن قوم]] [[فرئنڪ|فرئنڪن]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو ۽ ''فُرٽ'' جو مطلب درياهه جو اهڙو اٿلو هنڌ آهي، جتان پنڌ لنگهي سگهجي؛ ڀيٽيو انگريزي لفظ ''[[درياهي لنگهه|فورڊ]]''. [[File:Die Frankenfurt.jpg|thumb|[[ليوپولڊ بوڊي]] جي تصوير ”شارليمان پاران فرينڪفرٽ جي دريافت“ (1888ع)]] يارهين صديءَ ۾ [[مرسيبرگ جو ٿيئٽمار]] هڪ [[بنياد وجهڻ واري ڏند ڪٿا|بنيادي ڏند ڪٿا]] بيان ڪئي، جنهن موجب [[شارليمان]] ۽ سندس فرئنڪ فوج فرينڪفرٽ وٽ درياهه جو لنگهه ان وقت ڳولي لڌو، جڏهن هڪ مادي هرڻ ان مان پار ٿي کين رستو ڏيکاريو. انهيءَ واقعي جي ياد ۾ شهر کي ”فرئنڪن جو لنگهه“ نالو ڏنو ويو. اوڻيهين صديءَ تائين ''فرينڪفرٽ'' شهر جي سرڪاري هجي طور قائم ٿي چڪو هو. انگريزيءَ ۾ پراڻي هجي ''فرينڪفورٽ'' هاڻي فرينڪفرٽ ام مائين لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ هڪ درجن کان وڌيڪ ٻين شهرن ۽ آبادين، خاص ڪري آمريڪا ۾، اها هجي اڃا به رائج آهي. انهن ۾ [[فرينڪفورٽ، ڪينٽڪي]]، [[فرينڪفورٽ، نيو يارڪ]] ۽ [[فرينڪفورٽ، الينواءِ]] شامل آهن. ''دي نيو يارڪ ٽائمز'' فرينڪفرٽ ام مائين لاءِ ''فرينڪفرٽ'' واري هجي پهريون ڀيرو 24 آڪٽوبر 1953ع تي استعمال ڪئي، جڏهن ته ''فرينڪفورٽ'' واري پراڻي هجي آخري ڀيرو 10 جون 1954ع تي استعمال ڪئي. لاحقو ''ام مائين'' چوڏهين صديءَ کان باقاعدي استعمال ٿيندو پيو اچي. انگريزيءَ ۾ شهر جي مڪمل نالي ''فرينڪفرٽ ام مائين'' جي معنيٰ ”مائين درياهه تي فرينڪفرٽ“ آهي. ''مائين'' جو اچار انگريزي لفظ ''مائن'' يا جرمن لفظ {{lang|de|مائن}} جهڙو آهي. فرينڪفرٽ [[مائين درياهه]] جي هڪ قديم لنگهه، جرمن ۾ {{lang|de|فُرٽ}}، وٽ واقع آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو اوائلي [[فرانڪونيا]] جو حصو هو ۽ هتي جا رهواسي قديم [[فرئنڪ]] هئا، تنهنڪري شهر جو نالو ان جي تاريخي ورثي کي ”مائين تي فرئنڪن جو لنگهه“ طور ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&pg=PA135 |title=Placenames of the world |last=Room |first=Adrian |publisher=McFarland |year=2006 |page=135 |access-date=23 July 2009 |isbn=978-0-7864-2248-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025846/http://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&lpg=PA135&pg=PA135 |archive-date=22 July 2011 |url-status=live}}</ref> انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ شهر عام طور رڳو '''فرينڪفرٽ''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، پر جرمن ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن ان جو مڪمل نالو استعمال ڪندا آهن، ته جيئن ان کي پولينڊ جي سرحد ڀرسان [[برانڊن برگ]] رياست ۾ واقع گهڻو ننڍي جرمن شهر [[فرينڪفرٽ آن ڊير اوڊر]] کان ڌار سڃاڻي سگهجي. ريلوي خدمتن ۽ روڊن جي نشانين تي شهر لاءِ عام مختصر صورتون ''فرينڪفرٽ (مائين)''، ''فرينڪفرٽ (م)''، ''فرينڪفرٽ اَ. م.''، ''فرينڪفرٽ/مائين'' ۽ ''فرينڪفرٽ/م'' آهن. شهر جي نالي جي عام [[اختصار|مختصر صورت]] ”ايف ايف ايم“ آهي. ان کان سواءِ ”ايف آر اي“ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[فرينڪفرٽ هوائي اڏي]] جو [[بين الاقوامي هوائي آمدرفت انجمن جو هوائي اڏي وارو ڪوڊ|آئياٽا ڪوڊ]] آهي. == تاريخ == {{Main|فرينڪفرٽ جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Quote box | width = 25em | align = right | title_bg = #B0C4DE | title = فرينڪفرٽ ام مائين جي وقتائتي ترتيب<br /><small>تاريخي وابستگيون</small> | fontsize = 80% | quote = {{Noflag|[[فرانڪيا]]}}، 794–843ع<br /> {{Noflag|[[اوڀر فرانڪيا]]}}، 843–962ع<br /> {{flagicon image|Heiliges Römisches Reich - Reichssturmfahne vor 1433 (Nimbierter Adler).svg}} [[پاڪ رومي سلطنت]]، 962–1806ع<br /> {{flagicon image|Flag of the Free City of Frankfurt.svg}} [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]]، 1372–1806ع<br /> {{flagicon image|Banner of the Electorate of Mainz.svg}} [[فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي]]، 1806–1813ع<br /> {{flagicon image|Flag of the Free City of Frankfurt.svg}} [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]]، 1813–1866ع<br /> {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[پروشيا جي بادشاهت]]، 1866–1918ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (1867–1918).svg}} [[جرمن سلطنت]]، 1871–1918ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[وائيمار جمهوريه]]، 1918–1933ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[نازي جرمني|جرمن ريخ]]، 1933–1945ع<br /> {{flagicon image|Flag of the United States (1912-1959).svg}} [[جرمني ۾ آمريڪي قبضي وارو علائقو|آمريڪي قبضي وارو علائقو]]، 1945–1949ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[اولهه جرمني]]، 1949–1990ع<br /> {{flag|جرمني}}، 1990ع–''هاڻوڪو دور'' }} === شروعاتي تاريخ ۽ پاڪ رومي سلطنت === فرينڪفرٽ جي اولهندي سرحدن وٽ [[ٽائونوس]] جبلن جي حصي طور [[ميشلسبرگ ثقافت#آباديون|ڪاپيلنبرگ]] واقع آهي، جتي يورپ جي پٿر جي دور جي سڀ کان ابتدائي شهرن مان هڪ جا آثار موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.leiza.de/en/research/project-4/the-onset-of-urbanisation-in-the-rhine-main-region-6000-years-ago |title=LEIZA: The onset of urbanisation in the Rhine-Main region 6,000 years ago |access-date=17 December 2023 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313223529/https://www.leiza.de/en/research/project-4/the-onset-of-urbanisation-in-the-rhine-main-region-6000-years-ago |url-status=live}}</ref> [[سيلٽ]] قوم جون فرينڪفرٽ جي اتر ۾ ٽائونوس جبلن اندر مختلف آباديون هيون، جن مان سڀ کان وڏي [[هائيڊيٽرينڪ اوپيڊم]] هئي. [[نڊا درياهه]] جي علائقي ۾ قائم ڪيل [[جرمانيا|رومي آبادين]] جا پهريان نشان شهنشاهه [[ويسپاسيان]] جي 69ع کان 79ع واري حڪمرانيءَ جي دور سان واسطو رکن ٿا. [[نيدا، رومي شهر|نيدا]]، جيڪو هاڻوڪي [[هيڊرنهايم]] ۽ [[پراونهايم]] جي علائقن ۾ واقع هو، رومي [[سويٽاس]] ''سويٽاس ٽائونينسيئم'' جي گاديءَ جو هنڌ هو. [[اليماني]] ۽ [[فرئنڪ]] قومون هتي آباد ٿيون ۽ 794ع تائين [[شارليمان]] هتي [[فرينڪفرٽ جي مجلس|شاهي مجلس]] ۽ ڪليسا جي مجلس جي صدارت ڪئي، جنهن دوران ''فرانڪونوفرڊ'' جو پهريون دستاويزي ذڪر ٿيو؛ هن نالي جون ڪجهه متبادل هجيون ''-فُرٽ'' ۽ ''-وُرڊ'' تي ختم ٿين ٿيون. هي شهر شارليمان جي پوٽي [[لوئي جرمن]] جي ٻن گادين مان هڪ هو؛ ٻي گادي [[ريگنسبرگ]] هئي. لوئي هتي هڪ [[ڪاليجيائي ڪليسا]] قائم ڪئي، جيڪا 1239ع ۾ [[رسول برٿولوميو]] جي نالي سان ٻيهر وقف ڪئي وئي ۽ هاڻي [[فرينڪفرٽ گرجاگھر]] طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{cite book |author=Rolf Grosse |title=Du royaume franc aux origines de la France et de l'Allemagne 800–1214 |publisher=Presses Universitaires du Septentrion |date=2014 |page=47}}</ref> [[File:Martin van Meytens 015.jpg|thumb|left|3 اپريل 1764ع تي فرينڪفرٽ گرجاگھر ۾ [[پاڪ رومي شهنشاهه جوزف ٻيون|شهزادي جوزف]] جي تاجپوشي]] فرينڪفرٽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سڀ کان اهم شهرن مان هڪ هو. 855ع کان [[جرمن بادشاهه]] چونڊيا ويندا هئا ۽ انهن جي تاجپوشي [[آخن]] ۾ ٿيندي هئي. 1372ع ۾ فرينڪفرٽ ''ريخس شٽاٽ''، يعني [[آزاد شاهي شهر]]، بڻيو ۽ اهڙيءَ ريت ڪنهن علائقائي حڪمران يا مقامي امير جي بدران سڌو سنئون [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت ٿي ويو. 1562ع کان بادشاهن ۽ [[پاڪ رومي شهنشاهه جي تاجپوشي|شهنشاهن جون تاجپوشيون]] ۽ [[شاهي چونڊ|چونڊون]] فرينڪفرٽ ۾ ٿيڻ لڳيون، جن جي شروعات [[پاڪ رومي شهنشاهه ميڪسيميليئن ٻيون|ميڪسيميليئن ٻئي]] سان ٿي. هيءَ روايت 1792ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[پاڪ رومي شهنشاهه فرانسس ٻيون|فرانسس ٻيون]] چونڊيو ويو. سندس تاجپوشي ڄاڻي واڻي 14 جولاءِ، يعني [[بيسٽيل ڏينهن]] ۽ [[بيسٽيل تي حملي]] جي ورسيءَ تي منعقد ڪئي وئي.{{citation needed||date=January 2026}} چونڊون ۽ تاجپوشيون [[فرينڪفرٽ گرجاگھر|سينٽ برٿولوميوس گرجاگھر]] ۾ ٿينديون هيون، جيڪو ''ڪائزرڊوم''، يعني شاهي گرجاگھر، جي نالي سان پڻ مشهور آهي؛ ڪڏهن ڪڏهن ان هنڌ موجود ڄاتل ٻين چئن اڏاوتن کي پڻ استعمال ڪيو ويندو هو. گرجاگھر جو 95 ميٽر اوچو منارو 1415ع ۾ [[ميڊرن گرٿينر]] جي رٿائن موجب تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical buildings: Imperial Cathedral |publisher=City of Frankfurt am Main |url=https://frankfurt.de/english/discover-and-experience/sightseeing/historical-buildings/imperial-cathedral}}</ref> [[ميسه فرينڪفرٽ]]، يعني فرينڪفرٽ واپاري ميلو، جو پهريون ذڪر 1150ع ۾ ملي ٿو. 1240ع ۾ [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون]] ميلي ۾ ايندڙ ماڻهن کي شاهي امتياز ڏنو، جنهن تحت سندن حفاظت سلطنت جي ذميواري هئي. تقريباً 1380ع ڌاري فرانس جي بوڪير واري ساڳئي قسم جي ميلي جي اهميت گهٽجڻ سان فرينڪفرٽ جو ميلو وڌيڪ اهم بڻجي ويو. [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو|ڪتابن جا واپاري ميلا]] 1478ع ۾ شروع ٿيا. 1585ع ۾ فرينڪفرٽ جي واپارين گردش ۾ موجود مختلف ڪرنسين لاءِ [[مٽا سٽا جي شرح|مٽا سٽا جي شرحن]] جو هڪ نظام قائم ڪيو، جيئن ڌوڪي ۽ ناجائز وصولين کي روڪي سگهجي. ان ئي نظام ۾ [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] جون ابتدائي پاڙون موجود هيون. فرينڪفرٽ [[ٽيهه سالن واري جنگ]] دوران غيرجانبدار رهڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر پناهگيرن سان گڏ شهر ۾ پهتل [[طاعون]] سبب سخت متاثر ٿيو. جنگ کان پوءِ فرينڪفرٽ ٻيهر پنهنجي خوشحالي بحال ڪئي. 1770ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيٽر جو منتظم [[ايبل زائلر]] فرينڪفرٽ ۾ رهندو هو ۽ هن شهر جي ناٽڪي زندگيءَ کي منظم ۽ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=Mohr |first=Albert Richard |author-link=Albert Richard Mohr |year=1967 |chapter=Abel Seyler und seine Verdienste um das Frankfurter Theaterleben |title=Frankfurter Theater von der Wandertruppe zum Komödienhaus: ein Beitrag zur Theatergeschichte des 18. Jahrhunderts |location=Frankfurt am Main |publisher=Kramer |pages=66–81}}</ref> <gallery mode=packed heights="200px"> Mk Frankfurt Merian Stadtansicht.jpg|1612ع ۾ فرينڪفرٽ Frankfurt Am Main-Peter Becker-BAAF-032-Aussicht vom Steinernen Haus in der Judengasse nach Westen-1872.jpg|1872ع ۾ فرينڪفرٽ Hertel Kaiserplatz von Osten um 1880.jpg|ڪائزرپلاٽس، لڳ ڀڳ 1880ع </gallery> === فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري جنگين جو اثر === [[File:Frankfurt Am Main-H Worms-Stadtansicht vom Muehlberg.jpg|thumb|right|1845ع ۾ ''زاڪسنهاوزر برگ''، يعني زاڪسنهاوزن جبل، تان فرينڪفرٽ ام مائين جو منظر، جنهن ۾ فرينڪفرٽ گرجاگھر جو منارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانسيسي فوجن فرينڪفرٽ تي ڪيترائي ڀيرا قبضو ڪيو يا ان تي گولاباري ڪئي. 1805–1806ع ۾ پاڪ رومي سلطنت جي خاتمي تائين اهو [[آزاد شاهي شهر]] رهيو. 1806ع ۾ فرينڪفرٽ {{lang|de|فُرسٽ پريمَس}}، يعني [[شهزادي-اعظم]]، [[ڪارل ٿيئڊور انتون ماريا فان ڊالبرگ]] جي حڪمراني هيٺ [[اشافنبرگ جي امارت]] جو حصو بڻيو. ان جو مطلب هو ته فرينڪفرٽ کي [[رائين جي وفاق]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1810ع ۾ ڊالبرگ [[فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي|فرينڪفرٽ جي وڏي ڊيوڪ]] جو لقب اختيار ڪيو. [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] پنهنجي گود ورتل پٽ [[يوجين ڊي بوهارني]]، جيڪو اڳ ۾ ئي {{lang|fr|پرنس ڊي وينيز}}، يعني ”[[وينس جو شهزادو]]“ هو، کي ڊالبرگ جي وفات کان پوءِ فرينڪفرٽ جو وڏو ڊيوڪ بڻائڻ جو ارادو رکيو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ڊالبرگ ڪيٿولڪ بشپ هئڻ سبب ڪو جائز وارث نه رکندو هو. وينس جي شهزادي جو لقب اٽليءَ ۾ نئين قائم ڪيل موروثي درجي سان لاڳاپيل هو. فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي 1810ع کان 1813ع تائين قائم رهندڙ هڪ مختصر سياسي دور هو. جڏهن فوجي حالتون اينگلو-پروشين قيادت واري اتحادي قوتن جي حق ۾ بدلجي ويون، تڏهن نيپولين جو قائم ڪيل سياسي نظام ختم ڪيو ويو. ڊالبرگ يوجين ڊي بوهارني جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو، پر اهو رڳو علامتي قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ فرانسيسي فوجن جي شڪست ۽ اتحادي قوتن جي فرينڪفرٽ تي قبضي کان پوءِ بوهارني عملي طور ڪڏهن به اتي حڪومت نه ڪئي. === هڪ مڪمل خودمختيار رياست طور فرينڪفرٽ === نيپولين جي آخري شڪست ۽ سندس دستبرداريءَ کان پوءِ، [[ويانا ڪانگريس]] (1814–1815ع) فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ فرينڪفرٽ جمهوري طرز حڪومت رکندڙ هڪ مڪمل خودمختيار شهري رياست بڻجي ويو. فرينڪفرٽ نئين قائم ٿيل [[جرمن وفاق]] ۾ آزاد شهر طور شامل ٿيو ۽ 1866ع تائين ان جو حصو رهيو. هي شهر وفاقي پارليامينٽ {{lang|de|بُنڊيستاگ}} جو مرڪز بڻيو، جتي نالي ماتر صدارت ڪندڙ [[هيبسبرگ بادشاهت|آسٽريا جو هيبسبرگ شهنشاهه]] هڪ آسٽريائي ”صدارتي ايلچي“ ذريعي نمائندگي ڪندو هو. [[1848–1849ع جا جرمن انقلاب|1848ع جي ناڪام انقلاب]] کان پوءِ فرينڪفرٽ جرمنيءَ جي پهرين جمهوري طريقي سان چونڊيل پارليامينٽ، يعني [[فرينڪفرٽ پارليامينٽ]]، جو مرڪز بڻيو. اها اسيمبلي {{lang|de|[[فرينڪفرٽر پائولس ڪرشي]]}}، يعني سينٽ پال گرجاگھر، ۾ گڏ ٿي ۽ 18 مئي 1848ع تي ان جو افتتاح ٿيو. پنهنجي هڪ سال جي وجود دوران اسيمبلي گڏيل جرمنيءَ لاءِ هڪ گڏيل آئين تيار ڪيو، جنهن ۾ پروشيا جي بادشاهه کي بادشاهه طور مقرر ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي هئي. هي ادارو 1849ع ۾ ناڪام ٿي ويو، جڏهن [[پروشيا جي بادشاهت|پروشيا جي]] بادشاهه [[پروشيا جو فريڊرڪ وليم چوٿون|فريڊرڪ وليم چوٿين]] اعلان ڪيو ته هو ”نالِي مان مليل تاج“ قبول نه ڪندو. === خودمختياري وڃائڻ کان پوءِ وارو فرينڪفرٽ === [[File:Frankfurt Nationalversammlung 1848.jpg|thumb|1848ع ۾ سينٽ پال گرجاگھر ۾ فرينڪفرٽ پارليامينٽ]] [[File:Courbet Frankfurt.jpg|thumb|[[گوستاو ڪوربيه]] جي پينٽنگ ''فرينڪفرٽ ام مائين جو منظر'' (1858ع)، جنهن ۾ [[آلٽي بروڪي، فرينڪفرٽ|پراڻو پل]] پڻ نظر اچي ٿو]] 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] کان پوءِ فرينڪفرٽ پنهنجي آزادي وڃائي ويٺو، جڏهن پروشيا [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]] سميت ڪيترين ننڍين رياستن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ شهر کي پروشيا جي [[هيسن-ناسائو]] صوبي ۾ شامل ڪيو ويو. فرينڪفرٽ جي رهواسين هن قبضي ۽ الحاق کي وڏي ناانصافي سمجهيو، پر ان جي باوجود شهر پنهنجي اولهه يورپي، شهري ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ برقرار رکي. اڳ ۾ آزاد رهندڙ شهر [[بورنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بورنهايم]] ۽ [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] کي 1890ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ ضم ڪيو ويو. 1914ع ۾ شهرين فرينڪفرٽ يونيورسٽي قائم ڪئي، جنهن کي بعد ۾ [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]] جو نالو ڏنو ويو. اها جرمني ۾ ڪنهن يونيورسٽي جي شهرين پاران قائم ڪيل واحد مثال هئي؛ اڄ اها جرمني جي سڀ کان وڏين يونيورسٽين مان هڪ آهي. 6 اپريل کان 17 مئي 1920ع تائين، [[روهر بغاوت]] کي ختم ڪرڻ لاءِ فوجي مداخلت کان پوءِ، [[فرينڪفرٽ تي فرانسيسي قبضو|فرينڪفرٽ تي فرانسيسي فوجن قبضو ڪيو]].<ref>[http://www.stadtgeschichte-ffm.de/service/chronik/chronik_5_2_e.html Chronology: Emergence of a Modern City 1866–1945] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110719085810/http://www.stadtgeschichte-ffm.de/service/chronik/chronik_5_2_e.html |date=19 July 2011}}. Retrieved 10 June 2010.</ref> فرانس جو موقف هو ته [[ورسيلز جو معاهدو (1919ع)|ورسيلز جي امن معاهدي]] جي شقن 42 کان 44 تائين، جيڪي [[رائين لينڊ]] جي غير فوجي حيثيت بابت هيون، انهن جي ڀڃڪڙي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news |title=French march into Germany |date=7 April 1920 |newspaper=The Times |page=10}}</ref> 1924ع ۾ [[لودوگ لينڊمان]] شهر جو پهريون يهودي ميئر بڻيو ۽ ايندڙ سالن ۾ هن شهر جي وڏي پيماني تي توسيع جي اڳواڻي ڪئي. [[نازي جرمني]] جي دور ۾ شهر جون عبادتگاهون تباهه ڪيون ويون ۽ يهودي آباديءَ جي وڏي اڪثريت يا ته لڏي وئي يا قتل ڪئي وئي.<ref name="frankfurt-tourismus.de">{{cite web |title=Jüdische Geschichte |url=https://www.frankfurt-tourismus.de/Entdecken-und-Erleben/Sehenswertes/Juedisches-Frankfurt/Juedische-Geschichte |website=frankfurt-tourismus.de |access-date=17 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171238/https://www.frankfurt-tourismus.de/Entdecken-und-Erleben/Sehenswertes/Juedisches-Frankfurt/Juedische-Geschichte |url-status=live}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران فرينڪفرٽ ۾ نابالغ ڇوڪرين لاءِ هڪ نازي جيل، ڪيترائي [[ٻي عالمي جنگ دوران جرمن حڪمراني هيٺ جبري مزدوري|جبري پورهئي جا ڪئمپ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1478|title=Frauenjugendgefängnis Frankfurt-Preungesheim|website=Bundesarchiv.de|access-date=24 November 2023|language=de|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053746/https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1478|url-status=live}}</ref> [[سنٽي]] ۽ [[روما ماڻهو|روما]] ماڻهن لاءِ هڪ ڪئمپ (ڏسو: ''[[روما نسل ڪشي]]'')،<ref>{{cite web|url=https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1473|title=Lager für Sinti und Roma Frankfurt am Main|website=Bundesarchiv.de|access-date=24 November 2023|language=de|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053659/https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1473|url-status=live}}</ref> اتحادي فوجن جي جنگي قيدين لاءِ ''ڊولاگ لوفت ويسٽ'' عبوري ڪئمپ،<ref>{{cite book|last1=Megargee|first1=Geoffrey P.|last2=Overmans|first2=Rüdiger|last3=Vogt|first3=Wolfgang|year=2022|title=The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945. Volume IV|publisher=Indiana University Press, United States Holocaust Memorial Museum|page=129|isbn=978-0-253-06089-1}}</ref> ۽ [[ناٽزوائلر-شٽروٿوف حراستي ڪئمپ]] جي هڪ ذيلي ڪئمپ پڻ موجود هئي.<ref>{{cite web|url=http://bundesrecht.juris.de/begdv_6/anlage_6.html|title=Anlage zu § 1. Verzeichnis der Konzentrationslager und ihrer Außenkommandos gemäß § 42 Abs. 2 BEG|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423004151/http://bundesrecht.juris.de/begdv_6/anlage_6.html|language=de|access-date=24 November 2023|archive-date=23 April 2009}}</ref> [[File:Frankfurt Am Main-Altstadt-Zerstoerung-Luftbild 1944.jpg|thumb|مئي 1945ع ۾ گرجاگھر ۽ ان جي ڀرپاسي جو هوائي منظر]] [[ٻي عالمي جنگ دوران فرينڪفرٽ تي بمباري]] سبب شهر کي سخت تباهي پهتي. بمباري ۾ لڳ ڀڳ 5,500 رهواسي مارجي ويا ۽ هڪ زماني ۾ جرمني جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|وچئين دور جي پراڻي شهر]] جو لڳ ڀڳ سمورو حصو تباهه ٿي ويو. 26 مارچ 1945ع تي جرمني اندر اتحادي فوجن جي اڳڀرائي دوران شهر زميني جنگ جو ميدان بڻجي ويو، جنهن ۾ درياهه پار ڪرڻ واري فوجي ڪارروائي پڻ شامل هئي. [[آمريڪي فوج]] جي [[آمريڪا جي پنجين پيادل ڊويزن]] ۽ [[آمريڪا جي ڇهين زرهي ڊويزن]] ڪيترن ئي ڏينهن جي شديد ويڙهه کان پوءِ فرينڪفرٽ تي قبضو ڪيو ۽ 29 مارچ 1945ع تي شهر کي وڏي حد تائين محفوظ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |title=World War II Order of Battle: An Encyclopedic Reference to U.S. Army Ground Forces from Battalion through Division, 1939–1946 |url=https://archive.org/details/bwb_P8-BJF-966 |last=Stanton |first=Shelby |edition=2nd |year=2006 |publisher=Stackpole Books |isbn=9780811701570 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-BJF-966/page/57 57], 84}}</ref> جنگي تباهيءَ جي باوجود، اڄ به فرينڪفرٽ جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ عمارتون ٻي عالمي جنگ کان اڳ واري دور جون آهن.<ref name="zensus2011.de">{{Cite web |url=https://zensus2011.de/SharedDocs/Downloads/DE/Publikationen/Aufsaetze_Archiv/2015_12_NI_GWZ_endgueltig.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |title=Gebäude- und Wohnungsbestand in Deutschland |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329165923/https://zensus2011.de/SharedDocs/Downloads/DE/Publikationen/Aufsaetze_Archiv/2015_12_NI_GWZ_endgueltig.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |archive-date=29 March 2024}}</ref> جنگ جي خاتمي کان پوءِ فرينڪفرٽ نئين قائم ٿيل [[هيسن]] رياست جو حصو بڻيو، جيڪا پراڻي [[هيسن جي عوامي رياست|هيسن (ڊارمشٽاٽ)]] ۽ [[ڪور هيسن صوبو|پروشيا جي هيسن]] وارن علائقن کي گڏائي ٺاهي وئي هئي. شهر جرمني جي [[جرمني ۾ اتحادي قبضي جا علائقا#آمريڪي قبضي وارو علائقو|آمريڪي قبضي واري علائقي]] ۾ شامل هو. آمريڪي قبضي واري علائقي جي فوجي گورنر (1945–1949ع) ۽ جرمني لاءِ آمريڪي هاءِ ڪمشنر (1949–1952ع) جو هيڊڪوارٽر [[آءِ جي فاربن عمارت]] ۾ قائم هو، جنهن کي اتحادي فوجن جنگ دوران ڄاڻي واڻي بمباري کان محفوظ رکيو هو. 1949ع ۾ نئين قائم ٿيل [[اولهه جرمني]] جي عبوري گاديءَ لاءِ فرينڪفرٽ پهريون انتخاب هو. ان مقصد لاءِ شهر ۾ پارليامينٽ جي عمارت پڻ تعمير ڪئي وئي، جيڪا ڪڏهن به پنهنجي اصل مقصد لاءِ استعمال نه ٿي؛ بعد ۾ ان ۾ [[هيسشر رونڊفنڪ]] جا ريڊيو اسٽوڊيو قائم ڪيا ويا. آخرڪار جنگ کان پوءِ جي پهرئين [[جرمني جو چانسلر (وفاقي جمهوريه)|چانسلر]] [[ڪونراڊ آڊيناور]] [[بون]] کي ترجيح ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس اباڻي علائقي جي ويجهو هو. ان کان سواءِ ڪيترن ٻين سياستدانن کي خدشو هو ته جيڪڏهن فرينڪفرٽ کي مستقل گادي بڻايو ويو ته [[اوڀر جرمني]] سان [[جرمني جي ٻيهر اتحاد]] ۽ گاديءَ جي [[برلن]] ڏانهن واپسيءَ لاءِ عوامي حمايت ڪمزور ٿي ويندي. [[File:Frankfurt Am Main-Samstagsberg-20070607.jpg|thumb|1981ع کان 1984ع تائين رومر برگ جي اوڀرئين پاسي واقع ڇهن گهرن جي تاريخي طرز تي ٻيهر تعمير، جيڪي ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿي ويا هئا]] [[File:Frankfurt am Main Hauptbahnhof von oben.jpg|thumb|2003ع ۾ [[مائين ٽاور]] جي ڇت تان [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] جو منظر]] جنگ کان پوءِ شهر جي ٻيهر تعمير گهڻو ڪري سادي جديد طرز ۾ ڪئي وئي، جنهن سبب فرينڪفرٽ جي تعميراتي سڃاڻپ ۾ نمايان تبديلي آئي. بهرحال، ڪجهه اهم تاريخي عمارتون، جهڙوڪ [[رومر]]، [[سينٽ پال گرجاگھر، فرينڪفرٽ ام مائين|سينٽ پال گرجاگھر]] ۽ [[گوئٽي هائوس]]، تاريخي انداز مطابق، جيتوڻيڪ ڪجهه سادگيءَ سان، ٻيهر تعمير ڪيون ويون. بمباري دوران ميونسپل لائبريريءَ ۾ محفوظ تاريخي اهميت رکندڙ [[قاهره گنيزا]] جا دستاويز تباهه ٿي ويا. [[عربيات]] جي ماهر ۽ گنيزا جي محقق [[ايس. ڊي. گوئٽين]] موجب، ”انهن جي مواد جي فهرستون به محفوظ نه رهيون.“<ref>Goitein, S.D. ''A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza, Vol. I – Economic Foundations''. University of California Press, 2000, p. 5</ref> جنگ جي خاتمي سان گڏ فرينڪفرٽ ٻيهر جرمني جي اهم مالي مرڪز طور اڀري آيو. 1948ع ۾ اتحادي قوتن [[بانڪ ڊوئچر لينڊر]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ڊوئچي بنڊس بئنڪ]] بڻجي. ان فيصلي کان پوءِ [[ڊوئچي بئنڪ]] ۽ [[ڊريسڊنر بئنڪ]] سميت ڪيترن ئي مالي ادارن پنهنجا مرڪز ٻيهر قائم ڪيا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ٻيهر جرمني جي اهم ترين اسٽاڪ ايڪسچينج بڻجي وئي. 1998ع ۾ [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] فرينڪفرٽ ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ 2011ع ۾ [[يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اٿارٽي]] ۽ 2024ع ۾ [[مني لانڊرنگ خلاف اٿارٽي]] پڻ هتي قائم ٿيون. فرينڪفرٽ جرمني جي اهم آمدرفت مرڪز طور پڻ ٻيهر اڀريو. 1961ع تائين [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] [[لنڊن هيٿرو هوائي اڏو]] کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ مصروف هوائي اڏو بڻجي ويو.{{citation needed||date=January 2026}} 1970ع واري ڏهاڪي دوران شهر يورپ جي سڀ کان مؤثر زيرزمين آمدرفت نظامن مان هڪ قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Port of Frankfurt |url=http://www.worldportsource.com/ports/review/DEU_Port_of_Frankfurt_2769.php |website=World Port Source |access-date=29 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329121635/http://www.worldportsource.com/ports/review/DEU_Port_of_Frankfurt_2769.php |archive-date=29 March 2018 |url-status=live}}</ref> هن نظام ۾ مضافاتي ريلوي [[فرينڪفرٽ ايس-بان|ايس-بان]] شامل آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کي ڀرپاسي جي علائقن سان ڳنڍي ٿي، ۽ گڏوگڏ زيرزمين هلندڙ هلڪي ريلوي [[فرينڪفرٽ يو-بان|يو-بان]] پڻ شامل آهي، جيڪا ضرورت پوڻ تي زمين جي سطح تي به ريل جي پٽن تي هلندي آهي. == جاگرافي == [[File:Taunus - Deutsche Mittelgebirge, Serie A-de.png|thumb|فرينڪفرٽ [[نڊا درياهه]] جي [[مائين درياهه]] ۾ ڇوڙ وٽ واقع آهي؛ مائين اڳتي هلي [[رائين درياهه]] ۾، [[رائين لينڊ-پالاتينات]] جي گاديءَ واري شهر [[مائينز]] ۽ [[هيسن]] جي گاديءَ واري شهر [[ويسباڊن]] جي وچ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ويسباڊن تاريخي طور [[ناسائو علائقو|ناسائو]] جو مرڪز رهيو آهي. تصوير ۾ [[ٽائونوس]] جا مضافاتي علائقا، [[هوخ ٽائونوس ضلعو]] ۽ [[مائين-ٽائونوس ضلعو]] پڻ نظر اچن ٿا، جيڪي جرمني جي سڀ کان خوشحال ضلعن مان آهن.]] [[File:Frankfurt by Sentinel-2, 2020-07-23.jpg|thumb|[[يورپي خلائي اداري]] جي [[سينٽينل-2|سينٽينل-2اي]] سيٽلائيٽ تان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرينڪفرٽ]] [[File:Frankfurt am Main, Germany, March 25, 2018 SkySat.jpg|thumb|[[اسڪاءِ سيٽ]] سيٽلائيٽ تان ڏسڻ ۾ ايندڙ مرڪزي اِنن شٽاٽ ضلعو]] فرينڪفرٽ جرمني جي اولهندي حصي ۾ واقع [[جرمني جون رياستون|رياست]] [[هيسن]] جو سڀ کان وڏو شهر آهي. === محل وقوع === فرينڪفرٽ [[مائين درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي، [[ٽائونوس]] جبلن جي سلسلي جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. شهر جي ڏاکڻي حصي ۾ [[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو]] موجود آهي، جيڪو جرمني جو سڀ کان وڏو شهري ٻيلو آهي. شهر جي ڪل ايراضي {{cvt|248.31|km²|2}} آهي ۽ اهو اوڀر کان اولهه تائين {{cvt|23.4|km|2}}، جڏهن ته اتر کان ڏکڻ تائين {{cvt|23.3|km|2}} پکڙيل آهي. شهر جو مرڪزي واپاري علائقو مائين درياهه جي اتر ۾ [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي، جيڪو تاريخي مرڪز آهي، ۽ ان جي چوڌاري [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]] ضلعي ۾ واقع آهي. شهر جو جاگرافيائي مرڪز [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] ضلعي ۾ [[فرينڪفرٽ ويسٽ اسٽيشن]] جي ويجهو واقع آهي. فرينڪفرٽ 55 لک آبادي رکندڙ گهاٽي آباد [[فرينڪفرٽ رائين-مائين|فرينڪفرٽ رائين-مائين ميٽروپوليٽن علائقي]] جي مرڪز ۾ واقع آهي. هن علائقي جي ٻين اهم شهرن ۾ [[ويسباڊن]]، جيڪو [[هيسن]] جي گادي آهي، [[مائينز]]، جيڪو [[رائين لينڊ-پالاتينات]] جي گادي آهي، [[ڊارمشٽاٽ]]، [[آفنباخ ام مائين]]، [[هاناو]]، [[اشافنبرگ]]، [[باد هومبرگ فور ڊير هوهي]]، [[روسلسهايم]]، [[ويٽسلار]] ۽ [[ماربرگ]] شامل آهن. === ضلعا === [[File:Frankfurt Subdivisions boroughs.svg|thumb|2010ع ۾ مرڪزي فرينڪفرٽ جا 46 ''شٽاٽ ٽائلا''، يعني شهري ضلعا]] شهر کي 46 شهري ضلعن، جرمن ۾ ''شٽاٽ ٽائلا''، ۾ ورهايو ويو آهي. اهي وري 121 شهري انتظامي حصن، ''شٽاٽ بيزِرڪا''، ۽ 448 چونڊ تڪن، ''وال بيزِرڪا''، ۾ ورهايل آهن. اهي 46 شهري ضلعا گڏجي 16 علائقائي ضلعن، ''[[اورٽس بيزِرڪ، فرينڪفرٽ ام مائين|اورٽس بيزِرڪا]]''، ۾ ورهايل آهن، جن مان هر هڪ وٽ پنهنجي ضلعي ڪاميٽي ۽ چيئرمين هوندو آهي. آبادي ۽ ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهري ضلعو [[زاڪسنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاڪسنهاوزن]] آهي، جڏهن ته سڀ کان ننڍو [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|آلٽ شٽاٽ]]، يعني فرينڪفرٽ جو تاريخي مرڪز، آهي. ٽن وڏن شهري ضلعن، زاڪسنهاوزن، [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]] ۽ [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ]]، کي انتظامي مقصدن لاءِ ترتيبوار اتر ۽ ڏکڻ، يا اولهه ۽ اوڀر حصن ۾ ورهايو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن کي عام طور هڪ ئي شهري ضلعو سمجهيو ويندو آهي؛ انهيءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن، شهر جي سرڪاري ويب سائيٽ تي به، رڳو 43 شهري ضلعا ڄاڻايا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/frankfurt-entdecken-und-erleben/stadtportrait/stadtteile |title=Stadtteile |publisher=Frankfurt.de |access-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014170007/http://frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=2835 |archive-date=14 October 2011 |url-status=dead}}</ref> ڪجهه وڏن رهائشي علائقن کي مقامي ماڻهو به غلط طور شهري ضلعا سڏيندا آهن. انهن ۾ نورڊ ويسٽ شٽاٽ، جيڪو [[نيڊر اورسل، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر اورسل]]، [[هيڊرنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هيڊرنهايم]] ۽ [[پراونهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پراونهايم]] جي حصن تي مشتمل آهي؛ گولڊ شٽائن، جيڪو [[شوانهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|شوانهايم]] جو حصو آهي؛ ريڊ برگ، جيڪو [[ڪالباخ-ريڊ برگ، فرينڪفرٽ ام مائين|ڪالباخ-ريڊ برگ]] جو حصو آهي؛ ۽ [[يورپا فيئرٽل]]، جيڪو [[گالس، فرينڪفرٽ ام مائين|گالس]] جو حصو آهي، شامل آهن. [[بانڪن فيئرٽل]]، يعني بئنڪنگ ضلعو، جيڪو فرينڪفرٽ جو مالي مرڪز آهي، پڻ ڪو انتظامي شهري ضلعو نه آهي. اهو [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]] ضلعي جي اولهندي حصي، [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]] ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۽ [[بانهوفز فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|بانهوفز فيئرٽل]] ضلعي جي اوڀرندي حصي تي پکڙيل آهي. ڪيترائي شهري ضلعا اهڙا مضافاتي علائقا آهن، جيڪي بعد ۾ شهر ۾ ضم ڪيا ويا، يا اڳ ۾ آزاد شهر هئا، جهڙوڪ [[هوخسٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|هوخسٽ]]. [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ]] ۽ [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]] جهڙا ڪجهه ضلعا [[جرمني جي اتحاد]] کان پوءِ [[گرونڊر سائيٽ]] واري دور ۾ شهر جي تيز رفتار واڌ دوران وجود ۾ آيا، جڏهن ته [[ڊورن بوش، فرينڪفرٽ ام مائين|ڊورن بوش]] ۽ [[ريڊر والڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ريڊر والڊ]] جهڙا ٻيا ضلعا انهن علائقن مان ٺاهيا ويا، جيڪي اڳ ۾ ٻين شهري ضلعن جو حصو هئا. === شهر ۾ ضم ٿيڻ جي تاريخ === 1877ع تائين شهر جو علائقو هاڻوڪن اندرين شهري ضلعن [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|آلٽ شٽاٽ]]، [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]]، [[بانهوفز فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|بانهوفز فيئرٽل]]، [[گٽ لوئٽ فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|گٽ لوئٽ فيئرٽل]]، [[گالس، فرينڪفرٽ ام مائين|گالس]]، [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]]، [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ]]، [[اوسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوسٽ اينڊ]] ۽ [[زاڪسنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاڪسنهاوزن]] تي مشتمل هو. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ فرينڪفرٽ شهر جي حدن کي وڌايو ويو. اڳ ۾ موجود آباديءَ وارن مرڪزن کي شهر ۾ ضم ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ 1888ع ۾ مرڪزي ريلوي اسٽيشن تعمير ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=About Frankfurt: History |url=https://frankfurt.de/english/discover-and-experience/about-frankfurt/history |publisher=City of Frankfurt am Main}}</ref> [[بورنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بورنهايم]] کي 1877ع ۾ شهر ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 1895ع ۾ [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] کي ضم ڪيو ويو. 1 جولاءِ 1900ع تي [[زيڪباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|زيڪباخ]]، [[نيڊرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊرراڊ]] ۽ [[اوبرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوبرراڊ]] پڻ شهر جو حصو بڻيا. 1 اپريل 1910ع تي ''لينڊڪرايس فرينڪفرٽ'' کي مڪمل طور ختم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ [[برڪرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برڪرزهايم]]، [[بونامس، فرينڪفرٽ ام مائين|بونامس]]، [[ايڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايڪنهايم]]، [[ايشرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايشرزهايم]]، [[گِنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گِنهايم]]، [[هاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|هاوزن]]، [[هيڊرنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هيڊرنهايم]]، [[نيڊر اورسل، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر اورسل]]، [[پراونهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پراونهايم]]، [[پروئنگسهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پروئنگسهايم]] ۽ [[روڊلهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|روڊلهايم]] فرينڪفرٽ ۾ شامل ٿي ويا. ساڳئي سال هڪ نئون شهري ضلعو [[ريڊر والڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ريڊر والڊ]] انهن علائقن مان قائم ڪيو ويو، جيڪي اڳ ۾ زيڪباخ ۽ اوسٽ اينڊ جو حصو هئا. 1 اپريل 1928ع تي [[هوخسٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|هوخسٽ]] شهر، ان جي شهري ضلعن [[زنڊلنگن، فرينڪفرٽ ام مائين|زنڊلنگن]]، [[انٽرليڊرباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|انٽرليڊرباخ]] ۽ [[زائلزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زائلزهايم]] سميت، فرينڪفرٽ جو حصو بڻيو. ساڳئي وقت ''لينڊڪرايس هوخسٽ'' کي به ختم ڪيو ويو. ان جا ڪجهه شهر، يعني [[فيشنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|فيشنهايم]]، [[گريسهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گريسهايم]]، [[نيڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊ]]، [[شوانهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|شوانهايم]] ۽ [[زوسنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زوسنهايم]]، فرينڪفرٽ ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته باقي شهر نئين قائم ڪيل [[مائين-ٽائونوس ضلعو|مائين-ٽائونوس لينڊڪرايس]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[ڊورن بوش، فرينڪفرٽ ام مائين|ڊورن بوش]] 1946ع ۾ هڪ شهري ضلعو بڻيو. اهو انهن علائقن مان قائم ڪيو ويو، جيڪي اڳ ۾ ايڪنهايم ۽ گِنهايم سان لاڳاپيل هئا. 1 آگسٽ 1972ع تي هيسن جا ننڍا مضافاتي علائقا [[هارهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هارهايم]]، [[ڪالباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|ڪالباخ]]، [[نيڊر-ايرلنباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر-ايرلنباخ]] ۽ [[نيڊر-ايشباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر-ايشباخ]] فرينڪفرٽ جا شهري ضلعا بڻيا. ٻين پاڙيسري مضافاتي علائقن وري [[مائين-ٽائونوس ضلعو]]، [[آفنباخ ضلعو]]، [[گروس-گيرائو ضلعو]]، [[هوخ ٽائونوس ضلعو]]، [[مائين-ڪنزگ ضلعو]] يا [[ويٽرائو ضلعو]] ۾ شامل ٿيڻ جو انتخاب ڪيو. [[برگن-اينڪهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برگن-اينڪهايم]] آخري مضافاتي علائقو هو، جيڪو 1 جنوري 1977ع تي فرينڪفرٽ ۾ شامل ٿيو. [[فلوگهافن، فرينڪفرٽ ام مائين|فلوگهافن]] 1979ع ۾ سرڪاري شهري ضلعو بڻيو. هي ضلعو فرينڪفرٽ هوائي اڏي جي ان علائقي تي مشتمل آهي، جيڪو اڳ ۾ زاڪسنهاوزن ۽ پاڙيسري شهر [[مورفيلڊن-والڊورف]] سان لاڳاپيل هو. فرينڪفرٽ جو سڀ کان نئون شهري ضلعو [[فرينڪفرٽر برگ]] آهي. اهو 1996ع تائين بونامس جو حصو هو. ڪالباخ جو سرڪاري نالو 2006ع ۾ بدلائي [[ڪالباخ-ريڊ برگ]] رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ريڊ برگ نالي علائقي ۾ وڏي پيماني تي رهائشي اڏاوت ڪئي وئي هئي. === پاڙيسري ضلعا ۽ شهر === [[File:DSC08349 Blick von Burgruine Falkenstein auf Frankfurt und Mainebene.jpg|thumb|200px|[[فالڪنشٽائن قلعو (ٽائونوس)|فالڪنشٽائن قلعي]] تان فرينڪفرٽ ۽ ان جي [[شهري علائقو|شهري گڏيل آبادي]] جي حصن جو منظر. تصوير جي کاٻي پاسي اڳئين حصي ۾ [[ڪرونبرگ قلعو]] پڻ نظر اچي ٿو.]] [[File:Locator map of Planungsverband Ballungsraum Frankfurt Rhein-Main in Hesse.svg|thumb|upright=0.8|[[هيسن]] اندر فرينڪفرٽ جو شهري علائقو]] اولهه طرف فرينڪفرٽ جي سرحد [[جرمني جا ضلعا|انتظامي ضلعي]] (''[[جرمني جي ٻهراڙي وارن ضلعن جي فهرست|لينڊڪرايس]]'') [[مائين-ٽائونوس ضلعو]] سان ملي ٿي، جنهن ۾ [[هيٽرشهايم ام مائين]]، [[ڪرفٽل]]، [[هوفهايم ام ٽائونوس]]، [[ڪيلڪهايم (ٽائونوس)|ڪيلڪهايم]]، [[ليڊرباخ ام ٽائونوس]]، [[سلزباخ (ٽائونوس)|سلزباخ]]، [[شوالباخ ام ٽائونوس]] ۽ [[ايشبورن]] جهڙا شهر شامل آهن. اتر اولهه ۾ ان جون حدون [[هوخ ٽائونوس ضلعو]] سان ملن ٿيون، جتي [[شٽائنباخ (ٽائونوس)|شٽائنباخ]]، [[اوبر اورزل (ٽائونوس)]] ۽ [[باد هومبرگ فور ڊير هوهي]] واقع آهن. اتر ۾ [[ويٽرائو ضلعو]]، جنهن ۾ [[ڪاربن]] ۽ [[باد ولبيل]] شامل آهن، موجود آهي. اتر اوڀر ۾ [[مائين-ڪنزگ ضلعو]]، جنهن ۾ [[نيڊرڊورفيلڊن]] ۽ [[مائينٽال]] آهن، واقع آهي. ڏکڻ اوڀر ۾ [[آفنباخ ام مائين]] شهر آهي، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[آفنباخ ضلعو]]، جنهن ۾ [[نيو-ايزنبرگ]] شامل آهي، موجود آهي. ڏکڻ اولهه ۾ [[گروس-گيرائو ضلعو]] واقع آهي، جنهن ۾ [[مورفيلڊن-والڊورف]]، [[روسلسهايم]] ۽ [[ڪيلسٽر باخ]] شامل آهن. فرينڪفرٽ انهن شهرن سان گڏ، ۽ ڪجهه ٻين ويجهن وڏن شهرن جهڙوڪ [[هاناو]]، [[روڊگائو]]، [[ڊرائي ايش]] ۽ [[لانگن، هيسن|لانگن]] سان گڏجي، هڪ لڳاتار تعمير ٿيل شهري علائقو ٺاهي ٿو، جنهن کي ''شٽاٽ ريگيون فرينڪفرٽ'' چيو وڃي ٿو. هي ڪو سرڪاري انتظامي ضلعو نه آهي. 2010ع جي اندازي موجب هن شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 23 لک هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[يورپي يونين جي شهري علائقن جي فهرست|يورپي يونين]] جو تيرهون وڏو شهري علائقو هو. === آبهوا === فرينڪفرٽ جي آبهوا [[معتدل آبهوا|معتدل]] [[سامونڊي آبهوا]] واري آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن]]: ''سي ايف بي''، [[ٽريوارٿا آبهوا درجابندي|ٽريوارٿا]]: ''ڊوبڪ''). هتي سياري ۾ ٿڌ، بار بار برسات ۽ اڪثر ڪڪر ڇانيل آسمان هوندو آهي، جڏهن ته اونهارا گرم ٿيندا آهن. سراسري سالياني گرمي پد {{cvt|11.4|°C|1}} آهي، جڏهن ته مهيني جي سراسري گرمي پد جنوري ۾ {{cvt|2.7|°C|1}} کان جولاءِ ۾ {{cvt|20.8|°C|1}} تائين هوندو آهي. سياري دوران هي شهر [[جرمني]] جي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://en.climate-data.org/europe/germany/hesse/frankfurt-am-main-447|title=Data and graphs for weather & climate in Frankfurt am Main|website=Climate-Data.org|access-date=2025-03-18}}</ref> [[ٻوٽن جي واڌ جي مند]] جرمني جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ هتي وڌيڪ ڊگهي هوندي آهي، جنهن سبب علائقي ۾ بهار جلد شروع ٿي ويندي آهي ۽ عام طور مارچ جي پڇاڙيءَ تائين وڻن تي پن نڪرڻ شروع ٿي ويندا آهن. فرينڪفرٽ جا سيارا عام طور هلڪا يا گهٽ ۾ گهٽ سخت ڄمائيندڙ نه هوندا آهن. خاص ڪري جنوري ۽ فيبروري ۾ برف پوڻ جو ٿورو امڪان هوندو آهي، پر موسم اونداهي ۽ گهڻو ڪري ڪڪر ڇانيل رهندي آهي. سراسري طور فرينڪفرٽ تي هر سال رڳو 10 کان 20 ڏينهن تائين برف جي چادر رهندي آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.sueddeutsche.de/wissen/schneevergleich-fuer-deutsche-staedte-so-viel-schneit-es-bei-ihnen-1.4348735 |title=Winter-Bilanz: Schnee-Vergleich für Deutsche Städte |newspaper=Süddeutsche.de |date=28 February 2019 |publisher=sueddeutsche.de |access-date=18 January 2021 |last1=Zajonz |first1=Moritz |archive-date=19 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053700/https://www.sueddeutsche.de/wissen/schneevergleich-fuer-deutsche-staedte-so-viel-schneit-es-bei-ihnen-1.4348735 |url-status=live }}</ref> گرمي پد لڳ ڀڳ 64 ڏينهن صفر ڊگري سينٽي گريڊ کان هيٺ لهي ٿو، جڏهن ته روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي پد سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 10 ڏينهن ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ رهي ٿو. علائقي جي هلڪي آبهوا سبب ويجهن هنڌن تي انگور ۽ شراب جي پيداوار جا ڪيترائي مشهور علائقا موجود آهن، جهڙوڪ [[رائينش هيسن]]، [[رائينگائو]]، [[فرانڪونيا شراب وارو علائقو]] ۽ [[برگ شٽراسه رستو]]. [[مائين درياهه]] جي اترئين ڪناري تي هڪ مقامي ننڍي آبهوا پڻ موجود آهي، جيڪا ان علائقي ۾ [[کجيءَ جو وڻ|کجين]]، [[انجير جي وڻ|انجيرن]]، [[ليمون جي وڻ|ليمونن]] ۽ ڏکڻ يورپي ٻوٽن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي. هن علائقي کي ”[[نِتسا، فرينڪفرٽ|نِتسا]]“ سڏيو وڃي ٿو، جيڪو ڏکڻ فرانس جي شهر [[نيس]] لاءِ جرمن نالو آهي، ۽ اهو [[الپس]] جي اتر ۾ ڀونوچ سمنڊ واري ٻوٽن سان سينگاريل سڀ کان وڏن پارڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/english/discover-and-experience/sightseeing/gardens/nizza |title=Nizza, Stadt Frankfurt am Main |work=City of Frankfurt am Main |publisher=frankfurt.de |access-date=18 January 2021 |archive-date=18 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118202137/https://frankfurt.de/english/sightseeing/gardens/nizza}}</ref> {{Weather box |location = فرينڪفرٽ هوائي اڏو، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي انگ اکر 1949ع کان هاڻوڪي دور تائين |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 16.2 |Feb record high C = 19.1 |Mar record high C = 24.7 |Apr record high C = 30.3 |May record high C = 33.2 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 32.8 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 19.1 |Dec record high C = 16.3 |year record high C = |Jan avg record high C = 12.1 |Feb avg record high C = 13.8 |Mar avg record high C = 19.0 |Apr avg record high C = 24.8 |May avg record high C = 28.9 |Jun avg record high C = 32.5 |Jul avg record high C = 34.1 |Aug avg record high C = 33.5 |Sep avg record high C = 27.8 |Oct avg record high C = 22.0 |Nov avg record high C = 16.6 |Dec avg record high C = 12.5 |year avg record high C = 35.6 |Jan high C = 4.9 |Feb high C = 6.6 |Mar high C = 11.4 |Apr high C = 16.5 |May high C = 20.4 |Jun high C = 23.9 |Jul high C = 26.1 |Aug high C = 25.7 |Sep high C = 20.8 |Oct high C = 14.8 |Nov high C = 8.9 |Dec high C = 5.5 |year high C = |Jan mean C = 2.7 |Feb mean C = 3.5 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 11.5 |May mean C = 15.5 |Jun mean C = 18.9 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 20.5 |Sep mean C = 15.7 |Oct mean C = 10.8 |Nov mean C = 6.5 |Dec mean C = 3.4 |year mean C = |Jan low C = 0.5 |Feb low C = 0.4 |Mar low C = 2.2 |Apr low C = 5.4 |May low C = 9.3 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 14.8 |Aug low C = 14.4 |Sep low C = 10.6 |Oct low C = 6.7 |Nov low C = 3.2 |Dec low C = 0.4 |year low C = 7.0 |Jan avg record low C = -9.1 |Feb avg record low C = -7.2 |Mar avg record low C = -4.2 |Apr avg record low C = -1.4 |May avg record low C = 2.2 |Jun avg record low C = 7.0 |Jul avg record low C = 9.5 |Aug avg record low C = 8.7 |Sep avg record low C = 5.1 |Oct avg record low C = -0.1 |Nov avg record low C = -3.2 |Dec avg record low C = -7.7 |year avg record low C = -11.2 |Jan record low C = -21.6 |Feb record low C = -19.6 |Mar record low C = -13.0 |Apr record low C = -7.1 |May record low C = -2.8 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 2.8 |Aug record low C = 2.5 |Sep record low C = -0.3 |Oct record low C = -6.3 |Nov record low C = -11.5 |Dec record low C = -17.0 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 44.0 |Feb precipitation mm = 38.6 |Mar precipitation mm = 38.7 |Apr precipitation mm = 36.6 |May precipitation mm = 60.4 |Jun precipitation mm = 55.4 |Jul precipitation mm = 63.5 |Aug precipitation mm = 61.4 |Sep precipitation mm = 47.7 |Oct precipitation mm = 50.4 |Nov precipitation mm = 47.3 |Dec precipitation mm = 54.5 |year precipitation mm = <!-- برفباريءَ جا انگ اکر، جيڪي ممڪن آهي مڪمل طور ڀروسي جوڳا نه هجن | Jan snow cm = 29 | Feb snow cm = 15.1 | Mar snow cm = 5.5 | Apr snow cm = 0.1 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 2.1 | Dec snow cm = 18.2 | year snow cm = 70 -->| unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 15.2 | Feb precipitation days = 13.5 | Mar precipitation days = 13.5 | Apr precipitation days = 12.3 | May precipitation days = 13.5 | Jun precipitation days = 12.3 | Jul precipitation days = 13.9 | Aug precipitation days = 12.8 | Sep precipitation days = 11.6 | Oct precipitation days = 14.2 | Nov precipitation days = 15 | Dec precipitation days = 16.4 | year precipitation days = | unit snow days = 1.0 cm | Jan snow days = 4.9 | Feb snow days = 3.3 | Mar snow days = 1 | Apr snow days = 0.1 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.6 | Dec snow days = 3.3 | year snow days = |Jan sun = 52 |Feb sun = 79 |Mar sun = 136 |Apr sun = 192 |May sun = 219 |Jun sun = 227 |Jul sun = 235 |Aug sun = 225 |Sep sun = 165 |Oct sun = 104 |Nov sun = 51 |Dec sun = 40 |year sun = |source 1 = [[جرمن موسمياتي خدمت]]<ref> {{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/ |website=[[Deutscher Wetterdienst]] |language=de |access-date=21 June 2023 |title=Index of /Climate_environment/CDC/ |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531092708/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/ |url-status=live }} </ref> |source 2 = [[ماحولياتي معلومات جا قومي مرڪز]] (روزاني وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد، برسات وارا ڏينهن ۽ برف وارا ڏينهن)،<ref name=NCEI> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/FrankfurtMain_10637.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Frankfurt Main |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=22 April 2024 |archive-date=19 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053658/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/FrankfurtMain_10637.csv |url-status=live }} </ref> انفوکليماٽ<ref> {{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/francfort/valeurs/10637.html |title=Climatologie de l'année à Francfort |publisher=Infoclimat |language=fr |access-date=17 October 2023 |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019145512/https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/francfort/valeurs/10637.html |url-status=live }} </ref> }} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !colspan=14|فرينڪفرٽ جي آبهوا بابت انگ اکر |- !مهينو !جنوري !فيبروري !مارچ !اپريل !مئي !جون !جولاءِ !آگسٽ !سيپٽمبر !آڪٽوبر !نومبر !ڊسمبر !style="border-left-width:medium"|سال |- !وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|30.0|C|F|abbr=on}} يا ان کان وڌيڪ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#FFCCCC;color:#000000;"|0.5 |style="background:#FFC0C0;color:#000000;"|3.3 |style="background:#FF8080;color:#000000;"|6.5 |style="background:#FF9999;color:#000000;"|5.4 |style="background:#FFCCCC;color:#000000;"|0.7 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#FFCCCC;color:#000000;border-left-width:medium"|16.4 |- !گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{Convert|0.0|C|F|abbr=on}} يا ان کان گهٽ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#0080FF;color:#ffffff;"|15.8 |style="background:#0080FF;color:#ffffff;"|15 |style="background:#66B2FF;color:#000000;"|8.8 |style="background:#C0E0FF;color:#000000;"|2.9 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#CCE5FF;color:#000000;"|1.7 |style="background:#80C0FF;color:#000000;"|6.2 |style="background:#3399FF;color:#000000;"|13.6 |style="background:#99CCFF;color:#000000;border-left-width:medium"|64.1 |- !وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|0.0|C|F|abbr=on}} يا ان کان گهٽ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|4.6 |style="background:#E0FFFF;color:#000000;"|2.2 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.4 |style="background:#E0FFFF;color:#000000;"|3 |style="background:#E5FFFF;color:#000000;border-left-width:medium"|10.3 |- !برف جي ٿولهه {{Convert|1|cm|in|abbr=on}} يا ان کان وڌيڪ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#C0FFFF;color:#000000;"|4.9 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|3.3 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|1.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.6 |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|3.3 |style="background:#CCFFFF;color:#000000;border-left-width:medium"|13.3 |- ![[گجگوڙ]] وارن ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.2 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.4 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.7 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|2.1 |style="background:#CCFFCC;color:#000000;"|4.5 |style="background:#CCFFCC;color:#000000;"|5.3 |style="background:#C0FFC0;color:#000000;"|6.2 |style="background:#CCFFCC;color:#000000;"|5.5 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|1.6 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.6 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.3 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.1 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;border-left-width:medium"|27.5 |- ![[ڳڙو|ڳڙي]] وارن ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.1 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.1 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.2 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.2 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;border-left-width:medium"|0.8 |- ![[ڪوهيڙو|ڪوهيڙي]] وارن ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#E0E0E0;color:#000000;"|3 |style="background:#E0E0E0;color:#000000;"|2.5 |style="background:#E5E5E5;color:#000000;"|1.1 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.4 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.5 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.5 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.3 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.5 |style="background:#E5E5E5;color:#000000;"|1.1 |style="background:#CCCCCC;color:#000000;"|4.4 |style="background:#CCCCCC;color:#000000;"|4.2 |style="background:#E0E0E0;color:#000000;"|3.9 |style="background:#E0E0E0;color:#000000;border-left-width:medium"|32.2 |- !سج جي روشنيءَ کان سواءِ ڏينهن جو انگ |style="background:#606060;color:#FFFFFF;"|19.9 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;"|15.4 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;"|14.1 |style="background:#B2B2B2;color:#000000;"|9.9 |style="background:#A0A0A0;color:#000000;"|11 |style="background:#B2B2B2;color:#000000;"|8.8 |style="background:#B2B2B2;color:#000000;"|9.3 |style="background:#C0C0C0;color:#000000;"|7.7 |style="background:#A0A0A0;color:#000000;"|11.1 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;"|15 |style="background:#606060;color:#FFFFFF;"|19.2 |style="background:#4C4C4C;color:#FFFFFF;"|21.7 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;border-left-width:medium"|163.1 |- !روزاني سراسري قدرتي روشنيءَ جا ڪلاڪ |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF77;color:#000000;"|16.0 |style="background:#FFFF77;color:#000000;"|16.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#E2E200;color:#000000;"|8.0 |style="background:#FFFF37;color:#000000;border-left-width:medium"|12.3 |- !سراسري [[بالابنفشي اشاريه]] |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|3 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|4 |style="background:#f85900;color:#000000;"|6 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#f85900;color:#000000;"|6 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|5 |style="background:#289500;color:#000000;"|3 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#f7e400;color:#000000;border-left-width:medium"|3.5 |- !colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ذريعو 1: [[قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]]<ref name=NCEI/> |- !colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ذريعو 2: ويدر ائٽلس<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/germany/frankfurt-climate |title=Frankfurt, Germany – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415202640/http://www.weather-atlas.com/en/germany/frankfurt-climate |archive-date=15 April 2017 |url-status=live}}</ref> |} == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{historical populations|1387|9600|1520|10000|1750|32000|1871|91040|1895|229279|1905|334978|1925|467520|1933|555857|1939|553464|1945|357737|1950|532037|1961|685682|1970|669635|1980|629375|1985|595348|1990|644865|1995|650055|2001|641076|2011|667925|2022|743268|footnote=انتظامي ورهاستن ۾ تبديلين سبب آباديءَ جو انگ متاثر ٿي سگهي ٿو.}} {{Clear}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right;" |+پرڏيهي رهواسين جا سڀ کان وڏا گروهه<ref>{{cite web |title=Statistisches Jahrbuch der Stadt Frankfurt am Main 2017 |url=https://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/Statistisches%20Jahrbuch%202017.pdf |access-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620102131/https://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/Statistisches%20Jahrbuch%202017.pdf |archive-date=20 June 2018 |url-status=dead}}</ref> |- !scope="col" | قوميت !scope="col" | آبادي (30 جون 2022) |- !scope="row" | {{flag|Turkey}} |25,294 |- !scope="row" | {{flag|Croatia}} |16,751 |- !scope="row" | {{flag|Italy}} |15,120 |- !scope="row"| {{flag|Poland}} | 12,174 |- !scope="row" | {{flag|Romania}} | 10,451 |- !scope="row" | {{flag|Ukraine}} | 9,748 |- !scope="row" | {{flag|Serbia}} | 9,404 |- !scope="row" | {{flag|Bulgaria}} | 8,509 |- !scope="row" | {{flag|India}} | 7,612 |- !scope="row" | {{flag|Morocco}} | 7,364 |- !scope="row" | {{flag|Spain}} | 7,133 |- !scope="row" | {{flag|Greece}} | 6,581 |- !scope="row" | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} | 6,342 |- !scope="row" | {{flag|Afghanistan}} | 5,114 |- !scope="row" | {{flag|France}} | 4,719 |- !scope="row" | {{flag|China}} | 4,632 |- !scope="row" | {{flag|Algeria}} | 4,087 |- !scope="row" | {{flag|Portugal}} | 3,991 |- !scope="row" | {{flag|Japan}} | 3,653 |- !scope="row" | {{flag|Eritrea}} | 3,374 |} {{Clear}} 2019ع ۾ پنهنجي انتظامي حدن اندر 763,380 رهواسين<ref>{{Cite web |title=Frankfurt am Main – Einwohnerzahl bis 2019 |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/322491/umfrage/entwicklung-der-gesamtbevoelkerung-in-frankfurt-am-main/ |access-date=3 May 2021 |website=Statista |language=de |archive-date=1 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001122040/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/322491/umfrage/entwicklung-der-gesamtbevoelkerung-in-frankfurt-am-main/ |url-status=live}}</ref> ۽ اصل [[يورپي يونين جي شهري علائقن جي فهرست|شهري علائقي]] ۾ 23 لک آباديءَ سان،<ref name="European Union">{{cite web |title=European Union: State of European Cities Report |url=http://www.staedtestatistik.de/fileadmin/urban-audit/pdf/EU_stateofcities_2007.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719085823/http://www.staedtestatistik.de/fileadmin/urban-audit/pdf/EU_stateofcities_2007.pdf |archive-date=19 July 2011 |access-date=2 January 2010}} Retrieved 22 April 2014</ref> فرينڪفرٽ [[آباديءَ جي لحاظ کان جرمني جي شهرن جي فهرست|جرمني جو پنجون وڏو شهر]] آهي، ۽ ان کان اڳ [[برلن]]، [[هيمبرگ]]، [[ميونخ]] ۽ [[ڪولون]] اچن ٿا. مرڪزي فرينڪفرٽ 1875ع کان ''[[گروس شٽاٽ]]'' رهيو آهي، جنهن مان مراد اهڙو شهر آهي جنهن جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 100,000 هجي. 1910ع ۾ 414,576 رهواسين سان اهو جرمني جو نائون وڏو شهر هو، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ان جي آبادي وڌي 553,464 ٿي وئي. جنگ کان پوءِ، 1945ع جي پڇاڙيءَ تائين، اها گهٽجي 358,000 رهجي وئي. ايندڙ سالن ۾ آبادي ٻيهر وڌڻ لڳي ۽ 1963ع ۾ 691,257 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. 1986ع ۾ اها ٻيهر گهٽجي 592,411 ٿي وئي، پر ان کان پوءِ مسلسل وڌي رهي آهي. مرڪزي فرينڪفرٽ بابت آباديءَ جي اڳڪٿين موجب 2035ع تائين شهر جي انتظامي حدن اندر آبادي 813,000 تائين پهچي سگهي ٿي،<ref>{{Cite web |title=Prognose: Frankfurt gewinnt weiter viele Einwohner |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2020-11%2F20%2Fprognose-frankfurt-gewinnt-weiter-viele-einwohner |access-date=3 May 2021 |website=ZEIT Online |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120121538/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2020-11%2F20%2Fprognose-frankfurt-gewinnt-weiter-viele-einwohner |url-status=live}}</ref> جڏهن ته ان جي شهري علائقي جي آبادي 25 لک کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. 2015ع تائين فرينڪفرٽ ۾ 1,909 [[انتهائي وڏي خالص دولت رکندڙ فرد]] رهندا هئا، جيڪو دنيا جي شهرن ۾ ڇهون وڏو انگ هو.<ref>{{Cite web |last=Florida |first=Richard |date=10 March 2015 |title=Mapping the Global Super-Rich |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-10/maps-of-where-the-global-super-rich-live |url-status=live |access-date=22 January 2022 |website=www.bloomberg.com |archive-date=22 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122193119/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-10/maps-of-where-the-global-super-rich-live}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي دوران [[هيسن]] جي رياستي حڪومت چاهيو ٿي ته شهر جون انتظامي حدون وڌائي سڄو شهري علائقو انهن ۾ شامل ڪيو وڃي. اهڙي صورت ۾ فرينڪفرٽ 30 لک تائين آباديءَ سان برلن کان پوءِ سرڪاري طور جرمني جو ٻيو وڏو شهر بڻجي وڃي ها.<ref>H. Voit, Die kommunale Gebietsreform in: Erwin Stein (Hrsg.): 30 Jahre Hessische Verfassung, Wiesbaden 1976, p. 416 ff. (Text in German)</ref> پر مقامي اختيارين جي اتفاق نه ٿيڻ سبب شهر جو انتظامي علائقو اڄ به ان جي حقيقي شهري علائقي کان گهڻو ننڍو آهي. === لڏپلاڻ ۽ پرڏيهي شهريت رکندڙ === شهر جي [[جرمني ۾ رهواسين جي رجسٽريشن|رهواسين جي رجسٽر]] جي انگن اکرن موجب، 2015ع تائين شهر جي 51.2٪ آباديءَ جو ''لڏپلاڻ وارو پسمنظر'' هو، جنهن جو مطلب اهو آهي ته يا ته اهو شخص پاڻ، يا سندس والدين مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ، پرڏيهي شهريت سان ڄائو هو. اهڙيءَ طرح، شهر جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو رهواسين جي اڪثريت مڪمل يا جزوي طور غير جرمن پسمنظر رکندڙ بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|title=Mehr als die Hälfte mit ausländischen Wurzeln|language=de|work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url=https://www.faz.net/aktuell/rhein-main/warum-der-auslaenderanteil-in-frankfurt-am-main-so-hoch-ist-15078140.html|issn=0174-4909|date=26 June 2017|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107134323/https://www.faz.net/aktuell/rhein-main/warum-der-auslaenderanteil-in-frankfurt-am-main-so-hoch-ist-15078140.html|url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، شهر ۾ ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن هر چئن ٻارن مان ٽي مڪمل يا جزوي طور مهاجر پسمنظر رکندڙ هئا،<ref>{{Cite web|date=30 June 2017|title=Einwanderer stellen in Frankfurt die Mehrheit|url=https://jungefreiheit.de/politik/deutschland/2017/einwanderer-stellen-in-frankfurt-die-mehrheit/|access-date=7 January 2023|language=de-DE|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630103400/https://jungefreiheit.de/politik/deutschland/2017/einwanderer-stellen-in-frankfurt-die-mehrheit/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته 27.7٪ رهواسين وٽ پرڏيهي شهريت موجود هئي.<ref>{{Cite web|title=Migration und Integration|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/_inhalt.html|access-date=7 January 2023|website=Statistisches Bundesamt|language=de|archive-date=6 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210406211101/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/_inhalt.html|url-status=live}}</ref> انگن اکرن موجب، فرينڪفرٽ جي 46.7٪ مهاجرن جو تعلق [[يورپي يونين]] جي ٻين ملڪن سان آهي؛ 24.5٪ اهڙن يورپي ملڪن مان آهن جيڪي يورپي يونين جو حصو نه آهن؛ 15.7٪ ايشيا (جنهن ۾ اولهه ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا شامل آهن) مان آهن؛ 7.3٪ آفريڪا مان آهن؛ 3.4٪ اتر آمريڪا (جنهن ۾ [[ڪيريبين]] ۽ وچ آمريڪا شامل آهن) مان آهن؛ 0.2٪ [[آسٽريليا (براعظم)|آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] مان آهن؛ 2.3٪ ڏکڻ آمريڪا مان آهن؛ ۽ 1.1٪ پئسفڪ سمنڊ جي ٻيٽن وارن ملڪن مان آهن. انهيءَ سبب فرينڪفرٽ کي گهڻو ڪري هڪ گهڻ ثقافتي شهر سمجهيو ويندو آهي، ۽ ان جو مقابلو [[نيو يارڪ شهر]] ۽ [[لنڊن]] سان به ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Ross |first=Celia |title=Statista |url=https://doi.org/10.5260/cca.199318 |access-date=2024-12-11 |website=CC Advisor|doi=10.5260/cca.199318 |doi-broken-date=1 July 2025 }}</ref> فرينڪفرٽ ۾ جرمني جي سڀ کان وڏي مراڪشي برادري آباد آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 8,000 آهي، جڏهن ته [[فرينڪفرٽ رائين-مائين|رائين-مائين علائقي]] ۾ لڳ ڀڳ 20,000 مراڪشي رهن ٿا. انهن مان ڪيترائي [[مراڪشي]] 1970ع واري ڏهاڪي دوران مهمان مزدورن (''Guest workers'') طور جرمني آيا هئا. {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: right;" |+ 31 ڊسمبر 2009ع تي 46 شهري ضلعن جي آبادي |- style="vertical-align:top;" ! نمبر<br />!! شهري ضلعو (''شٽاٽ ٽائل'')<br />!! ايراضي ڪلوميٽر² ۾<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/ |title=''Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2009'' |access-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114102620/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/JB2009_Kap07x.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref><br />!! آبادي<ref name="Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010">{{cite web |url=http://www.frankfurt.de/ |title=''Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010'' |access-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114095545/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/JB2010_Kap02x.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref><br />!! پرڏيهي شهريت رکندڙ<ref name="Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010"/><br />!! پرڏيهي شهريت رکندڙن جو سيڪڙو<ref name="Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010"/><br />!! علائقائي ضلعو (''اورٽس بيزيرڪ'') |- | style="text-align:center;"| {{0}}1 || style="text-align:left;"| [[آلٽ شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|آلٽ شٽاٽ]] || 0.51 || 3.475 || 1.122 || 32.3 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| {{0}}2 || style="text-align:left;"| [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]] || 1.52 || 6.577 || 2.529 || 38.5 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| {{0}}3 || style="text-align:left;"| [[بانهوفس فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|بانهوفس فيئرٽل]] || 0.53 || 2.125 || 810 || 38.1 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| {{0}}4 || style="text-align:left;"| [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ ڏکڻ]] || 2.47 || 17.288 || 3.445 || 19.9 || style="text-align:left;"| 02 – اِنن شٽاٽ ٻيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}5 || style="text-align:left;"| [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ اتر]] || 1.67 || 8.854 || 2.184 || 24.7 || style="text-align:left;"| 02 – اِنن شٽاٽ ٻيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}6 || style="text-align:left;"| [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ اولهه]] || 3.07 || 28.808 || 5.162 || 17.9 || style="text-align:left;"| 03 – اِنن شٽاٽ ٽيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}7 || style="text-align:left;"| [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ اوڀر]] || 1.69 || 26.619 || 5.580 || 21.0 || style="text-align:left;"| 03 – اِنن شٽاٽ ٽيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}8 || style="text-align:left;"| [[اوسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوسٽ اينڊ]] || 5.40 || 26.955 || 7.213 || 26.8 || style="text-align:left;"| 04 – بورنهايم/اوسٽ اينڊ |- | style="text-align:center;"| {{0}}9 || style="text-align:left;"| [[بورنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بورنهايم]] || 2.66 || 27.184 || 6.240 || 23.0 || style="text-align:left;"| 04 – بورنهايم/اوسٽ اينڊ |- | style="text-align:center;"| 10 || style="text-align:left;"| [[گوٽ لوئٽ فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|گوٽ لوئٽ فيئرٽل]] || 2.20 || 5.843 || 1.953 || 33.4 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| 11 || style="text-align:left;"| [[گالس، فرينڪفرٽ ام مائين|گالس]] || 4.22 || 26.716 || 11.012 || 41.2 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| 12 || style="text-align:left;"| [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] || 8.04 || 34.740 || 9.034 || 26.0 || style="text-align:left;"| 02 – اِنن شٽاٽ ٻيون |- | style="text-align:center;"| 13 || style="text-align:left;"| [[زاخزنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاخزنهاوزن اتر]] || 4.24 || 30.374 || 6.507 || 21.4 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 14 || style="text-align:left;"| [[زاخزنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاخزنهاوزن ڏکڻ]] || 34.91 || 26.114 || 4.847 || 18.6 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 15 || style="text-align:left;"| [[فلُوگ هافن، فرينڪفرٽ ام مائين|فلُوگ هافن]] || 20.00 || 211 || 14 || 6.6 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 16 || style="text-align:left;"| [[اوبرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوبرراڊ]] || 2.74 || 12.828 || 3.113 || 24.3 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 17 || style="text-align:left;"| [[نيڊرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊرراڊ]] || 2.93 || 22.954 || 6.569 || 28.6 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 18 || style="text-align:left;"| [[شوانهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|شوانهايم]] || 17.73 || 20.162 || 3.532 || 17.5 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 19 || style="text-align:left;"| [[گريزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گريزهايم]] || 4.90 || 22.648 || 8.029 || 35.5 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 20 || style="text-align:left;"| [[روڊلهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|روڊلهايم]] || 5.15 || 17.841 || 4.863 || 27.3 || style="text-align:left;"| 07 – وچ اولهه |- | style="text-align:center;"| 21 || style="text-align:left;"| [[هاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|هاوزن]] || 1.26 || 7.178 || 2.135 || 29.7 || style="text-align:left;"| 07 – وچ اولهه |- | style="text-align:center;"| 22/23 || style="text-align:left;"| [[پرائونهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پرائونهايم]] || 4.55 || 15.761 || 3.197 || 20.3 || style="text-align:left;"| 07 – وچ اولهه |- | style="text-align:center;"| 24 || style="text-align:left;"| [[هيڊرنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هيڊرنهايم]] || 2.49 || 16.443 || 3.194 || 19.4 || style="text-align:left;"| 08 – اتر اولهه |- | style="text-align:center;"| 25 || style="text-align:left;"| [[نيڊر اورزل، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر اورزل]] || 7.22 || 16.394 || 3.671 || 22.4 || style="text-align:left;"| 08 – اتر اولهه |- | style="text-align:center;"| 26 || style="text-align:left;"| [[گِنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گِنهايم]] || 2.73 || 16.444 || 4.024 || 24.5 || style="text-align:left;"| 09 – وچ اتر |- | style="text-align:center;"| 27 || style="text-align:left;"| [[ڊورن بُش، فرينڪفرٽ ام مائين|ڊورن بُش]] || 2.38 || 18.511 || 3.482 || 18.8 || style="text-align:left;"| 09 – وچ اتر |- | style="text-align:center;"| 28 || style="text-align:left;"| [[ايشرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايشرزهايم]] || 3.34 || 14.808 || 2.657 || 17.9 || style="text-align:left;"| 09 – وچ اتر |- | style="text-align:center;"| 29 || style="text-align:left;"| [[ايڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايڪنهايم]] || 2.23 || 14.277 || 3.674 || 25.7 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 30 || style="text-align:left;"| [[پروئنگزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پروئنگزهايم]] || 3.74 || 13.568 || 3.442 || 25.4 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 31 || style="text-align:left;"| [[بونامس، فرينڪفرٽ ام مائين|بونامس]] || 1.24 || 6.362 || 1.288 || 20.2 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 32 || style="text-align:left;"| [[برڪرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برڪرزهايم]] || 3.18 || 3.400 || 592 || 17.4 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 33 || style="text-align:left;"| [[ريڊر والڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ريڊر والڊ]] || 1.04 || 4.911 || 1.142 || 23.3 || style="text-align:left;"| 11 – اوڀر |- | style="text-align:center;"| 34 || style="text-align:left;"| [[زيڪ باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|زيڪ باخ]] || 8.04 || 10.194 || 1.969 || 19.3 || style="text-align:left;"| 11 – اوڀر |- | style="text-align:center;"| 35 || style="text-align:left;"| [[فيشنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|فيشنهايم]] || 7.18 || 16.061 || 5.635 || 35.1 || style="text-align:left;"| 11 – اوڀر |- | style="text-align:center;"| 36 || style="text-align:left;"| [[هوخسٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|هوخسٽ]] || 4.73 || 13.888 || 5.279 || 38.0 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 37 || style="text-align:left;"| [[نيڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊ]] || 3.82 || 17.829 || 5.224 || 29.3 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 38 || style="text-align:left;"| [[زِنڊلنگن، فرينڪفرٽ ام مائين|زِنڊلنگن]] || 3.98 || 9.032 || 2.076 || 23.0 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 39 || style="text-align:left;"| [[زائلزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زائلزهايم]] || 5.47 || 11.984 || 2.555 || 21.3 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 40 || style="text-align:left;"| [[اونٽر ليڊر باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|اونٽر ليڊر باخ]] || 5.85 || 14.350 || 3.511 || 24.5 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 41 || style="text-align:left;"| [[زوسنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زوسنهايم]] || 5.97 || 15.853 || 4.235 || 26.7 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 42 || style="text-align:left;"| [[نيڊر ايرلن باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر ايرلن باخ]] || 8.34 || 4.629 || 496 || 10.7 || style="text-align:left;"| 13 – نيڊر ايرلن باخ |- | style="text-align:center;"| 43 || style="text-align:left;"| [[ڪال باخ-ريڊ برگ، فرينڪفرٽ ام مائين|ڪال باخ-ريڊ برگ]] || 6.90 || 8.482 || 1.279 || 15.1 || style="text-align:left;"| 12 – ڪال باخ-ريڊ برگ |- | style="text-align:center;"| 44 || style="text-align:left;"| [[هارهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هارهايم]] || 5.02 || 4.294 || 446 || 10.4 || style="text-align:left;"| 14 – هارهايم |- | style="text-align:center;"| 45 || style="text-align:left;"| [[نيڊر ايش باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر ايش باخ]] || 6.35 || 11.499 || 1.978 || 17.2 || style="text-align:left;"| 15 – نيڊر ايش باخ |- | style="text-align:center;"| 46 || style="text-align:left;"| [[برگن-اينڪهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برگن-اينڪهايم]] || 12.54 || 17.954 || 2.764 || 15.4 || style="text-align:left;"| 16 – برگن-اينڪهايم |- | style="text-align:center;"| 47 || style="text-align:left;"| [[فرينڪفرٽر برگ، فرينڪفرٽ ام مائين|فرينڪفرٽر برگ]] || 2.16 || 7.149 || 1.715 || 24.0 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;" | || style="text-align:left;" | '''فرينڪفرٽ ام مائين''' || '''248.33''' || '''679.571''' || '''165.418''' || '''24.3''' |} === ميئر === {{main|فرينڪفرٽ جو ميئر}} [[File:2023 Frankfurt am Main mayoral election (2nd round).svg|thumb|250px|2023ع جي ميئر چونڊ جي ٻئي دور جا نتيجا]] موجوده ميئر [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو مائيڪ يوزف آهي، جنهن 11 مئي 2023ع تي عهدو سنڀاليو. === شهري ڪائونسل === [[File:2021 Frankfurt am Main City Council election.svg|thumb|250px|2021ع جي شهري ڪائونسل چونڊ جا نتيجا]] فرينڪفرٽ ام مائين جي شهري ڪائونسل (''شٽاٽ فيراورڊنيٽن فيرزام لونگ'') ميئر سان گڏجي شهر جو انتظام هلائي ٿي. اها شهر جي وچئين دور واري ٽائون هال، رومر، ۾ قائم آهي، جيڪو نمائندگيءَ ۽ سرڪاري مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. === لينڊ ٽيگ چونڊ === [[هيسن جو لينڊ ٽيگ|هيسن جي رياستي پارليامينٽ]] جي چونڊن لاءِ فرينڪفرٽ ام مائين کي ڇهن چونڊ تڪن ۾ ورهايو ويو آهي. مجموعي طور 15 نمائندا [[ويسباڊن]] ۾ قائم [[لينڊ ٽيگ]] ۾ شهر جي نمائندگي ڪن ٿا. آخري چونڊ آڪٽوبر 2018ع ۾ ٿي. پارليامينٽ جا ڇهه ميمبر پنهنجن لاڳاپيل چونڊ تڪن مان سڌيءَ ريت چونڊيا ويا: اووي زرڪي (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين پهريون)، [[مريم ڊالڪي]] (گرينز، فرينڪفرٽ ام مائين ٻيون)، رالف-نوربرٽ بارٽل (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين ٽيون)، [[مائيڪل بوڊنبرگ]] (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين چوٿون)، مارڪوس بوڪليٽ (گرينز، فرينڪفرٽ ام مائين پنجون) ۽ بورس رائن (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين ڇهون). فرينڪفرٽ جا نمائندا اڪثر هيسن جي سياست ۾ اعليٰ عهدن تي ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور، [[مائيڪل بوڊنبرگ]] هيسن جو ناڻي وارو وزير آهي، جڏهن ته بورس رائن کي 2019ع ۾ هيسن جي لينڊ ٽيگ جو صدر چونڊيو ويو. === جرمن وفاقي چونڊ === هر چئن سالن کان پوءِ ٿيندڙ وفاقي چونڊن لاءِ فرينڪفرٽ کي ٻن چونڊ تڪن ۾ ورهايو ويو آهي. [[2017ع جي جرمن وفاقي چونڊ]] ۾ [[ماتياس زمر]] (سي ڊي يو) ۽ [[بيٽينا ويسمان]] کي ترتيبوار [[فرينڪفرٽ ام مائين پهريون (چونڊ تڪ)|فرينڪفرٽ ام مائين پهرئين]] ۽ [[فرينڪفرٽ ام مائين ٻيون (چونڊ تڪ)|فرينڪفرٽ ام مائين ٻئي]] مان سڌي مينڊيٽ ذريعي بنڊس ٽيگ لاءِ چونڊيو ويو. [[نيڪولا بيئر]] (ايف ڊي پي)، [[آخيم ڪيسلر]] (لنڪي)، [[اولي نيسن]] (ايس پي ڊي) ۽ [[اوميد نوري پور]] (گرينز) پڻ چونڊيا ويا. نيڪولا بيئر 2019ع ۾ [[2019ع جي يورپي پارليامينٽ چونڊ|يورپي پارليامينٽ لاءِ چونڊجڻ]] کان پوءِ پارليامينٽ جي رڪنيت تان استعيفا ڏني، جتي هوءَ هاڻي نائب صدر طور ڪم ڪري ٿي. == معيشت ۽ ڪاروبار == [[File:Deutsche-boerse-parkett-ffm001.jpg|thumb|{{Lang|de|[[ڊوئچه بورس]]|italic=no}} جو واپاري فلور، فرينڪفرٽ]] فرينڪفرٽ دنيا جي سڀ کان اهم مالي مرڪزن مان هڪ ۽ جرمني جو مالي گاديءَ وارو شهر آهي، جنهن کان پوءِ [[هيمبرگ]] ۽ [[شٽٽگارٽ]] جو نمبر اچي ٿو. فرينڪفرٽ کي [[مالي مرڪز#شنهوا–ڊائو جونز انڊيڪس (2010–2014)|بين الاقوامي مالي مرڪزن جي ترقياتي اشاري]] (2013ع) ۾ اٺين، [[دنيا جي واپاري مرڪزن جي اشاري]] (2008ع) ۾ اٺين، [[عالمي مالي مرڪزن جي اشاري]] (سيپٽمبر 2013ع) ۾ نائين،<ref>{{cite web |url=http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf |title=The Global Financial Centres Index 12.5 |date=January 2013 |publisher=Long Finance |access-date=29 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123231140/http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf |archive-date=23 January 2013 |url-status=dead}}</ref> [[عالمي شهر#گلوبل پاور سٽي انڊيڪس|گلوبل پاور سٽي انڊيڪس]] (2011ع) ۾ ڏهين، [[عالمي شهر#گلوبل سٽي مقابلي واري اشاري|گلوبل سٽي مقابلي واري اشاري]] (2012ع) ۾ يارهين، جدت وارن شهرن جي اشاري (2011ع) ۾ ٻارهين،<ref>{{Cite web|date=18 October 2011|title=Innovation Cities Top 100 Index 2011|url=https://innovation-cities.com/innovation-cities-index-top-cities-for-innovation-2011/1649/|website=Innovation Cities™ Index|language=en-US|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107134327/https://innovation-cities.com/innovation-cities-index-top-cities-for-innovation-2011/1649/|url-status=live}}</ref> [[عالمي شهر#ورلڊ سٽي سروي|ورلڊ سٽي سروي]] (2011ع) ۾ چوڏهين، ۽ [[عالمي شهر#گلوبل سٽيز انڊيڪس (ڪيئرني)|گلوبل سٽيز انڊيڪس]] (2012ع) ۾ ٽئيهين نمبر تي رکيو ويو.<ref name="Foreign Policy">{{cite magazine |url=http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a |title=The 2012 Global Cities Index |magazine=Foreign Policy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020223227/http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a |archive-date=20 October 2013}}</ref> [[يورو زون بحران]] کان پوءِ شهر جي مالي مرڪز طور اهميت وڌيڪ وڌي آهي. ان جا مثال 2011ع ۾ [[يورپي مالي نگراني واري نظام]] جي ٻن ادارن ([[يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اٿارٽي]] ۽ [[يورپي نظامي خطري وارو بورڊ]]) جو قيام، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي بئنڪنگ نگراني]] جو نفاذ آهن، جنهن سان [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] يورو علائقي جي بئنڪنگ شعبي لاءِ مرڪزي نگران اداري جي حيثيت اختيار ڪئي. [[ڪشمين اينڊ ويڪ فيلڊ]] جي سالياني مطالعي، ''يورپي شهرن جي نگراني'' (2010ع)، موجب، 1990ع کان سروي جي شروعات کان وٺي فرينڪفرٽ [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ يورپ ۾ بين الاقوامي ڪمپنين لاءِ مٿين ٽن شهرن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cushwake.com/sites/landing/citiesmonitor/European-cities-monitor-2009-holding.pdf |title=ECM 2009v1:V1 |access-date=5 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922030005/http://www.cushwake.com/sites/landing/citiesmonitor/European-cities-monitor-2009-holding.pdf |archive-date=22 September 2011 |url-status=live}}</ref> اهو جرمني جو واحد شهر آهي، جنهن کي [[عالمي شهر#GaWC جو مطالعو|لوفبرو يونيورسٽي]] جي گروهه جي 2010ع واري درجابندي ۾ ''الفا عالمي شهر (درجو 3)'' قرار ڏنو ويو،<ref name="Beaverstock">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |title=The World According to GaWC 2010 |publisher=Globalization and World Cities |first1=J.V. |last1=Beaverstock |first2=R.G. |last2=Smith |first3=P.J. |last3=Taylor |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010004859/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=10 October 2013}}</ref> جڏهن ته 2008ع واري درجابندي ۾ ان کي ''الفا مائنس عالمي شهر (درجو 4)'' قرار ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=13 April 2010 |access-date=17 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117133459/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=17 January 2020 |url-status=live}}</ref> هر هڪ هزار رهواسين تي 922 کان وڌيڪ نوڪرين سان، فرينڪفرٽ ۾ جرمني اندر روزگار جي سڀ کان وڌيڪ مرڪوز شرح موجود آهي. ڪم وارن ڏينهن ۽ ڇنڇر تي [[رائين-مائين علائقو|رائين-مائين علائقي]] جي مختلف حصن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهو هتي ڪم لاءِ اچ وڃ ڪن ٿا. 2019ع ۾ في فرد مجموعي علائقائي پيداوار (GRP) €96,670 هئي.<ref>{{cite web|title=Kreise mit dem höchsten Bruttoinlandsprodukt (BIP)¹ je Einwohner im Jahr 2019|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1186514/umfrage/top-kreise-bruttoinlandsprodukt-je-einwohner/|access-date=20 August 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926131513/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1186514/umfrage/top-kreise-bruttoinlandsprodukt-je-einwohner/|url-status=live}}</ref> اميد ڪئي وڃي ٿي ته [[بريڪسٽ]] جي نتيجي ۾ يورپي يونين جي منڊي تائين رسائي برقرار رکڻ لاءِ بين الاقوامي بئنڪن پاران [[لنڊن]] مان روزگار فرينڪفرٽ منتقل ڪرڻ سبب شهر کي فائدو ٿيندو.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/politics/2017/dec/11/brexit-city-of-london-jobs-ey-dublin-frankfurt |title=Brexit: City of London will lose 10,500 jobs on day one, says EY |last=Treanor |first=Jill |date=11 December 2017 |newspaper=The Guardian |access-date=27 December 2017 |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129124608/https://www.theguardian.com/politics/2017/dec/11/brexit-city-of-london-jobs-ey-dublin-frankfurt |archive-date=29 January 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Bloomberg.com">{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2017-brexit-bankers/ |title=Here's Where London Bankers Are Moving After Brexit |work=Bloomberg.com |access-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227130546/https://www.bloomberg.com/graphics/2017-brexit-bankers/ |archive-date=27 December 2017 |url-status=live}}</ref> هينئر تائين، مورگن اسٽينلي، سيٽي گروپ، اسٽينڊرڊ چارٽرڊ ۽ نومورا هولڊنگز اعلان ڪري چڪا آهن ته اهي پنهنجي يورپي يونين جا هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ منتقل ڪندا.<ref name="Bloomberg.com" /> === مرڪزي بئنڪون === [[File:Europäische Zentralbank Frankfurt.jpg|thumb|اوست اينڊ ضلعي ۾ يورپي مرڪزي بئنڪ جو نئون هيڊڪوارٽر]] فرينڪفرٽ ٻن اهم [[مرڪزي بئنڪ|مرڪزي بئنڪن]] جو گهر آهي: جرمني جي ڊوئچه بُنڊس بئنڪ ۽ [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] (ECB).<ref>{{Cite news |url=https://www.politico.eu/article/tower-envy-frankfurt-may-be-home-to-one-central-bank-too-many/ |title=Tower envy: Frankfurt may be home to one central bank too many |date=10 August 2017 |work=POLITICO |access-date=27 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227235808/https://www.politico.eu/article/tower-envy-frankfurt-may-be-home-to-one-central-bank-too-many/ |archive-date=27 December 2017 |url-status=live}}</ref> ==== يورپي مرڪزي بئنڪ ==== [[File:Euro-Symbol von Ottmar Hörl, vor dem Gebäude der EZB in Frankfurt am Main.jpg|left|thumb|159x159px|[[يورو مجسمو]]]] [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] (''يوروپائيشه سينٽرال بئنڪ'') دنيا جي اهم ترين مرڪزي بئنڪن مان هڪ آهي، جنهن جي بيلنس شيٽ جو ڪل حجم لڳ ڀڳ 7 ٽريلين آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.infina.at/trends/ezb-bilanzsumme/ | title=EZB-Bilanzsumme: Entwicklung und Prognose | INFINA | access-date=18 July 2024 | archive-date=18 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240718044416/https://www.infina.at/trends/ezb-bilanzsumme/ | url-status=live }}</ref> اي سي بي [[يورو زون]] جي مالياتي پاليسي طئي ڪري ٿي، جنهن ۾ [[يورپي يونين]] جا اهي 19 رڪن ملڪ شامل آهن، جن [[يورو]] (€) کي پنهنجي گڏيل ڪرنسي طور اختيار ڪيو آهي. 1998ع کان اي سي بي جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. شروعات ۾ اهو [[يورو ٽاور (فرينڪفرٽ)|يورو ٽاور]]، ولي-برانٽ-پلاٽس، ۽ ڀرپاسي جي ٻن ٻين بلند عمارتن ۾ واقع هو. [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر]]، جيڪو [[اوست اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|اوست اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي ۽ اڳوڻي هول سيل مارڪيٽ هال (''[[گروس مارڪٽ هالي]]'') سان گڏ نئين تعمير ڪيل 185 ميٽر اوچي عمارت تي مشتمل آهي، 2014ع جي آخر ۾ مڪمل ٿيو. هن نئين عمارتي مجموعي کي اي سي بي جي لڳ ڀڳ 2,300 ملازمن لاءِ تيار ڪيو ويو. هي هنڌ شهر جي مرڪز کان ڪجهه ڪلوميٽر پري آهي ۽ صنعتي علائقي سان گڏ اوست هافن (''اوڀر بندرگاهه'') جي ڀرسان واقع آهي. هن جڳهه کي بنيادي طور ان جي وسيع زمين جي ڪري چونڊيو ويو، جنهن سان اي سي بي کي اوچا حفاظتي باڙ لڳائڻ کان سواءِ حفاظتي انتظام قائم ڪرڻ جي سهولت ملي. شهر، اي سي بي جي اهميت جي اعتراف طور، 1998ع کان سرڪاري طور ''"يورو جو شهر"'' (''The City of the Euro'') جو نعرو استعمال ڪري ٿو. ==== ڊوئچه بُنڊس بئنڪ ==== {{lang|de|[[ڊوئچه بُنڊس بئنڪ]]|italic=no}} (جرمن وفاقي بئنڪ)، جيڪا [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|گِنهايم]] ۾ واقع آهي، 1957ع ۾ جرمني جي وفاقي جمهوريه جي مرڪزي بئنڪ طور قائم ڪئي وئي. 1999ع ۾ [[يورو]] (€) متعارف ٿيڻ تائين، ڊوئچه بُنڊس بئنڪ جرمني جي مالياتي پاليسي ۽ جرمن ڪرنسي [[ڊوئچه مارڪ]] (DM) جي ذميوار هئي. ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهانگائي تي اثرائتي ضابطي سبب بُنڊس بئنڪ کي وڏي عزت حاصل هئي. اڄ بُنڊس بئنڪ [[يورپي مرڪزي بئنڪن جي نظام]] (ESCB) جو هڪ اهم حصو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين جا سڀئي 27 رڪن ملڪ شامل آهن. ان جي بيلنس شيٽ جو ڪل حجم لڳ ڀڳ 2.7 ٽريلين آهي،<ref>{{cite web | url=https://www.bundesbank.de/de/bundesbank/organisation/die-bundesbank-in-zahlen/die-bundesbank-in-zahlen-604102 | title=Die Bundesbank in Zahlen | access-date=18 July 2024 | archive-date=18 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240718044854/https://www.bundesbank.de/de/bundesbank/organisation/die-bundesbank-in-zahlen/die-bundesbank-in-zahlen-604102 | url-status=live }}</ref> جنهن جي بنياد تي اها دنيا جي چوٿين وڏي مرڪزي بئنڪ آهي. === تجارتي بئنڪون === [[File:Deutsche Bank Taunusanlage.jpg|thumb|[[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز]]]] [[File:DZ BANK AG Frankfurt.jpg|thumb|[[ويسٽ اينڊ ٽاور]]، جيڪو ''ويسٽ اينڊ شٽراسي 1'' يا ''ڪرائون ٽاور'' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ڊي زيڊ بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] [[File:OpernturmVoll.jpg|thumb|[[اوپرن ٽاور]]، اوپرن پلاٽس تي واقع يو بي ايس جرمني جو هيڊڪوارٽر]] 2010ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ 63 قومي ۽ 152 بين الاقوامي بئنڪن جا رجسٽرڊ دفتر موجود هئا، جن ۾ جرمني جي وڏين بئنڪن جا هيڊڪوارٽر ۽ 41 بين الاقوامي بئنڪن جون آفيسون شامل هيون.<ref name="Internetredaktion-2012"/> انهيءَ سبب فرينڪفرٽ کي ''بانڪن شٽاٽ'' ("بئنڪن جو شهر") سڏيو ويندو آهي، ۽ ان جا مشهور لقب ''مين هيٽن'' (مقامي [[مائين ندي]] ۽ نيويارڪ جي [[مينهيٽن]] جو گڏيل نالو) ۽ ''بئنڪفرٽ'' آهن. 2010ع ۾ بئنڪنگ شعبي ۾ 73,200 ماڻهو ملازم هئا. * {{lang|de|[[ڊوئچه بئنڪ]]|italic=no}} — جرمني جي سڀ کان وڏي [[تجارتي بئنڪ]]. 2010ع ۾ ان وٽ خانگي گراهڪن جو 15٪ حصو ۽ €1,900 ارب جا ڪل اثاثا هئا. ڊوئچه بئنڪ دنيا جي 30 وڏين بئنڪن ۽ يورپ جي 10 وڏين بئنڪن ۾ شمار ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.manager-magazin.de/unternehmen/artikel/0,2828,623219,00.html |title=Größte Banken der Welt |date=6 May 2009 |publisher=Manager-magazin.de |access-date=3 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405162347/http://www.manager-magazin.de/unternehmen/artikel/0,2828,623219,00.html |archive-date=5 April 2012 |url-status=live}}</ref> اها [[ڊي اي ايڪس]]، يعني فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج 30 وڏين جرمن ڪمپنين جي [[شيئر بازار جو اشاري|شيئر بازار واري اشاري]]، ۾ شامل آهي. نومبر 2010ع ۾ ڊوئچه بئنڪ پنهنجي مقابلي واري [[ڊوئچه پوسٽ بئنڪ|پوسٽ بئنڪ]] جا اڪثريتي شيئر خريد ڪيا. ان جو [[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز|هيڊڪوارٽر]] مالي ضلعي جي ٽائونوسانلاگي ۾ واقع آهي. * [[ڊي زيڊ بئنڪ]] — جرمني جي 900 کان وڌيڪ [[تعاوني بئنڪ]]ن ({{lang|de|[[بُنڊس فيربانڊ ڊير ڊوئچن فولڪس بئنڪن اونڊ رائيفائيسن بئنڪن|فولڪس بئنڪن ۽ رائيفائيسن بئنڪن]]}}) ۽ انهن جي 12,000 شاخن جو مرڪزي ادارو، جيڪو ڪارپوريٽ ۽ سيڙپڪاري بئنڪ طور پڻ ڪم ڪري ٿو. ڪل اثاثن (€509 ارب) جي لحاظ کان اها جرمني جي ٻي وڏي بئنڪ آهي. ڊي زيڊ بئنڪ گروپ پاڻ کي مقامي فولڪس بئنڪن، رائيفائيسن بئنڪن ۽ انهن جي لڳ ڀڳ 30 ملين گراهڪن لاءِ خدمتون فراهم ڪندڙ اداري طور بيان ڪري ٿو. ان جا هيڊڪوارٽر [[ويسٽ اينڊ ٽاور]] ۽ پلاٽس ڊير ريپبلڪ تي واقع [[سٽي هائوس]] ۾ آهن. هن گروپ ۾ [[يونين انويسٽمينٽ]]، ڊي وي بي بئنڪ ۽ [[رائزه بئنڪ]] پڻ شامل آهن، جن جا هيڊڪوارٽر به فرينڪفرٽ ۾ آهن. * [[ڪي ايف ڊبليو|ڪي ايف ڊبليو بئنڪن گروپ]] — سرڪاري ملڪيت واري ترقياتي بئنڪ، جيڪا 1948ع ۾ [[مارشل پلان]] جي حصي طور قائم ڪئي وئي. ڪي ايف ڊبليو منظور ٿيل مقصدن لاءِ تجارتي بئنڪن کان گهٽ وياج تي قرض فراهم ڪري ٿي، خاص طور وچولي درجي جي ڪاروبارن کي. 2017ع ۾ €507 ارب جي ڪل اثاثن سان اها جرمني جي ٽئين وڏي بئنڪ هئي. ان جو هيڊڪوارٽر [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ بوڪنهايمر لانڊ شٽراسي ۽ سينڪنبرگانلاگي تي واقع آهي. * [[ڪوميرز بئنڪ]] — 2017ع ۾ ڪل اثاثن جي لحاظ کان جرمني جي چوٿين وڏي بئنڪ. 2009ع ۾ هن [[ڊريسڊنر بئنڪ]] سان ضم ٿي، جيڪا ان وقت جرمني جي ٽئين وڏي بئنڪ هئي. انضمام ۽ وڌندڙ قرضي خطرن سبب [[وڏي معاشي بحران]] دوران حڪومت هن بئنڪ کي 25٪ تائين [[قومياڻپ]] هيٺ آندو. اها پڻ [[ڊي اي ايڪس]] ۾ شامل آهي. ان جو هيڊڪوارٽر [[ڪوميرز بئنڪ ٽاور]] (259 ميٽر) ۾ آهي، جيڪو ڪائزر پلاٽس تي واقع يورپي يونين جي ٻئي نمبر وڏي اوچي عمارت آهي. * [[هيلابا|لينڊس بئنڪ هيسن-ٿورنگن]] — مختصر طور ''هيلابا''، [[هيسن]] ۽ [[ٿورنگيا]] رياستن جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي ({{lang|de|[[لينڊس بئنڪ]]}}). اها مقامي [[اشپارڪاسه (جرمني)|اشپارڪاسن]] لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿي. هيلابا جرمني جي نون لينڊس بئنڪن مان هڪ ۽ ملڪ جي پنجين وڏي بئنڪ آهي. ان جو هيڊڪوارٽر مالي ضلعي جي {{Convert|200|m|ft|adj=mid|-tall}} اوچي [[مائين ٽاور]] ۾ آهي، جيڪا فرينڪفرٽ جي واحد فلڪ بوس عمارت آهي جنهن جي مشاهدي واري منزل عام ماڻهن لاءِ کليل آهي. * [[ڊيڪا بئنڪ]] — جرمني جي ''اشپارڪاسن'' جو مرڪزي اثاثا سنڀاليندڙ ادارو. ان جو هيڊڪوارٽر مائينزر لانڊ شٽراسي تي واقع [[ٽريانان (فرينڪفرٽ ام مائين)|ٽريانان]] فلڪ بوس عمارت ۾ آهي. * [[آءِ اين جي گروپ|آءِ اين جي ڊيبا جرمني]] — جرمني جي سڀ کان وڏي [[سڌي بئنڪ]]، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بوڪنهايم]] ۾ واقع آهي. ٻين اهم جرمن بئنڪن ۾ [[فرينڪفرٽر فولڪس بئنڪ]] (جرمني جي ٻي وڏي فولڪس بئنڪ)، [[فرينڪفرٽر اشپارڪاسه]] ۽ تاريخي خانگي بئنڪون جهڙوڪ [[ميٽزلر بئنڪ|بئنڪ هائوس ميٽزلر]]، [[هاڪ اينڊ آوفهوئزر]] ۽ [[ڊيلبروڪ بيٿمان مافي]] شامل آهن. ڪيترين ئي بين الاقوامي بئنڪن جا به رجسٽرڊ يا نمائندي دفتر فرينڪفرٽ ۾ موجود آهن، جن ۾ [[ڪريڊٽ سوئيس]]، [[يو بي ايس]]، [[بئنڪ آف آمريڪا]]، [[مورگن اسٽينلي]]، [[گولڊمين ساڪس]]، [[ميرل لنچ]]، [[جي پي مورگن چيس اينڊ ڪمپني]]، [[بئنڪ آف چائنا]]، [[بانڪو دو برازيل]]، [[اٽائو يونيبئنڪو]]، [[سوسيئيتي جينيرال]]، [[بي اين پي پاريبا]]، [[اسڪينڊيناوسڪا اينشيلدا بئنڪن|ايس اي بي]]، [[رائل بئنڪ آف اسڪاٽلينڊ]] ۽ [[بارڪليز]] شامل آهن. === فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج === {{main|فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج}} [[File:Bulle und Bär Frankfurt.jpg|thumb|[[مارڪيٽ جو رجحان|ٻلو ۽ رڇ]]، فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج جي سامهون]] فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج (''فرينڪفرٽر ويرٽ پيپيئر بورزي'') جي شروعات نائين صديءَ ۾ ٿي. سورهين صديءَ تائين فرينڪفرٽ واپاري ميلن ۽ مالي خدمتن لاءِ يورپ جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو هو. اڄ فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج جرمني جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، جتي جرمني جي [[شيئر بازار]] جي واپار جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ٿيندو آهي، ۽ اها [[لنڊن اسٽاڪ ايڪسچينج|لنڊن]] ۽ [[يورونيڪسٽ پيرس|پيرس]] کان پوءِ يورپ جي ٽئين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي. هن اسٽاڪ ايڪسچينج جو سڀ کان اهم [[شيئر بازار جو اشاري|شيئر بازار وارو اشاري]] [[ڊي اي ايڪس]] آهي، جيڪو هتي درج ٿيل جرمني جي 30 وڏين ڪاروباري ڪمپنين تي ٻڌل آهي. اسٽاڪ ايڪسچينج جي ملڪيت ۽ انتظام {{lang|de|[[ڊوئچه بورس]]|italic=no}} وٽ آهي، جيڪا پاڻ به ڊي اي ايڪس ۾ درج ٿيل آهي. ڊوئچه بورس يورپي [[مستقبل جي معاهدن واري ايڪسچينج]] [[يوريڪس]] ۽ ڪليئرنگ ڪمپني [[ڪليئر اسٽريم]] جي پڻ مالڪ آهي. 1 فيبروري 2012ع تي [[يورپي ڪميشن]] ڊوئچه بورس ۽ [[نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج|اين واءِ ايس اي يورونيڪسٽ]] جي تجويز ڪيل انضمام کي روڪي ڇڏيو. ڪميشن موجب، ''"ڊوئچه بورس ۽ اين واءِ ايس اي يورونيڪسٽ جي انضمام سان يورپ جي مالي نڪتل اوزارن (فائنانشل ڊيريويٽوِز) جي مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ مڪمل اجارداري پيدا ٿي وڃي ها. اهي مارڪيٽون مالي نظام جو بنيادي حصو آهن، تنهنڪري سڄي يورپي معيشت لاءِ انهن جو مقابلي واري حالت ۾ رهڻ انتهائي ضروري آهي. اسان حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پيش ڪيل تجويزون خدشن کي دور ڪرڻ لاءِ ڪافي نه هيون."''<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_IP-12-94_en.htm |website=europa.eu |title=Mergers: Commission blocks proposed merger between Deutsche Börse and NYSE Euronext, European Commission – Press release |access-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220020112/http://europa.eu/rapid/press-release_IP-12-94_en.htm |archive-date=20 February 2017 |url-status=live}}</ref> يورپي مقابلي بابت ڪمشنر [[خواڪين آلمونيا]] اهو بيان ڏنو. هي اسٽاڪ ايڪسچينج شهر جي مرڪز ۾ بورزين پلاٽس تي واقع آهي. ڊوئچه بورس جو قانوني هيڊڪوارٽر اڃا تائين فرينڪفرٽ ۾ رجسٽرڊ آهي، پر 2010ع ۾ هن پنهنجي اڪثر ملازمن کي [[ايشبورن]] ۾ واقع هڪ فلڪ بوس عمارت، ''دي ڪيوب''، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو، جنهن جو بنيادي سبب مقامي [[ڪارپوريٽ ٽيڪس]] جي نمايان گهٽ شرح هئي. === فرينڪفرٽ واپاري ميلو === {{main|ميسي فرينڪفرٽ}} [[File:Messefrankfurt-messeturm-und-messebesucher.jpg|thumb|واپاري ميلي جي احاطي مان ڏسڻ ۾ ايندڙ [[ميسي ٽاور]]]] فرينڪفرٽ واپاري ميلو (''ميسي فرينڪفرٽ'') دنيا جي ٽئين وڏي نمائش واري ماڳ جو مالڪ آهي، جنهن جي ڪل ايراضي {{convert|578000|m2|abbr=on}} آهي. واپاري ميلي جو احاطو شهر جي اولهندي حصي ۾ [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بوڪنهايم]]، [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ۽ [[گيلوس (فرينڪفرٽ ام مائين)|گيلوس]] ضلعن جي وچ ۾ واقع آهي. هتي ڏهه نمائشي هال موجود آهن، جن جي گڏيل اندروني ايراضي {{convert|321754|m2|abbr=on}} ۽ کليل ٻاهرين ايراضي {{convert|96,078|m2|abbr=on}} آهي.{{citation needed||date=March 2025}} فرينڪفرٽ ۽ [[رائين ندي]] جي معاون [[مائين ندي]] کي [[وچئين دور]] ۾ بين الاقوامي معاشي اهميت حاصل ٿي. 1337ع ۾ [[لوئي چوٿون، پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهه لوئي چوٿين باويريا]] هڪ شاهي فرمان جاري ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪنهن ٻئي شهر ۾ اهڙو بازار يا واپاري ميلو قائم ڪرڻ سان فرينڪفرٽ واپاري ميلي کي ڪنهن به صورت ۾ نقصان پهچي سگهي ها، ته ان جي اجازت نه هوندي. شهنشاهه جي انهيءَ سرپرستي سبب فرينڪفرٽ ڪيترين ئي صدين تائين پنهنجي واپاري ميلي جي برتري برقرار رکي. وچئين دور ۾ فرينڪفرٽ جي ميلن ۾ تيار ٿيل ۽ نيم تيار ٿيل شين جي تقريباً هر قسم جي خريد ۽ وڪري ٿيندي هئي.<ref>{{cite book|title=Textiles and the Medieval Economy: Production, Trade, and Consumption of Textiles, 8th–16th Centuries|editor1=Angela Ling Huang|editor2=Carsten Jahnke|publisher=Oxbow Books|isbn=9781782976509|date=2014|page=217}}</ref> فرينڪفرٽ ۾ [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو]] (''فرينڪفرٽر بوخ ميسي'')، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڪتابي ميلو آهي، ''امبينٽي فرينڪفرٽ''، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[آخري صارف جون شيون|صارفين جي شين]] جو ميلو آهي، ''آخيما''، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو پلانٽ انجنيئرنگ ميلو آهي، ۽ ان کان علاوه ''پيپر ورلڊ''، ''ڪرسمس ورلڊ''، ''بيوٽي ورلڊ''، ''ٽينڊينس لائيف اسٽائل'' ۽ ''لائيٽ + بلڊنگ'' جهڙا ڪيترائي مشهور ميلا منعقد ٿيندا آهن. ''ميسي فرينڪفرٽ جي ايم بي ايڇ''، جيڪا هن واپاري ميلي جي مالڪ ۽ منتظم ڪمپني آهي، 2010ع ۾ 87 نمائشون منعقد ڪيون، جن مان 51 پرڏيهي ملڪن ۾ ٿيون. اها دنيا جي وڏين واپاري ميلي واري ڪمپنين مان هڪ آهي، جنهن جون تجارتي سرگرميون 150 کان وڌيڪ ملڪن تائين پکڙيل آهن.{{citation needed|date=December 2020}} === هوابازي === [[File:2010-07-21 A380 LH D-AIMB EDDF 06.jpg|thumb|[[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] تي لوفتهانزا جون ٻه ايئربس اي 380 جهاز]] [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] دنيا جي سڀ کان مصروف هوائي اڏن مان هڪ آهي ۽ جرمني جو سڀ کان وڏو واحد روزگار جو مرڪز پڻ آهي، جتي 500 کان وڌيڪ ڪمپنيون موجود آهن ۽ انهن ۾ 71,500 ماڻهو (2010ع) ملازم هئا.<ref>{{cite web |author=Rolf Didszuns |url=http://frankfurt-interaktiv.de/frankfurt/wirtschaft/airport/flughafen.html |title=Frankfurt-Interaktiv: Flughafen Frankfurt |publisher=Frankfurt-interaktiv.de |date=21 October 2011 |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015201235/http://frankfurt-interaktiv.de/frankfurt/wirtschaft/airport/flughafen.html |archive-date=15 October 2011 |url-status=live}}</ref> [[فراپورٽ]] فرينڪفرٽ هوائي اڏي جي مالڪ ۽ منتظم ڪمپني آهي. اها هوائي اڏي تي ٻي وڏي ملازمت ڏيندڙ اداري طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن وٽ 2010ع ۾ 19,800 ملازم هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.fraport.de/content/fraport-ag/de/Nachhaltigkeit/soziales/personal_in_zahlen/personal_in_zahlen.html#Fraport |title=Personal in Zahlen |publisher=Fraport.de |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104195637/http://www.fraport.de/content/fraport-ag/de/Nachhaltigkeit/soziales/personal_in_zahlen/personal_in_zahlen.html#Fraport |archive-date=4 November 2011 |url-status=dead}}</ref> فراپورٽ دنيا جي ٻين ڪيترن ئي هوائي اڏن جو به انتظام سنڀالي ٿي، جهڙوڪ [[جده]] ۾ [[ڪنگ عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ليما]] ۾ [[خورخي شاويز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[انتاليا هوائي اڏو]]. فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي سڀ کان وڏي ڪمپني [[لوفتهانزا]] آهي، جيڪا جرمني جي قومي هوائي ڪمپني ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي فضائي ڪمپني آهي. لوفتهانزا فرينڪفرٽ ۾ 35,000 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.focus.de/finanzen/news/lufthansa_aid_22996.html |title=Lufthansa-Konzernzentrale teurer als geplant |newspaper=Focus Online |publisher=Focus.de |date=18 July 2006 |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075219/http://www.focus.de/finanzen/news/lufthansa_aid_22996.html |archive-date=21 May 2013 |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.report-k.de/content/view/7026/ Report-k.de: Lufthansa-Verwaltung in Köln-Deutz eröffnet] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071124111212/http://www.report-k.de/content/view/7026/ |date=24 November 2007}}</ref> [[لوفتهانزا ايويئيشن سينٽر]] (LAC) فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي لوفتهانزا جو مکيه آپريشنل مرڪز آهي. هي هوائي اڏو لوفتهانزا جو بنيادي [[هوائي ڪمپني جو مرڪز|حب]] آهي، جتان دنيا جي 157 منزلن ڏانهن اڏامون هلن ٿيون (ان جي مقابلي ۾ [[ميونخ هوائي اڏو]]، جيڪو لوفتهانزا جو ٻيو وڏو حب آهي، اتان 110 منزلن ڏانهن اڏامون هلن ٿيون). [[لوفتهانزا ڪارگو]] جو هيڊڪوارٽر پڻ فرينڪفرٽ ۾ آهي ۽ اها فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي پنهنجو سڀ کان وڏو مال برداري مرڪز (LCC) هلائي ٿي. [[لوفتهانزا فلائيٽ ٽريننگ]] پڻ هتي قائم آهي. [[ڪونڊور فلُگ ڊينسٽ|ڪونڊور]] هڪ جرمن هوائي ڪمپني آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي واقع آهي. === ٻيون صنعتون === ==== اڪائونٽنسي ۽ پيشاور خدمتون ==== دنيا جي چار وڏين [[اڪائونٽنسي]] ۽ [[پيشاور خدمتون|پيشاور خدمتن]] واريون ڪمپنيون (''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]'') فرينڪفرٽ ۾ موجود آهن. [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] (PwC) جو جرمن هيڊڪوارٽر [[ٽاور 185]] ۾ واقع آهي. [[ڪي پي ايم جي]] پنهنجي يورپي هيڊڪوارٽر ([[KPMG#Recent history|KPMG Europe LLP]]) کي [[دي اسڪوائر]] ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته [[ڊيلائٽ ٽوش توهماٽسو]] پڻ هتي موجود آهي، ۽ [[ارنسٽ اينڊ ينگ]] [[ايشبورن]] ۾ واقع آهي. ==== ڪريڊٽ ريٽنگ ايجنسيون ==== ٽن وڏين بين الاقوامي [[ڪريڊٽ ريٽنگ ايجنسي|ڪريڊٽ ريٽنگ ايجنسين]] ــ [[اسٽينڊرڊ اينڊ پُورز]]، [[موڊيز]] ۽ [[فچ گروپ|فچ ريٽنگز]] ــ جا جرمن هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهن. ==== سيڙپڪاري فنڊ ڪمپنيون ==== [[ڊي ڊبليو ايس انويسٽمينٽس]] جرمني جي سڀ کان وڏين [[سيڙپڪاري فنڊ]] ڪمپنين مان هڪ آهي، جيڪا €859 ارب جا فنڊ اثاثا سنڀالي ٿي. اها دنيا جي ڏهن وڏين سيڙپڪاري فنڊ ڪمپنين مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.dws.de/DE/showpage.aspx?pageID=184 |title=DWS: Unternehmensprofil |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928121959/https://www.dws.de/DE/showpage.aspx?pageID=184 |archive-date=28 September 2018 |url-status=dead}}</ref> ٻين وڏين ڪمپنين ۾ [[يونيورسل انويسٽمينٽ]]،<ref>{{cite web |url=https://www.universal-investment.com/en/Corporate/Structure-and-Management/Location-Germany/ |title=Your partner in Germany |publisher=Universal Investment |access-date=4 January 2023 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210155758/https://www.universal-investment.com/en/Corporate/Structure-and-Management/Location-Germany/ |url-status=live }}</ref> [[اليانز ايس اي|اليانز]] جي شاخ [[اليانز گلوبل انويسٽرز يورپ]]، [[يونين انويسٽمينٽ]] ۽ [[ڊيڪا انويسٽمينٽ فونڊس]] شامل آهن. ==== انتظامي صلاحڪاري ڪمپنيون ==== فرينڪفرٽ ۾ دنيا جي ڪيترين ئي وڏين [[انتظامي صلاحڪاري]] ڪمپنين جون آفيسون آهن، جن ۾ [[آرٿر ڊي لٽل]]، [[ميڪ ڪنزي اينڊ ڪمپني]]، [[بوسٽن ڪنسلٽنگ گروپ]]، [[بوز اينڊ ڪمپني]]، [[اوليور وائمن]]، [[بيرنگ پوائنٽ]]، [[ڪيپ جيميني]]، [[بين اينڊ ڪمپني]] ۽ [[رولينڊ برگر اسٽرٽجي ڪنسلٽنٽس]] شامل آهن. ==== جائداد جون خدمتون ==== [[جونز لينگ لاسيل]] ۽ [[بي اين پي پاريبا ريئل اسٽيٽ]] جا جرمن هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ واقع آهن. ==== قانوني فرمون ==== 2005ع ۾ فرينڪفرٽ جرمني ۾ وڪيلن جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت وارو شهر هو، جتي هر 97 رهواسين تي هڪ وڪيل موجود هو (ان کان پوءِ [[ڊسلڊورف]] ۾ 1:117 ۽ [[ميونخ]] ۾ 1:124 جو تناسب هو).<ref>{{cite web |url=http://www.juraforum.de/fuer-anwaelte/kanzleigruendung/anwaltsdichte-in-deutschland |title=Anwaltsdichte in Deutschland |publisher=Juraforum.de |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116050546/http://www.juraforum.de/fuer-anwaelte/kanzleigruendung/anwaltsdichte-in-deutschland |archive-date=16 November 2011 |url-status=live}}</ref> اڪثر وڏين بين الاقوامي [[قانوني فرم]]ن جون آفيسون هتي موجود آهن، جن ۾ [[اي اينڊ او شيرمين]]، [[بيڪر ميڪنزي]]، [[برڊ اينڊ برڊ]]، [[ڪلفورڊ چانس]]، [[ڪليري گاٽليب اسٽين اينڊ هيملٽن]]، [[ڊيبيووائز اينڊ پليمپٽن]]، [[ڊي ايل اي پائپر]]، [[فريش فيلڊز برڪهاوس ڊيرنگر]]، [[هوگن لوويلز]]، [[جونز ڊي]]، [[ڪي اينڊ ايل گيٽس]]، [[ليٿم اينڊ واٽڪنز]]، [[لنڪ ليٽرز]]، [[ميئر برائون]]، [[مل بينڪ، ٽويڊ، هيڊلي اينڊ ميڪ ڪلوئي]]، [[نورٽن روز]]، [[سڊلي آسٽن]]، [[ايس جي بروِن]]، [[اسڪيڊن، آرپس، سليٽ، ميگر اينڊ فلوم]]، [[سليوان اينڊ ڪرومويل]]، [[ٽيلر ويسنگ]] ۽ [[وائيٽ اينڊ ڪيس]] شامل آهن. ==== اشتهاري ايجنسيون ==== جرمن رسالي [[فوڪس (جرمن رسالو)|فوڪس]] (نومبر 2007ع) جي درجه بندي موجب، جرمني جي 48 وڏين [[اشتهاري ايجنسي]]ن مان ست فرينڪفرٽ ۾ قائم آهن، جن ۾ [[هاواس]]، [[ڊينتسو ايجس نيٽورڪ|ڊينتسو]]، [[ميڪ ڪين-ايرڪسن]]، [[ساچي اينڊ ساچي]]، [[جي. والٽر ٿامپسن|جي ڊبليو ٽي]] ۽ [[پبلسيس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.focus-campus.de/fileadmin/excerpts/EXC_0746_AufeinenBlick.pdf |title=Die größten Werbeagenturen 2007 |publisher=FOCUS Campus |access-date=3 December 2007 |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227024512/http://www.focus-campus.de/fileadmin/excerpts/EXC_0746_AufeinenBlick.pdf |archive-date=27 February 2008}}</ref> فرينڪفرٽ ميڊيا جي هڪ اهم ڪاروباري مرڪز طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هتي اشتهارن جي شعبي جون لڳ ڀڳ 570 ڪمپنيون ۽ [[عوامي لاڳاپا]] (Public Relations) جون 270 ڪمپنيون موجود آهن. ==== خوراڪ ==== فرينڪفرٽ ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي [[غذائي صنعت|غذائي ڪمپني]] [[نيسلي]] جو جرمن هيڊڪوارٽر [[نيڊرراڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نيڊرراڊ]] ۾ واقع آهي. ٻين اهم خوراڪ ڪمپنين ۾ [[فيريرو ايس پي اي]] جو جرمن هيڊڪوارٽر ۽ جرمني جو سڀ کان وڏو خانگي شراب ساز گروپ [[راڊيبرگر گروپي ڪي جي]] شامل آهن. ==== گاڏيون ==== ڏکڻ ڪوريا جي [[گاڏين جي صنعت|گاڏيون ٺاهيندڙ]] ڪمپني [[ڪيا موٽرز]] 2007ع ۾ پنهنجو يورپي هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ منتقل ڪيو. ساڳئي سال اطالوي ڪمپني [[فيات]] پڻ پنهنجو نئون جرمن هيڊڪوارٽر هتي قائم ڪيو. گاڏين جي پرزن ٺاهيندڙ [[ڪانٽينينٽل اي جي]] جي چيسس اينڊ سيفٽي ڊويزن (اڳوڻي ITT Automotive) جو هيڊڪوارٽر ۽ وڏو پيداواري ڪارخانو فرينڪفرٽ جي روڊيلهايم علائقي ۾ واقع آهي. ==== تعمير ==== جرمني جون ڪي وڏيون تعميراتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[بلفنگر برگر]]، [[هوختيف]]، زوبلن ۽ بي اي ايم ڊوئچلينڊ، فرينڪفرٽ ۾ پنهنجون آفيسون رکن ٿيون. ==== ملڪيت ۽ ريئل اسٽيٽ ==== فرينڪفرٽ ۾ جرمني جي ڀيٽ ۾ گهرن جا مالڪ سڀ کان وڌيڪ آهن. ان جو هڪ سبب مالي شعبي جي مضبوط موجودگي آهي، جڏهن ته ٻيو سبب شهر جي بين الاقوامي آبادي آهي، جتي پرديسي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو مجموعي آبادي جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو آهن. انهيءَ ڪري فرينڪفرٽ جي ملڪيت واري مارڪيٽ اڪثر ملڪ جي ٻين حصن کان مختلف طريقي سان ڪم ڪري ٿي، جتي عام طور قيمتن ۾ گهٽ تبديلي ايندي آهي. ==== سياحت ==== فرينڪفرٽ جرمني جي اهم سياحتي شهرن مان هڪ آهي. مضبوط بنيادي ڍانچي ۽ معيشت سان گڏ ان جي ثقافتي تنوع شهر کي هڪ متحرڪ ثقافتي مرڪز بڻائي ٿو. انهن سڀني ڪشش سبب 2012ع ۾ 4.3 ملين سياحن فرينڪفرٽ جو دورو ڪيو.<ref>[http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/export/system/galleries/tcf/dok/20779.pdf frankfurt-tourismus.de Gäste- und Übernachtungszahlen 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140203002742/http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/export/system/galleries/tcf/dok/20779.pdf |date=3 February 2014 }}. Retrieved 24 July 2013.</ref> مرڪزي فرينڪفرٽ جي 228 هوٽلن ۾ لڳ ڀڳ 34,000 بسترا موجود آهن، جن مان 13 عاليشان ۽ 46 فرسٽ ڪلاس هوٽل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.frankfurt.de/ |title=Frankfurt – Data, Facts, Figures |access-date=23 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122120/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/738/Netz_dfz%20engl._2011-12.pdf |archive-date=24 September 2015}} Retrieved 23 April 2014</ref> ==== ٻيون ==== [[File:Frankfurt Herriotstraße 4.20130511.jpg|thumb|ليونر ڪوارٽيئر ۾ [[ڪولٽ ٽيڪنالاجي سروسز]] ۽ [[نينٽينڊو آف يورپ]] جا هيڊڪوارٽر]] [[File:Industriepark Höchst, Leunabrücke.jpg|thumb|انڊسٽري پارڪ هوئخسٽ]] [[File:Mainova - Müllheizkraftwerk Nordweststadt - Frankfurt am Main.jpg|thumb|[[مائينووا]] جو حرارتي بجلي گهر]] فرينڪفرٽ ڪيميائي، ٽرانسپورٽ، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ توانائي جي صنعتن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي اهم ڪمپنين جو مرڪز آهي. انهن مان ڪجهه اهم ڪمپنيون هي آهن: * انڊسٽري پارڪ هوئخسٽ — [[هوئخسٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|هوئخسٽ]] ۾ واقع هڪ [[صنعتي پارڪ]]. اهو جرمني جي وڏن صنعتي پارڪن مان هڪ آهي، جتي [[دواسازي جي صنعت|دواسازي]]، [[ڪيميائي صنعت]] ۽ [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]] سان لاڳاپيل 90 کان وڌيڪ ڪمپنيون موجود آهن، جن ۾ [[سيلانيز]]، [[ڪليريئنٽ]]، [[بي اي ايس ايف]]، [[مرڪ ڪي جي اي اي]] ۽ [[سيمنس]] شامل آهن. اهو 1874ع ۾ [[هوئخسٽ اي جي]] پاران قائم ڪيو ويو. 1980ع جي شروعات ۾ هوئخسٽ اي جي دنيا جي سڀ کان وڏي دواساز ڪمپنين مان هڪ هئي ۽ انڊسٽري پارڪ هوئخسٽ کي ''"دنيا جي دواخاني"'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 1999ع ۾ هوئخسٽ اي جي [[رون-پولينڪ]] سان ضم ٿي [[ايوينٽس]] بڻجي وئي، ۽ 2004ع ۾ ايوينٽس [[سانوفي-سينٿيلا بو]] سان ضم ٿي [[سانوفي-ايوينٽس]] بڻجي وئي. 2005ع ۾ هتي لڳ ڀڳ 22,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا. 2011ع ۾ [[ٽيڪونا]]، جيڪا هاڻي [[سيلانيز]] جو حصو آهي، پنهنجي انجنيئرنگ [[پوليمر]]ن جي پيداوار لاءِ هتي منتقل ٿي. * ڊوئچه بان — [[ڊي بي فيرن فيرڪير]]، [[ڊي بي ريجيو]]، [[ڊي بي شٽاٽ فيرڪير]]، [[ڊي بي نيٽس]]، [[ڊي بي شينڪر]] ۽ ڊوئچه بان جي ڪارپوريٽ ترقي وارو کاتو فرينڪفرٽ ۾ قائم آهن. * {{lang|de|[[ڊوئچه ٽيليڪام]]|italic=no}} — ان جي ماتحت ڪمپني [[ٽي-سسٽمز]] جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. * [[ڪولٽ گروپ|ڪولٽ]] — ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني، جنهن جو جرمن هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. * [[نينٽينڊو]] — 2014ع ۾ [[نينٽينڊو آف يورپ]] پنهنجو هيڊڪوارٽر [[گروس اوستهايم]] مان فرينڪفرٽ منتقل ڪيو.<ref>{{Cite news |date=6 June 2014 |title=Nintendo Europe closing Großostheim headquarters, 130 jobs lost |language=en-gb |work=Eurogamer.net |url=https://www.eurogamer.net/nintendo-europe-closing-grossostheim-headquarters-130-jobs-lost |access-date=2 November 2022 |archive-date=2 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102225030/https://www.eurogamer.net/nintendo-europe-closing-grossostheim-headquarters-130-jobs-lost |url-status=live }}</ref> * [[سينچري لنڪ]] — جرمني ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ هڪ [[انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙ]]. * [[ڊي-سڪس]] — فرينڪفرٽ [[برقي رابطن]]، خاص طور [[انٽرنيٽ]]، لاءِ هڪ اهم مرڪز آهي. هتي [[ڊي-سڪس]] واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[انٽرنيٽ ايڪسچينج پوائنٽ]] آهي. * [[مائينووا]] — [[هيسن]] ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک گراهڪن کي بجلي، گئس، گرمي ۽ پاڻي فراهم ڪندڙ جرمني جو سڀ کان وڏو علائقائي [[توانائي جي فراهمي|توانائي فراهم ڪندڙ]] ادارو. ان جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. ان کان علاوه، ڪيترين ئي [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ|ڪلائوڊ]] ۽ [[مالي ٽيڪنالاجي|فن ٽيڪ]] [[اسٽارٽ اپ ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر پڻ فرينڪفرٽ ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Global Startup Ecosystem Survey – Startup Genome. Frankfurt among the global startup capitals. |url=http://startupgenome.com/report2017/ |access-date=21 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322014620/http://startupgenome.com/report2017/ |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> == اهم ماڳ == === رومر === [[File:Frankfurter Römer.jpg|thumb|[[رومر]]، شهر جو ميونسپل هال]] [[رومر]]، جيڪو جرمن ٻوليءَ ۾ [[روم]] سان لاڳاپيل لفظ آهي، نون عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪي گڏجي فرينڪفرٽ جو [[ميونسپل هال]] (''راٽ هائوس'') ٺاهين ٿيون. اهي عمارتون شهري ڪائونسل 1405ع ۾ هڪ شاهوڪار واپاري خاندان کان خريد ڪيون. وچ واري عمارت کي ميونسپل هال بڻايو ويو ۽ پوءِ ان کي ڀرپاسي وارين عمارتن سان ڳنڍيو ويو. ''ڪائزر سال'' ("شهنشاهن جو هال") مٿئين ماڙ تي واقع آهي، جتي نون تاج پوش شهنشاهن جون دعوتون منعقد ٿينديون هيون. رومر ٻي عالمي جنگ دوران جزوي طور تباهه ٿيو ۽ پوءِ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ان جي ڀرپاسي واري چوڪ، رومر برگ، جو نالو پڻ ميونسپل هال تان پيو آهي. [[File:Dom-Roemer-Projekt-Huehnermarkt-06-2018-Ffm-Altstadt-10008-9.jpg|thumb|[[ڊوم-رومر منصوبو|نئون فرينڪفرٽ پراڻو شهر]] 2018ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن ۾ 15 تاريخي عمارتن جي ٻيهر اڏاوت شامل هئي]] [[File:Frankfurt Am Main-Samstagsberg von Suedwesten-20110705.jpg|thumb|[[رومر برگ (فرينڪفرٽ)|رومر برگ]]]] رومر ۽ فرينڪفرٽ گرجا گهر جي وچ ۾ واقع اڳوڻي [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] (پراڻي شهر) واري علائقي کي 2012ع کان 2018ع تائين [[ڊوم-رومر منصوبو|ڊوم-رومر علائقي]] طور نئين سر ترقي ڏني وئي، جنهن ۾ ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿيل 15 تاريخي عمارتن جون [[اڏاوت جي بحالي|ٻيهر اڏاوتون]] شامل هيون. === فرينڪفرٽ گرجا گهر === [[File:Frankfurter Dom Eiserner Steg.jpg|thumb|فرينڪفرٽ گرجا گهر]] [[فرينڪفرٽ گرجا گهر]] ({{lang|de|فرينڪفرٽر ڊوم}}) حقيقت ۾ گرجا گهر نه، پر شهر جو مکيه ڪيٿولڪ چرچ آهي، جيڪو [[برٿولوميو رسول|سينٽ برٿولوميو]] سان منسوب آهي. هيءَ [[گوٿڪ طرز تعمير|گوٿڪ]] عمارت چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ ۾، [[ميروونجي دور]] جي هڪ پراڻي چرچ جي بنيادن تي اڏي وئي. 1356ع کان پوءِ [[پاڪ رومي سلطنت]] جا بادشاهه هن چرچ ۾ چونڊيا ويندا هئا، ۽ 1562ع کان 1792ع تائين [[پاڪ رومي سلطنت|رومي-جرمن]] شهنشاهن جي تاج پوشي پڻ هتي ٿيندي هئي. ارڙهين صديءَ کان سينٽ برٿولوميو کي {{lang|de|ڊوم}} سڏيو ويندو رهيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن به بشپ جي مرڪزي گادي نه رهيو. 1867ع ۾ باهه سبب تباهه ٿيڻ کان پوءِ ان کي موجوده طرز ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اهو ٻيهر جزوي طور تباهه ٿيو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ بحال ڪيو ويو. ان جي اوچائي {{Convert|95|m|abbr=on}} آهي. گرجا گهر جي مناري تي {{Convert|66|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي عوام لاءِ مشاهدي وارو تختو موجود آهي، جتي 386 ڏاڪڻين واري سوڙهي گولائي ڏاڪڻ ذريعي پهچي سگهجي ٿو. === مرڪزي ريلوي اسٽيشن === [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] (''فرينڪفرٽ هاپٽ بانهوف'')، جيڪا 1888ع ۾ کولي وئي، فرينڪفرٽ جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن طور ان مقصد سان تعمير ڪئي وئي ته شهر جي مرڪز ۾ موجود ٽن ننڍين اسٽيشنن جي جاءِ وٺي ۽ مسافرن لاءِ گهربل گنجائش وڌائي. اها [[آخري اسٽيشن|ٽرمينس اسٽيشن]] طور اڏي وئي ۽ 1915ع ۾ [[لائپزگ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] جي افتتاح تائين فرش جي ايراضيءَ جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن هئي. ان جا ٽي مکيه هال [[نئين رينيسانس طرز تعمير]] ۾ اڏيا ويا، جڏهن ته 1924ع ۾ ٻن ٻاهرين هالن سان ڪيل توسيع [[نئون ڪلاسيڪي طرز تعمير|نئين ڪلاسيڪي طرز]] ۾ ڪئي وئي. === آلٽي اوپر === [[File:Alte Oper Frankfurt Winter 2008.jpg|thumb|اوپرن پلاٽس تي واقع [[آلٽي اوپر]]، جيڪا هاڻي موسيقيءَ جو هال آهي]] [[آلٽي اوپر]] هڪ اڳوڻو [[اوپيرا گهر]] آهي، تنهنڪري ان جو نالو "پراڻو اوپيرا" پيو. هي اوپيرا گهر 1880ع ۾ معمار رچرڊ لوڪائي تعمير ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۾ شديد نقصان پهچڻ تائين اهو جرمني جي اهم اوپيرا گهرن مان هڪ هو. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين اها عمارت کنڊر حالت ۾ رهي ۽ ان کي "جرمني جو سڀ کان سهڻو کنڊر" سڏيو ويندو هو. فرينڪفرٽ جي اڳوڻي [[لارڊ ميئر]] روڊي آرنٽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي ڌماڪي سان ڊاهڻ جي تجويز ڏني، جنهن سبب کيس "ڊائنامائيٽ روڊي" جو لقب مليو. پوءِ آرنٽ چيو ته هن اها تجويز سنجيدگيءَ سان نه ڏني هئي. عوامي دٻاءَ سبب عمارت جي مرمت ڪئي وئي ۽ 1981ع ۾ ٻيهر کولي وئي. اڄ اها هڪ مشهور موسيقيءَ جي هال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن ته اوپيرا "نئين" فرينڪفرٽ اوپيرا ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا. آلٽي اوپر جي [[فريز]] تي هي عبارت لکيل آهي: ''"ڊيم وارن، شونن، گوٽن"'' ("سچ، سونهن ۽ نيڪيءَ لاءِ"). === سينٽ پال جو چرچ === [[File:Frankfurt Paulskirche außen 2011a.jpg|thumb|[[سينٽ پال جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ پال جو چرچ]]]] [[سينٽ پال جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ پال جو چرچ]] جرمني جو هڪ قومي تاريخي يادگار آهي، ڇاڪاڻ ته 1848ع ۾ اهو ملڪ جي پهرين جمهوري طور چونڊيل پارليامينٽ جي اجلاس جو هنڌ هو. اهو 1789ع ۾ هڪ [[پروٽيسٽنٽ]] چرچ طور قائم ڪيو ويو، پر 1833ع تائين مڪمل نه ٿي سگهيو. ان جي اهميت جون پاڙون [[فرينڪفرٽ پارليامينٽ]] ۾ آهن، جيڪا 1848ع ۽ 1849ع جي انقلابي سالن دوران گڏيل جرمني لاءِ آئين تيار ڪرڻ جي مقصد سان هن چرچ ۾ گڏ ٿيندي هئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، ڇاڪاڻ ته [[پروشيا]] ۽ آسٽريا جا بادشاهه پنهنجو اقتدار وڃائڻ نٿي چاهيو. 1849ع ۾ پروشيائي فوجن جمهوري تجربي کي طاقت سان ختم ڪيو ۽ پارليامينٽ ٽٽي وئي؛ ان کان پوءِ عمارت ٻيهر مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي. سينٽ پال جو چرچ ٻي عالمي جنگ دوران جزوي طور تباهه ٿيو ۽ ان جو اندريون حصو شديد نقصان جو شڪار ٿيو. جنگ کان پوءِ ان کي جلدي ۽ علامتي طور ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جيتوڻيڪ خاص طور اندروني حصي ۾ جديد تبديليون ڪيون ويون. اڄ اهو گهڻو ڪري نمائشُن ۽ تقريبن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. === فرينڪفرٽ جو آثار قديمه وارو باغ === آثار قديمه واري باغ ۾ هتان دريافت ٿيل سڀ کان پراڻين عمارتن جا ننڍا حصا موجود آهن: هڪ قديم رومي آبادي ۽ ڇهين صديءَ جو فرينڪفرٽ شاهي محل (''ڪائزر پفالٽس فرينڪفرٽ''). هي باغ رومر برگ ۽ گرجا گهر جي وچ ۾ واقع آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، جڏهن هي علائقو سخت بمباريءَ جو شڪار ٿيو ۽ پوءِ جزوي طور ٻيهر تعمير ڪيو ويو، تڏهن اهي آثار دريافت ٿيا. انهن باقيات کي محفوظ ڪيو ويو ۽ هاڻي اهي عوام لاءِ کليل آهن. 2013ع کان 2015ع تائين باغ جي مٿان شٽاٽ هائوس ("شهري گهر") نالي تقريبن جي عمارت اڏي وئي، پر باغ اڃا تائين عوام لاءِ بنا ڪنهن فيس جي کليل آهي. === هائوس ويرٽهايم === ويرٽهايم هائوس [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي ۾ موجود واحد [[ڪاٺيءَ جي ڍانچي واري عمارت|ڪاٺيءَ جي ڍانچي وارو گهر]] آهي، جيڪو ٻي عالمي جنگ جي شديد بمباريءَ کان بنا نقصان جي بچي ويو. اهو تاريخي عجائب گهر جي ڀرسان رومر برگ تي واقع آهي. === سال هوف === [[سال هوف]] [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي جي سڀ کان پراڻي محفوظ عمارت آهي ۽ ان جي تاريخ ٻارهين صديءَ تائين وڃي ٿي. چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ ۾ جڏهن واپاري ميلا منعقد ٿيندا هئا، تڏهن ڊچ [[ڪپڙي جا واپاري|ڪپڙي فروش]] ان کي نمائش واري هال طور استعمال ڪندا هئا. سال هوف ٻي عالمي جنگ ۾ جزوي طور تباهه ٿيو ۽ پوءِ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. اڄ اهو [[تاريخي عجائب گهر، فرينڪفرٽ|تاريخي عجائب گهر]] جو حصو آهي. === آئزرنر شٽيگ === آئزرنر شٽيگ ("لوهي پل") مائين نديءَ مٿان رڳو پيادلن لاءِ ٺهيل پل آهي، جيڪا رومر برگ کي زاڪسن هاوزن سان ڳنڍي ٿي. اها 1868ع ۾ ٺاهي وئي ۽ نديءَ مٿان اڏيل ٻي پل هئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، جڏهن [[ويرماخت]] ان کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو، ته 1946ع ۾ ان کي جلدي ٻيهر تعمير ڪيو ويو. اڄ روزانو لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهو هن پل تان گذرن ٿا. === جرمن قومي لائبريري === [[File:Deutsche_Nationalbibliothek,_Frankfurt.jpg|thumb|فرينڪفرٽ ۾ جرمن قومي لائبريري جي عمارت]] فرينڪفرٽ [[جرمن قومي لائبريري]] (''ڊوئچه نيشنل ببلئوٿيڪ'') جي ٻن ماڳن مان هڪ آهي؛ ٻيو ماڳ [[لائپزگ]] ۾ آهي. جرمن قومي لائبريري جرمني جي هڪ [[عالمي لائبريري]] آهي. جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جي منفرد هن اداري جو ڪم 1913ع کان پوءِ شايع ٿيل سڀني جرمن ۽ جرمن ٻوليءَ جي اشاعتن، جرمني بابت پرڏيهي اشاعتن، جرمن ڪتابن جي ترجمن ۽ 1933ع کان 1945ع جي وچ ۾ پرڏيهه ۾ شايع ٿيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ مهاجرن جي تصنيفن کي گڏ ڪرڻ، مستقل محفوظ رکڻ، جامع دستاويز بندي ڪرڻ، ببليوگرافيءَ ۾ درج ڪرڻ ۽ عوام لاءِ دستياب بڻائڻ آهي.<ref>{{Cite web |title=§ 2 DNBG – Einzelnorm |url=http://www.gesetze-im-internet.de/dnbg/__2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321140624/http://www.gesetze-im-internet.de/dnbg/__2.html |archive-date=21 March 2021 |access-date=25 May 2021 |website=www.gesetze-im-internet.de}}</ref> === ايشنهايمر ٽورم === [[File:Frankfurt Nextower.20130514.jpg|thumb|[[ايشنهايمر ٽورم]]]] ايشنهايم ٽاور (''[[ايشنهايمر ٽورم]]'') پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارن دفاعي بندوبستن جي حصي طور شهر جي دروازي جي ڪم ايندو هو. اهو [[انن شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|انن شٽاٽ]] ضلعي جي سڀ کان پراڻي ۽ سڀ کان گهٽ تبديل ٿيل عمارت آهي. === سينٽ ڪيٿرين جو چرچ === [[سينٽ ڪيٿرين جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ ڪيٿرين جو چرچ]] شهر جو سڀ کان وڏو [[جرمني ۾ پروٽيسٽنٽ چرچ|پروٽيسٽنٽ]] چرچ آهي، جيڪو ابتدائي عيسائي شهيد [[اليگزينڊريا جي ڪيٿرين]] سان منسوب آهي. اهو شهر جي مرڪز ۾ زائل، يعني مرڪزي پيادل خريداريءَ واري گهٽيءَ، جي داخلي حصي وٽ واقع آهي. === هاپٽ واخي === [[File:Frankfurt Main Hauptwache Katharinenkirche 20120707.jpg|thumb|[[هاپٽ واخي (فرينڪفرٽ ام مائين)|هاپٽ واخي]] ۽ [[سينٽ ڪيٿرين جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ ڪيٿرين جو چرچ]]]] جيتوڻيڪ اڄ [[هاپٽ واخي (فرينڪفرٽ ام مائين)|هاپٽ واخي]] گهڻو ڪري شهر جي اندروني حصي ۾ موجود ساڳئي نالي واري زير زمين ريلوي اسٽيشن [[فرينڪفرٽ (مائين) هاپٽ واخي اسٽيشن|هاپٽ واخي اسٽيشن]] سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي، پر ان نالي جي شروعات اسٽيشن مٿان چوڪ ۾ واقع هڪ [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ]] عمارت کان ٿي. هاپٽ واخي جي عمارت 1730ع ۾ ٺاهي وئي ۽ جيل طور استعمال ٿيندي هئي، تنهنڪري ان جو نالو "مکيه نگهباني گهر" جي معنيٰ رکي ٿو. اڄ عمارت جي چوڌاري موجود چوڪ کي پڻ "هاپٽ واخي" چيو وڃي ٿو، جنهن جو سرڪاري نالو "آن ڊير هاپٽ واخي" آهي. اهو شهر جي مرڪز ۾ سينٽ ڪيٿرين جي چرچ جي سامهون واقع آهي. === فرينڪفرٽر هوف === فرينڪفرٽر هوف ڪائزر پلاٽس تي واقع شهر جي مرڪز جو هڪ نمايان هوٽل آهي، جيڪو 1872ع کان 1876ع تائين تعمير ڪيو ويو. اهو [[شٽائگنبرگر هوٽلون]] گروپ جو حصو آهي ۽ شهر جو سڀ کان معزز هوٽل سمجهيو وڃي ٿو. === سينٽ ليونارڊ === [[سينٽ ليونارڊ، فرينڪفرٽ|سينٽ ليونارڊ]] مائين نديءَ جي ڪناري آئزرنر شٽيگ پل ڀرسان واقع هڪ ڪيٿولڪ [[گوٿڪ طرز تعمير|پڇاڙيءَ واري گوٿڪ]] [[هال چرچ]] آهي، جيڪو 1425ع کان شروع ٿيل [[رومانسڪي طرز تعمير|رومانسڪي طرز]] جي [[باسيليڪا]] مان ترقي ڪري ٺهيو. اهو پراڻي شهر جي نون چرچن مان واحد چرچ آهي، جيڪو ٻي عالمي جنگ کان لڳ ڀڳ بنا نقصان جي بچي ويو. هي پارش انگريزي ڳالهائيندڙ برادريءَ جي پڻ خدمت ڪري ٿي. چرچ 2011ع کان 2019ع تائين بحاليءَ هيٺ رهيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.fr.de/frankfurt/frankfurt-leonhardskirche-oeffnet-nach-sanierung-wieder-11765613.html |title=Gläubige dürfen zurück in uralte Leonhardskirche in Frankfurt |date=15 February 2019 |access-date=14 December 2020 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427223541/https://www.fr.de/frankfurt/frankfurt-leonhardskirche-oeffnet-nach-sanierung-wieder-11765613.html |url-status=live }}</ref> === گرونڊر سائيٽ وارا علائقا === شهر جي مرڪز جي چوڌاري [[گرونڊر سائيٽ#طرز ۽ معماري|گرونڊر سائيٽ طرز تعمير]] سان ڀرپور ڪيترائي وسيع علائقا موجود آهن. هن قسم جي عمارتن جي مهاڙين تي اڪثر تاريخيت واري طرز جون شاهوڪار سجاوٽون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، جهڙوڪ گوٿڪ بحالي، رينيسانس بحالي، جرمن رينيسانس ۽ باروڪ بحالي. <gallery mode="packed" > Textor-schweizer-ffm002.jpg|[[زاڪسن هاوزن (فرينڪفرٽ ام مائين)|زاڪسن هاوزن]] Frankfurt, Beethovenstraße 71.jpg|[[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] Frankfurt am Main - Nordend.JPG|[[نورڊ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نورڊ اينڊ]] Bergerstrasse-ffm066.jpg|[[بورنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بورنهايم]] </gallery>=== ڪاٺيءَ جي ڍانچي وارا پراڻا شهر === فرينڪفرٽ جي شهر مرڪز جي چوڌاري ڪيترائي اڳوڻا آزاد ڳوٺ موجود آهن، جيڪي هاڻي شهر جو حصو آهن ۽ جن جا مرڪزي حصا [[ڪاٺيءَ جي ڍانچي]] وارين عمارتن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه هنڌن تي ته پورو پراڻو شهر اهڙي طرز جو آهي، جهڙوڪ [[هوئخسٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|هوئخسٽ]]، [[سيڪ باخ (فرينڪفرٽ ام مائين)|سيڪ باخ]]، [[نيڊر اورسل]] ۽ [[برگن-اينڪهايم]]. مجموعي طور فرينڪفرٽ ۾ لڳ ڀڳ 14,500 عمارتون 1919ع کان اڳ تعمير ٿيل آهن،<ref name="zensus2011.de"/> جن مان لڳ ڀڳ 3,000 [[ڪاٺيءَ جي ڍانچي]] وارا گهر آهن.<ref>{{cite book |last1=Gerner| first1=Manfred |title=Fachwerk in Frankfurt am Main |date=1979 |publisher=Frankfurter Sparkasse |isbn=3-7829-0217-3 |page=79}}</ref> <gallery mode="packed" > Hoechster Altstadt September 2010 Pano 1.jpg|[[هوئخسٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|هوئخسٽ]] جو پراڻو شهر Town-hall-seckbach-hesse-2010-germany-b.jpg|[[سيڪ باخ (فرينڪفرٽ ام مائين)|سيڪ باخ]] Niederursel, Alt-Niederursel 29-31 (1).jpg|[[نيڊر اورسل]] Bergerrathaus2.JPG|[[برگن-اينڪهايم]] </gallery> == طرز تعمير == === ويهين صديءَ جو طرز تعمير === [[File:DSC09338 Frank Gehry Siedlung Schwanheim Goldstein.jpg|thumb|[[فرينڪ گيري]] پاران [[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|فرينڪفرٽ-شوانهايم]] ۾ تيار ڪيل عوامي رهائشي عمارتون (1994ع–1996ع)]] *[[فراوئن فريڊنس ڪرخي]] ۽ [[هولي ڪراس چرچ، فرينڪفرٽ-بورنهايم|هولي ڪراس چرچ]]، ٻنهي کي 1929ع ۾ مذهبي طور وقف ڪيو ويو، [[نئون فرينڪفرٽ]] واري دور جي شروعاتي جديديت پسند چرچن جا مثال آهن. *[[گروس مارڪٽ هالي]]، جيڪا 1926ع کان 1928ع تائين [[نئون فرينڪفرٽ]] منصوبي جي حصي طور تعمير ڪئي وئي، اڳوڻي هول سيل مارڪيٽ هال هئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ان جي مرمت ڪئي وئي ۽ 2010ع کان 2014ع جي وچ ۾ ان کي نئين [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر|يورپي مرڪزي بئنڪ جي هيڊڪوارٽر]] ۾ شامل ڪيو ويو. *[[گوئٽي هائوس]]، 1947ع ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. 1749ع ۾ [[يوهان وولف گانگ فون گوئٽي]] جي ڄمڻ واري هيءَ عمارت ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ان کي اصل نموني مطابق ٻيهر تعمير ڪيو ويو. *جونيئر هائوس، 1951ع ۾ تعمير ڪيو ويو، ڪائزر پلاٽس تي واقع ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي شروعاتي طرز تعمير جو هڪ مثال آهي. *باير هائوس، 1952ع ۾ تعمير ڪيو ويو، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي شروعاتي طرز تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهي. *[[فرينڪفرٽ اپلائيڊ آرٽ ميوزيم|ميوزيم فيور آنگيوانڊٽي ڪنسٽ]]، 1985ع ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان جي خاڪي سازي [[رچرڊ ميئر]] ڪئي. *گيري زيڊلونگ: [[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|فرينڪفرٽ-شوانهايم]] ۾ عوامي رهائشي علائقو، جنهن جي خاڪي سازي [[فرينڪ گيري]] ڪئي ۽ جيڪو 1994ع کان 1996ع تائين تعمير ٿيو. *[[آءِ جي فاربن عمارت]] — پنهنجي معمار [[هانس پؤلزيگ]] جي نالي پٺيان پؤلزيگ عمارت (''پؤلزيگ بائو'') جي نالي سان پڻ مشهور آهي. اها 1928ع کان 1930ع تائين [[آءِ جي فاربن|آءِ. جي. فاربن انڊسٽري اي جي]] جي ڪارپوريٽ هيڊڪوارٽر طور تعمير ڪئي وئي. اها [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي ۽ اولهه ۾ [[گرونيبرگ پارڪ]] سان لڳي ٿي. مڪمل ٿيڻ وقت هي مجموعو يورپ جي [[دنيا جي وڏين عمارتن جي فهرست|سڀ کان وڏي آفيس عمارت]] هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي تائين اهڙي حيثيت برقرار رکيائين. هيءَ عمارت [[مصنوعي تيل]] ۽ [[مصنوعي رٻڙ]] جي ترقيءَ، ۽ [[مئگنيشيم]]، مشيني تيل، ڌماڪيدار مادَن، [[ميٿانول]] ۽ [[زائيڪلون بي]] جي پيداوار سان لاڳاپيل تحقيقي منصوبن جو مرڪز رهي؛ زائيڪلون بي اهو قاتل گئس هو جيڪو [[نازي ڪنسنٽريشن ڪئمپون|نازي ڪنسنٽريشن ڪئمپن]] ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Robertson, Staun">{{cite web |url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//ZyklonB.html |title=Zyklon B Poison Gas |author=Robertson, Staun |work=A History of Jews in Hamburg |publisher=University of Hamburg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222023331/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//police101.html |archive-date=22 February 2008}}</ref><ref name="Historical Frankfurt">{{cite web |url=http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/tourismussuite/en/sightseeing_frankfurt_rhine_main/sights_travel_guide/historic_sights/half-timbered_houses.html?haus_id=110217&resname=/en/sightseeing_frankfurt_rhine_main/sights_travel_guide/historic_sights/index.html |title=Poelzig Building / Westend Campus |work=Historical Frankfurt |publisher=Tourismus+Congress GmbH |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929175832/http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/tourismussuite/en/sightseeing_frankfurt_rhine_main/sights_travel_guide/historic_sights/half-timbered_houses.html?haus_id=110217&resname=%2Fen%2Fsightseeing_frankfurt_rhine_main%2Fsights_travel_guide%2Fhistoric_sights%2Findex.html |archive-date=29 September 2011}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اها [[اتحادي فوجن جو سپريم ڪمانڊر|سپريم اتحادي ڪمانڊ]] ۽ 1949ع کان 1952ع تائين جرمني لاءِ هاءِ ڪمشنر (HICOG) جو هيڊڪوارٽر رهي. اها [[مارشل پلان]] تي عملدرآمد جو مکيه مرڪز بڻجي، جنهن يورپ جي جنگ کان پوءِ واري ٻيهر تعمير لاءِ وڏي پئماني تي مالي مدد فراهم ڪئي. [[اولهه جرمني|وفاقي جرمن حڪومت]] جي رياستي انتظامي ڍانچي جو خاڪو پڻ هتي تيار ڪيو ويو. 1995ع تائين اها [[آمريڪي پنجون ڪور|آمريڪي فوج جي پنجين ڪور]] ۽ ناردرن ايريا ڪمانڊ (NACOM) جو هيڊڪوارٽر رهي، جنهن کان پوءِ آمريڪي فوج آءِ جي فاربن عمارت جو انتظام جرمن حڪومت حوالي ڪيو. [[هيسن]] رياست ان کي [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]] لاءِ خريد ڪيو. آڪٽوبر 2001ع ۾ اها گوئٽي يونيورسٽي جي ويسٽ اينڊ ڪيمپس جو حصو بڻجي وئي. {{wide image|IG Farben Gebaeude Uni Frankfurt.jpg|800px|[[آءِ جي فاربن عمارت]]، جيڪا هاڻي گوئٽي يونيورسٽي جي ويسٽ اينڊ ڪيمپس جي مرڪزي ليڪچر عمارت آهي}} === ايڪويهين صديءَ جو طرز تعمير === [[File:The Squaire, Frankfurt am Main-1060.jpg|thumb|2017ع ۾ دي اسڪوائر]] *ڊي ويلي (''لهر'')، 1998ع کان 2003ع تائين تعمير ٿيل، اوپرن پلاٽس ڀرسان لهرن جهڙي بناوت رکندڙ ٽن آفيس عمارتن جو مجموعو آهي. *آلٽي شٽاٽ ببلئوٿيڪ، 2003ع کان 2005ع تائين ٻيهر تعمير ڪئي وئي؛ هيءَ 1820ع کان 1825ع تائين تعمير ٿيل پراڻي عوامي لائبريريءَ جي عمارت جي ٻيهر اڏاوت آهي. *[[پاليز ٿورن اونڊ ٽيڪسس]]، 2004ع کان 2009ع تائين ٻيهر تعمير ڪيو ويو؛ هيءَ اصل ۾ 1731ع کان 1739ع تائين تعمير ٿيل محل جي ٻيهر اڏاوت آهي. *[[ماءِ زائل]]، 2004ع کان 2009ع تائين تعمير ٿيل، زائل تي واقع هڪ خريداري مرڪز آهي، جنهن جي نمايان شيشي واري قوسي بناوت آهي. *[[دي اسڪوائر]]، جنهن جو نالو ''اسڪوائر'' ۽ ''ايئر'' جو [[لفظي ميلاپ]] آهي ۽ جيڪو ايئر ريل سينٽر فرينڪفرٽ جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] تي واقع {{cvt|660|m|2}} ڊگهي ۽ {{cvt|45|m|2}} اوچي آفيس عمارت آهي. اها 2006ع کان 2011ع تائين اڳ ۾ موجود ريلوي اسٽيشن ([[فرينڪفرٽ هوائي اڏي جي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]]) جي مٿان تعمير ڪئي وئي ۽ پيادلن لاءِ ٽرمينل 1 سان ڳنڍيندڙ پل رکي ٿي. ان جي ڪل {{cvt|140000|m²|0}} ڪرائي لائق فرشي ايراضي ان کي جرمني جي سڀ کان وڏي آفيس عمارت بڻائي ٿي. === فلڪ بوس عمارتون === {{See also|فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} {{wide image|Frankfurt am Main Skyline (51395421615).jpg|800px|[[ٽائونوس]] کان فرينڪفرٽ جو ڏيک}} [[فلڪ بوس عمارت]]ن جي لحاظ کان فرينڪفرٽ جرمني جي ٻين شهرن کان منفرد آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان جرمني جون ڪجهه سڀ کان اوچيون عمارتون مائينزر لانڊ شٽراسي جي ڀرسان تعمير ٿيون آهن. [[مائين ٽاور]] 1999ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي مٿئين ماڙ تي سياحن لاءِ کليل مشاهدي وارو ڇت وارو حصو ۽ پينٽ هائوس ريسٽورانٽ جوڙيو ويو.<ref>{{cite book |editor1=Georges Binder |title=Tall Buildings of Europe, Middle East and Africa |url=https://archive.org/details/tallbuildingsofe0000geor |year=2006 |publisher= Images |isbn=9781876907815 |page=[https://archive.org/details/tallbuildingsofe0000geor/page/14 14]}}</ref> جرمني جي 21 [[جرمني جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فلڪ بوس عمارتن]] مان 20 فرينڪفرٽ ۾ واقع آهن. اڪثر فلڪ بوس ۽ بلند آفيس عمارتون مالي ضلعي ([[بئنڪن فيرٽل]])، واپاري ميلي جي احاطي ([[يوروپا فيرٽل (فرينڪفرٽ)|يوروپا فيرٽل]]) ۽ اوپرن پلاٽس کان پلاٽس ڊير ريپبلڪ تائين مائينزر لانڊ شٽراسي تي واقع آهن، جيڪا انهن ٻنهي علائقن کي ڳنڍي ٿي. اهي 20 فلڪ بوس عمارتون هي آهن: *[[ڪوميرز بئنڪ ٽاور]]، {{cvt|259.0|m|2}} — [[نارمن فوسٽر]] پاران تيار ڪيل؛ جڏهن هي ٽاور 1997ع ۾ مڪمل ٿيو ته 259 ميٽر اوچائي سان يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت هو. اها اڃا تائين فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچي عمارت آهي ۽ اسٽيل مان تعمير ٿيل آهي.<ref>{{cite magazine |url=https://www.timeout.com/frankfurt/things-to-do/most-beautiful-buildings-in-frankfurt |title=The 10 most beautiful buildings in Frankfurt |date=25 March 2018 |magazine=TimeOut}}</ref> *[[ميسي ٽاور]]، {{cvt|256.5|m|2}} — يورپي يونين جي ٽئين سڀ کان اوچي عمارت؛ 1990ع کان 1997ع تائين يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت رهي؛ ان جو مکيه ڪرائيدار [[گولڊمين ساڪس]] (جرمني) آهي. *[[فور (فرينڪفرٽ)|فور پهريون]]، {{cvt|233.0|m|2}} *[[ويسٽ اينڊ ٽاور]]، {{cvt|208.0|m|2}} — [[ڊي زيڊ بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر. *[[مائين ٽاور]]، {{cvt|200.0|m|2}} — [[هيلابا|لينڊس بئنڪ هيسن-ٿورنگن]] ۽ [[اسٽينڊرڊ اينڊ پُورز]] (جرمني) جا هيڊڪوارٽر. *[[ٽاور 185]]، {{cvt|200.0|m|2}} — [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] (جرمني) جو هيڊڪوارٽر. *ون، {{cvt|191|m|2}}. *[[اومني ٽورم]]، {{cvt|190.0|m|2}}. *[[ٽريانان (فرينڪفرٽ ام مائين)|ٽريانان]]، {{cvt|186.0|m|2}} — [[ڊيڪا بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر. *[[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر]]، {{cvt|185.0|m|2}} — [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر. *[[گرانڊ ٽاور (فرينڪفرٽ ام مائين)|گرانڊ ٽاور]]، {{cvt|179.9|m|2}} — سڀ کان اوچو رهائشي ٽاور. *[[فور (فرينڪفرٽ)|فور پهريون]]، {{cvt|179.0|m|2}} — رهائشي ٽاور. *[[اوپرن ٽاور]]، {{cvt|170.0|m|2}} — [[يو بي ايس]] (جرمني) جو هيڊڪوارٽر. *[[ٽائونوس ٽورم]]، {{cvt|170.0|m|2}}. *[[سلبر ٽورم]]، {{cvt|166.3|m|2}} — 1978ع کان 1990ع تائين جرمني جي سڀ کان اوچي عمارت؛ ان جو مکيه ڪرائيدار {{lang|de|[[ڊوئچه بان]]|italic=no}} آهي. *[[ويسٽ اينڊ گيٽ]]، {{cvt|159.3|m|2}} — 1976ع کان 1978ع تائين جرمني جي سڀ کان اوچي عمارت؛ ان جو مکيه ڪرائيدار [[ميريئٽ انٽرنيشنل|ميريئٽ]] فرينڪفرٽ هوٽل آهي. *[[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز|ڊوئچه بئنڪ پهريون]]، {{cvt|155.0|m|2}} — {{lang|de|[[ڊوئچه بئنڪ]]|italic=no}} جو هيڊڪوارٽر. *[[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز|ڊوئچه بئنڪ ٻيو]]، {{cvt|155.0|m|2}}. *[[مارين ٽورم]]، {{cvt|155.0|m|2}}. *[[اسڪائيپر]]، {{cvt|153.8|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار ڊيڪا بئنڪ آهي. ٻين بلند عمارتن ۾ هي شامل آهن: *[[يورو ٽاور (فرينڪفرٽ)|يورو ٽاور]]، {{cvt|148.0|m|2}} — [[يورپي مرڪزي بئنڪ|يورپي مرڪزي بئنڪ جو اڳوڻو هيڊڪوارٽر]]. *ون فورٽي ويسٽ، {{cvt|145|m|2}} — [[ميليا هوٽلز انٽرنيشنل]] ۽ رهائشي استعمال. *[[فرينڪفرٽر بيورو سينٽر]]، {{cvt|142.4|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار [[ڪلفورڊ چانس]] (جرمني) آهي. *[[سٽي هائوس]]، {{cvt|142.1|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار ڊي زيڊ بئنڪ آهي. *[[گليليو (فلڪ بوس عمارت)|گليليو]]، {{cvt|136.0|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار ڪوميرز بئنڪ آهي. {{Panorama |image = Frankfurt Skyline Pano.Südwest.20130618.jpg |height = 250px |width = |alt = جون 2013ع ۾ فرينڪفرٽ جو آسماني منظر، ڏکڻ-اولهه کان ڏيک |caption = جون 2013ع ۾ فرينڪفرٽ جو آسماني منظر، ڏکڻ-اولهه کان ڏيک |dir = |align = center }} === بلند عمارتن جي تاريخ === {{see also|فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Skyline-sued-ffm002 henninger turm.jpg|thumb|right|2007ع ۾ اصل هيننگر ٽورم]] [[File:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|thumb|upright=1.00|2014ع ۾ ڊوئچ هيرن بروڪي کان سانجهيءَ وقت ڏسڻ ۾ ايندڙ آسماني منظر]] [[File:River Main Frankfurt.jpg|thumb|alt=مائين نديءَ وٽ فرينڪفرٽ جو آسماني منظر|2023ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ مائين نديءَ مٿان پلون]] [[هيننگر ٽورم]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ کوليو ويو ۽ ان جي اناج واري گودام جي چوٽيءَ تي هڪ [[گهمندڙ ريسٽورانٽ]] ٺهيل هو، جنهن کي شهر جي هڪ نمايان علامت بڻائڻ لاءِ ترتيب ڏنو ويو هو. هيننگر ٽورم جي وڏي پيماني تي نئين سر مرمت ڪئي وئي ۽ هاڻي اها هڪ رهائشي بلند عمارت آهي.<ref>{{Cite web |publisher=Meixner Schlueter Wendt |title=Henninger Turm Frankfurt am Main |url=https://www.meixner-schlueter-wendt.de/en/projects/henninger-turm/ |date=2018}}</ref> بلند عمارتن جي اڏاوت جو پهريون وڏو دور 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آيو، جڏهن [[ويسٽ اينڊ گيٽ]]، جنهن کي ان وقت ''پلازا بيورو سينٽر'' چيو ويندو هو، ۽ [[سلبر ٽورم]] تعمير ڪيا ويا. اهي ترتيبوار 159.3 ميٽر ۽ 166.3 ميٽر اوچائي سان جرمني جون سڀ کان اوچيون عمارتون بڻجي ويون. تقريباً ساڳئي دور ۾ مائينزر لانڊ شٽراسي تي [[فرينڪفرٽر بيورو سينٽر]] ۽ [[سٽي هائوس]]، جن جون اوچايون ترتيبوار 142.4 ميٽر ۽ 142.1 ميٽر هيون، تعمير ٿيا؛ جڏهن ته مالي ضلعي ۾ [[يورو ٽاور (فرينڪفرٽ)|يورو ٽاور]]، جنهن جي اوچائي 148.0 ميٽر هئي، ۽ [[گارڊن ٽاور]]، جنهن جي اوچائي 127.0 ميٽر هئي ۽ جنهن کي ان وقت ''هيلابا هوخ هائوس'' چيو ويندو هو، تعمير ڪيا ويا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل ڪا به عمارت سلبر ٽورم کان اوچي نه ٿي. هن ڏهاڪي جون سڀ کان مشهور عمارتون ٽائونوس انلاگي تي واقع [[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز]] آهن، جن مان هر هڪ جي اوچائي 155.0 ميٽر آهي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ بلند عمارتن جي اڏاوت جي ٻي لهر آئي. واپاري ميلي واري ماڳ تي تعمير ٿيل [[ميسي ٽاور]] {{convert|256.5|m|sp=us}} جي اوچائيءَ تائين پهتو ۽ 1991ع تائين يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجي ويو. 1997ع ۾ {{cvt|259|m|ft|adj=mid|-high|sp=us}} اوچي [[ڪوميرز بئنڪ ٽاور]] ان کان اها حيثيت کسي ورتي. هن ڏهاڪي جون ٻيون بلند عمارتون [[ويسٽ اينڊ شٽراسي 1]] ({{convert|208|m|sp=us}})، [[مائين ٽاور]] ({{convert|200|m|sp=us}}) ۽ [[ٽريانان (فرينڪفرٽ ام مائين)|ٽريانان]] ({{convert|186|m|sp=us}}) آهن. ايڪويهين صديءَ جي فرينڪفرٽ ۾ وڌيڪ بلند عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون، جهڙوڪ [[اسڪائيپر]]، [[اوپرن ٽاور]]، [[ٽاور 185]]، [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر]] ۽ [[ٽائونوس ٽورم]]، تعمير ٿيون، پر انهن مان ڪا به ڪوميرز بئنڪ ٽاور کان اوچي نه ٿي. === ٻيون اوچيون اڏاوتون === [[File:Europaturm Abend.jpg|thumb|right|[[يوروپا ٽورم]] جي چوٽي، جيڪو {{cvt|337|m|ft}} اوچو رابطن وارو ٽاور آهي]] *[[يوروپا ٽورم]] — يورپ ٽاور هڪ [[ريڊيو جا منارا ۽ ٽاور|ٽيليڪميونيڪيشن ٽاور]] آهي، جنهن کي فرينڪفرٽ ٽي وي ٽاور پڻ چيو وڃي ٿو. اهو 1974ع کان 1979ع تائين تعمير ٿيو. 337.5 ميٽر اوچائي سان اهو جرمني جو سڀ کان اوچو ٽاور ۽ [[برلن ٽيليويزن ٽاور]] کان پوءِ ملڪ جي ٻي سڀ کان اوچي اڏاوت آهي. اهو 1999ع تائين عوام لاءِ کليل هو ۽ ان جي گهمندڙ چوٽيءَ ۾ تفريحي مرڪز موجود هو. مقامي ماڻهو عام طور ان کي "گِنهايمر اسپارگل" (''گِنهايم جو اسپرگس'') چون ٿا، جيتوڻيڪ اهو [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بوڪنهايم]] ضلعي جي حد اندر ڪجهه ميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. *[[هيننگر ٽورم]] — هيننگر ٽاور 120 ميٽر اوچو [[اناج جو گودام]] هو، جيڪو 1959ع کان 1961ع تائين تعمير ٿيو ۽ [[هيننگر بريوري]] جي ملڪيت هو. اهو 1974ع تائين شهر جي سڀ کان اوچي اڏاوت هو. هيننگر ٽاور ۾ 101 ۽ 106 ميٽرن جي اوچائيءَ تي ٻه گهمندڙ ريسٽورانٽ ۽ 110 ميٽرن جي اوچائيءَ تي کليل مشاهدي وارو تختو موجود هئا. آڪٽوبر 2002ع ۾ ٽاور عوام لاءِ بند ڪيو ويو ۽ 2013ع ۾ ان کي ڊاهي 140 ميٽر (459 فوٽ) اوچي رهائشي عمارت سان مٽايو ويو، جنهن جي ٻاهرين جوڙجڪ پراڻي هيننگر ٽورم کان متاثر آهي. هن منصوبي جو بنيادي پٿر جون 2014ع ۾ رکيو ويو ۽ اڏاوت 2017ع جي اونهاري ۾ مڪمل ٿي. نئين ٽاور ۾ 207 عاليشان رهائشي فليٽ آهن<ref>{{Cite web |url=https://www.baunetz.de/meldungen/Meldungen-Baubeginn_fuer_Henninger-Turm_in_Frankfurt_3947903.html |title=Transformation des Bestands – Baubeginn für Henninger-Turm in Frankfurt |date=27 June 2014 |access-date=14 December 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417234649/https://www.baunetz.de/meldungen/Meldungen-Baubeginn_fuer_Henninger-Turm_in_Frankfurt_3947903.html |url-status=live }}</ref> ۽ ان ۾ "فرانزسڪا" نالي غير گهمندڙ ريسٽورانٽ پڻ موجود آهي. 1962ع کان 2008ع تائين هڪ مشهور سالياني [[روڊ سائيڪل ڊوڙ|سائيڪل ڊوڙ]] هن ٽاور جي نالي سان "راڊ رينن رونڊ اوم ڊين هيننگر ٽورم" (''هيننگر ٽاور جي چوڌاري سائيڪل ڊوڙ'') سڏبي هئي. هاڻي نالو تبديل ٿيڻ باوجود اها ڊوڙ اڃا به هر سال منعقد ٿئي ٿي. *[[گوئٽي ٽاور|گوئٽي ٽورم]] — گوئٽي ٽاور [[زاڪسن هاوزن (فرينڪفرٽ ام مائين)|زاڪسن هاوزن]] ۾ [[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو|فرينڪفرٽ شهري ٻيلي]] جي اترئين ڪناري تي واقع {{cvt|43|m|ft|adj=mid|-high}} اوچو ٽاور هو. اهو جرمني جي ڪاٺ مان ٺهيل پنجين سڀ کان اوچي اڏاوت هو. اهو 1931ع ۾ تعمير ٿيو ۽ 2017ع ۾ باهه لڳڻ تائين ڏينهن جي سير ڪندڙن لاءِ مشهور ماڳ رهيو. اصل ٽاور جي تباهيءَ کان بلڪل ٽي سال پوءِ، 12 آڪٽوبر 2020ع تي ان جي اصل نموني مطابق ٻيهر تعمير ٿيل صورت عوام لاءِ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.hessenschau.de/panorama/der-neue-goetheturm-wird-ganz-wie-der-alte,goetheturm-wiederaufbau-100.html |title=Der neue Goetheturm wird ganz wie der alte |date=3 November 2017 |publisher=Hessenschau |access-date=17 November 2017 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118195740/http://www.hessenschau.de/panorama/der-neue-goetheturm-wird-ganz-wie-der-alte,goetheturm-wiederaufbau-100.html |archive-date=18 November 2017 |url-status=dead}}</ref> == پارڪ ۽ ساوا علائقا == [[File:FFM_Jacobiweiher_Uferblick_von_NO_1.jpg|thumb|[[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو]]]] هڪ وڏي ٻيلي، ڪيترن ئي پارڪن، مائين نديءَ جي ڪنارن ۽ ٻن نباتاتي باغن سبب فرينڪفرٽ کي هڪ "سائو شهر" سمجهيو وڃي ٿو: شهر جي حدن اندر موجود ايراضيءَ جو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو محفوظ ساون علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/greencity/ |title=Auf dem Weg zur Green City |publisher=Frankfurt.de |access-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927124027/https://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=2855&_ffmpar%255B_id_inhalt%255D=7187755 |archive-date=27 September 2018 |url-status=dead}}</ref> *فرينڪفرٽر گرون گورٽل — سائو پٽو شهر جي چوڌاري منڊيءَ جي شڪل وارو عوامي سائو علائقو آهي. {{convert|8000|ha|abbr=on}} ايراضيءَ سان اهو شهر جي انتظامي ايراضيءَ جو ٽيون حصو ڍڪي ٿو. ان ۾ فرينڪفرٽر شٽاٽ والڊ (''[[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو]]''، جرمني ۾ شهر جي اندر واقع سڀ کان وڏو ٻيلو)، شوانهايمر ڊوني (''[[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|شوانهايم]] جو [[واريءَ جو دڙو]]'')، نڊا ٽال (''[[نڊا (ندي)|نڊا]] جي [[وادي]]'')، نڊا پارڪ، لوهر برگ (''لوهر جبل''، فرينڪفرٽ جو واحد [[انگورن جو باغ]])، هوٿ پارڪ، اينڪهايمر ريڊ (''[[برگن-اينڪهايم|اينڪهايم]] جي [[ڌٻڻ]]'')، سيڪ باخر ريڊ (''[[سيڪ باخ (فرينڪفرٽ ام مائين)|سيڪ باخ]] جي [[ڌٻڻ]]'') ۽ فيخنهايمر مائين بوگن ([[فيخنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|فيخنهايم]] ۾ [[مائين ندي]] جو انگريزي اکر ايس جهڙي شڪل وارو حصو) شامل آهن. سائو پٽو هڪ [[محفوظ علائقو]] آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اتي رهائشي اڏاوت جي اجازت ناهي. سائو پٽو 1991ع ۾ پنهنجي الڳ آئين سان رسمي طور قائم ڪيو ويو. *مائين اوفر پارڪ — مائين اوفر پارڪ (''مائين نديءَ جي ڪنارن وارو پارڪ'') شهر جي مرڪزي حصي مان گذرندڙ مائين نديءَ جي ڪنارن لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي. اهو گاڏين کان پاڪ علائقو آهي، جنهن ۾ وسيع ساوا ميدان موجود آهن ۽ جيڪو سير ڪندڙن ۽ سياحن ۾، خاص طور اونهاري دوران، تمام مشهور آهي؛ ان وقت اتي وڏي رش ٿي سگهي ٿي. ڏاکڻو ندي ڪنارو، جيڪو اڳتي [[آفنباخ ام مائين]] ۽ [[هاناو]] تائين وڃي ٿو، شهر جي آسماني منظر جا بهترين ڏيک پيش ڪري ٿو. اتر وارو ندي ڪنارو اولهه ۾ اڳوڻي ويسٽ هافن (''اولهه بندرگاهه''، هاڻي رهائشي علائقو) وٽ ختم ٿئي ٿو ۽ اوڀر طرف وڌي رهيو آهي: نئين [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر|يورپي مرڪزي بئنڪ جي هيڊڪوارٽر]] ۽ اوست هافن (''اوڀر بندرگاهه'') جي وچ ۾ اڳوڻو صنعتي علائقو هافن پارڪ (''بندرگاهه پارڪ'') نالي پارڪ ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي باسڪيٽ بال، فٽبال ۽ اسڪيٽنگ لاءِ کليل ميدان موجود آهن. *وال آنلاگن — [[وال آنلاگن]]، يعني اڳوڻا [[دفاعي ڀت|قلعي بند مورچا]]، [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ۽ [[انن شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|انن شٽاٽ]] ضلعي جي چوڌاري موجود اڳوڻي منڊيءَ جي شڪل واري [[دفاعي ڀت|شهري دفاعي ڀت]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1804ع کان 1812ع جي وچ ۾ ختم ڪئي وئي. هاڻي هي علائقو پارڪن جي هڪ سلسلي تي مشتمل آهي. ڪجهه استثنائن کان سواءِ اتي اڏاوت جي اجازت ناهي، جن مان سڀ کان مشهور [[آلٽي اوپر]] آهي، جيڪا 1880ع ۾ اوپرن پلاٽس تي تعمير ٿي. اتر مائين ندي ڪناري ۽ اوپرن پلاٽس جي وچ واري حصي کي سرڪاري طور ٽائونوس انلاگي ۽ گالوس انلاگي چيو وڃي ٿو، پر ٻنهي پاسن تي فلڪ بوس عمارتن جي موجودگيءَ سبب مقامي طور ان کي "سينٽرل پارڪ" چيو وڃي ٿو، جيڪو [[سينٽرل پارڪ|مينهٽن جي مشهور پارڪ]] ڏانهن اشارو آهي. *نِتسا پارڪ — اتر مائين ندي ڪناري ۽ وال آنلاگن جي سنگم وٽ نِتسا نالي هڪ مشهور ننڍو پارڪ آهي. پارڪ جو نالو ڏکڻ فرانس جي شهر [[نيس]] جي ياد ڏياري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو شهر جي سڀ کان گرم علائقن مان هڪ آهي ۽ اتي لڳ ڀڳ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] موجود آهي. اتي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جا ڪيترائي ٻوٽا وڌن ٿا ۽ سياري دوران به ٻاهر زنده رهي سگهن ٿا. *گارٽن ڊيس هيملشن فريڊنس — "آسماني امن جو باغ"، جنهن جو نالو بيجنگ جي [[تيان آن مين چوڪ|تيان آن مين دروازي]] تان پيو آهي، [[نورڊ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نورڊ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع چيني طرز جو پارڪ آهي ۽ وڏي بيٿمن پارڪ جو حصو آهي. ان ۾ چيني طرز جون عمارتون موجود آهن، جن جي اڏاوتي مواد چين مان گهرايو ويو ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ چيني مزدورن انهن کي تعمير ڪيو. هتي روايتي چيني ٻوٽا ۽ جڙي ٻوٽيون پڻ موجود آهن. *نڊا پارڪ — وفاقي باغ نمائش جي اقتصادي ناڪاميءَ کان پوءِ هي علائقو 1990ع ۾ بنا پيچيده نموني سان تيار ڪيل ٻوٽن جي عوامي پارڪ طور کوليو ويو. 168 هيڪٽرن جي ايراضيءَ سان نڊا پارڪ فرينڪفرٽ جو سڀ کان وڏو عوامي پارڪ آهي. هي پارڪ ڊوڙندڙن، پنڌ ڪندڙن، سائيڪل سوارن، ڪتن جي مالڪن ۽ خاندانن ۾ مشهور آهي ۽ هفتي جي موڪلن واري تفريح لاءِ استعمال ٿئي ٿو. راندين جي ميدانن کان سواءِ هڪ جسماني تندرستيءَ وارو رستو پڻ عام ماڻهن لاءِ کليل آهي.<ref>{{cite web |title=Parks from A to Z: Volkspark Niddatal |url=https://frankfurt.de/themen/umwelt-und-gruen/orte/parks/parks-von-a-bis-z/volkspark-nidda |publisher=Frankfurt.de}}</ref> *ٻيا پارڪ — اوست پارڪ (32 هيڪٽر) ۽ [[گرونيبرگ پارڪ]] (29 هيڪٽر). === نباتاتي باغ === [[File: Tropicarium - Palmengarten Frankfurt - DSC01889.JPG|thumb|right|پالمين گارٽن ۾ شيشي جو گهر]] فرينڪفرٽ ۾ ٻه وڏا نباتاتي باغ موجود آهن: *[[پالمين گارٽن]] [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي ۽ {{cvt|22|ha|acre}} ايراضيءَ سان هيسن جو سڀ کان وڏو نباتاتي باغ آهي. اهو 1871ع ۾ عوام لاءِ کوليو ويو.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=Claire |date=2021-09-01 |title=Portrait of a park: the serene splendours of Frankfurt's Palmengarten |url=https://www.ft.com/content/564f55ce-75d8-4159-b380-082ab1075946 |access-date=2025-05-07 |newspaper=Financial Times}}</ref> معمار هائنرخ زيزمائر پاران تيار ڪيل هن باغ ۾ کليل آسمان هيٺ يا شيشي جي گهرن ۾ رکيل نباتاتي نمونن ۾ [[اگائيو]]، [[رس ڀريا ٻوٽا]] ۽ [[ازيليا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.housebeautiful.com/design-inspiration/g39411327/most-beautiful-greenhouses/ |title=The Most Beautiful Greenhouses to Visit Across the Globe |author= Mary Elizabeth Andriotis |publisher=housebeautiful.com |date=11 March 2022 }}</ref> *[[يوهان وولف گانگ گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ ام مائين جو نباتاتي باغ|گوئٽي يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]] هڪ [[وڻن جو باغ]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[جنس (حياتيات)|جنسون]] موجود آهن، جن ۾ ''[[روبس]]'' جون 45 جنسون ۽ وچ يورپ جا مقامي ٻوٽا خاص مجموعن طور شامل آهن. باغ کي ٻن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: [[جاگرافيائي نباتات|جاگرافيائي نباتاتي]] حصي ۾ [[جبلستاني باغ]]، [[وڻن جو باغ]]، [[چراگاهه]]، [[اسٽيپ]]، [[ڌٻڻ]] ۽ هڪ تلاءُ شامل آهن، ان سان گڏ [[ڪينري ٻيٽ]]ن، [[قفقاز]]، اوڀر ايشيا، [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۽ اتر آمريڪا جي ٻوٽن جا مجموعا پڻ موجود آهن. منظم ۽ ماحولياتي مجموعي ۾ پوکيل فصل، [[خطري هيٺ آيل جنسون]]، سينگار جا ٻوٽا، [[گلاب]] ۽ ''نوئر زينڪنبرگشر آرتسنائي فلانزن گارٽن'' (نئون زينڪنبرگ دوائن وارن ٻوٽن جو باغ) شامل آهن، جنهن جي ايراضي {{cvt|1200|m2|ft2}} آهي. نباتاتي باغ، پالمين گارٽن ۽ [[گرونيبرگ پارڪ]] گڏجي شهر جي اندر سڀ کان وڏو سائو علائقو ٺاهين ٿا. == ثقافت == === عجائب گهر === {{main|ميوزيم اوفر}} [[File:FrankfurtM Staedel.jpg|thumb|[[شٽيڊل]]]] [[File:Frankfurt Am Main-Senckenberg Naturmuseum von Osten-20120325.jpg|thumb|[[زينڪنبرگ قدرتي تاريخ عجائب گهر]]]] 30 کان وڌيڪ عجائب گهرن سان، فرينڪفرٽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ متنوع عجائب گهرن وارن شهرن مان هڪ آهي. گهڻا عجائب گهر [[ميوزيم اوفر]] جو حصو آهن، جيڪو [[مائين ندي]] جي ٻنهي ڪنارن جي سامهون واري قطار يا ان جي ڀرپاسي ۾ واقع آهي. اهو ثقافتي سياستدان [[هلمار هوفمان]] جي شروعات تي قائم ڪيو ويو.<ref name="Museumsufer Frankfurt">{{cite web | title=Museumsufer Frankfurt | website=Museumsufer Frankfurt | url=https://www.museumsufer.de/en/ | access-date=21 December 2022 | archive-date=21 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221221093747/https://www.museumsufer.de/en/ | url-status=live }}</ref> ڏهه عجائب گهر [[زاڪسن هاوزن (فرينڪفرٽ ام مائين)|زاڪسن هاوزن]] ۾ مائين نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي آئزرنر شٽيگ ۽ فريڊنس بروڪي جي وچ ۾ واقع آهن. [[شاو مائين ڪائي]] واري گهٽي پاڻ ڇنڇر تي جزوي طور ٽريفڪ لاءِ بند ڪئي ويندي آهي، جتي فرينڪفرٽ جي سڀ کان وڏي [[پراڻين شين جي بازار]] لڳندي آهي. * [[جرمن طرز تعمير عجائب گهر|ڊوئچس آرڪيٽيڪٽور ميوزيم]] (جرمن طرز تعمير عجائب گهر) * جرمن فلم عجائب گهر (ڊوئچس فلم ميوزيم){{efn|ان کي [[ڊوئچه ڪينيما ٿيڪ – فلم ۽ ٽيليويزن عجائب گهر]]، [[برلن]] سان نه ملائجي.}} * [[جرمن رومانويت عجائب گهر]] * فرينڪفرٽر آئڪونين ميوزيم (فرينڪفرٽ آئڪن عجائب گهر) * [[ليبيگ هائوس]] (مجسمن جو عجائب گهر) * [[اپلائيڊ آرٽ عجائب گهر]] (لاڳو فنون جو عجائب گهر) * [[گيرش عجائب گهر]] (علائقائي فن جو عجائب گهر) * [[فرينڪفرٽ رابطن جو عجائب گهر|رابطن جو عجائب گهر]] (ڪميونيڪيشن عجائب گهر) * [[دنيا جي ثقافتن جو عجائب گهر]] * [[شٽيڊل]]، جرمني جي سڀ کان مشهور فن عجائب گهرن مان هڪ * [[جديد اليڪٽرانڪ موسيقيءَ جو عجائب گهر]] * بائيبل هائوس ايڪسپيرينس عجائب گهر اترئين نديءَ جي ڪناري تي ٻه عجائب گهر واقع آهن: * [[فرينڪفرٽ يهودي عجائب گهر]] * [[فرينڪفرٽ تاريخي عجائب گهر]] [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي ۾، اترئين ڪناري کان ڪجهه پري، هي عجائب گهر واقع آهن: * [[جديد فن عجائب گهر]] * [[شيرن ڪنسٽ هالي فرينڪفرٽ]] * [[فرينڪفرٽر ڪنسٽ فئرائن]] * [[فرينڪفرٽر يودن گاسي|يودن گاسي عجائب گهر]] * [[گوئٽي هائوس]] * فرينڪفرٽ آثار قديمه عجائب گهر * [[ڪاريڪاتورا مزاحيه فن عجائب گهر]] * فرينڪفرٽ گرجا گهر عجائب گهر هڪ ٻيو اهم عجائب گهر [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي: * [[زينڪنبرگ قدرتي تاريخ عجائب گهر]]، جيڪو جرمني جو ٻيون نمبر وڏو [[قدرتي تاريخ]] عجائب گهر آهي. ٻين عجائب گهرن ۾ [[اوست اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|اوست اينڊ]] ضلعي جو ڊائلاگ عجائب گهر، [[ڊوئچه بئنڪ پارڪ]] ۾ [[آئن ٽراخت فرينڪفرٽ]] عجائب گهر، [[گالوس (فرينڪفرٽ ام مائين)|گالوس]] ضلعي ۾ فرينڪفرٽر فيلڊ بان عجائب گهر (هلڪي ريلوي عجائب گهر)، [[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|شوانهايم]] ضلعي ۾ فرينڪفرٽ ٽرانسپورٽ عجائب گهر، [[بانهوفس فيرٽل (فرينڪفرٽ ام مائين)|بانهوفس فيرٽل]] ضلعي ۾ هيمر عجائب گهر ۽ [[گنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|گنهايم]] ضلعي ۾ جرمن وفاقي بئنڪ جو پئسي وارو عجائب گهر شامل آهن. [[نورڊ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نورڊ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع ايڪسپلورا سائنس ۽ انجنيئرنگ عجائب گهر 2016ع ۾ بند ڪيو ويو. گهڻا عجائب گهر مقامي وقت موجب صبح جو لڳ ڀڳ 10:00 وڳي کُلندا آهن، ۽ هڪ ئي ڏينهن ۾ آرام سان چار عجائب گهر گهمڻ ممڪن هوندو آهي، جنهن مان ڪيترائي سياح فائدو وٺندا آهن. === پيشڪاري فنون === ==== موسيقي ==== [[يورو ڊانس]] ۽ [[ٽرانس موسيقي]] جي شروعات فرينڪفرٽ مان ٿي. 1989ع ۾ جرمن موسيقار مائيڪل مونزنگ ۽ لوڪا انزيلوٽي (جيڪي بينيٽو بينيٽس ۽ جان "ورگو" گيريٽ ٽئين جي فرضي نالن سان ڪم ڪندا هئا) [[اسنيپ!]] منصوبو قائم ڪيو. اسنيپ! جي گيتن ۾ [[هپ هاپ موسيقي|ريپ]] ۽ [[سول موسيقي|سول]] ڳائڻ کي ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجي ذريعي تيار ڪيل ردهم، برقي آواز، بيس ۽ ڊرم سان گڏايو ويو. اهڙيءَ طرح موسيقيءَ جي هڪ نئين صنف، يورو ڊانس، وجود ۾ آئي.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Neue Ehrlichkeit. Mit Tanzmusik aus dem Computer feign zwei Frankfurter Klangbastler weltweit Erfolge. |url=http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/13683412 |format=PDF |newspaper=Der Spiegel |page=268 |location=Hamburg |language=DE |date=3 October 1994 |access-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191049/http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/13683412 |archive-date=7 March 2016 |url-status=live}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، [[سوين ويٿ]] ۽ ڊي جي ڊي اي جي ([[ڊانس 2 ٽرانس]] مان) سميت ڪيترن ئي ڊي جيز پهريون ڀيرو [[ايسڊ هائوس]] جو وڌيڪ سخت ۽ گهرو انداز پيش ڪيو، جيڪو ايندڙ ڏهاڪي دوران سڄي دنيا ۾ [[ٽرانس موسيقي]] جي نالي سان مشهور ٿيو. يورو ڊانس، ٽرانس ۽ [[ٽيڪنو موسيقي|ٽيڪنو]] جي شروعاتي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن فنڪارن، جهڙوڪ [[لا بوش]]، [[جيم اينڊ اسپون]]، [[ميجڪ افيئر]]، [[ڪلچر بيٽ]]، [[اسنيپ!]]، [[ڊانس 2 ٽرانس]]، [[اوليور ليب]] ۽ [[هارڊ فلور]]، سان گڏ [[هارٿائوس]] ۽ [[آئي ڪيو (ريڪارڊ ليبل)|آئي ڪيو]] جهڙا ريڪارڊ ليبل، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ فرينڪفرٽ ۾ قائم هئا. ====ثقافتي ماڳ==== [[File:Festhalle-Frankfurt-am-Main-2.jpg|thumb|[[فيسٽ هالي فرانڪفرٽ]]]] [[File:The English Theatre Ffm DSC 0808.jpg|thumb|انگريزي ٿيئٽر]] *[[اوپيرا فرانڪفرٽ]] – جرمني جي اهم ترين اوپيرا ڪمپنين مان هڪ ۽ يورپ جي سڀ کان اهم اوپيرا ادارن مان شمار ٿئي ٿي. جرمن رسالي ''[[اوپرن ويلٽ]]'' پاران هن کي ڪيترائي ڀيرا ''[[سال جو اوپيرا هائوس]]'' (جرمني، آسٽريا ۽ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سوئٽزرلينڊ لاءِ) چونڊيو ويو آهي.<ref name="p023">{{cite web | title=Zum achten Mal "Oper des Jahres" – Stadt ehrt die Frankfurter Oper | website=feuilletonfrankfurt.de | date=22 April 2025 | url=https://www.feuilletonfrankfurt.de/2025/04/22/zum-achten-mal-oper-des-jahres-stadt-ehrt-die-frankfurter-oper/ | language=de | access-date=5 December 2025}}</ref> هن جي آرڪيسٽرا کي 2009ع، 2010ع، 2011ع ۽ 2025ع ۾ ''سال جي آرڪيسٽرا'' قرار ڏنو ويو.<ref name="h764">{{cite web | title=Das Frankfurter Opern- und Museumsorchester | website=Oper Frankfurt | url=https://oper-frankfurt.de/de/das-frankfurter-opern-und-museumsorchester/orchester/ | language=de | access-date=5 December 2025}}</ref> هي [[اشٽيڊٽيشي بيونه فرانڪفرٽ]] جي ڊبل سسٽم جو حصو آهي. *[[بوڪينهايمر ڊيپو]] – [[اشٽيڊٽيشي بيونه فرانڪفرٽ]] جو اوپيرا پيش ڪرڻ وارو هنڌ، جيڪو اڳ ۾ [[ٿيئٽر آم ٽورم]] جو به مرڪز رهيو، جتي 1966ع ۾ [[هانڊڪي]] جو ڊرامو ''[[تماشائين جي توهين]]'' پيش ڪيو ويو.<ref name="b488">{{cite web | title=Uraufführung des Handke-Stück "Publikumsbeschimpfung" in Frankfurt, Hessen im 19. und 20. Jahrhundert | website=LAGIS | date=30 May 1966 | url=https://lagis.hessen.de/de/quellen-und-materialien/hessen-im-19-und-20-jahrhundert/alle-eintraege/2745_urauffuehrung-des-handke-stueck-publikumsbeschimpfung-in-frankfurt?zeiger=1 | language=de | access-date=5 December 2025}}</ref> *[[شائوشپيل فرانڪفرٽ]] – مالي ضلعي جي [[ولي-برانڊٽ-پلاٽس]] تي واقع ٿيئٽر، جيڪو اوپيرا فرانڪفرٽ جي ڀرسان [[اشٽيڊٽيشي بيونه فرانڪفرٽ]] جي ڊبل سسٽم جو حصو آهي. *[[فيسٽ هالي فرانڪفرٽ]] – [[ميسي ٽاور]] جي ڀرسان [[فرانڪفرٽ ٽريڊ فيئر]] جي احاطي ۾ گهڻ مقصدي هال، جيڪو خاص طور تي ڪنسرٽن، نمائشن ۽ راندين جي مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ جنهن ۾ وڌ ۾ وڌ 13,500 ماڻهو ويهي سگهن ٿا. *[[ڊيوئچه بئنڪ پارڪ]] – فرانڪفرٽ جو سڀ کان وڏو راندين جو اسٽيڊيم ۽ جرمني جو ستون وڏو اسٽيڊيم. اهو [[فرانڪفرٽ سٽي فاريسٽ]] ۾ [[نيڊرراڊ]] جي ويجهو واقع آهي. هن جو بنيادي استعمال فٽبال ۽ موسيقي جي ڪنسرٽن لاءِ ٿيندو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 58,000 ماڻهن جي گنجائش آهي. هي 1925ع ۾ کوليو ويو ۽ بعد ۾ ڪيترائي ڀيرا وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ٿيو. مقامي ماڻهو اڃا تائين هن کي سندس روايتي نالي [[والڊاسٽيڊيون]] (''ٻيلو اسٽيڊيم'') سان سڏين ٿا. هي [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] جو گهرو ميدان آهي. *[[آلٽي اوپيرا]] – هڪ مشهور ڪنسرٽ هال. هتي [[فرانڪفرٽ ريڊيو سمفني]] ({{langx|de|هر-زينفوني اورڪيسٽر|link=no}})، [[هيسشر رونڊفنڪ]] جي [[ريڊيو آرڪيسٽرا]] ۽ [[فرانڪفرٽر اوپرن اونڊ ميوزيمس آرڪيسٽر]] پنهنجون پيشڪشون ڪندا آهن. *[[هر-زينڊيزال]] – [[فرانڪفرٽ ريڊيو سمفني]] جو پيشڪشي مرڪز. *[[يارهونڊرٿالي]] – ''صدي هال''، [[اونٽرليڊرباخ]] ضلعي ۾ واقع وڏو ڪنسرٽ ۽ نمائشي هال. ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''يارهونڊرٿالي هوئخسٽ'' به سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو 1963ع ۾ ڪيميائي ڪمپني [[هوئخسٽ اي جي]] جي سؤهين سالگرهه جي موقعي تي تعمير ڪيو ويو. *انگريزي ٿيئٽر – [[گاليليو]] بلند عمارت جي زميني ماڙ تي واقع هي براعظم يورپ جو سڀ کان وڏو انگريزي ٻولي وارو ٿيئٽر آهي. اهو 1979ع ۾ قائم ٿيو. *ٽائيگر پالاسٽ – ''ٽائيگر محل''، زائل جي ويجهو هڪ [[ويرائٽي]] ٿيئٽر آهي. اهو 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان ۾ مشهور ٽائيگر ريسٽورنٽ موجود آهي، جنهن کي [[ميشلين گائيڊ]] جو هڪ [[ميشلين اسٽار]] مليو آهي. *[[ڪونسٽلرهاوس موسون ٽورم]] – ''موسون ٽاور فنڪارن جو گهر''، روايتي ٿيئٽرن جي ڀيٽ ۾ ننڍي بجيٽ سان هلندڙ ادارو آهي، جيڪو وڌيڪ غير روايتي پيشڪشي طريقا استعمال ڪري ٿو. اهو [[اوست اينڊ]] ضلعي جي هڪ پراڻي ڪارخاني ۾ واقع آهي. *ڊي شميئره – ''گريس''، 1950ع کان هلندڙ هڪ [[ڪيبري]] آهي، جيڪو طنز ۽ مزاح تي مرڪوز آهي.<ref>{{Cite web | title = Die Schmiere "Audience for Satire" | publisher =cityseeker City Guide | access-date=25 March 2025 | url =https://cityseeker.com/frankfurt-am-main/89629-die-schmiere }}</ref> *ڊي ڪوميڊي – ''مزاحيه ٿيئٽر''، شهر جي مرڪز ۾ [[ولي-برانڊٽ-پلاٽس]] جي ويجهو واقع هڪ [[بوليوارڊ ٿيئٽر]] آهي. ===پرڏيهي ثقافت=== *[[انسٽيٽو سروانتيس]] – [[ميگوئل ڊي سروانتيس]] جي نالي سان منسوب هي ادارو، جيڪو اسپين جي اهم ترين اديبن مان هڪ هو، اسپيني ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ۽ واڌاري لاءِ دنيا جو سڀ کان وڏو ادارو آهي. دنيا جي 54 سروانتيس مرڪزن ۾ اسپيني ٻولي ۽ تاريخ جا ڪورس پيش ڪيا ويندا آهن. فرانڪفرٽ واري شاخ سيپٽمبر 2008ع ۾ [[فيليپي ڇهون اسپين|فيليپي، پرنس آف آسٽورياس]] ۽ سندس گهرواري [[ليتيثيا اسپين|ليتيثيا، شهزادي آف آسٽورياس]] طرفان سرڪاري طور افتتاح ڪئي وئي. هي ''آميريڪا هائوس'' ۾ واقع آهي. *[[انسٽيٽيو فرانسيز]] – فرانس جي هڪ سرڪاري صنعتي ۽ تجارتي اداري (EPIC) جي حيثيت سان 1907ع ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت طرفان قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فرانسيسي، فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ۽ مقامي ثقافتن کي دنيا ۾ فروغ ڏيڻ آهي. هي ادارو دنيا جي 150 کان وڌيڪ شاخن ۽ لڳ ڀڳ 1,000 [[اليانس فرانسيز]] مرڪزن تي مشتمل فرانسيسي ثقافتي نيٽ ورڪ سان ويجهي تعاون ڪري ٿو. *[[استيتوتو اٽاليانو دي ڪلچورا]] – اطالوي حڪومت جو قائم ڪيل عالمي غير منافع بخش ادارو، جيڪو اطالوي ثقافت کي فروغ ڏئي ٿو ۽ اطالوي ٻولي جي تعليم ۾ سرگرم آهي. دنيا جي وڏن شهرن ۾ ان جا 83 اطالوي ثقافتي ادارا موجود آهن. *[[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] – چين جي عوامي جمهوريه جي تعليم واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ غير منافع بخش سرڪاري تعليمي ادارو، جنهن جو مقصد چيني ٻولي ۽ ثقافت کي فروغ ڏيڻ، عالمي سطح تي چيني ٻولي جي مقامي تدريس جي حمايت ڪرڻ ۽ ثقافتي مٽاسٽا کي هٿي ڏيڻ آهي. دنيا ۾ 480 کان وڌيڪ ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ قائم آهن. *[[سينٽرل اينڊ ايسٽرن يورپين آن لائن لائبريري]] – (CEEOL) هڪ آن لائن آرڪائيو آهي، جيڪو وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ سان لاڳاپيل انسانيت ۽ سماجي سائنسن جي علمي رسالن جا مڪمل متن وارا مقالا مهيا ڪري ٿو. ان جا موضوع بشريات، ثقافت ۽ سماج، معيشت، صنفي اڀياس، تاريخ، يهودي اڀياس، لطيف فنون، ادب، لسانيات، سياسيات، سماجي سائنسون، فلسفو ۽ مذهب شامل آهن. CEEOL کي Questa.Soft GmbH هلائي ٿي. ===ميلا=== [[File:Frankfurt am Main, Museumsuferfest 2026 (Holbeinsteg).jpg|thumb|2026ع ۾ ميوزيمس اوفر فيسٽ]] *ميوزيمس اوفر فيسٽ – ''ميوزيم دريائي ڪناري جو ميلو'' جرمني جي سڀ کان وڏن ثقافتي ميلن مان هڪ آهي، جيڪو هر سال آگسٽ جي آخر ۾ ٽن ڏينهن تائين شهر جي مرڪز ۾ [[مائن ندي]] جي ڪناري تي منعقد ٿيندو آهي ۽ ٽن ملين کان وڌيڪ سياحن کي متوجه ڪندو آهي. اتي موجود 20 ميوزيم رات دير تائين کليل رهندا آهن. ميلي ۾ سڌي موسيقي، رقص جون پيشڪشون، هٿ جي هنر، زيورن، ڪپڙن ۽ دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن جا اسٽال لڳايا ويندا آهن. *ڊيپي ميس – فرانڪفرٽ جو سڀ کان پراڻو عوامي ميلو، جنهن کي ''پٿر جي ٿانون جو ميلو'' به چيو ويندو آهي، هر سال ٻه ڀيرا ايسٽر ۽ سيپٽمبر جي آخر ڌاري شهر جي اوڀرئين حصي ۾ منعقد ٿيندو آهي. "ڊيپي" [[هيسي ٻوليون|هيسي لهجي]] جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ "ٿانو" يا "مٽڪو" آهي، جيڪو جرمني جي ٻين ڪيترن علائقن ۾ سمجهيو نه ويندو. هن ميلي جو پهريون ذڪر چوڏهين صديءَ ۾ هڪ سالياني بازار طور ملي ٿو، پر هاڻي اهو گهڻو ڪري هڪ تفريحي ميلو بڻجي ويو آهي. هن جو نالو ان جي اصل مقصد مان نڪتل آهي، جڏهن هتي روايتي نموني تيار ڪيل مٽڪا، ٿانوَ ۽ ٻيون پٿر جون شيون وڪري لاءِ پيش ڪيون وينديون هيون. [[File:Luminale 2012 - OVO.jpg|thumb|2012ع جي لومي نالي ۾ "او وي او"]] *لومي نالي – ''روشنيءَ جو ميلو''، جيڪو 2000ع کان هر ٻن سالن بعد [[لائيٽ + بلڊنگ]] واپاري نمائش سان گڏ منعقد ٿيندو آهي. هن موقعي تي ڪيترين ئي عمارتن کي خاص نموني روشن ڪيو ويندو آهي. 2008ع ۾ 220 کان وڌيڪ روشنيءَ جون تنصيبات پيش ڪيون ويون، جن کي لڳ ڀڳ 100,000 ماڻهن ڏٺو. *ويلڊخيس ٽاگ – ''ٻيلي جو ڏينهن'' هڪ علائقائي موڪل طور مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1990ع واري ڏهاڪي تائين هن ڏينهن فرانڪفرٽ جون دڪانون بند رهنديون هيون. هي ميلو [[پينٽيڪاسٽ]] کان پوءِ چئن ڏينهن تائين جاري رهندو آهي، جڏهن⁠تہ سرڪاري ويلڊخيس ٽاگ اڱاري ڏينهن ٿيندو آهي. اهو شهر جي مرڪز جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فرانڪفرٽ سٽي فاريسٽ]] اندر [[نيڊرراڊ]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. "ويلڊخيس" جرمن لفظ "ويلڊخين" جو علائقائي لهجو آهي، جنهن جي معنيٰ "ننڍڙو ٻيلو" آهي. *ناخت ڊير ميوزين – ''ميوزيمن جي رات'' هر سال اپريل يا مئي ۾ منعقد ٿيندي آهي. فرانڪفرٽ ۽ پاڙيسري شهر [[اوفنباخ آم مائن]] جا 50 ميوزيم رات جو 2 وڳي تائين کليل رهندا آهن، جتي خاص موسيقي، رقص جون پيشڪشون، ڪتاب پڙهڻ جا پروگرام ۽ رهنمائي سان دورا ڪرايا ويندا آهن. ميوزيمن جي وچ ۾ مفت شٽل سروس پڻ هلندي آهي. 2010ع ۾ تقريباً 40,000 ماڻهن هن تقريب ۾ شرڪت ڪئي. *ناخت ڊير ڪلبس – ''ڪلبن جي رات''، ''ميوزيمن جي رات'' جهڙي تقريب آهي. هڪ ئي رات ۾ صرف 12 يورو جي ٽڪيٽ سان لڳ ڀڳ 20 ڪلبن ۾ داخلا ملي ٿي. نون مهمانن کي متوجه ڪرڻ لاءِ عام طور ڪلبن جون داخلا پاليسيون نرم ڪيون وينديون آهن. ڪلبن جي وچ ۾ مفت شٽل سروس پڻ هلندي آهي. 2008ع ۾ 15,000 ماڻهن هن تقريب ۾ شرڪت ڪئي. *وولڪن ڪراتسر فيسٽيوال – ''آسمان ڇهندڙ عمارتن جو ميلو'' جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جو منفرد ميلو آهي. اهو بيقاعده وقفي سان منعقد ٿيندو آهي؛ آخري ڀيرو مئي 2013ع ۾ ٿيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 1.2 ملين ماڻهن شرڪت ڪئي. ٻن ڏينهن تائين گهڻيون آسمان ڇهندڙ عمارتون عوام لاءِ کليل هونديون آهن. اسڪائي ڊائيونگ، بيس جمپنگ، آتشبازي ۽ ليزر شو هن ميلي جون خاص ڪششون آهن. ===رات جي زندگي=== فرانڪفرٽ ۾ ريسٽورنٽن، بارن، پبن ۽ ڪلبن جو وڏو تنوع موجود آهي. ڪلب گهڻو ڪري شهر جي مرڪز ۽ [[اوست اينڊ]] ضلعي ۾، خاص طور [[هاناوئر لانڊ شٽراسي]] جي ڀرسان واقع آهن. جڏهن⁠تہ ريسٽورنٽ، بار ۽ پب [[زاڪسنهاوزن]]، [[نورڊ اينڊ]]، [[بورنهايم]] ۽ [[بوڪينهايم]] ۾ وڌيڪ مرڪوز آهن. [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] جي دنيا ۾ فرانڪفرٽ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ اڳواڻ شهر هو. مشهور ڊي جيز ۾ [[سوين ويٿ]]، [[مارڪ ٽرائونر]]، [[اسڪاٽ پراجيڪٽ]] ۽ [[ڪائي ٽريسڊ]] شامل هئا. ابتدائي [[ٽرانس موسيقي]] جي اهم مرڪزن مان هڪ اومين نائيٽ ڪلب هو، جيڪو 1988ع کان 1998ع تائين سرگرم رهيو. 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جو ٻيو مشهور ڊسڪو ڪلب ۽ ٽيڪنو/ٽرانس موسيقي جو اهم مرڪز [[ڊورين گري (ڪلب)]] هو، جيڪو 1978ع کان 2000ع تائين فرانڪفرٽ هوائي اڏي جي ٽرمينل 1 اندر واقع هو. ان کان سواءِ يو 60311 (1998–2012ع) ۽ [[ڪوڪون ڪلب]]، جيڪو [[فيخنهايم]] ۾ واقع هو (2004–2012ع)، پڻ مشهور جايون هيون. ماضيءَ جي اهم سڌي موسيقي وارن هنڌن ۾ سنڪ ڪاسٽن آرٽس ڪلب (1971–2011ع), ڪنگ ڪاميها ميها ڪلب (1999–2013ع) شامل آهن. اڄ به سڀ کان مشهور راڪ ۽ پاپ موسيقي جي ڪنسرٽن لاءِ استعمال ٿيندڙ هنڌن مان هڪ [[باٽشڪاپ]] آهي، جيڪو [[سيڪباخ]] ۾ واقع آهي. هي مرڪز 1976ع ۾ خودمختيار ۽ کاٻي ڌر جي متبادل ثقافتي تحريڪ جي مرڪز طور قائم ڪيو ويو. ===گهريلو ثقافت=== [[File:Frankfurter-kueche-vienna.JPG|thumb|upright|آسٽريا جي هڪ عجائب گهر ۾ 1926ع واري نموني جي [[فرانڪفرٽ رڌڻي]]]] * [[فرانڪفرٽ رڌڻي]] – هن رڌڻي جي اصل جوڙجڪ 1926ع ۾ [[مارگاريٽي شوٽي-ليهوٽسڪي]] تيار ڪئي. اڄ ان کي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ڊيزائنن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جي [[وڏي پيماني تي پيداوار]] ڪئي وئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[وائيمار جمهوريه]] جي جرمني ۾ فرانڪفرٽ رڌڻي جا 10,000 ماڊيول فرانڪفرٽ ۾ تيار ڪيا ويا.<ref>{{cite book |editor1=Samantha L. Martin-McAuliffe |title=Food and Architecture: At The Table |date=2016 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781472520210 |page=108}}</ref> * [[فرانڪفرٽ الماري]] – باروڪ طرز جون فرانڪفرٽ جون الماريون گهريلو ڪپڙا رکڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن مان هڪ [[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي|گوئٽي]] جي پيءُ وٽ به هئي، جيڪا هو پاڻ سان روم وٺي ويو. سڀ کان وڌيڪ شاهانا نمونن ۾ لهر جهڙا حصا هوندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪي مضبوط چيري جي ڪاٺ مان ٺهيل هونديون هيون، جن تي آلوبخاري جي ڪاٺ جي جڙت ٿيل هوندي هئي. ===کاڌي جون خاصيتون=== {{See also|هيسي کاڌا}} [[File:Apfelwein Geripptes Bembel.jpg|thumb|"بيمبيل" (ٿانو) ۽ "گيريپٽس" (گلاس)]] [[File:Frankfurter wuerstchen.jpg|thumb|right|اصل ''فرانڪفرٽر وورسٽشن''، [[آلو سلاد]] سان پيش ڪيل]] *[[ايپل وائن]] – ''سيب جي شراب'' يا ''هارڊ سائيڊر''، جيڪا مقامي طور "ايبيل ووئي"، "ايپلر" يا "شٽوفشي" جي نالن سان مشهور آهي. ان ۾ 5.5٪ کان 7٪ تائين الڪوحل هوندو آهي ۽ ان جو ذائقو هلڪو کٽو هوندو آهي. روايتي طور اها هڪ خاص گلاس ۾ پيش ڪئي ويندي آهي، جنهن تي لوزينج نموني جا نقش هوندا آهن ۽ جنهن کي "گيريپٽس" چيو ويندو آهي. ڀريل گلاس کي "شوپن" سڏيو ويندو آهي. ايپل وائن هڪ پٿر جي ٿانوَ ۾ به پيش ڪئي ويندي آهي، جنهن کي مقامي طور "بيمبيل" چيو ويندو آهي. عام طور ماڻهو هڪ "بيمبيل" گهرائي گڏجي پيئندا آهن. ان کي "زاور گيشپريٽسٽر" (30٪ معدني پاڻي سان ملايل) يا "زوس گيشپريٽسٽر" (ليمون سوڊا، نارنگي سوڊا يا تازو نچوڙيل سيب جي رس سان ملايل) صورت ۾ به آرڊر ڪري سگهجي ٿو، جن مان ليمون سوڊا سڀ کان وڌيڪ عام آهي. ايپل وائن پيش ڪندڙ گهڻا پب [[زاڪسنهاوزن]] ۾ آهن، تنهنڪري اهو علائقو "ايبيل ووئي ضلعو" سڏجي ٿو. هن قومي مشروب جي ڪري فرانڪفرٽ کي ڪڏهن ڪڏهن "بگ ايبيل" پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو [[بگ ايپل]]، نيويارڪ شهر جي مشهور لقب، ڏانهن اشارو آهي. *[[سائي چٽڻي#جرمن گروني زوسي|گروني زوسي]] – ''سائي چٽڻي''، جيڪا اوٻاريل هڏن، تيل، سرڪي، لوڻ ۽ ستن تازين جڙي ٻوٽين مان تيار ڪئي ويندي آهي، جن ۾ بوريج، سوريل، گارڊن ڪريس، شيرول، چائيوز، اجمود ۽ سلاد برنيٽ شامل آهن. موسم موجب ڪڏهن ڪڏهن ڊِل، لوويج، ليمون بام ۽ پالڪ پڻ شامل ڪئي ويندي آهي. اصل فرانڪفرٽ طرز جي سائي چٽڻي صرف انهن جڙي ٻوٽين مان تيار ڪئي ويندي هئي، جيڪي شهر جي حدن اندر پوکيون وينديون هيون. *[[فرانڪفرٽر وورسٽشن]] – ''مختصر فرانڪفرٽر''، دونهي ڏنل سوئر جي گوشت مان تيار ڪيل ننڍڙي [[ساسيج]] آهي. اها [[هاٽ ڊاگ]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. "فرانڪفرٽر وورسٽشن" جو نالو 1860ع کان واپاري نشان طور رجسٽر ٿيل آهي. *[[فرانڪفرٽر رنڊس وورسٽ]] – خالص ڳائي جي گوشت مان تيار ڪيل ساسيج. *[[فرانڪفرٽر رپشن]] – ''رپشن مِٽ ڪراوٽ'' جي نالي سان به مشهور، هي روايتي کاڌو لوڻ لڳل سوئر جي گوشت جي ٽڪرن مان تيار ٿيندو آهي، جيڪي آهستي آهستي [[ساورڪراوٽ]] يا گوشت جي يخني ۾ پچايا ويندا آهن. اهو عام طور ساورڪراوٽ، ميسيل آلو ۽ پيلي سرنهن سان پيش ڪيو ويندو آهي. *[[هانڊڪيز|هانڊڪيز مِٽ ميوزڪ]] – جرمني جو علائقائي [[کٽي کير جو پنير]]، جيڪو [[رائين-مائن علائقو]] جي مشهور خوراڪي خاصيتن مان هڪ آهي. روايتي طور اهو هٿ سان تيار ڪيو ويندو آهي. جڏهن ان جي مٿان ڪٽيل بصر وڌو وڃي ٿو ته ان کي "هانڊڪيز مِٽ ميوزڪ" (موسيقي سان) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بصر پيٽ ۾ گيس پيدا ڪرڻ جو سبب بڻجندو آهي. *[[فرانڪفرٽر ڪرانز]] – ڪيڪ جي هڪ مشهور قسم، جنهن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته ان جي شروعات فرانڪفرٽ مان ٿي. *[[بيٿمينشين]] – ''ننڍڙو بيٿمان''، جيڪو مارزيپان، بادام، پائوڊر کنڊ، گلاب جي پاڻي، اٽي ۽ هڏي مان تيار ٿيندڙ مٺو پيسٽري آهي. اهو عام طور ڪرسمس جي موقعي تي پچايو ويندو آهي. ==خريداري== [[File:Frankfurt Am Main-Zeil-Ansicht vom Maintower am fruehen Abend-20110328.jpg|thumb|upright|[[زائل]]، فرانڪفرٽ جي مرڪزي خريداري واري گهٽي]] *[[زائل]] – فرانڪفرٽ جي مرڪزي خريداري واري گهٽي، جيڪا لڳ ڀڳ هڪ ميل ڊگهي آهي ۽ هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي کان خريداري جو مشهور مرڪز رهي آهي. زائل جو صرف اولهه وارو حصو پيادلن لاءِ مخصوص آهي. [[مائي زائل]] جديد طرز جو هڪ مشهور شاپنگ مال آهي.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/article/insider-guide-frankfurt/index.html |author=Joe Yogerst |title=Visiting Frankfurt? Insiders share tips |publisher=CNN Travel|date=25 March 2017}}</ref> زائل تي ٽي ٻيا وڏا شاپنگ مال پڻ موجود آهن: اپر زائل (جنهن 2016ع ۾ ڊاهي پٽ ڪيل [[زائل گيليري]] جي جاءِ ورتي)، [[گيليريا ڪائوفهوف]] ۽ [[ڪارشٽاڊٽ]]، ان کان سواءِ [[پيڪ اينڊ ڪلوپنبرگ]] ۽ [[سي اينڊ اي]] جهڙا وڏا فيشن ڪپڙن جا اسٽور پڻ آهن. ڪرسمس کان اڳ واري مهيني دوران پيادلن لاءِ مخصوص علائقو [[فرانڪفرٽ ڪرسمس مارڪيٽ]] جي ميزباني ڪندو آهي، جيڪا جرمني جي سڀ کان وڏين ۽ قديم ڪرسمس مارڪيٽن مان هڪ آهي. زائل جي اولهه ۾ [[هاپٽ واخي]] ۽ اوڀر ۾ [[ڪونسٽابلر واخي]] جا وڏا عوامي چوڪ آهن. دڪانن جي ڪرائي جي لحاظ کان هي جرمني جي ٻي سڀ کان مهانگي گهٽي آهي، جڏهن⁠تہ پهرين نمبر تي ميونخ جي [[ڪائوفنگر شٽراسي]] آهي. هتي موجود لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو دڪان پرچون زنجيرن سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ [[ايڇ اينڊ ايم]]، [[سيٽرن (دڪان)|سيٽرن]]، [[ايسپريٽ]]، [[زارا]] ۽ [[نيو يارڪر]]. *[[گوئٽي شٽراسي]] – عيش عشرت ۽ اعليٰ درجي جي برانڊن جهڙوڪ [[لوئي ويٽون]]، [[پراڊا]]، [[گوچي]]، [[ٽفني اينڊ ڪمپني]]، [[جورجيو آرماني]]، [[ورساسي]]، [[ڪارٽيئر]]، [[بربري]]، [[ورٽو]] ۽ [[بلغاري]] جي دڪانن لاءِ مشهور خريداري وارو علائقو. *[[فريس گاس]] – (سرڪاري نالا ''ڪالباخر گاسه'' ۽ ''گروسي بوڪينهايمر شٽراسي'')، بورسين شٽراسي ۽ اوپرن پلاٽس جي وچ ۾ هڪ مرڪزي پيادل گهٽي آهي. هن جو نالو "کاڌي واري گهٽي" جي معنيٰ ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي کاڌي پيتي جا ڪيترائي هنڌ موجود آهن. تازن سالن ۾ پاڙيسري [[گوئٽي شٽراسي]] ۾ جاءِ جي کوٽ سبب [[ايپل اسٽور]]، [[هيوگو باس]] ۽ [[پورشه ڊيزائن]] جهڙا مشهور برانڊ هتي منتقل ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي پراڻا ريسٽورنٽ، قصاب ۽ خاص خوراڪ وارا دڪان ختم ٿي ويا. *[[بيرگر شٽراسي]] – فرانڪفرٽ جي سڀ کان ڊگهي خريداري واري گهٽي. اها شهر جي مرڪز کان شروع ٿي [[نورڊ اينڊ]] ۽ [[بورنهايم]] مان گذرندي [[سيڪباخ]] تائين پهچي ٿي. زائل جي ڀيٽ ۾ هتي رش گهٽ هوندي آهي ۽ ننڍن دڪانن، ريسٽورنٽن ۽ ڪيفين جو وڌيڪ تنوع موجود آهي. *[[ليپزگر شٽراسي]] – بوڪينهايم ضلعي جي مرڪزي خريداري واري گهٽي، جيڪا [[بوڪينهايمر وارٽي]] کان شروع ٿي اولهه طرف وڃي ٿي. هتي روزمرهه جي ضرورتن لاءِ دڪانن جي وڏي تعداد موجود آهي. *[[براوباخ شٽراسي]] – [[پراڻو شهر (فرانڪفرٽ)|پراڻي شهر]] واري علائقي ۾، تاريخي ماڳن جي ويجهو واقع آهي ۽ هتي فنون لطيفه جون گيلريون، پراڻن ڪتابن جا دڪان ۽ قديم نوادرات جا ڪيترائي دڪان موجود آهن. *[[مونخينر شٽراسي]] – [[باهنهوفس فئرٽل]] ضلعي ۾، مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ [[ولي-برانڊٽ-پلاٽس]] جي وچ ۾ واقع، شهر جي سڀ کان گهڻ ثقافتي خريداري واري گهٽي آهي، جتي خاص طور ترڪي، وچ اوڀر ۽ ايشيا مان درآمد ٿيل شين جا ڪيترائي دڪان موجود آهن. *[[ڪلائن مارڪٽ هالي]] – (لفظي معنيٰ: ''ننڍو مارڪيٽ هال'')، [[ڪونسٽابلر واخي]] جي ويجهو واقع هڪ مارڪيٽ هال آهي، جتي تازيون ڀاڄيون، ميوا، خوراڪ ۽ گل وڪرو ٿيندا آهن. علائقائي خاص شين جهڙوڪ [[سائي چٽڻي]] سان گڏ درآمد ٿيل شيون پڻ دستياب هونديون آهن. ڪلائن مارڪٽ هالي فرانڪفرٽ جي سڀ کان وڏي عوامي مارڪيٽ آهي. <gallery mode="packed"> Fressgass Ffm April 2011 EVA 8761.jpg|[[فريس گاس]] تي فٽ پاٿ ڪيفي Baustelle-hochvier-ffm001.jpg|[[ايشنهايمر ٽور]] ۽ [[زائل]] MyZeil Frankfurt Nacht.jpg|[[مائي زائل]] شاپنگ مال Goethestrasse Rothofstrasse Ffm.jpg|[[گوئٽي شٽراسي]] ۾ عاليشان خريداري </gallery> ==زندگيءَ جو معيار== 2001ع ۾ [[ليورپول يونيورسٽي]] پاران جاري ڪيل درجابندي موجب، [[في فرد مجموعي گهريلو پيداوار]] (جي ڊي پي پر ڪيپيٽا) جي بنياد تي فرانڪفرٽ کي يورپ جو سڀ کان امير شهر قرار ڏنو ويو، جنهن کان پوءِ [[ڪارلسروهه]]، [[پيرس]] ۽ [[ميونخ]] جا نالا اچي ٿا.<ref>{{Cite web|last=Swift|first=Nick|title=European cities outperform their English counterparts|url=http://www.citymayors.com/business/eurocities_gdp.html|date=3 February 2004|website=City Mayors|archive-date=20 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620075821/http://www.citymayors.com/business/eurocities_gdp.html|url-status=live}}</ref> فرانڪفرٽ کي [[مرسر معيارِ زندگي سروي]] (2012ع) ۾ دنيا جي رهائش لاءِ بهترين شهرن مان ستون نمبر ڏنو ويو،<ref>{{cite web |url=http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/ |title=Global Cities Survey 2011 |publisher=Knightfrank.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102042444/http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/ |archive-date=2 November 2012}}</ref> جڏهن⁠تہ 2010ع واري ساڳئي سروي ۾ پڻ اهو ستون نمبر تي رهيو. [[ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ]] جي ''دنيا جا رهائش لاءِ سڀ کان موزون شهر'' سروي (2011ع) ۾ فرانڪفرٽ کي ارڙهين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.fr-online.de/frankfurt/frankfurt-ist-die-zweitattraktivste-stadt-deutschlands,1472798,9894738.html |title=FR-Online: Frankfurt ist zweitattraktivste Stadt Deutschlands |language=de |publisher=Fr-online.de |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128101509/http://www.fr-online.de/frankfurt/frankfurt-ist-die-zweitattraktivste-stadt-deutschlands,1472798,9894738.html |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}</ref> شهر جي ڪائونسل پاران ڪرايل سالياني شهري سروي (2010ع) موجب، 66 سيڪڙو رهواسي شهر بابت مطمئن يا تمام گهڻو مطمئن هئا، جڏهن⁠تہ صرف 6 سيڪڙو ماڻهن بي اطميناني ظاهر ڪئي. 1993ع جي سروي جي مقابلي ۾ مطمئن رهواسين جو انگ لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو وڌيو، جڏهن⁠تہ غير مطمئن رهواسين جو تناسب 8 سيڪڙو گهٽجي ويو. 84 سيڪڙو رهواسين چيو ته هو فرانڪفرٽ ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ 13 سيڪڙو ڪنهن ٻئي هنڌ رهڻ کي ترجيح ڏيندا. عوامي سلامتي بابت 37 سيڪڙو ماڻهو مطمئن هئا (1993ع ۾ صرف 9 سيڪڙو)، جڏهن⁠تہ 22 سيڪڙو غير مطمئن هئا (1993ع ۾ 64 سيڪڙو).<ref>{{cite web |url=http://www.frankfurt.de/ |title=Frankfurt.de: Statistik aktuell Nr. 8/2011 |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114102629/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/738/08_Bindung_und_Zufriedenheit_BB2010.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref> فرانڪفرٽ ۾ جرمني جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ في 100,000 رهواسين تي ڏوهن جو انگ مسلسل سڀ کان وڌيڪ رهيو آهي (2008ع ۾ هر سال 15,976 ڏوهن جي شرح)، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن جرمني جو ''ڏوهن جو گاديءَ وارو شهر'' به سڏيو ويندو آهي.<ref>Source: [http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/541740/publicationFile/26704/PKS2008.pdf;jsessionid=6379570F9390EB90E94D338941489E83 Polizeiliche Kriminalstatistik 2008] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110519021155/http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/541740/publicationFile/26704/PKS2008.pdf;jsessionid=6379570F9390EB90E94D338941489E83 |date=19 May 2011}}</ref> بهرحال، هن انگ اکر تي اڪثر تنقيد ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪيترن اهم عنصرن کي نظرانداز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{citation needed|date=December 2012}}</ref> مثال طور، شرح رڳو انتظامي حدن اندر رهندڙ تقريباً 680,000 ماڻهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ فرانڪفرٽ جي شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 2.5 ملين آهي ۽ ڪم وارن ڏينهن ۾ لڳ ڀڳ وڌيڪ هڪ ملين ماڻهو شهر ۾ ايندا آهن.<ref>{{citation needed|date=December 2012}}</ref> ان کان علاوه، هر سال تقريباً 53 ملين هوائي مسافر پڻ شهر مان گذرندا آهن، جيڪي هن ڳڻپ ۾ شامل نه هوندا آهن. جيڪڏهن صرف ذاتي سلامتي سان لاڳاپيل ڏوهن، جهڙوڪ قتل، ارادي قتل، زنا بالجبر يا جسماني تشدد، کي ڏٺو وڃي ته انهن جي شرح صرف 3.4 سيڪڙو آهي، جنهن جي بنياد تي فرانڪفرٽ سرڪاري 680,000 آباديءَ واري حساب سان ٻارهين ۽ هڪ ملين ماڻهن جي حساب سان ايڪيهين نمبر تي اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/-/media/frankfurtde/service-und-rathaus/daten-informationen-wissen/pdf/pdf-fsa/04kriminalittsstatistikpdf.pdf |title=Frankfurt.de: Kriminalitätsstatistik 2009 |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114102613/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/Kriminalstatistik_Langfassung.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref> 2018ع ۾ [[هيسي]] رياست، جنهن ۾ فرانڪفرٽ واقع آهي، جرمني جي ٽئين محفوظ ترين رياست قرار ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.polizei.hessen.de/ueber-uns/statistik/kriminalstatistik/ |title=Polizeiliche Kriminalstatistik 2020 |access-date=6 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506172940/https://www.polizei.hessen.de/ueber-uns/statistik/kriminalstatistik/ |archive-date=6 May 2019 |url-status=live}}</ref> ==آمدورفت== ===هوائي اڏا=== ====فرانڪفرٽ هوائي اڏو==== {{Main|فرانڪفرٽ هوائي اڏو}} [[File:AirportFrankfurt fromair 2010-09-19.jpg|thumb|left|[[فرانڪفرٽ هوائي اڏو]]، 2010ع ۾ چوٿين رن وي جي اڏاوت هيٺ، ۽ [[فرانڪفرٽر ڪروئز]] هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾]] شهر جي مرڪز کان {{cvt|12|km|mi|0}} ڏکڻ-اولهه ۾ واقع [[فرانڪفرٽ هوائي اڏو]] (''فلوگهافن فرانڪفرٽ آم مائن'') وسيلي شهر تائين دنيا جي مختلف حصن مان پهچي سگهجي ٿو. هوائي اڏي تي چار [[رن وي]] آهن ۽ هتان 265 منزلن لاءِ سڌيون اڏامون هلن ٿيون. آمدورفت واري ڪمپني [[فراپورٽ]] جي انتظام هيٺ هلندڙ هي هوائي اڏو [[مسافرن جي آمدورفت موجب دنيا جا مصروف ترين هوائي اڏا|مسافرن جي آمدورفت جي لحاظ کان دنيا جي مصروف ترين هوائي اڏن]] ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ [[سامان جي آمدورفت موجب دنيا جا مصروف ترين هوائي اڏا|سامان جي آمدورفت جي لحاظ کان يورپ جو مصروف ترين هوائي اڏو]] آهي. هي [[ڪونڊور فلوگڊينسٽ|ڪونڊور]] جو مرڪز ۽ جرمني جي [[قومي هوائي ڪمپني]] [[لوفت هانزا]] جو مکيه مرڪز پڻ آهي. سامان جي آمدورفت جي لحاظ کان هي يورپ جو مصروف ترين، جڏهن⁠تہ مسافرن جي آمدورفت جي لحاظ کان [[لنڊن هيٿرو هوائي اڏو]]، [[شارل ڊي گول هوائي اڏو|پيرس شارل ڊي گول هوائي اڏو]] ۽ [[ايمسٽرڊيم هوائي اڏو شيفول]] کان پوءِ يورپ جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي. 2018ع ۾ فرانڪفرٽ هوائي اڏي تان 69,510,269 مسافرن سفر ڪيو. هڪ ٽيون ٽرمينل تعمير هيٺ آهي، جنهن کي 2026ع ۾ کولڻ جي رٿا هئي. ٽئين ٽرمينل جي مڪمل ٿيڻ سان هوائي اڏي جي گنجائش وڌي هر سال 90 ملين کان وڌيڪ مسافرن تائين پهچي ويندي.<ref>{{Cite web |url=https://frankfurter.blog/frankfurt-airport/ |title=Frankfurt Airport |date=1 January 2020 |website=FRANKFURTER |language=en-US |access-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101105400/https://frankfurter.blog/frankfurt-airport/ |archive-date=1 January 2020 |url-status=dead}}</ref> هوائي اڏي تائين ڪار يا بس وسيلي پهچي سگهجي ٿو ۽ اتي ٻه ريلوي اسٽيشنون آهن، جن مان هڪ علائقائي ۽ ٻي ڊگهي فاصلي واري آمدورفت لاءِ آهي. [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي علائقائي اسٽيشن|علائقائي اسٽيشن]] تان روانو ٿيندڙ [[ايس-بان]] جون ايس 8 ۽ ايس 9 لائينون، جيڪي ''اوفنباخ اوست'' يا ''هاناو هاپٽ بانهوف'' ڏانهن وڃن ٿيون، هوائي اڏي کان [[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]] ۽ پوءِ شهر جي مرڪز واري [[فرانڪفرٽ هاپٽ واخي اسٽيشن|هاپٽ واخي اسٽيشن]] تائين 10 کان 15 منٽن ۾ پهچن ٿيون. [[انٽر سٽي|آءِ سي]] ۽ [[انٽر سٽي ايڪسپريس|آءِ سي اي]] ريل گاڏيون [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن|ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]] تان روانيون ٿين ٿيون ۽ فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن تائين تقريباً 10 منٽ وٺن ٿيون. ====فرانڪفرٽ هان هوائي اڏو==== نالي جي باوجود، [[فرانڪفرٽ–هان هوائي اڏو]] (''فلوگهافن فرانڪفرٽ-هان'') شهر کان لڳ ڀڳ {{cvt|120|km|mi|0}} پري [[لائوٽسنهاوزن]]، [[رائن لينڊ-پالاتينات]] ۾ واقع آهي. هان هوائي اڏو [[گهٽ خرچ واري هوائي ڪمپني]] [[ريان ايئر]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن هوائي اڏي تائين رڳو ڪار يا بس وسيلي پهچي سگهجي ٿو. [[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]] تان هر ڪلاڪ بس سروس هلندي آهي، جيڪا ٻن ڪلاڪن کان ٿورو وڌيڪ وقت وٺندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Frankfurt-Hahn Airport to Frankfurt Central Station – 5 ways to travel |url=https://www.rome2rio.com/s/Frankfurt-Hahn-Airport/Frankfurt-Central-Station |access-date=15 June 2020 |website=Rome2rio |language=en |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615151654/https://www.rome2rio.com/s/Frankfurt-Hahn-Airport/Frankfurt-Central-Station |url-status=live |last1=Ltd |first1=Rome2Rio Pty }}</ref> 2010ع ۾ هان هوائي اڏي تان 3.5 ملين مسافرن سفر ڪيو. ====فرانڪفرٽ ايگلس باخ هوائي اڏو==== [[فرانڪفرٽ ايگلس باخ هوائي اڏو]] (''فلوگ پلاٽس فرانڪفرٽ-ايگلس باخ'') هڪ مصروف [[عام هوابازي]] وارو هوائي اڏو آهي، جيڪو فرانڪفرٽ هوائي اڏي جي ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ايگلس باخ]] جي ويجهو واقع آهي. ===رستا=== [[File:Frankfurter_Kreuz_-_BAB_3_und_5.jpg|thumb|[[فرانڪفرٽر ڪروئز]]]] فرانڪفرٽ جرمني جي موٽر وي (''[[آٽو بان]]'') نظام جو هڪ اهم آمدورفت مرڪز آهي. [[فرانڪفرٽر ڪروئز]] هوائي اڏي جي ويجهو واقع آٽو بان چوراهو آهي، جتي [[بنڊس آٽو بان 3]] (اي 3)، جيڪا [[ڪولون]] کان [[ورزبرگ]] تائين وڃي ٿي، ۽ [[بنڊس آٽو بان 5]] (اي 5)، جيڪا [[باسل]] کان [[هانوور]] تائين وڃي ٿي، پاڻ ۾ ملن ٿيون. هر روز لڳ ڀڳ 320,000 گاڏين جي گذرڻ سبب هي يورپ جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ موٽر وي چوراهو آهي. [[بنڊس آٽو بان 66]] (اي 66) فرانڪفرٽ کي اولهه ۾ [[ويسباڊن]] ۽ اوڀر ۾ [[فولدا]] سان ڳنڍي ٿي. [[بنڊس آٽو بان 661]] (اي 661) بنيادي طور روزانو سفر ڪندڙن لاءِ موٽر وي آهي، جيڪا ڏکڻ ۾ ايگلس باخ کان شروع ٿي شهر جي اوڀرئين حصي مان گذري اتر ۾ [[اوبر اورسل]] تي ختم ٿئي ٿي. [[بنڊس آٽو بان 648]] (اي 648) شهر جي اولهه ۾ هڪ تمام مختصر موٽر وي آهي، جيڪا خاص طور اي 66 ۽ [[فرانڪفرٽ واپاري ميلو]] وچ ۾ تيز رابطو فراهم ڪري ٿي. اولهه ۾ اي 5، ڏکڻ ۾ اي 3 ۽ اتر-اوڀر ۾ اي 661 گڏجي اندروني شهري ضلعن جي چوڌاري [[گول رستو]] ٺاهين ٿيون ۽ [[گهٽ اخراج وارو علائقو]] (''اوم ويلٽ زوني''؛ 2008ع ۾ قائم ٿيل) مقرر ڪن ٿيون، جنهن جو مطلب آهي ته هن علائقي ۾ داخل ٿيڻ لاءِ گاڏين کي اخراج بابت مقرر معيار پورا ڪرڻا پون ٿا. فرانڪفرٽ جي مرڪزي علائقي جون گهڻيون گهٽيون [[رش واري وقت]] گاڏين سان ڀرجي وينديون آهن. ڪجهه علائقا، خاص طور خريداري وارين گهٽين [[زائل]]، [[گوئٽي شٽراسي]] ۽ [[فريس گاس]] جي چوڌاري، رڳو پيادلن لاءِ مخصوص آهن. ===ريلوي اسٽيشنون=== ====فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن==== [[File:Hauptbahnhof Frankfurt.jpg|thumb|left|[[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]]]] [[File:Frankfurt Hauptbahnhof tief S-Bahn S6.jpg|thumb|left|[[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن (زير زمين)|مرڪزي اسٽيشن جي زير زمين حصي]] ۾ [[ايس-بان]]]] فرانڪفرٽ هاپٽ بانهوف، جنهن کي عام طور ''فرانڪفرٽ (مائن) هاپٽ بانهوف'' يا ''ايف-هاپٽ بانهوف'' طور مختصر ڪيو ويندو آهي، ريلوي آمدورفت جي لحاظ کان جرمني جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن آهي. روزاني مسافرن جي انگ موجب اها [[هيمبرگ مرڪزي اسٽيشن]]، جتان روزانو 550,000 مسافر گذرن ٿا، کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي ۽ هتان روزانو 493,000 مسافر گذرن ٿا. اها [[گالوس]]، [[گوٽ لوئٽ فئرٽل]] ۽ [[باهنهوفس فئرٽل]] ضلعن جي وچ ۾، واپاري ميلي ۽ مالي ضلعي کان ٿوري فاصلي تي واقع آهي. هي ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين، جهڙوڪ [[انٽر سٽي]] ۽ [[انٽر سٽي ايڪسپريس|آءِ سي اي]]، علائقائي ريل گاڏين ۽ فرانڪفرٽ جي عوامي آمدورفت نظام جو هڪ اهم مرڪز آهي. گهڻيون تيز رفتار آءِ سي اي لائينون هتي ترسن ٿيون، جنهن سبب هي جرمني جي سڀ کان اهم آءِ سي اي اسٽيشن آهي. [[انگريزي چينل سرنگهه]] وسيلي لنڊن تائين آءِ سي اي ريل گاڏيون هلائڻ جي رٿا 2013ع لاءِ تيار ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.brisbanetimes.com.au/travel/travel-news/highspeed-trains-to-link-england-and-germany-20111013-1lmq8.html |title=High-speed trains to link England and Germany |publisher=Brisbanetimes.com.au |date=16 October 2011 |access-date=16 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621035917/http://www.brisbanetimes.com.au/travel/travel-news/highspeed-trains-to-link-england-and-germany-20111013-1lmq8.html |archive-date=21 June 2012 |url-status=live}}</ref> [[رائن-مائن ايس-بان]] جون سڀئي لائينون، [[فرانڪفرٽ يو-بان]] جون ٻه لائينون، يو 4 ۽ يو 5، ۽ ٽرامن ۽ بسن جون ڪيتريون ئي لائينون هتي ترسن ٿيون. علائقائي ۽ مقامي ريل گاڏيون عوامي آمدورفت واري نظام [[رائن-مائن آمدورفت اتحاد]] ۾ شامل آهن، جيڪو [[برلن-برانڊنبرگ آمدورفت اتحاد]] کان پوءِ دنيا جو ٻيو سڀ کان وڏو گڏيل عوامي آمدورفت نظام آهي. ====فرانڪفرٽ هوائي اڏي جون اسٽيشنون==== [[File:DSCI0058 Flughafen Frankfurt Squaire.jpg|thumb|[[دي اسڪوائر]] جي هيٺان [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]] تان اولهه طرف رواني ٿيندڙ [[آءِ سي اي 3]]]] فرانڪفرٽ هوائي اڏي تائين ٻن ريلوي اسٽيشنن وسيلي رسائي حاصل ڪري سگهجي ٿي. [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]] (''فرانڪفرٽ فلوگهافن فيرن بانهوف'') صرف ڊگهي فاصلي واري آمدورفت لاءِ آهي ۽ هوائي اڏي کي مکيه ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. گهڻيون [[انٽر سٽي ايڪسپريس|آءِ سي اي]] خدمتون [[ڪولون-فرانڪفرٽ تيز رفتار ريلوي لائين]] استعمال ڪن ٿيون. ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن هوائي اڏي جي اصل احاطي کان ٻاهر واقع آهي، پر پيادل پل وسيلي ٽرمينل 1 جي ڪانڪورس بي سان ڳنڍيل آهي. [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي علائقائي اسٽيشن]] (''فرانڪفرٽ فلوگهافن ريجيونال بانهوف'') مقامي [[رائن-مائن ايس-بان]] ريل گاڏين، ايس 8 ۽ ايس 9 لائينن، ۽ علائقائي ريل گاڏين لاءِ آهي. علائقائي اسٽيشن ٽرمينل 1 جي ڪانڪورس بي اندر واقع آهي. ====فرانڪفرٽ ڏکڻ اسٽيشن==== فرانڪفرٽ جي ٽئين ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن [[فرانڪفرٽ ڏکڻ اسٽيشن]] (''فرانڪفرٽ زوڊ بانهوف''، جنهن کي عام طور ''فرانڪفرٽ (مائن) زوڊ'' يا ''ايف-زوڊ'' طور مختصر ڪيو ويندو آهي) آهي، جيڪا [[زاڪسنهاوزن]] ۾ واقع آهي. هي مقامي ريل گاڏين ۽ ٽرامن، لائينن 15، 16 ۽ 18، لاءِ هڪ اهم منزل آهي. هي چار يو-بان لائينن، يو 1، يو 2، يو 3 ۽ يو 8، ۽ ٽن ايس-بان لائينن، ايس 3، ايس 4 ۽ ايس 5، جي آخري اسٽيشن پڻ آهي. ايس 6 لائين به هن اسٽيشن تان گذري ٿي. ====ميسي اسٽيشنون==== [[فرانڪفرٽ واپاري ميلو]] وٽ ٻه ريلوي اسٽيشنون آهن. [[فرانڪفرٽ ميسي اسٽيشن|ميسي اسٽيشن]] مقامي [[رائن-مائن ايس-بان]] ريل گاڏين، ايس 3 کان ايس 6 لائينن، لاءِ آهي ۽ واپاري ميلي جي احاطي جي وچ ۾ واقع آهي. فيسٽ هالي/ميسي اسٽيشن تي يو-بان جي يو 4 لائين بيهي ٿي ۽ اها احاطي جي اتر-اوڀر ڪنڊ تي واقع آهي. ====ڪونسٽابلر واخي ۽ هاپٽ واخي اسٽيشنون==== شهر جي مرڪز جون ٻه ٻيون اهم ريلوي اسٽيشنون ڪونسٽابلر واخي ۽ هاپٽ واخي آهن، جيڪي زائل جي ٻنهي ڇيڙن تي واقع آهن. اهي اوڀر کان اولهه ويندڙ ايس-بان ريل گاڏين ۽ اتر کان ڏکڻ ويندڙ يو-بان ريل گاڏين وچ ۾ مٽاسٽا جون مکيه اسٽيشنون آهن. روزاني مسافرن جي انگ، 98,000، جي لحاظ کان ڪونسٽابلر واخي اسٽيشن مرڪزي اسٽيشن کان پوءِ شهر جي ٻي مصروف ترين ريلوي اسٽيشن آهي. ٽئين مصروف ترين ريلوي اسٽيشن هاپٽ واخي آهي، جتان روزانو 93,000 مسافر گذرن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://www.howtogermany.com/pages/frankfurt.html |title=How to Germany – Frankfurt am Main: The Gateway to Germany |access-date=6 October 2020 |archive-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926095555/https://www.howtogermany.com/pages/frankfurt.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://addr.ws/frankfurt-konstablerwache-station-train-station--frankfurt-de.html |title=Frankfurt Konstablerwache station |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128114229/https://addr.ws/frankfurt-konstablerwache-station-train-station--frankfurt-de.html |archive-date=28 January 2020}}</ref> ====فرانڪفرٽ اولهه اسٽيشن==== [[File:Westbahnhof Hochbahnsteig.jpg|thumb|[[فرانڪفرٽ اولهه اسٽيشن]] جي [[اوچي ريلوي|اوچي حصي]] ڏانهن ايندڙ [[ڊي بي اي جي ڪلاس 423]]]] بوڪينهايم ۾ واقع هن اسٽيشن تي اتر طرف ويندڙ ڊگهي فاصلي واريون آءِ سي اي ريل گاڏيون، ڪيتريون علائقائي ريل گاڏيون ۽ روزانو سفر ڪندڙن لاءِ چار ايس-بان لائينون، ايس 3، ايس 4، ايس 5 ۽ ايس 6، بيهن ٿيون. ان کان سواءِ، هي ٽن ميٽرو بس لائينن، ايم 32، ايم 36 ۽ ايم 73، جي اهم آخري اسٽيشن پڻ آهي. ===ڊگهي فاصلي وارين بسن جون اسٽيشنون=== [[File:Frankfurt, Busbahnhof.jpg|thumb|right|مرڪزي ريلوي اسٽيشن جي ويجهو ''زيڊ او بي فرانڪفرٽ'' تي ڊگهي فاصلي واري بس]] فرانڪفرٽ ۾ [[بين شهري بس سروس]] لاءِ ٽي اسٽيشنون آهن: هڪ مرڪزي اسٽيشن جي ڏکڻ پاسي، ٻي هوائي اڏي جي ٽرمينل 2 تي ۽ ٽين اسٽيفان شٽراسي تي واقع آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.travelinho.com/en/travel/frankfurt |title=Frankfurt: Stations |publisher=Travelinho.com |access-date=21 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201044654/http://www.travelinho.com/en/travel/frankfurt |archive-date=1 December 2017 |url-status=live}}</ref> ===عوامي آمدورفت=== {{Main|فرانڪفرٽ آم مائن ۾ عوامي آمدورفت}} [[File:Frankfurt am Main - Netzplan Schienennahverkehr.png|thumb|عوامي آمدورفت جو نيٽ ورڪ]] شهر ۾ ٻه [[تيز رفتار شهري آمدورفت]] نظام، يو-بان ۽ ايس-بان، ۽ زمين جي مٿاڇري تي هلندڙ ٽرام نظام موجود آهن. يو-بان ۽ ايس-بان بابت ڄاڻ [[رائن-مائن آمدورفت اتحاد]] جي ويب سائيٽ تي دستياب آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.rmv.de/coremedia/generator/RMV/Sprachen/SPRACH__ART__en.html |title=Rhein-Main Transport Association |publisher=RMV.DE |date=24 November 2010 |access-date=10 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727002756/http://www.rmv.de/coremedia/generator/RMV/Sprachen/SPRACH__ART__en.html |archive-date=27 July 2010}}</ref> ====ايس-بان==== {{main|رائن-مائن ايس-بان}} [[ايس-بان]] جون نو لائينون، ايس 1 کان ايس 9، فرانڪفرٽ کي گهاٽي آبادي واري [[فرانڪفرٽ رائن-مائن علائقو|رائن-مائن علائقي]] سان ڳنڍين ٿيون. گهڻن رستن تي ڏينهن دوران گهٽ ۾ گهٽ هر 15 منٽن ۾ سروس موجود هوندي آهي، يا ته هڪ لائين هر 15 منٽن ۾ هلندي آهي يا ٻه لائينون ساڳئي رستي تي 30-30 منٽن جي وقفي سان هلنديون آهن. ايس 7 کان سواءِ سڀئي لائينون [[فرانڪفرٽ شهري سرنگهه]] مان گذرن ٿيون ۽ [[فرانڪفرٽ اوست اينڊ شٽراسي اسٽيشن|اوست اينڊ شٽراسي]]، [[فرانڪفرٽ ڪونسٽابلر واخي اسٽيشن|ڪونسٽابلر واخي]]، [[فرانڪفرٽ هاپٽ واخي اسٽيشن|هاپٽ واخي]]، [[ٽائونوس آنلاگي اسٽيشن|ٽائونوس آنلاگي]] ۽ [[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]] تي بيهن ٿيون. شهر کان ٻاهر نڪرڻ کان پوءِ ايس-بان زمين جي مٿان هلي ٿي. اها واپاري ميلي تائين ايس 3، ايس 4، ايس 5 ۽ ايس 6، هوائي اڏي تائين ايس 8 ۽ ايس 9، اسٽيڊيم تائين ايس 7، ايس 8 ۽ ايس 9، ۽ ويجهن شهرن جهڙوڪ [[ويسباڊن]]، [[مائنز]]، [[ڊارمسٽاڊٽ]]، [[روسلزهايم]]، [[هاناو]]، [[اوفنباخ آم مائن]]، [[اوبر اورسل]]، [[باڊ هومبرگ]]، [[ڪرونبرگ]]، [[فريڊبرگ، هيسي|فريڊبرگ]] ۽ رستي ۾ ايندڙ ننڍن شهرن تائين رسائي فراهم ڪري ٿي. ايس 8 ۽ ايس 9 لائينون هفتي جا ستئي ڏينهن، ڏينهن رات هلن ٿيون. ====يو-بان==== [[File:DSC03475 B44 Ludwig-Landmann-Straße.jpg|thumb|[[روڊلهايم|فرانڪفرٽ-روڊلهايم]] ۾ [[لوڊوگ لانڊمان|لوڊوگ-لانڊمان شٽراسي]] جي وچ ۾ [[شهر ريلوي]] طور هلندڙ زير زمين لائين ''يو 7'']] {{main|فرانڪفرٽ يو-بان}} [[فرانڪفرٽ يو-بان|يو-بان]] جون نو لائينون، يو 1 کان يو 9، فرانڪفرٽ ۽ اتر ۾ واقع وڏن مضافاتي علائقن باڊ هومبرگ ۽ اوبر اورسل کي خدمتون فراهم ڪن ٿيون. يو-بان تي هلندڙ ريل گاڏيون حقيقت ۾ [[هلڪي ريل]] يا ''[[شهر ريلوي]]'' آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻيون لائينون زير زمين هلڻ بدران گهٽين جي وچ ۾ وڇايل پٽڙين تي هلن ٿيون. سروس جو گهٽ ۾ گهٽ وقفو 2.5 منٽ آهي، پر عام طور هر لائين 7.5 کان 10 منٽن جي وقفي سان هلندي آهي. شهر جي مرڪزي حصي ۾، جتي هڪ کان وڌيڪ لائينون ساڳيا پٽڙا استعمال ڪن ٿيون، ريل گاڏيون هر 3 کان 5 منٽن ۾ پهچن ٿيون. ====ٽرام==== {{main|فرانڪفرٽ آم مائن ۾ ٽرامون}} فرانڪفرٽ ۾ ٽرام جون ڏهه لائينون، 11، 12 ۽ 14 کان 21 تائين، موجود آهن، جن تي عام طور هر 10 منٽن ۾ ٽرام پهچي ٿي. گهڻن حصن تي ٻه لائينون گڏجي خدمت ڏين ٿيون، جنهن سبب رش واري وقت ۾ گڏيل وقفو 5 منٽ ٿي وڃي ٿو. ٽرامون رڳو زمين جي مٿان هلن ٿيون ۽ يو-بان يا ايس-بان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽاپن تي بيهن ٿيون. ====بس==== {{main|فرانڪفرٽ آم مائن ۾ عوامي آمدورفت#بس}} ڪيتريون ئي بس لائينون فرانڪفرٽ جي عوامي آمدورفت نظام کي مڪمل ڪن ٿيون. رات جو 1:30 کان 3:30 تائين رات واريون بسون يو-بان ۽ ٽرام خدمتن جي جاءِ وٺن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nachtbus-frankfurt.de |title=Nightbus Frankfurt Rheinmain |publisher=Nachtbus-frankfurt.de |access-date=10 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430194211/http://www.nachtbus-frankfurt.de/ |archive-date=30 April 2011 |url-status=dead}}</ref> رات واري بس سروس جو مرڪزي جنڪشن شهر جي مرڪز واري ڪونسٽابلر واخي چوڪ تي آهي، جتان سڀئي رات واريون بس لائينون شروع ۽ ختم ٿين ٿيون. ===ٽيڪسيون=== [[ٽيڪسي]] عام طور وڏين ايس-بان ۽ يو-بان اسٽيشنن، مرڪزي اسٽيشن، ڏکڻ اسٽيشن، هوائي اڏي، واپاري ميلي ۽ شهر جي مرڪزي مصروف خريداري وارين گهٽين کان ٻاهر ملي سگهن ٿيون. ٽيڪسي حاصل ڪرڻ جو عام طريقو ٽيڪسي ڪمپني کي فون ڪرڻ يا ٽيڪسي اسٽينڊ تي وڃڻ آهي. تنهن هوندي به، جيتوڻيڪ اهو عام رواج نه آهي، پر گهٽيءَ مان گذرندڙ ٽيڪسي کي هٿ جي اشاري سان به روڪي سگهجي ٿو. [[اوبر]] شهر ۾ 18 مهينا ڪم ڪرڻ کان پوءِ 9 نومبر 2015ع تي فرانڪفرٽ ۾ پنهنجون خدمتون بند ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite news |title=Uber Pulls Out of Three German Cities After Court Ban Shrinks Driver Pool |url=https://techcrunch.com/2015/11/02/uber-retrenches-in-germany/ |first=Natasha |last=Lomas |work=[[TechCrunch]] |date=2 November 2015 |access-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528205741/https://techcrunch.com/2015/11/02/uber-retrenches-in-germany/ |archive-date=28 May 2017 |url-status=live}}</ref> بهرحال، اوبر ايڪس ۽ مقامي ٽيڪسيون اوبر ايپ وسيلي دستياب آهن.<ref>{{Cite web |title=Frankfurt: a guide for getting around in the city |url=https://www.uber.com/global/en/cities/frankfurt/ |access-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528205741/https://www.uber.com/global/en/cities/frankfurt/ |archive-date=28 May 2017 |url-status=live}}</ref> ===سائيڪلون=== [[File:Frankfurt Velotaxi.jpg|thumb|زائل تي ويلو ٽيڪسي]] {{lang|de|[[ڊيوئچه بان]]|italic=no}} پنهنجي [[ڪال ا بائيڪ]] سروس وسيلي ڪرائي تي سائيڪلون فراهم ڪري ٿي. اهي سائيڪلون سڄي شهر ۾، چونڊيل ريلوي اسٽيشنن سميت، مختلف هنڌن تي بيهاريل آهن. انهن کي سندن نمايان چانديءَ جهڙي ۽ ڳاڙهي رنگ سبب آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪنهن مخصوص سائيڪل کي ڪرائي تي وٺڻ لاءِ سوار يا ته سروس نمبر تي فون ڪري تالو کولڻ جو ڪوڊ حاصل ڪري ٿو يا سمارٽ فون ايپ وسيلي سائيڪل محفوظ ڪري ٿو. سائيڪل واپس ڪرڻ لاءِ سوار ان کي مقرر واپسي واري علائقي ۾ تالو لڳائي بيهاري ٿو ۽ جيڪڏهن ايپ وسيلي بکنگ نه ڪئي هجي ته سروس نمبر تي فون ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.callabike-interaktiv.de/ |title=Call a Bike: Startseite |work=callabike-interaktiv.de |access-date=28 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924030211/http://www.callabike-interaktiv.de/ |archive-date=24 September 2011 |url-status=live}}</ref> [[نيڪسٽ بائيڪ]] پڻ فرانڪفرٽ ۾ ڪرائي تي سائيڪلون فراهم ڪري ٿي. اهي سڄي شهر ۾ بيهاريل آهن ۽ نيري رنگ جي ڊيزائن سبب سڃاتي سگهجن ٿيون. [[سائيڪل رڪشا]] يا ويلو ٽيڪسي، جيڪا [[ٽه ڦيٿي گاڏي]] جو هڪ قسم آهي ۽ هلائيندڙ سان گڏ مسافرن کي کڻڻ لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پڻ موجود آهي. انهن کي پيادلن لاءِ مخصوص علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، تنهنڪري اهي شهر گهمڻ لاءِ ڪارائتيون آهن. فرانڪفرٽ ۾ سائيڪل رستن جو هڪ نيٽ ورڪ موجود آهي. شهر ڏانهن ايندڙ ڪيترن ڊگهي فاصلي وارن سائيڪل رستن تي اهڙا مخصوص پٽا آهن، جيڪي موٽر گاڏين جي آمدورفت کان الڳ آهن. شهر جي مرڪز ۾ ڪيتريون ئي گهٽيون ''سائيڪل گهٽيون'' آهن، جتي سائيڪل سوارن کي اڳرائي حاصل آهي ۽ موٽر گاڏين کي رڳو ان صورت ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جڏهن اهي سائيڪل سوارن جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ نه بڻجن. ان کان سواءِ، سائيڪل سوارن کي ڪيترين تنگ هڪ طرفي گهٽين ۾ ٻنهي طرفن کان هلڻ جي اجازت آهي. {{As of|2015}}، 15 سيڪڙو شهري سائيڪلون استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Radfahrbüro der Stadt Frankfurt |url=http://www.radfahren-ffm.de/ |website=www.radfahren-ffm.de |access-date = 5 September 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091112051827/http://www.radfahren-ffm.de/ |archive-date = 12 November 2009 |url-status = live}}</ref> ===برقي اسڪوٽر=== 15 جون 2019ع کان جرمن وفاقي حڪومت [[برقي اسڪوٽر]] جي استعمال کي سرڪاري طور اجازت ڏني. فرانڪفرٽ ۾ [[لائم]]، ٽائر، [[برڊ]]، ووئي، [[ڊاٽ]] ۽ [[بولٽ]] جهڙيون ڪمپنيون پنهنجون برقي ننڍي آمدورفت واريون گاڏيون ڪرائي تي فراهم ڪن ٿيون. بهرحال، غلط پارڪنگ، تيز رفتاري، ڀڃ ڊاهه ۽ حادثن جهڙي بار بار ٿيندڙ غلط استعمال سبب انهن جي استعمال بابت وڌندڙ بيزاري پيدا ٿي آهي ۽ برقي اسڪوٽر مارڪيٽ لاءِ وڌيڪ ضابطن جي ضرورت تي عوامي بحث شروع ٿيو آهي.<ref>{{Cite news |title=Frankfurt sagt E-Scooter-Rüpeln den Kampf an |url=https://www.fnp.de/frankfurt/frankfurt-sagt-scooter-ruepeln-den-kampf-an-91280428.html/ |date=3 February 2022 |access-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203212742/https://www.fnp.de/frankfurt/frankfurt-sagt-scooter-ruepeln-den-kampf-an-91280428.html |archive-date=3 February 2022 |url-status=live}}</ref> ==عدالتي عدالتون== فرانڪفرٽ ۾ ڪيترين ئي عدالتن جا مرڪز واقع آهن، جن ۾ شامل آهن: *هيسي رياستي محنت عدالت<ref>{{Cite web |url=https://arbeitsgerichtsbarkeit.hessen.de/arbeitsgerichte-und-landesarbeitsgericht/landesarbeitsgericht-frankfurt-am-main |title=Hessisches Landesarbeitsgericht |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035201/https://lag-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/LAG_Hessen_Internet |archive-date=30 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ اعليٰ علائقائي عدالت<ref>{{in lang|de}} [https://ordentliche-gerichtsbarkeit.hessen.de/oberlandesgericht-frankfurt-am-main اعليٰ علائقائي عدالت جي ويب سائيٽ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120819031439/http://www.olg-frankfurt.justiz.hessen.de/irj/OLG_Frankfurt_am_Main_Internet |date=19 August 2012 }}</ref> *فرانڪفرٽ علائقائي عدالت<ref>{{in lang|de}} [https://ordentliche-gerichtsbarkeit.hessen.de/landgerichtsbezirk-frankfurt-am-main/landgericht-frankfurt-am-main علائقائي عدالت جي ويب سائيٽ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120905193154/http://www.lg-frankfurt.justiz.hessen.de/irj/LG_Frankfurt_Internet |date=5 September 2012 }}</ref> *فرانڪفرٽ مقامي عدالت<ref>{{Cite web |url=https://ordentliche-gerichtsbarkeit.hessen.de/landgerichtsbezirk-frankfurt-am-main/amtsgericht-frankfurt-am-main |title=Amtsgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117164110/https://ag-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/AMG_Frankfurt_Internet/ |archive-date=17 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ سماجي عدالت<ref>{{Cite web |url=https://sozialgerichtsbarkeit.hessen.de/sozialgerichte/sozialgericht-frankfurt-am-main |title=Sozialgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035633/https://sg-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/SG_Frankfurt_am_Main_Internet |archive-date=30 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ محنت عدالت<ref>{{Cite web |url=https://arbeitsgerichtsbarkeit.hessen.de/arbeitsgerichte-und-landesarbeitsgericht/arbeitsgericht-frankfurt-am-main |title=Arbeitsgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035429/https://arbg-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/ArbG_Frankfurt_am_Main_Internet |archive-date=30 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ انتظامي عدالت<ref>{{Cite web |url=https://verwaltungsgerichtsbarkeit.hessen.de/verwaltungsgerichte-und-verwaltungsgerichtshof/verwaltungsgericht-frankfurt-am-main |title=Verwaltungsgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220164321/https://vg-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/VG_Frankfurt_am_Main_Internet |archive-date=20 December 2016 |url-status=live}}</ref> ==مالي اختياريون== [[File:Frankfurt Westhafen Tower 2011a.jpg|thumb|[[ويسٽ هافن ٽاور]]، جتي يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اختياري جو مرڪز قائم آهي]] ===يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اختياري=== [[يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اختياري]] (اي آءِ او پي اي) [[يورپي يونين]] جو هڪ ادارو ۽ [[يورپي مالي نگران نظام]] جو حصو آهي، جيڪو [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] جي ردعمل ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو 1 جنوري 2011ع تي قائم ٿيو. ===وفاقي مالي نگران اختياري=== فرانڪفرٽ جرمني جي [[وفاقي مالي نگران اختياري]] (''بنڊس آنشٽالٽ فيئر فنانز ڊينسٽ لائسٽنگس آفسشٽ''، مختصر: ''با فِن'') جي ٻن مرڪزن مان هڪ آهي. با فِن هڪ آزاد وفاقي ادارو آهي ۽ جرمني جي [[مالي ضابطه بندي|مالي ضابطه بندي ڪندڙ]] اختياري طور ڪم ڪري ٿو. ===مني لانڊرنگ مخالف اختياري=== [[يورپي يونين]] جي مني لانڊرنگ مخالف اختياري (اي ايم ايل اي) جو مرڪز فرانڪفرٽ ۾ قائم آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.globalcompliancenews.com/2024/06/05/https-insightplus-bakermckenzie-com-bm-financial-institutions_1-european-union-new-eu-ruleshave-been-adoptedto-combat-money-laundering-and-terrorist-financing_052024/ |title=European Union: New EU rules have been adopted to combat money-laundering and terrorist financing |publisher=Global Compliance News |author1=By Dr. József Vági |author2=Andrea Weinraub |author3=Anna Horvath |date=5 June 2024}}</ref> ==بين الاقوامي لاڳاپا== ===بين الاقوامي مالياتي ڪارپوريشن=== فرانڪفرٽ ۾ [[بين الاقوامي مالياتي ڪارپوريشن]] (آءِ ايف سي) جي جرمني واري آفيس موجود آهي، جيڪا [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو آهي. آءِ ايف سي [[ترقي پذير ملڪ|ترقي پذير ملڪن]] ۾ خانگي شعبي جي پائيدار سيڙپڪاري کي هٿي ڏئي ٿي. ===قونصل خانا=== هڪ انتهائي بين الاقوامي شهر هجڻ جي ڪري، فرانڪفرٽ ۾ 93 سفارتي مشن (قونصل خانا ۽ [[قونصل جنرل|قونصل جنرل جا دفتر]]) موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Embassy Pages list of consulates in Frankfurt |url=https://www.embassypages.com/city/frankfurt |access-date=2025-01-02}}</ref> [[ايڪنهايم]] ۾ واقع [[فرانڪفرٽ ۾ آمريڪا جو قونصل جنرل]] دنيا جو سڀ کان وڏو آمريڪي قونصل خانو آهي.<ref>{{Cite web |title=Consulate History |url=https://china.usembassy-china.org.cn/embassy-consulates/wuhan/consulate-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427070735/https://china.usembassy-china.org.cn/embassy-consulates/wuhan/consulate-history/ |url-status=dead |archive-date=27 April 2017 |access-date=19 May 2021 |publisher=U.S. Embassy & Consulates in China }}</ref> ==تعليم ۽ تحقيق== ===يونيورسٽيون ۽ تعليمي ادارا=== فرانڪفرٽ ۾ ٻه يونيورسٽيون ۽ ڪيترائي خصوصي تعليمي ادارا موجود آهن. شهر جون ٻه مشهور ڪاروباري درسگاهون [[گوئٽي يونيورسٽي فرانڪفرٽ]] جي [[گوئٽي بزنس اسڪول]] ۽ [[فرانڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ]] آهن. ====يوهان وولفگانگ فان گوئٽي يونيورسٽي==== [[File:Campus_Westend_Frankfurt_01.jpg|thumb|[[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي يونيورسٽي]]]] شهر جي سڀ کان پراڻي ۽ مشهور يونيورسٽي [[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس بوڪينهايم، ويسٽ اينڊ ۽ ريڊبرگ ۾ آهن، جڏهن⁠تہ ان جي يونيورسٽي اسپتال نيدرراڊ ۾ واقع آهي. [[گوئٽي بزنس اسڪول]]، ڪيمپس ويسٽ اينڊ ۾ واقع يونيورسٽي جي [[هائوس آف فنانس]] جو حصو آهي. بزنس اسڪول جي مڪمل وقت واري ايم بي اي پروگرام ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ شاگرد بين الاقوامي آهن. ====فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز==== [[فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]] 1971ع ۾ ڪيترن ئي پراڻن تعليمي ادارن کي گڏائي قائم ڪئي وئي. هتي فنون، سائنس، انجنيئرنگ ۽ قانون سميت 38 کان وڌيڪ تعليمي شعبن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي. هن يونيورسٽي جا اهم تحقيقي منصوبا شامل آهن: ''پلينيٽ ارٿ سيميوليٽر''، [[فرا لائين]] آءِ ٽي اسڪول سروس، [[ميٿين]] جي مقدار جو انساني لاشن ۾ ماس اسپيڪٽروميٽر ذريعي تجزيو، سافٽ ويئر انجنيئرنگ (جهڙوڪ ''فرا ڊيسڪ'')، انساني ڦڦڙن ۾ گيسن جو معياري ۽ مقداري تجزيو، ۽ [[شمسي فوٽو وولٽائڪ]] ماڊيولن بابت ڊگهي مدي واريون تحقيقون. ====فرانڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ==== شهر ۾ [[فرانڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ]] پڻ موجود آهي، جيڪو اڳ ۾ ''{{lang|de|Hochschule für Bankwirtschaft}}'' (بينڪنگ اقتصاديات لاءِ اعليٰ تعليمي ادارو) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هن جو نئون ڪيمپس [[جرمن قومي لائبريري]] جي يو-بان اسٽيشن جي ويجهو واقع آهي ۽ تازو اوست اينڊ واري پراڻي هنڌ تان منتقل ڪيو ويو آهي. 2001ع ۾ اهو اقتصاديات ۽ انتظام جي خصوصي اعليٰ تعليمي اداري (FOM) ۾ تبديل ٿيو. فرانڪفرٽ اسڪول اعليٰ معيار جي تحقيق ۽ بيچلر توڙي گريجوئيٽ تعليم جي ڪري دنيا جي بهترين ڪاروباري اسڪولن مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=FT Masters in Managemenet |url=https://www.ft.com/content/6b52615a-8694-11e7-8bb1-5ba57d47eff7 |journal=FT |date=2017 |access-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707041533/https://www.ft.com/content/6b52615a-8694-11e7-8bb1-5ba57d47eff7 |archive-date=7 July 2018 |url-status=live}}</ref> ====شٽيڊل اسڪول==== فرانڪفرٽ ۾ فني تعليم لاءِ رياستي اعليٰ تعليمي ادارو [[شٽيڊل اسڪول]] موجود آهي، جيڪو 1817ع ۾ [[يوهان فريڊرش شٽيڊل]] قائم ڪيو هو. 1942ع ۾ شهر جي انتظام هيٺ اچڻ کان پوءِ ان کي رياستي فنون لطيفه جي اسڪول ۾ تبديل ڪيو ويو. ====موسيقي جا ادارا ۽ ڪنزرويٽري==== شهر جا اهم موسيقي ادارا [[فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف ميوزڪ اينڊ پرفارمنگ آرٽس]] ۽ [[هوخ ڪنزرويٽري]] (ڊاڪٽر هوخ ڪنزرويٽوريم) آهن، جيڪو 1878ع ۾ قائم ٿيو. جديد موسيقي جي مطالعي لاءِ [[اينسامبل ماڊرن]] جي بين الاقوامي اڪيڊمي هڪ اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.internationale-em-akademie.de/en/iema |title=International Ensemble Modern Academy |work=internationale-em-akademie.de |access-date=3 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215032236/http://www.internationale-em-akademie.de/en/iema |archive-date=15 February 2015 |url-status=live}}</ref> ====ٻيا اهم تعليمي ادارا==== [[سينٽ جارجن فلسفي ۽ الهيات گريجوئيٽ اسڪول]] (جرمن: ''Philosophisch-Theologische Hochschule Sankt Georgen'') هڪ خانگي ادارو آهي، جيڪو جرمن جيسوئٽ تنظيم سان لاڳاپيل آهي. اهو 1950ع کان [[زاڪسنهاوزن]] ۾ قائم آهي. ===تحقيقي ادارا=== [[File:Max_Planck_Institute_for_Brain_Research_at_Night_of_Science_2018_(1).jpg|thumb|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار برين ريسرچ]]]] شهر ۾ [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] جا ٽي ادارا موجود آهن: * [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ليگل هسٽري اينڊ ليگل ٿيوري]] * [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار بايوفزڪس]] * [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار برين ريسرچ]] [[فرانڪفرٽ انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز]]، جنهن کي ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ادارا سهارو ڏين ٿا، طبعيات، ڪيميا، اعصابي سائنس ۽ ڪمپيوٽر سائنس جي نظرياتي تحقيق ۾ سرگرم آهي. فرانڪفرٽ ''رومش-جرمانيشي ڪميشن'' (RGK) جو مرڪز پڻ آهي، جيڪا [[جرمن آثار قديمه انسٽيٽيوٽ]] جي اها شاخ آهي جيڪا جرمني ۽ يورپ ۾ [[قبل از تاريخ]] آثار قديمه تي تحقيق ڪري ٿي. آر جي ڪي ڪيترن ئي تحقيقي منصوبن ۾ شامل آهي. ان جي لائبريري، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيو مواد موجود آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين آثار قديمه جي لائبريرين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Library Profile |url=https://www.dainst.org/en/departments/rgk/about-us/organisation/library |website=Deutsches Archäologisches Institut |access-date=23 September 2024}}</ref> [[گوئٽي يونيورسٽي فرانڪفرٽ]] ۽ [[فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]] گڏجي هيسي رياست جي مصنوعي ذهانت واري مرڪز [[هيسي اي آءِ]] (''hessian.AI'') ۾ حصو وٺن ٿيون. ==مزدور تنظيمون ۽ انجمنون== [[File:Ig-metall-haus-2010-ffm-028.jpg|thumb|upright|مين فورم، [[آءِ جي ميٽال]] جو مرڪز]] فرانڪفرٽ ڪيترين ئي مزدور تنظيمون ۽ پيشاورانه انجمنن جو مرڪز آهي، جن ۾ شامل آهن: *[[آءِ جي ميٽال]]، جرمني جي سڀ کان وڏي [[ڌاتو سازي]] جي مزدور تنظيم، جنهن جو مرڪز [[گوٽ لوئٽ فئرٽل]] ضلعي ۾ واقع ''مين فورم'' بلند عمارت ۾ آهي. *[[آءِ جي بائوئن-اگرار-اوم ويلٽ]]، [[تعميراتي مزدور|تعميراتي]] ۽ انجنيئرنگ شعبي جي مزدورن جي تنظيم. *[[تعليم ۽ سائنس ڪارڪنن جي يونين (جرمني)|گيورڪشافٽ ايرتسيهونگ اونڊ ويسنشافٽ]]، استادن جي مزدور تنظيم. *[[گيورڪشافٽ ڊوئچر لوڪوموٽيوف فوهرر]]، [[ريل گاڏي هلائيندڙ]]ن جي مزدور تنظيم. [[واپاري انجمن]]ن ۾ شامل آهن: *[[اليڪٽرو ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي انجمن]] (''فربانڊ ڊير اليڪٽرو ٽيڪنيڪ، اليڪٽرونڪ اونڊ انفارميشنس ٽيڪنيڪ'') *[[ڊي ڪيما|ڊي ڪيما سوسائٽي فار ڪيميڪل ٽيڪنالاجي اينڊ بايو ٽيڪنالاجي]] (''ڊيخيما گيزيلشافٽ فيئر ڪيميشي ٽيڪنيڪ اونڊ بايو ٽيڪنالاجي'') *[[جرمن ڪتاب واپارين جي انجمن]] (''بورزين فَرآئن ڊيس ڊوئچن بوخ هانڊلس'')، جيڪا [[فرانڪفرٽ ڪتابي ميلو]] جو اهتمام ڪري ٿي. *جرمن ميل آرڊر واپارين جي وفاقي انجمن (''بُنڊيس فربانڊ ڊيس ڊوئچن فيرزانڊ هانڊلس'') *جرمن ڪيميائي صنعت انجمن (''فربانڊ ڊير ڪيميشن انڊسٽري'') *جرمن فوٽوگرافي صنعت انجمن (''فربانڊ ڊير فوٽو انڊسٽري'') *جرمن مشين ۽ پلانٽ تعمير ڪندڙن جي انجمن (''فربانڊ ڊوئچر ماشينن اونڊ آنلاگن بائو'') *جرمن باورچين جي انجمن (''فربانڊ ڊير ڪوخي ڊوئچلانڊس'') ==ميڊيا== ===اخبارون=== [[Image:FAZ Building 2.jpg|thumb|''[[فرانڪفرٽر آلگيمائني سائيتونگ]]'' جي ايڊيٽوريل کاتي جي عمارت]] فرانڪفرٽ مان ٻه اهم روزاني اخبارون شايع ٿين ٿيون. قدامت پسند [[فرانڪفرٽر آلگيمائني سائيتونگ]]، جيڪا ''ايف اي زيڊ'' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، 1949ع ۾ قائم ٿي. اها جرمني کان ٻاهر سڀ کان وڌيڪ گردش رکندڙ جرمن اخبار آهي، جنهن جا ايڊيٽر دعويٰ ڪن ٿا ته اخبار هر روز دنيا جي 148 ملڪن تائين پهچائي وڃي ٿي. ايف اي زيڊ جي روزاني اشاعت 380,000 کان وڌيڪ ڪاپيون آهي. ٻي اهم اخبار [[فرانڪفرٽر رونڊشائو]] آهي، جيڪا پهريون ڀيرو 1945ع ۾ شايع ٿي ۽ ان جي روزاني اشاعت 181,000 کان وڌيڪ ڪاپيون آهي. ===رسالا=== ڪيترائي رسالا پڻ فرانڪفرٽ مان شايع ٿين ٿا. مقامي ''جرنل فرانڪفرٽ'' تقريبن، پارٽين ۽ "اندروني ڄاڻ" بابت سڀ کان مشهور رسالو آهي. ''اويڪو-ٽيسٽ'' صارفين لاءِ هڪ رسالو آهي، جيڪو ماحولياتي موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿو. [[ٽائيٽينڪ (رسالو)|''ٽائيٽينڪ'']] هڪ مشهور ۽ اڪثر تڪراري [[طنز]]ي رسالو آهي، جنهن جي گردش لڳ ڀڳ 100,000 ڪاپيون آهي. ===ريڊيو ۽ ٽيليويزن=== فرانڪفرٽ جي پهرين ريڊيو اسٽيشن ''زوڊ ويسٽ ڊوئچه رونڊ فنڪ ڊينسٽ اي جي'' (ڏکڻ-اولهه جرمن نشرياتي سروس) هئي، جيڪا 1924ع ۾ قائم ٿي. ان جو جانشين سرڪاري نشرياتي ادارو [[هيسشر رونڊ فنڪ]] (هيسي نشرياتي سروس) آهي. هن جو مرڪز [[ڊورن بوش]] ضلعي ۾ واقع "[[ڊورن بوش نشرياتي مرڪز|فونڪ هائوس آم ڊورن بوش]]" ۾ آهي، ۽ اهو هيسي جي اهم ترين ريڊيو ۽ ٽيليويزن [[نشريات]]ي ادارن مان هڪ آهي. ان جون اضافي اسٽوڊيوز [[ڪاسل]]، [[ڊارمسٽاڊٽ]] ۽ [[فولدا]] ۾ پڻ موجود آهن. [[بلومبرگ ٽي وي]] ۽ [[آر ٽي ايل ٽيليويزن]] جا علائقائي اسٽوڊيو پڻ فرانڪفرٽ ۾ آهن. ٻين ريڊيو نشرياتي ادارن ۾ ''مين ايف ايم'' ۽ ''ريڊيو ايڪس'' شامل آهن. آگسٽ 1945ع کان آڪٽوبر 2004ع تائين [[آمريڪي هٿياربند فوجن جو نشرياتي نيٽ ورڪ]] (AFN) فرانڪفرٽ مان ([[اي ايف اين فرانڪفرٽ]]) نشريات ڪندو هو. فوجين جي انگ ۾ گهٽتائي سبب اي ايف اين جو فرانڪفرٽ مرڪز بند ڪيو ويو، ۽ هاڻي اها سروس [[مانهايم]] مان نشريات ڪري ٿي. ===خبرون فراهم ڪندڙ ادارا=== فرانڪفرٽ ۾ عالمي [[خبرون فراهم ڪندڙ ادارو|خبرون فراهم ڪندڙ اداري]] [[رائٽرز]] جي جرمني واري آفيس موجود آهي. [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] ۽ آمريڪا سان تعلق رکندڙ بين الاقوامي خبرون فراهم ڪندڙ ادارو ''فيچر اسٽوري نيوز'' پڻ فرانڪفرٽ ۾ پنهنجا بيورو قائم ڪيا آهن. ==رانديون== [[File:Match_Frankfurt_-_Marseille_in_November_2018.jpg|thumb|[[والڊ اسٽيڊيون]] ({{as of|2023}} کان ''ڊوئچه بئنڪ پارڪ'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، جيڪو [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] فٽبال ڪلب جو گهرو ميدان آهي.]] فرانڪفرٽ ڪيترين ئي پيشاورانه راندين جي ٽيمن جو مرڪز آهي، جن مان ڪيترين جرمني جون قومي چيمپئن شپون کٽيون آهن. باسڪيٽ بال جي ٽيم [[اسڪائي لائنرز فرانڪفرٽ]] 2004ع ۾ [[جرمن باسڪيٽ بال چيمپئن شپ]] ۽ 2000ع ۾ [[جرمن باسڪيٽ بال ڪپ|جرمن ڪپ]] کٽيو. عورتن جي فٽبال واري ٽيم [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ (عورتون)|آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] (اڳوڻو نالو: 1. ايف ايف سي فرانڪفرٽ) جرمني جي سڀ کان ڪامياب عورتن جي فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي، جيڪا [[فراوئن-بنڊس ليگا]] جا گڏيل طور سڀ کان وڌيڪ لقب کٽيندڙ ڪلبن مان آهي. جڏهن⁠تہ [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] مردن جي فٽبال ۾ جرمني جي سڀ کان روايتي ڪلبن مان هڪ آهي، جنهن هڪ ڀيرو [[جرمن فٽبال چيمپئنن جي فهرست|جرمن چيمپئن شپ]]، پنج ڀيرا [[ڊي ايف بي-پوڪال]]، ٻه ڀيرا [[يوئيفا يورپا ليگ]] (اڳوڻي يوئيفا ڪپ) 1980ع ۽ 2022ع ۾ کٽي، 1959–60ع ۾ [[يوئيفا چيمپئنز ليگ]] جو رنر اپ رهيو ۽ 2022ع ۾ [[يوئيفا سپر ڪپ]] پڻ کٽيو. فرانڪفرٽ جون ٻيون اهم راندين جون ٽيمون ۽ ڪلب هي آهن: {{div col|colwidth=22em}} *[[فرانڪفرٽ گيليڪسي (اي ايل ايف)|فرانڪفرٽ گيليڪسي]]، [[اين ايف ايل يورپ|آمريڪي فٽبال]] *[[فرانڪفرٽ يونيورس]]، [[جرمن فٽبال ليگ|آمريڪي فٽبال]] *فرانڪفرٽ پائريٽس، [[جرمن فٽبال ليگ|آمريڪي فٽبال]] *[[فرانڪفرٽ سارس فيلڊس جي اي اي]]، [[گيلڪ فٽبال]] *[[فرانڪفرٽ لائنز]] (2010ع تائين)، [[آئس هاڪي]] *[[ليوين فرانڪفرٽ]] (2010ع کان)، [[آئس هاڪي]] *[[ايس سي 1880 فرانڪفرٽ]]، [[رگبي يونين]] *[[ايف ايس وي فرانڪفرٽ]]، مردن جي فٽبال *[[روٽ-وائيس فرانڪفرٽ]]، فٽبال *[[فرانڪفرٽر ايف سي جرمانيا 1894]]، فٽبال {{div col end}} فرانڪفرٽ مشهور [[ڪلاسيڪي سائيڪل ريس]] [[ايشبورن-فرانڪفرٽ سٽي لوپ]] جو ميزبان شهر آهي، جيڪا 1961ع کان 2008ع تائين ''رُنڊ اُم ڊين هيننگر ٽورم'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. شهر هر سال [[فرانڪفرٽ ميراٿون]] ۽ [[آئرن مين جرمني]] جو پڻ ميزبان هوندو آهي. ان کان علاوه، اهو جي. پي. مورگن ڪارپوريٽ چيلينج جي دنيا جي 13 ميزبان شهرن مان هڪ آهي، جيڪو جرمني جو سڀ کان وڏو ڪارپوريٽ راندين وارو مقابلو آهي. رائن-مائن آئس اسپورٽ ڪلب جرمني ۾ [[بينڊي]] راند جي برادري جو مرڪز آهي. ==فرانڪفرٽ رائن-مائن علائقي ۾ ڏسڻ جهڙيون جايون== [[File:Eichkopf vom Atzelberg aus gesehen.jpg|thumb|[[آتزلبرگ]] جبل تان [[ٽائونوس جي مکيه جبلن جي قطار]] جو منظر]] [[File:Saalburg.jpg|thumb|[[رومي سلطنت]] جي فوجي ڇانوڻي [[زالبرگ]]]] [[File:Kurhaus Wiesbaden blaue Stunde 290-L4.jpg|thumb|[[ويسباڊن]] جو [[ڪورهاوس، ويسباڊن|ڪورهاوس]] ۽ جواخانو]] [[File:Mühltal - Burg Frankenstein 11 ies.jpg|thumb|اصل [[فرانڪنسٽائن قلعو]]]] [[File:Limmeuble Waldspirale (Darmstadt) (7954668126).jpg|thumb|[[والڊشپيراله]]]] فرانڪفرٽ جي شهر مرڪز ۾ موجود سياحتي ماڳن کان علاوه، شهر کان لڳ ڀڳ 80&nbsp;ڪلوميٽر (50&nbsp;ميل) جي دائري اندر ڪيترائي عالمي شهرت يافته ماڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: ===اتر=== *[[ٽائونوس]] جبلن جو سلسلو *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[زالبرگ]]، رومي سلطنت جي فوجي ڇانوڻي *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[اپر جرماني-ريٽيائي لائمز|لائمز]] (رومي سلطنت جي اڳوڻي اترين سرحد) *[[باڊ هومبرگ فور ڊير هوهي]]، پنهنجي مشهور [[جواخانو|جواخاني]] سان *[[هيسن پارڪ]] ===اولهه=== *[[ويسباڊن]]، جتي [[ڪورهاوس، ويسباڊن|ڪورهاوس]]، [[ويسباڊن رياستي ٿيٽر]]، [[نيروبرگ]] ۽ [[جواخانو]] واقع آهن *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[مائنز]] *[[روڊيشيائيم آم رائن]] *[[رائنگائو]] *[[ايبرباخ خانقاه]] (فلم ''[[گلاب جو نالو]]'' جي اصل فلمبندي واري جڳهه) *[[اپر رائن ماٿري|رائن ماٿري]] *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[رائن گهارو]] *[[رائن درياهه]] *[[رائن هيسن شراب وارو علائقو]] ===اوڀر=== *[[هاناو]] جو [[گرم ڀائر|گرم ڀائرن]] جو اونهاري وارو ميلو *[[جرمن پريان ڪهاڻين وارو رستو]] *[[شپيسارٽ]] ===ڏکڻ=== *[[ڊارمسٽاڊٽ]]، جتي [[آرٽ نووو]] طرز جو [[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[ڊارمسٽاڊٽ آرٽسٽس ڪالوني|ماتيليڊن هوهه]] واقع آهي *[[والڊشپيراله]] *[[ڊارمسٽاڊٽ ۾ روسي چيپل|روس جي آخري زار جي اڳوڻي خانگي عبادت گاهه]] *[[ورٽيڪس باغ]] *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[ميسل کڏ]] *[[اوڊنوالڊ]] *[[بيرگ شٽراسي]] *[[فرانڪنسٽائن قلعو]] *[[هايڊلبرگ]] ==بين الاقوامي لاڳاپا== ===جڙواں شهر – ڀيڻ شهر=== {{See also|جرمني ۾ جڙواں شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} فرانڪفرٽ جا هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر]] جا لاڳاپا آهن:<ref name="Stadt Frankfurt am Main">{{cite news |title=City Partnerships |newspaper=City of Frankfurt Am Main |url=https://frankfurt.de/english/international-affairs/city-partnerships |publisher=Stadt Frankfurt am Main |access-date=3 February 2021 |archive-date=6 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206050127/https://frankfurt.de/english/international-affairs/city-partnerships |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=24em}} *{{flagicon|UK}} [[برمنگهم]]، ويسٽ مڊلينڊز، انگلينڊ (1966ع) *{{flagicon|HUN}} [[بوداپيسٽ]]، هنگري (1990ع) <!--Cairo - friendship, not twinning--> *{{flagicon|FRA}} [[ڊيوئي-لا-بار]]، [[وال دئواز]]، فرانس (1967ع)؛ ''اڳ ۾ [[نيڊر-ايشباخ]] سان ڀيڻ شهر هو، جيڪو 1972ع ۾ فرانڪفرٽ ۾ شامل ڪيو ويو.''<ref>{{cite news |title=Deuil-La Barre |newspaper=City of Frankfurt Am Main |url=https://frankfurt.de/en/english/international-affairs/the-partner-cities/deuil-la-barre |publisher=Stadt Frankfurt am Main |access-date=3 February 2021 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207133134/https://frankfurt.de/en/english/international-affairs/the-partner-cities/deuil-la-barre |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|UAE}} [[دبئي]]، [[دبئي امارت]]، گڏيل عرب امارات (2005ع) *{{flagicon|TUR}} [[ايسڪي شهير]]، [[ايسڪي شهير صوبو]]، ترڪي (2013ع) *{{flagicon|NIC}} [[گرانادا، نڪاراگوا|گرانادا]]، [[گرانادا کاتو]]، نڪاراگوا (1991ع) *{{flagicon|CHN}} [[گوانگجو]]، گوانگ ڊونگ، چين (1988ع) *{{flagicon|POL}} [[ڪراڪوف]]، پولينڊ (1991ع) *{{flagicon|GER}} [[لائپزگ]]، سيڪسني، جرمني (1990ع) *{{flagicon|FRA}} [[ليون]]، فرانس (1960ع) *{{flagicon|AUS}} [[ميلبورن]]، وڪٽوريا، آسٽريليا *{{flagicon|ITA}} [[ميلان]]، لومبارڊي، اٽلي (1970ع) *{{flagicon|USA}} [[فلاڊيلفيا]]، پنسلوانيا، آمريڪا (2015ع) *{{flagicon|CZE}} [[پراگ]]، چيڪ جمهوريه (1990ع) *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، [[گش دان]]، اسرائيل (1980ع) *{{flagicon|CAN}} [[ٽورانٽو]]، اونٽاريو، ڪينيڊا (1989ع) <!--Yokohama - friendship, not twinning--> {{div col end}} ===دوست شهر=== <!--both sides don't consider each other a twin town--> فرانڪفرٽ جا هيٺين شهرن سان دوستاڻا لاڳاپا آهن:<ref name="Stadt Frankfurt am Main"/> *{{flagicon|EGY}} [[قاهره]]، مصر (1979ع) *{{flagicon|JPN}} [[يوڪوهاما]]، [[ڪاناگاوا]]، جاپان (2011ع) *{{flagicon|UKR}} [[لويو]]، يوڪرين (2024ع)<ref>{{citation |title=Lwiw wird Partnerstadt von Frankfurt |date=3 May 2024 |url=https://www.fr.de/frankfurt/lwiw-wird-partnerstadt-von-frankfurt-93050131.html |publisher=Frankfurter Rundschau |access-date=3 May 2024 }}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|جرمني|يورپ|جاگرافي}} *[[فرانڪفرٽ اسڪول]] *[[فرانڪفرٽ سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] *[[فرانڪفرٽ جو ميئر]] *[[هيسي ۾ آبادي موجب شهرن جي فهرست]] *[[جرمني ۾ آبادي موجب شهرن جي فهرست]] == وڌيڪ مطالعو == ; تاريخ *ڪرامر، والڊي مار (مرتب): ''فرانڪفرٽ ڪرونيڪ''. فرلاگ والڊي مار ڪرامر، فرانڪفرٽ آم مائن، 1987ع (ٽيون ڇاپو)، {{ISBN|3-7829-0321-8}}. *[[لوٿار گال]] (مرتب): ''ايف ايف ايم 1200. ٽراڊيشيونن اونڊ پرسپيڪٽيونن آئينر شٽاٽ''. يان ٿوربيڪي فرلاگ، سگمارنگن، 1994ع، {{ISBN|3-7995-1203-9}}. (1994ع ۾ شهر جي 1200 ساله جشن جي موقعي تي شايع ٿيل مقالن جو مجموعو) *ماڪ، ارنسٽ: ''فون ڊير شٽائن سائيٽ تسور شٽاوفر شٽاٽ. ڊي فروئي گيشيخٽي فون فرانڪفرٽ آم مائن''. فرلاگ يوزف ڪنيشت، فرانڪفرٽ آم مائن، 1994ع، {{ISBN|3-7820-0685-2}}. ; اڏاوتي فن *شوهمان، هائنز: ''فرانڪفرٽ آم مائن اونڊ اُمگي بُنگ. فون ڊير فالٽس زيڊلونگ تسوم بئنڪين تسينٽروم''. ڊومونٽ ڪنسٽ رائزي فوهرر. ڊومونٽ، ڪولون، 2003ع، {{ISBN|3-7701-6305-2}}. (خاص طور اڏاوتي فن بابت) *بودنباخ، ڪرسٽوف (مرتب): ''نوئي آرڪيٽيڪتور اِن فرانڪفرٽ آم مائن''. يونيئس فرلاگ، هيمبرگ، 2008ع، {{ISBN|978-3-88506-583-8}}. *شٽورم، فلپ؛ شمل، پيٽر ڪاخولا: ''هوخ هائوس شٽاٽ فرانڪفرٽ. باوٽن اونڊ ويزيونن سائيٽ 1945''. پريسٽيل، ميونخ، 2014ع، {{ISBN|978-3-7913-5363-0}}. ; ٻيا *زيٽسيپفانڊٽ، ڪرسچن: ''گيهائمنِس فوليس فرانڪفرٽ آم مائن''. وارٽبرگ، گوڊنسبرگ-گلائيشن، 2003ع، {{ISBN|3-8313-1347-4}}. *موزيباخ، مارٽن: ''مائن فرانڪفرٽ''. باربرا ڪليم جي تصويرن سان. انزل، فرانڪفرٽ آم مائن، 2002ع، {{ISBN|3-458-34571-X}}. (انزل ٽاشن بُوخ، جلد 2871) == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Frankfurt am Main}} {{Wikivoyage|Frankfurt}} {{EB1911 poster|Frankfort-on-Main}} *{{Webarchive|title=سرڪاري ويب سائيٽ|url=https://web.archive.org/web/20120716223653/http://www.frankfurt.de/ |date=16 July 2012 }} {{In lang|de}} *[https://www.theguardian.com/cities/2017/jan/27/frankfurt-brexit-bankers-london-boring بريگزٽ کان پوءِ فرانڪفرٽ جي تياري بابت مضمون] *{{Webarchive|title=فرانڪفرٽ جي اڏاوتي فن|url=https://web.archive.org/web/20060306094304/http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html|date=6 March 2006}} *[http://www.zoo-infos.de/zoos-en/120.html فرانڪفرٽ چڙيا گهر] *فرانڪفرٽ جا پينوراما: **[http://www.panorama-cities.net/frankfurt/frankfurt_germany.html 360° شهر جا پينوراما] **[http://www.oopper.de/tn/panorama-frankfurt.htm پينوراما فرانڪفرٽ] **[http://www.frankfurt360.de/ frankfurt360.de] **[http://www.panorama-frankfurt.de/ panorama-frankfurt.de] *{{Cite AmCyc |wstitle=Frankfort-on-the-Main |short=x}} *{{Cite Collier's|wstitle=Frankfort-on-the-Main |short=x}} *[http://www.frankfurt-tourismus.de/ ٽورزم + ڪانگريس جي ايم بي ايڇ فرانڪفرٽ آم مائن] *[http://www.kultur-frankfurt.de/ فرانڪفرٽ شهر جو ثقافتي پورٽل] *{{HessBib PPN|116343931}} *{{Citation|first=Isidor|last=Kracauer|title=Geschichte der Juden in Frankfurt a. M.|url=http://ulrich-greve.eu/free/frankfurt/|year=1150–1824|language=de}} {{Geographic location |Centre = Frankfurt am Main |North = [[ماربرگ]], [[گيسن]] |Northeast = [[فولدا]] |East = [[ورزبرگ]] |Southeast = [[نورنبرگ]] |South = [[ڊارمسٽاڊٽ]], [[مانهايم]], [[ڪارلسروهه]], [[شٽٽگارٽ]] |Southwest = [[ڪائزرس لاوٽرن]], [[زاربروڪن]] |West = [[ويسباڊن]] |Northwest = [[ڪوبلينز]], [[بون]], [[ڪولون]] }} {{Navboxes |title = فرانڪفرٽ سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Districts of Frankfurt am Main}} {{Germany districts hesse}} {{Cities in Germany}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Frankfurt Am Main}} [[زمرو:فرانڪفرٽ]] [[زمرو:هيسي جا شهر]] [[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] [[زمرو:جرمني جا بندرگاهي شهر]] [[زمرو:پهرين صدي جون قائم ڪيل آباديون]] [[زمرو:مائن طاس جون آباديون]] [[زمرو:جرمني ۾ درياهه ڪناري آباديون]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:جرمني ۾ هولوڪاسٽ جا ماڳ]] [[زمرو:هيسي جا شهري ضلعا]] [[زمرو:ڊارمسٽاڊٽ علائقو]] [[زمرو:جرمني جا شھر]] [[زمرو:يورپ جا شھر]] [[زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر]] [[زمرو:دنيا جا شھر]] itm1hoq2ocerkd7v9ly2arsxu036hap 413025 413024 2026-09-17T12:10:23Z Dr. Thomas Liptak 21667 /* مرڪزي بئنڪون */ photo updated (2026) 413025 wikitext text/x-wiki {{ Short description|هيسن، جرمني جو سڀ کان وڏو شهر}} {{Infobox German place |name = فرينڪفرٽ ام مائين |German_name = <small>''فرانگفورڊ ام ما'' ([[هيسني لهجا|هيسني]])</small> |type = شهر |image_photo = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | caption_align = center | image1 = Frankfurt am Main, Central business district (2024).jpg | caption1 = [[فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فرينڪفرٽ جو شهري افق]]، [[ٽائونوس]] ۽ [[يورپاتورم]] سميت | image2 = Frankfurt Am Main-St Bartholomaeus-Ansicht von der Untermainbruecke-20110328.jpg | caption2 = [[فرينڪفرٽ گرجاگھر]] | image3 = Europäische Zentralbank - European Central Bank (19190136328) (cropped).jpg | caption3 = [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو صدر دفتر|يورپي مرڪزي بئنڪ]] | image4 = 01-01-2014 - Messeturm - trade fair tower - Frankfurt- Germany - 05.jpg | caption4 = [[ميسه ٽورم]] | image5 = Frankfurt Am Main-Roemerberg 19-27 von Suedosten-20110307.jpg | caption5 = [[رومر برگ، فرينڪفرٽ|رومر برگ]] | image6 = Alte Oper Frankfurt 2019.jpg | caption6 = [[آلٽي اوپر]] | image7 = Dom-Roemer-Projekt-Huehnermarkt-06-2018-Ffm-Altstadt-10008-9.jpg | caption7 = [[نئون فرينڪفرٽ پراڻو شهر]] }} |image_flag = Flag of Frankfurt am Main.svg |image_coa = DEU Frankfurt am Main COA.svg |coordinates = {{coord|50|06|38|N|08|40|56|E|display=it}} |image_plan = Hesse F.svg |plantext = |state = هيسن |region = ڊارمشٽاٽ |district = شهري ضلعو |elevation = 112 |area = 248.31 |pop_urban = 2319029<ref name="The FrankfurtRheinMain region">[http://www.region-frankfurt.de/Regional-Authority/Facts-and-figures?La=2 The FrankfurtRheinMain region – facts and figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131184241/http://www.region-frankfurt.de/Regional-Authority/Facts-and-figures?La=2|date=31 January 2017}} Retrieved 18 January 2017</ref> |pop_metro = 5604523<ref name="Regional Monitoring 2015">[http://www.region-frankfurt.de/media/custom/2629_303_1.PDF?1469180764 Regional Monitoring 2015. Facts and Figures – FrankfurtRheinMain Metropolitan Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131184232/http://www.region-frankfurt.de/media/custom/2629_303_1.PDF?1469180764|date=31 January 2017}} Retrieved 18 January 2017</ref> |postal_code = 60306–60599، 65929–65936 |area_code = 069، [[هارهائيم|06101]]، [[برگن-اينڪهايم|06109]] |licence = F |Gemeindeschlüssel = 06 4 12 000 |divisions = 16 علائقائي ضلعا ({{lang|de|Ortsbezirke}})<br />46 شهري ضلعا ({{lang|de|Stadtteile}}) |website = {{Official URL}} |mayor = [[مائيڪ يوزف]]<ref name="Süddeutsche.de-2022">{{cite web |title=Frankfurter Oberbürgermeister Feldmann endgültig abgewählt |website=[[Süddeutsche Zeitung|Süddeutsche.de]] |date=11 November 2022 |url=https://www.sueddeutsche.de/panorama/kommunen-frankfurt-am-main-frankfurter-oberbuergermeister-feldmann-endgueltig-abgewaehlt-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-221110-99-469525 |language=de |access-date=11 November 2022 |archive-date=11 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111150611/https://www.sueddeutsche.de/panorama/kommunen-frankfurt-am-main-frankfurter-oberbuergermeister-feldmann-endgueltig-abgewaehlt-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-221110-99-469525 |url-status=live}}</ref> |leader_term = |Bürgermeistertitel = [[فرينڪفرٽ جو ميئر|وڏو ميئر]] |party = ايس پي ڊي |ruling_party1 = گرينز |ruling_party2 = ايس پي ڊي |ruling_party3 = ايف ڊي پي |ruling_party4 = وولٽ |year = پهرين صدي }} '''فرينڪفرٽ ام مائين'''،{{efn|انگريزي اچار: {{IPAc-en|ˈ|f|r|æ|ŋ|k|.|f|ɜːr|t}}، ''فرينڪفرٽ''،<ref>{{Cite Merriam-Webster|Frankfurt}}</ref> آمريڪي انگريزيءَ ۾ پڻ {{IPAc-en|USalso|ˈ|f|r|æ|ŋ|k|.|f|ʊər|t}}، ''فرينڪفورٽ''؛<ref>{{Cite Dictionary.com|Frankfurt}}</ref> جرمن اچار: {{IPA|de|ˈfʁaŋkfʊʁt ʔam ˈmaɪn|lang|De-Frankfurt_am_Main-pronunciation.ogg}}؛ [[هيسني لهجا|هيسني]]: {{lang|mis|فرانگفورڊ ام ما}}، {{IPA|und|ˈfʁɑŋfɔɐ̯t am ˈmãː|}}.<ref>{{cite web |last1=Keil |first1=Carsten |title=Frankfurter Aussprachewörterbuch |url=https://frankfurterisch.org/woerterbuch |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313181946/https://frankfurterisch.org/woerterbuch |url-status=live }}</ref>}} جنهن کي عام طور مختصر ڪري '''فرينڪفرٽ''' چيو ويندو آهي، [[جرمني جون رياستون|جرمن رياست]] [[هيسن]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. 2025ع مطابق هن شهر جي آبادي 778,589 هئي،<ref name="Statistikportal Frankfurt">{{cite web | title=Frankfurts Bevölkerung zum Halbjahr 2025: Trends und Entwicklungen | website=Statistikportal Frankfurt | date=28 August 2025 | url=https://statistikportal.frankfurt.de/statistik_aktuell/2025/FSA_2025_13.html#:~:text=W%C3%A4hrend%20zu%20Beginn%20des%20Betrachtungszeitraums%20729.624%20Personen,Personen%20(0%2C2%20%25)%20und%20seit%20dem%2030. | language=de | access-date=7 November 2025}}</ref> جنهن ڪري اهو [[آباديءَ جي لحاظ کان جرمني جي شهرن جي فهرست|جرمني جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي.{{efn|[[برلن]]، [[هيمبرگ]]، [[ميونخ]] ۽ [[ڪولون]] کان پوءِ.}} [[ٽائونوس]] جبلن جي اڳئين ميداني علائقي ۾، پنهنجي نالي واري [[مائين درياهه|مائين درياهه]] جي ڪناري تي واقع هي شهر [[آفنباخ ام مائين]] سان گڏ هڪ لاڳيتي [[شهري مجموعو|شهري مجموعي]] جوڙيندو آهي؛ [[فرينڪفرٽ رائين-مائين علائقائي اٿارٽي|ان جي شهري علائقي]] جي آبادي 27 لک کان وڌيڪ آهي. فرينڪفرٽ وڏي [[رائين-مائين]] ميٽروپوليٽن علائقي جو مرڪز آهي، جنهن جي آبادي 58 لک کان وڌيڪ آهي ۽ جيڪو [[رائين-روهر ميٽروپوليٽن علائقو|رائين-روهر]] کان پوءِ [[جرمني جا ميٽروپوليٽن علائقا|جرمني جو ٻيو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي. [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] جو مرڪز هتي هجڻ سبب هي شهر [[يورپي يونين جي ادارتي مرڪزن]] مان هڪ آهي؛ ٻيا ٽي مرڪز [[برسلز]]، [[لگزمبرگ شهر|لگزمبرگ]] ۽ [[اسٽراسبرگ]] آهن. [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقي نيٽ ورڪ|گاوڪ]] فرينڪفرٽ کي [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقي نيٽ ورڪ#الفا|الفا درجي]] وارو [[عالمي شهر]] قرار ڏئي ٿو. فرينڪفرٽ جو پهريون دستاويزي ذڪر 794ع ۾ ملي ٿو ۽ 1372ع کان اهو شاهي شهر رهيو. فرينڪفرٽ لڳ ڀڳ پنج صدين تائين [[شهري رياست]]، يعني [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]]، رهيو ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سڀ کان اهم شهرن مان هڪ هو، جتي [[پاڪ رومي شهنشاهه جي تاجپوشي|شاهي تاجپوشيون]] ٿينديون هيون. 1806ع ۾ سلطنت جي خاتمي کان پوءِ هن پنهنجي [[خودمختياري]] وڃائي، 1815ع ۾ ٻيهر حاصل ڪئي، پر 1866ع ۾ [[آسٽرو-پروشين جنگ]] کان پوءِ [[پروشيا جي بادشاهت]] ۾ شامل ٿيڻ سبب ٻيهر وڃائي ويٺو. 1945ع کان هي شهر هيسن رياست جو حصو آهي. فرينڪفرٽ ثقافتي، نسلي ۽ مذهبي لحاظ کان گهڻو متنوع شهر آهي؛ ان جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ۽ نوجوانن جي اڪثريت [[جرمني ڏانهن لڏپلاڻ|مهاجر پسمنظر]] رکي ٿي. آباديءَ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو غيرملڪي شهرين تي مشتمل آهي، جن ۾ ڪيترائي [[پرڏيهي رهواسي]] پڻ شامل آهن. 2015ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ 1,909 [[انتهائي وڏي خالص دولت رکندڙ فرد]] رهندا هئا، جيڪو دنيا جي شهرن ۾ ڇهون سڀ کان وڏو انگ هو. فرينڪفرٽ واپار، ثقافت، تعليم، سياحت ۽ آمدرفت جو عالمي مرڪز آهي ۽ ڪيترين عالمي ۽ يورپي ڪمپنين جا مرڪزي دفتر هتي واقع آهن. اڳوڻي [[اولهه جرمني]] ۾ مرڪزي جاگرافيائي هنڌ سبب [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] [[جرمني جا سڀ کان مصروف هوائي اڏا|جرمني جو سڀ کان مصروف هوائي اڏو]] بڻيو. اهو [[دنيا جا سڀ کان مصروف هوائي اڏا|دنيا جي مصروف ترين هوائي اڏن]] مان هڪ، دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ سڌين اڏامن وارن رستن وارو هوائي اڏو ۽ [[لوفتهانزا]] جو بنيادي مرڪز آهي؛ لوفتهانزا جرمني جي [[قومي هوائي ڪمپني]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي هوائي ڪمپني آهي. [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] [[هيمبرگ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] کان پوءِ جرمني جي ٻي سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي. ان کي دنيا جي سڀ کان وڏي ريلوي ڪمپني {{lang|de|[[ڊوئچي بان]]|italic=no}} هلائي ٿي،<ref>{{cite web |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |title=Global 500 2023 |work=Fortune |access-date=24 December 2023 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ان جي فرينڪفرٽ واري شاخ [[ڊي بي انفراگو]] يورپ جي سڀ کان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جو انتظام ڪري ٿي.<ref>{{cite web | url=https://www.dbinfrago.com/web-en/profile-12541196 | title=Our profile }}</ref> [[فرينڪفرٽر ڪروئز]] يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[روڊ مٽاسٽا مرڪز]] آهي. فرينڪفرٽ يورپ جي اهم مالي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. [[يورپي مرڪزي بئنڪ]]، {{lang|de|[[ڊوئچي بنڊس بئنڪ]]|italic=no}}، [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]]، {{lang|de|[[ڊوئچي بئنڪ]]|italic=no}}، [[ڊي زيڊ بئنڪ]]، [[ڪي ايف ڊبليو]]، [[ڪامرز بئنڪ]]، [[ڊيڪا بئنڪ]]، [[هيلا با]]، ڪيترائي [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ]] ۽ [[مالي ٽيڪنالاجي]] جا [[نئين قائم ٿيل ڪمپني|نئين قائم ٿيل ادارا]] ۽ ٻيا مالي ادارا هتي قائم آهن. گاڏين جي صنعت، ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق، خدمتون، صلاحڪاري، ميڊيا ۽ [[تخليقي صنعتون]] پڻ شهر جي اقتصادي بنياد جو حصو آهن. فرينڪفرٽ جو [[ڊي-سڪس]] دنيا جو سڀ کان وڏو [[انٽرنيٽ مٽاسٽا مرڪز]] آهي. [[ميسه فرينڪفرٽ]] دنيا جي سڀ کان وڏين [[واپاري نمائشن]] مان هڪ آهي. ٻين وڏين نمائشن ۾ [[ميوزڪ ميسه فرينڪفرٽ|موسيقي نمائش]] ۽ [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو]] شامل آهن، جنهن کي دنيا جو سڀ کان وڏو ڪتاب ميلو سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ 93 قونصل خانا پڻ آهن، جن مان سڀ کان وڏو [[فرينڪفرٽ ۾ آمريڪي قونصل خانو|آمريڪي قونصل جنرل]] آهي. فرينڪفرٽ ڪيترن بااثر [[جرمني ۾ تعليم|تعليمي ادارن]] جو مرڪز آهي. انهن ۾ [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]] ۽ ان سان لاڳاپيل فرينڪفرٽ يونيورسٽي اسپتال، جيڪا هيسن جي سڀ کان وڏي اسپتال آهي، [[فرينڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]]، [[فرينڪفرٽ يونيورسٽي آف ميوزڪ اينڊ پرفارمنگ آرٽس]] ۽ [[فرينڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ]] جهڙا اعليٰ تعليمي ادارا شامل آهن. شهر [[جرمن قومي لائبريري]] جي ٻن مرڪزن مان هڪ آهي؛ ٻيو مرڪز [[لائپزگ]] ۾ آهي. هي جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي سڀ کان وڏي ۽ دنيا جي وڏين لائبريرين مان هڪ آهي. شهر جي مشهور [[جرمني جي ثقافت|ثقافتي ماڳن]] ۾ ڪنسرٽ هال [[آلٽي اوپر]]، براعظمي يورپ جو سڀ کان وڏو [[فرينڪفرٽ جو انگريزي ٿيٽر|انگريزي ٻوليءَ وارو ٿيٽر]] ۽ ڪيترائي عجائب گهر شامل آهن. انهن ۾ [[شٽيڊل]]، [[ليبيگ هائوس]]، [[جرمن فلم عجائب گهر]]، [[سينڪنبرگ قدرتي تاريخ عجائب گهر]]، [[گوئٽي هائوس]] ۽ [[شيرن ڪنسٽ هاله فرينڪفرٽ|شيرن آرٽ گيلري]] شامل آهن. [[فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فرينڪفرٽ جي شهري افق]] کي يورپ جي ڪجهه سڀ کان اوچين آسمان ڇهندڙ عمارتن شڪل ڏني آهي، جنهن سبب شهر لاءِ ''[[مائينهيٽن]]'' جو لقب پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. شهر ۾ ڪيترائي پارڪ ۽ وڏا [[نباتاتي باغ]] آهن. فرينڪفرٽ جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو سائو علائقو آهي. فرينڪفرٽ يورپي شهرن جي موسمي اتحاد جو باني ميمبر آهي ۽ 2030ع تائين ڪاربان جي اخراج ۾ 50 سيڪڙو گهٽتائي آڻڻ جو عزم ڪيو آهي.<ref>{{cite web|author1=Ansuya Harjani |url=https://www.cnbc.com/2015/02/08/the-worlds-most-sustainable-city-is.html |title=The world’s most sustainable city is? |publisher=CNBC |date=9 February 2015}}</ref> فرينڪفرٽ [[جرمن فٽبال ايسوسيئيشن]] جو مرڪز آهي. هتي پهرئين درجي جي فٽبال ڪلب [[آئنٽراخت فرينڪفرٽ]]، برفاني هاڪي ٽيم [[لووين فرينڪفرٽ]] ۽ باسڪيٽ بال ڪلب [[فرينڪفرٽ اسڪائلاينرز]] قائم آهن. شهر ۾ [[فرينڪفرٽ ميراٿن]] ۽ [[آئرن مين جرمني]] پڻ منعقد ٿيندا آهن. {{TOC limit|levels=3}} == امتيازي حيثيت == فرينڪفرٽ [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان وڏو مالي مرڪز آهي. هتي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]]، {{lang|de|[[ڊوئچي بنڊس بئنڪ]]|italic=no}}، [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن ئي وڏين تجارتي بئنڪن جا مرڪزي دفتر موجود آهن. فرينڪفرٽ پنهنجي [[اوچي عمارت|اوچين عمارتن]] جي ڪري پڻ مشهور آهي، جيڪي گڏجي ان جي مشهور [[فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فرينڪفرٽ جي شهري افق]] کي تشڪيل ڏين ٿيون. حقيقت ۾، هي [[يورپي يونين]] جي انهن ٿورن شهرن مان هڪ آهي، جن وٽ اهڙي قسم جو آسمان ڇهندڙ عمارتن وارو شهري منظر موجود آهي. [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] [[مارڪيٽ سرمائيداري]] جي لحاظ کان دنيا جي وڏين [[اسٽاڪ ايڪسچينج]]ن مان هڪ آهي ۽ جرمن اسٽاڪ مارڪيٽ جي ڪل واپار جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿي. 2010ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ 63 ملڪي ۽ 152 بين الاقوامي بئنڪن جا رجسٽرڊ مرڪزي دفتر موجود هئا. انهن ۾ جرمني جون اهم بئنڪون، جهڙوڪ {{lang|de|[[ڊوئچي بئنڪ]]|italic=no}}، [[ڊي زيڊ بئنڪ]]، [[ڪي ايف ڊبليو]]، [[ڊيڪا بئنڪ]] ۽ [[ڪامرز بئنڪ]] شامل هيون، جڏهن ته 41 بين الاقوامي بئنڪن جا نمائندي دفتر پڻ شهر ۾ قائم هئا.<ref name="Internetredaktion-2012">{{cite web |author=Internetredaktion |url=http://www.bundesbank.de/download/hv/frankfurt/bankenplatz_frankfurt.pdf |title=Bundesbank: Bankenplatz Frankfurt |language=de |publisher=Bundesbank.de |date=23 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101073333/http://bundesbank.de/download/hv/frankfurt/bankenplatz_frankfurt.pdf |archive-date=1 January 2011}}</ref> فرينڪفرٽ کي ''[[مائينهيٽن]]'' ۽ ''بينڪفورٽ'' جا لقب پڻ ڏنا ويندا آهن. شهر پنهنجي منفرد ڪاٺ جي ڍانچي وارن گهرن تي ٻڌل [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|پراڻي شهر]] جي ڪري به مشهور آهي. [[رومر]] وارو علائقو تازو [[ڊوم-رومر منصوبي]] تحت ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جتي مشهور [[فرينڪفرٽ ڪرسمس ميلو]] پڻ لڳندو آهي. [[سال گاسي]] گهٽيءَ ۾ ٻارهن مختلف آرڪيٽيڪچرل ادارن پاران تيار ڪيل مابعد جديد طرز جا گهر پراڻي ڪاٺيءَ جي تعمير سان خوبصورت امتزاج پيدا ڪن ٿا.<ref>{{cite book |first=Freddy |last=Langer |title=Frankfurt's New Old Town |date=2020 |publisher=Insel Verlag |isbn=9783458764380}}</ref> [[گلوبلائيزيشن ۽ عالمي شهرن جي تحقيقي نيٽ ورڪ]] (GaWC) جي 2012ع واري درجابندي موجب فرينڪفرٽ هڪ [[عالمي شهر]] آهي.<ref name="The World According to GaWC Archived 30 November 2012 at the Wayback Machine">"[http://www.lboro.ac.uk/gawc/gawcworlds.html The World According to GaWC] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121130081552/http://www.lboro.ac.uk/gawc/gawcworlds.html |date=30 November 2012}}". GaWC. Retrieved 4 November 2014.</ref> عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ان کي [[گلوبل پاور سٽي انڊيڪس]] 2011ع موجب ڏهون ۽ [[گلوبل سٽي مقابلي جي اشاري]] 2012ع موجب يارهون نمبر ڏنو ويو. مالي مرڪزن جي لحاظ کان، [[بين الاقوامي مالي مرڪزن جي ترقيءَ جو اشاري]] 2013ع ۾ ان کي اٺين ۽ [[گلوبل فنانشل سينٽرز انڊيڪس]] 2013ع ۾ نائين نمبر تي رکيو. جرمني ۽ يورپ جي وچولي هنڌ تي واقع هجڻ سبب فرينڪفرٽ هوائي، ريلوي ۽ شاهراهي آمدرفت جو هڪ وڏو [[آمدرفت جو مرڪز]] آهي. [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان مصروف بين الاقوامي هوائي اڏن مان هڪ آهي ۽ جرمني جي [[قومي هوائي ڪمپني]] [[لوفتهانزا]] جو بنيادي مرڪز پڻ آهي. [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] يورپ جي وڏين [[آخري اسٽيشن|آخري ريلوي اسٽيشنن]] مان هڪ آهي ۽ {{lang|de|[[ڊوئچي بان]]|italic=no}} جي هلائيندڙ سڀ کان وڌيڪ مصروف ريلوي جنڪشن آهي، جتان هر روز 342 ريل گاڏيون جرمني ۽ يورپ جي مختلف منزلن ڏانهن روانيون ٿين ٿيون.<ref name="Bahnhof">[http://www.bahnhof.de/site/bahnhoefe/de/sued/frankfurt__hbf/daten__und__fakten/daten__und__fakten__.html Bahnhof.de Frankfurt Hbf] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120215053841/http://www.bahnhof.de/site/bahnhoefe/de/sued/frankfurt__hbf/daten__und__fakten/daten__und__fakten__.html |date=15 February 2012}}. Retrieved 27 September 2011.</ref> [[فرينڪفرٽر ڪروئز]]، جيڪو هوائي اڏي جي ويجهو واقع [[آٽو بان]] جو هڪ وڏو [[روڊ مٽاسٽا مرڪز]] آهي، يورپي يونين جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مٽاسٽا مرڪز آهي، جتان روزانو لڳ ڀڳ 320,000 گاڏيون گذرن ٿيون.<ref name="Strassenwaerter Archived 2 May 2005 at the Wayback Machine">[http://www.strassenwaerter.de/strassen_und_autobahnmeisterei_frankfurt.htm Strassenwaerter] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050502202449/http://www.strassenwaerter.de/strassen_und_autobahnmeisterei_frankfurt.htm |date=2 May 2005}}</ref> 2011ع ۾ انساني وسيلن بابت صلاحڪار اداري [[مرسر (صلاحڪار ڪمپني)|مرسر]] پنهنجي سالياني ”زندگيءَ جي معيار“ واري سروي ۾ فرينڪفرٽ کي دنيا جي شهرن ۾ ستون نمبر ڏنو.<ref name="Mercer-2011">{{cite web |url=http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105#Top_50_cities:_Quality_of_living |title=Mercer's Survey 2011 |date=29 November 2011 |publisher=[[Mercer (consulting firm)|Mercer]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502132638/http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105#Top_50_cities:_Quality_of_living |archive-date=2 May 2014}}</ref> جڏهن ته ''[[دي اڪانامسٽ]]'' رسالي جي رهڻي ڪهڻي جي خرچ بابت سروي موجب فرينڪفرٽ جرمني جو سڀ کان مهانگو شهر ۽ دنيا جو ڏهون سڀ کان مهانگو شهر آهي.<ref name="The Economist">{{cite news |url=http://business.blogs.cnn.com/2012/02/15/worlds-most-expensive-place-to-live/?hpt=ieu_t4 |title=World's most expensive place to live is... |newspaper=The Economist |first=Alexis |last=Lai |date=15 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219231307/http://business.blogs.cnn.com/2012/02/15/worlds-most-expensive-place-to-live/?hpt=ieu_t4 |archive-date=19 February 2012}}</ref> == نالي جو اشتقاق == {{lang|goh|فرانڪونووُرڊ}} ([[قديم مٿانهين جرمن ٻولي]] ۾) يا {{lang|la|واڊم فرانڪورم}} ([[لاطيني ٻولي]] ۾) اهي پهريان نالا هئا، جيڪي 794ع جي لکتن ۾ درج مليا آهن.<ref>{{cite book |title=Die Urkunden Pippins, Karlmanns und Karls des Großen (Pippini, Carlomanni, Caroli Magni Diplomata) |isbn=978-3-447-17422-0 |pages=236-238 |url=https://www.dmgh.de/mgh_dd_karol_i/index.htm#page/235/mode/1up}}</ref><ref>{{cite book |last1=Hofmeister |first1=Adolf |title=Scriptores (in Folio) / Supplementa tomorum I-XV: Supplementa tomorum I-XV: Bd 30 Teil 2 |date=1934 |page=736 |url=https://www.dmgh.de/mgh_ss_30_2/index.htm#page/736/mode/1up}}</ref> [[وچئين دور]] ۾ اهو نالو بدلجي ''فرانڪن فورٽ'' ٿيو، جڏهن ته [[اوائلي جديد دور]] ۾ ان جون صورتون ''فرانڪ فورٽ'' ۽ ''فرانڪ فرٿ'' رائج ٿيون. شهر جو نالو ''فرانڪونو فُرڊ'' مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پهريون حصو [[جرمن قومون|جرمن قوم]] [[فرئنڪ|فرئنڪن]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو ۽ ''فُرٽ'' جو مطلب درياهه جو اهڙو اٿلو هنڌ آهي، جتان پنڌ لنگهي سگهجي؛ ڀيٽيو انگريزي لفظ ''[[درياهي لنگهه|فورڊ]]''. [[File:Die Frankenfurt.jpg|thumb|[[ليوپولڊ بوڊي]] جي تصوير ”شارليمان پاران فرينڪفرٽ جي دريافت“ (1888ع)]] يارهين صديءَ ۾ [[مرسيبرگ جو ٿيئٽمار]] هڪ [[بنياد وجهڻ واري ڏند ڪٿا|بنيادي ڏند ڪٿا]] بيان ڪئي، جنهن موجب [[شارليمان]] ۽ سندس فرئنڪ فوج فرينڪفرٽ وٽ درياهه جو لنگهه ان وقت ڳولي لڌو، جڏهن هڪ مادي هرڻ ان مان پار ٿي کين رستو ڏيکاريو. انهيءَ واقعي جي ياد ۾ شهر کي ”فرئنڪن جو لنگهه“ نالو ڏنو ويو. اوڻيهين صديءَ تائين ''فرينڪفرٽ'' شهر جي سرڪاري هجي طور قائم ٿي چڪو هو. انگريزيءَ ۾ پراڻي هجي ''فرينڪفورٽ'' هاڻي فرينڪفرٽ ام مائين لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ هڪ درجن کان وڌيڪ ٻين شهرن ۽ آبادين، خاص ڪري آمريڪا ۾، اها هجي اڃا به رائج آهي. انهن ۾ [[فرينڪفورٽ، ڪينٽڪي]]، [[فرينڪفورٽ، نيو يارڪ]] ۽ [[فرينڪفورٽ، الينواءِ]] شامل آهن. ''دي نيو يارڪ ٽائمز'' فرينڪفرٽ ام مائين لاءِ ''فرينڪفرٽ'' واري هجي پهريون ڀيرو 24 آڪٽوبر 1953ع تي استعمال ڪئي، جڏهن ته ''فرينڪفورٽ'' واري پراڻي هجي آخري ڀيرو 10 جون 1954ع تي استعمال ڪئي. لاحقو ''ام مائين'' چوڏهين صديءَ کان باقاعدي استعمال ٿيندو پيو اچي. انگريزيءَ ۾ شهر جي مڪمل نالي ''فرينڪفرٽ ام مائين'' جي معنيٰ ”مائين درياهه تي فرينڪفرٽ“ آهي. ''مائين'' جو اچار انگريزي لفظ ''مائن'' يا جرمن لفظ {{lang|de|مائن}} جهڙو آهي. فرينڪفرٽ [[مائين درياهه]] جي هڪ قديم لنگهه، جرمن ۾ {{lang|de|فُرٽ}}، وٽ واقع آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو اوائلي [[فرانڪونيا]] جو حصو هو ۽ هتي جا رهواسي قديم [[فرئنڪ]] هئا، تنهنڪري شهر جو نالو ان جي تاريخي ورثي کي ”مائين تي فرئنڪن جو لنگهه“ طور ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&pg=PA135 |title=Placenames of the world |last=Room |first=Adrian |publisher=McFarland |year=2006 |page=135 |access-date=23 July 2009 |isbn=978-0-7864-2248-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025846/http://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&lpg=PA135&pg=PA135 |archive-date=22 July 2011 |url-status=live}}</ref> انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ شهر عام طور رڳو '''فرينڪفرٽ''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، پر جرمن ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن ان جو مڪمل نالو استعمال ڪندا آهن، ته جيئن ان کي پولينڊ جي سرحد ڀرسان [[برانڊن برگ]] رياست ۾ واقع گهڻو ننڍي جرمن شهر [[فرينڪفرٽ آن ڊير اوڊر]] کان ڌار سڃاڻي سگهجي. ريلوي خدمتن ۽ روڊن جي نشانين تي شهر لاءِ عام مختصر صورتون ''فرينڪفرٽ (مائين)''، ''فرينڪفرٽ (م)''، ''فرينڪفرٽ اَ. م.''، ''فرينڪفرٽ/مائين'' ۽ ''فرينڪفرٽ/م'' آهن. شهر جي نالي جي عام [[اختصار|مختصر صورت]] ”ايف ايف ايم“ آهي. ان کان سواءِ ”ايف آر اي“ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[فرينڪفرٽ هوائي اڏي]] جو [[بين الاقوامي هوائي آمدرفت انجمن جو هوائي اڏي وارو ڪوڊ|آئياٽا ڪوڊ]] آهي. == تاريخ == {{Main|فرينڪفرٽ جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Quote box | width = 25em | align = right | title_bg = #B0C4DE | title = فرينڪفرٽ ام مائين جي وقتائتي ترتيب<br /><small>تاريخي وابستگيون</small> | fontsize = 80% | quote = {{Noflag|[[فرانڪيا]]}}، 794–843ع<br /> {{Noflag|[[اوڀر فرانڪيا]]}}، 843–962ع<br /> {{flagicon image|Heiliges Römisches Reich - Reichssturmfahne vor 1433 (Nimbierter Adler).svg}} [[پاڪ رومي سلطنت]]، 962–1806ع<br /> {{flagicon image|Flag of the Free City of Frankfurt.svg}} [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]]، 1372–1806ع<br /> {{flagicon image|Banner of the Electorate of Mainz.svg}} [[فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي]]، 1806–1813ع<br /> {{flagicon image|Flag of the Free City of Frankfurt.svg}} [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]]، 1813–1866ع<br /> {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg}} [[پروشيا جي بادشاهت]]، 1866–1918ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (1867–1918).svg}} [[جرمن سلطنت]]، 1871–1918ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[وائيمار جمهوريه]]، 1918–1933ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (1935–1945).svg}} [[نازي جرمني|جرمن ريخ]]، 1933–1945ع<br /> {{flagicon image|Flag of the United States (1912-1959).svg}} [[جرمني ۾ آمريڪي قبضي وارو علائقو|آمريڪي قبضي وارو علائقو]]، 1945–1949ع<br /> {{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[اولهه جرمني]]، 1949–1990ع<br /> {{flag|جرمني}}، 1990ع–''هاڻوڪو دور'' }} === شروعاتي تاريخ ۽ پاڪ رومي سلطنت === فرينڪفرٽ جي اولهندي سرحدن وٽ [[ٽائونوس]] جبلن جي حصي طور [[ميشلسبرگ ثقافت#آباديون|ڪاپيلنبرگ]] واقع آهي، جتي يورپ جي پٿر جي دور جي سڀ کان ابتدائي شهرن مان هڪ جا آثار موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.leiza.de/en/research/project-4/the-onset-of-urbanisation-in-the-rhine-main-region-6000-years-ago |title=LEIZA: The onset of urbanisation in the Rhine-Main region 6,000 years ago |access-date=17 December 2023 |archive-date=13 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313223529/https://www.leiza.de/en/research/project-4/the-onset-of-urbanisation-in-the-rhine-main-region-6000-years-ago |url-status=live}}</ref> [[سيلٽ]] قوم جون فرينڪفرٽ جي اتر ۾ ٽائونوس جبلن اندر مختلف آباديون هيون، جن مان سڀ کان وڏي [[هائيڊيٽرينڪ اوپيڊم]] هئي. [[نڊا درياهه]] جي علائقي ۾ قائم ڪيل [[جرمانيا|رومي آبادين]] جا پهريان نشان شهنشاهه [[ويسپاسيان]] جي 69ع کان 79ع واري حڪمرانيءَ جي دور سان واسطو رکن ٿا. [[نيدا، رومي شهر|نيدا]]، جيڪو هاڻوڪي [[هيڊرنهايم]] ۽ [[پراونهايم]] جي علائقن ۾ واقع هو، رومي [[سويٽاس]] ''سويٽاس ٽائونينسيئم'' جي گاديءَ جو هنڌ هو. [[اليماني]] ۽ [[فرئنڪ]] قومون هتي آباد ٿيون ۽ 794ع تائين [[شارليمان]] هتي [[فرينڪفرٽ جي مجلس|شاهي مجلس]] ۽ ڪليسا جي مجلس جي صدارت ڪئي، جنهن دوران ''فرانڪونوفرڊ'' جو پهريون دستاويزي ذڪر ٿيو؛ هن نالي جون ڪجهه متبادل هجيون ''-فُرٽ'' ۽ ''-وُرڊ'' تي ختم ٿين ٿيون. هي شهر شارليمان جي پوٽي [[لوئي جرمن]] جي ٻن گادين مان هڪ هو؛ ٻي گادي [[ريگنسبرگ]] هئي. لوئي هتي هڪ [[ڪاليجيائي ڪليسا]] قائم ڪئي، جيڪا 1239ع ۾ [[رسول برٿولوميو]] جي نالي سان ٻيهر وقف ڪئي وئي ۽ هاڻي [[فرينڪفرٽ گرجاگھر]] طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{cite book |author=Rolf Grosse |title=Du royaume franc aux origines de la France et de l'Allemagne 800–1214 |publisher=Presses Universitaires du Septentrion |date=2014 |page=47}}</ref> [[File:Martin van Meytens 015.jpg|thumb|left|3 اپريل 1764ع تي فرينڪفرٽ گرجاگھر ۾ [[پاڪ رومي شهنشاهه جوزف ٻيون|شهزادي جوزف]] جي تاجپوشي]] فرينڪفرٽ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي سڀ کان اهم شهرن مان هڪ هو. 855ع کان [[جرمن بادشاهه]] چونڊيا ويندا هئا ۽ انهن جي تاجپوشي [[آخن]] ۾ ٿيندي هئي. 1372ع ۾ فرينڪفرٽ ''ريخس شٽاٽ''، يعني [[آزاد شاهي شهر]]، بڻيو ۽ اهڙيءَ ريت ڪنهن علائقائي حڪمران يا مقامي امير جي بدران سڌو سنئون [[پاڪ رومي شهنشاهه]] جي ماتحت ٿي ويو. 1562ع کان بادشاهن ۽ [[پاڪ رومي شهنشاهه جي تاجپوشي|شهنشاهن جون تاجپوشيون]] ۽ [[شاهي چونڊ|چونڊون]] فرينڪفرٽ ۾ ٿيڻ لڳيون، جن جي شروعات [[پاڪ رومي شهنشاهه ميڪسيميليئن ٻيون|ميڪسيميليئن ٻئي]] سان ٿي. هيءَ روايت 1792ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[پاڪ رومي شهنشاهه فرانسس ٻيون|فرانسس ٻيون]] چونڊيو ويو. سندس تاجپوشي ڄاڻي واڻي 14 جولاءِ، يعني [[بيسٽيل ڏينهن]] ۽ [[بيسٽيل تي حملي]] جي ورسيءَ تي منعقد ڪئي وئي.{{citation needed||date=January 2026}} چونڊون ۽ تاجپوشيون [[فرينڪفرٽ گرجاگھر|سينٽ برٿولوميوس گرجاگھر]] ۾ ٿينديون هيون، جيڪو ''ڪائزرڊوم''، يعني شاهي گرجاگھر، جي نالي سان پڻ مشهور آهي؛ ڪڏهن ڪڏهن ان هنڌ موجود ڄاتل ٻين چئن اڏاوتن کي پڻ استعمال ڪيو ويندو هو. گرجاگھر جو 95 ميٽر اوچو منارو 1415ع ۾ [[ميڊرن گرٿينر]] جي رٿائن موجب تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical buildings: Imperial Cathedral |publisher=City of Frankfurt am Main |url=https://frankfurt.de/english/discover-and-experience/sightseeing/historical-buildings/imperial-cathedral}}</ref> [[ميسه فرينڪفرٽ]]، يعني فرينڪفرٽ واپاري ميلو، جو پهريون ذڪر 1150ع ۾ ملي ٿو. 1240ع ۾ [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون]] ميلي ۾ ايندڙ ماڻهن کي شاهي امتياز ڏنو، جنهن تحت سندن حفاظت سلطنت جي ذميواري هئي. تقريباً 1380ع ڌاري فرانس جي بوڪير واري ساڳئي قسم جي ميلي جي اهميت گهٽجڻ سان فرينڪفرٽ جو ميلو وڌيڪ اهم بڻجي ويو. [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو|ڪتابن جا واپاري ميلا]] 1478ع ۾ شروع ٿيا. 1585ع ۾ فرينڪفرٽ جي واپارين گردش ۾ موجود مختلف ڪرنسين لاءِ [[مٽا سٽا جي شرح|مٽا سٽا جي شرحن]] جو هڪ نظام قائم ڪيو، جيئن ڌوڪي ۽ ناجائز وصولين کي روڪي سگهجي. ان ئي نظام ۾ [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] جون ابتدائي پاڙون موجود هيون. فرينڪفرٽ [[ٽيهه سالن واري جنگ]] دوران غيرجانبدار رهڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر پناهگيرن سان گڏ شهر ۾ پهتل [[طاعون]] سبب سخت متاثر ٿيو. جنگ کان پوءِ فرينڪفرٽ ٻيهر پنهنجي خوشحالي بحال ڪئي. 1770ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيٽر جو منتظم [[ايبل زائلر]] فرينڪفرٽ ۾ رهندو هو ۽ هن شهر جي ناٽڪي زندگيءَ کي منظم ۽ ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last=Mohr |first=Albert Richard |author-link=Albert Richard Mohr |year=1967 |chapter=Abel Seyler und seine Verdienste um das Frankfurter Theaterleben |title=Frankfurter Theater von der Wandertruppe zum Komödienhaus: ein Beitrag zur Theatergeschichte des 18. Jahrhunderts |location=Frankfurt am Main |publisher=Kramer |pages=66–81}}</ref> <gallery mode=packed heights="200px"> Mk Frankfurt Merian Stadtansicht.jpg|1612ع ۾ فرينڪفرٽ Frankfurt Am Main-Peter Becker-BAAF-032-Aussicht vom Steinernen Haus in der Judengasse nach Westen-1872.jpg|1872ع ۾ فرينڪفرٽ Hertel Kaiserplatz von Osten um 1880.jpg|ڪائزرپلاٽس، لڳ ڀڳ 1880ع </gallery> === فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري جنگين جو اثر === [[File:Frankfurt Am Main-H Worms-Stadtansicht vom Muehlberg.jpg|thumb|right|1845ع ۾ ''زاڪسنهاوزر برگ''، يعني زاڪسنهاوزن جبل، تان فرينڪفرٽ ام مائين جو منظر، جنهن ۾ فرينڪفرٽ گرجاگھر جو منارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو]] [[فرانسيسي انقلاب]] کان پوءِ فرانسيسي فوجن فرينڪفرٽ تي ڪيترائي ڀيرا قبضو ڪيو يا ان تي گولاباري ڪئي. 1805–1806ع ۾ پاڪ رومي سلطنت جي خاتمي تائين اهو [[آزاد شاهي شهر]] رهيو. 1806ع ۾ فرينڪفرٽ {{lang|de|فُرسٽ پريمَس}}، يعني [[شهزادي-اعظم]]، [[ڪارل ٿيئڊور انتون ماريا فان ڊالبرگ]] جي حڪمراني هيٺ [[اشافنبرگ جي امارت]] جو حصو بڻيو. ان جو مطلب هو ته فرينڪفرٽ کي [[رائين جي وفاق]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1810ع ۾ ڊالبرگ [[فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي|فرينڪفرٽ جي وڏي ڊيوڪ]] جو لقب اختيار ڪيو. [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] پنهنجي گود ورتل پٽ [[يوجين ڊي بوهارني]]، جيڪو اڳ ۾ ئي {{lang|fr|پرنس ڊي وينيز}}، يعني ”[[وينس جو شهزادو]]“ هو، کي ڊالبرگ جي وفات کان پوءِ فرينڪفرٽ جو وڏو ڊيوڪ بڻائڻ جو ارادو رکيو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ڊالبرگ ڪيٿولڪ بشپ هئڻ سبب ڪو جائز وارث نه رکندو هو. وينس جي شهزادي جو لقب اٽليءَ ۾ نئين قائم ڪيل موروثي درجي سان لاڳاپيل هو. فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي 1810ع کان 1813ع تائين قائم رهندڙ هڪ مختصر سياسي دور هو. جڏهن فوجي حالتون اينگلو-پروشين قيادت واري اتحادي قوتن جي حق ۾ بدلجي ويون، تڏهن نيپولين جو قائم ڪيل سياسي نظام ختم ڪيو ويو. ڊالبرگ يوجين ڊي بوهارني جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو، پر اهو رڳو علامتي قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ فرانسيسي فوجن جي شڪست ۽ اتحادي قوتن جي فرينڪفرٽ تي قبضي کان پوءِ بوهارني عملي طور ڪڏهن به اتي حڪومت نه ڪئي. === هڪ مڪمل خودمختيار رياست طور فرينڪفرٽ === نيپولين جي آخري شڪست ۽ سندس دستبرداريءَ کان پوءِ، [[ويانا ڪانگريس]] (1814–1815ع) فرينڪفرٽ جي وڏي ڊچي کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ فرينڪفرٽ جمهوري طرز حڪومت رکندڙ هڪ مڪمل خودمختيار شهري رياست بڻجي ويو. فرينڪفرٽ نئين قائم ٿيل [[جرمن وفاق]] ۾ آزاد شهر طور شامل ٿيو ۽ 1866ع تائين ان جو حصو رهيو. هي شهر وفاقي پارليامينٽ {{lang|de|بُنڊيستاگ}} جو مرڪز بڻيو، جتي نالي ماتر صدارت ڪندڙ [[هيبسبرگ بادشاهت|آسٽريا جو هيبسبرگ شهنشاهه]] هڪ آسٽريائي ”صدارتي ايلچي“ ذريعي نمائندگي ڪندو هو. [[1848–1849ع جا جرمن انقلاب|1848ع جي ناڪام انقلاب]] کان پوءِ فرينڪفرٽ جرمنيءَ جي پهرين جمهوري طريقي سان چونڊيل پارليامينٽ، يعني [[فرينڪفرٽ پارليامينٽ]]، جو مرڪز بڻيو. اها اسيمبلي {{lang|de|[[فرينڪفرٽر پائولس ڪرشي]]}}، يعني سينٽ پال گرجاگھر، ۾ گڏ ٿي ۽ 18 مئي 1848ع تي ان جو افتتاح ٿيو. پنهنجي هڪ سال جي وجود دوران اسيمبلي گڏيل جرمنيءَ لاءِ هڪ گڏيل آئين تيار ڪيو، جنهن ۾ پروشيا جي بادشاهه کي بادشاهه طور مقرر ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي هئي. هي ادارو 1849ع ۾ ناڪام ٿي ويو، جڏهن [[پروشيا جي بادشاهت|پروشيا جي]] بادشاهه [[پروشيا جو فريڊرڪ وليم چوٿون|فريڊرڪ وليم چوٿين]] اعلان ڪيو ته هو ”نالِي مان مليل تاج“ قبول نه ڪندو. === خودمختياري وڃائڻ کان پوءِ وارو فرينڪفرٽ === [[File:Frankfurt Nationalversammlung 1848.jpg|thumb|1848ع ۾ سينٽ پال گرجاگھر ۾ فرينڪفرٽ پارليامينٽ]] [[File:Courbet Frankfurt.jpg|thumb|[[گوستاو ڪوربيه]] جي پينٽنگ ''فرينڪفرٽ ام مائين جو منظر'' (1858ع)، جنهن ۾ [[آلٽي بروڪي، فرينڪفرٽ|پراڻو پل]] پڻ نظر اچي ٿو]] 1866ع جي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] کان پوءِ فرينڪفرٽ پنهنجي آزادي وڃائي ويٺو، جڏهن پروشيا [[فرينڪفرٽ جو آزاد شهر]] سميت ڪيترين ننڍين رياستن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ شهر کي پروشيا جي [[هيسن-ناسائو]] صوبي ۾ شامل ڪيو ويو. فرينڪفرٽ جي رهواسين هن قبضي ۽ الحاق کي وڏي ناانصافي سمجهيو، پر ان جي باوجود شهر پنهنجي اولهه يورپي، شهري ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ برقرار رکي. اڳ ۾ آزاد رهندڙ شهر [[بورنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بورنهايم]] ۽ [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] کي 1890ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ ضم ڪيو ويو. 1914ع ۾ شهرين فرينڪفرٽ يونيورسٽي قائم ڪئي، جنهن کي بعد ۾ [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]] جو نالو ڏنو ويو. اها جرمني ۾ ڪنهن يونيورسٽي جي شهرين پاران قائم ڪيل واحد مثال هئي؛ اڄ اها جرمني جي سڀ کان وڏين يونيورسٽين مان هڪ آهي. 6 اپريل کان 17 مئي 1920ع تائين، [[روهر بغاوت]] کي ختم ڪرڻ لاءِ فوجي مداخلت کان پوءِ، [[فرينڪفرٽ تي فرانسيسي قبضو|فرينڪفرٽ تي فرانسيسي فوجن قبضو ڪيو]].<ref>[http://www.stadtgeschichte-ffm.de/service/chronik/chronik_5_2_e.html Chronology: Emergence of a Modern City 1866–1945] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110719085810/http://www.stadtgeschichte-ffm.de/service/chronik/chronik_5_2_e.html |date=19 July 2011}}. Retrieved 10 June 2010.</ref> فرانس جو موقف هو ته [[ورسيلز جو معاهدو (1919ع)|ورسيلز جي امن معاهدي]] جي شقن 42 کان 44 تائين، جيڪي [[رائين لينڊ]] جي غير فوجي حيثيت بابت هيون، انهن جي ڀڃڪڙي ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news |title=French march into Germany |date=7 April 1920 |newspaper=The Times |page=10}}</ref> 1924ع ۾ [[لودوگ لينڊمان]] شهر جو پهريون يهودي ميئر بڻيو ۽ ايندڙ سالن ۾ هن شهر جي وڏي پيماني تي توسيع جي اڳواڻي ڪئي. [[نازي جرمني]] جي دور ۾ شهر جون عبادتگاهون تباهه ڪيون ويون ۽ يهودي آباديءَ جي وڏي اڪثريت يا ته لڏي وئي يا قتل ڪئي وئي.<ref name="frankfurt-tourismus.de">{{cite web |title=Jüdische Geschichte |url=https://www.frankfurt-tourismus.de/Entdecken-und-Erleben/Sehenswertes/Juedisches-Frankfurt/Juedische-Geschichte |website=frankfurt-tourismus.de |access-date=17 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171238/https://www.frankfurt-tourismus.de/Entdecken-und-Erleben/Sehenswertes/Juedisches-Frankfurt/Juedische-Geschichte |url-status=live}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران فرينڪفرٽ ۾ نابالغ ڇوڪرين لاءِ هڪ نازي جيل، ڪيترائي [[ٻي عالمي جنگ دوران جرمن حڪمراني هيٺ جبري مزدوري|جبري پورهئي جا ڪئمپ]]،<ref>{{cite web|url=https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1478|title=Frauenjugendgefängnis Frankfurt-Preungesheim|website=Bundesarchiv.de|access-date=24 November 2023|language=de|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053746/https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1478|url-status=live}}</ref> [[سنٽي]] ۽ [[روما ماڻهو|روما]] ماڻهن لاءِ هڪ ڪئمپ (ڏسو: ''[[روما نسل ڪشي]]'')،<ref>{{cite web|url=https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1473|title=Lager für Sinti und Roma Frankfurt am Main|website=Bundesarchiv.de|access-date=24 November 2023|language=de|archive-date=19 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053659/https://www.bundesarchiv.de/zwangsarbeit/haftstaetten/index.php?action=2.2&tab=7&id=1473|url-status=live}}</ref> اتحادي فوجن جي جنگي قيدين لاءِ ''ڊولاگ لوفت ويسٽ'' عبوري ڪئمپ،<ref>{{cite book|last1=Megargee|first1=Geoffrey P.|last2=Overmans|first2=Rüdiger|last3=Vogt|first3=Wolfgang|year=2022|title=The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945. Volume IV|publisher=Indiana University Press, United States Holocaust Memorial Museum|page=129|isbn=978-0-253-06089-1}}</ref> ۽ [[ناٽزوائلر-شٽروٿوف حراستي ڪئمپ]] جي هڪ ذيلي ڪئمپ پڻ موجود هئي.<ref>{{cite web|url=http://bundesrecht.juris.de/begdv_6/anlage_6.html|title=Anlage zu § 1. Verzeichnis der Konzentrationslager und ihrer Außenkommandos gemäß § 42 Abs. 2 BEG|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423004151/http://bundesrecht.juris.de/begdv_6/anlage_6.html|language=de|access-date=24 November 2023|archive-date=23 April 2009}}</ref> [[File:Frankfurt Am Main-Altstadt-Zerstoerung-Luftbild 1944.jpg|thumb|مئي 1945ع ۾ گرجاگھر ۽ ان جي ڀرپاسي جو هوائي منظر]] [[ٻي عالمي جنگ دوران فرينڪفرٽ تي بمباري]] سبب شهر کي سخت تباهي پهتي. بمباري ۾ لڳ ڀڳ 5,500 رهواسي مارجي ويا ۽ هڪ زماني ۾ جرمني جي سڀ کان وڏي ۽ مشهور [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|وچئين دور جي پراڻي شهر]] جو لڳ ڀڳ سمورو حصو تباهه ٿي ويو. 26 مارچ 1945ع تي جرمني اندر اتحادي فوجن جي اڳڀرائي دوران شهر زميني جنگ جو ميدان بڻجي ويو، جنهن ۾ درياهه پار ڪرڻ واري فوجي ڪارروائي پڻ شامل هئي. [[آمريڪي فوج]] جي [[آمريڪا جي پنجين پيادل ڊويزن]] ۽ [[آمريڪا جي ڇهين زرهي ڊويزن]] ڪيترن ئي ڏينهن جي شديد ويڙهه کان پوءِ فرينڪفرٽ تي قبضو ڪيو ۽ 29 مارچ 1945ع تي شهر کي وڏي حد تائين محفوظ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |title=World War II Order of Battle: An Encyclopedic Reference to U.S. Army Ground Forces from Battalion through Division, 1939–1946 |url=https://archive.org/details/bwb_P8-BJF-966 |last=Stanton |first=Shelby |edition=2nd |year=2006 |publisher=Stackpole Books |isbn=9780811701570 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-BJF-966/page/57 57], 84}}</ref> جنگي تباهيءَ جي باوجود، اڄ به فرينڪفرٽ جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ عمارتون ٻي عالمي جنگ کان اڳ واري دور جون آهن.<ref name="zensus2011.de">{{Cite web |url=https://zensus2011.de/SharedDocs/Downloads/DE/Publikationen/Aufsaetze_Archiv/2015_12_NI_GWZ_endgueltig.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |title=Gebäude- und Wohnungsbestand in Deutschland |publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329165923/https://zensus2011.de/SharedDocs/Downloads/DE/Publikationen/Aufsaetze_Archiv/2015_12_NI_GWZ_endgueltig.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |archive-date=29 March 2024}}</ref> جنگ جي خاتمي کان پوءِ فرينڪفرٽ نئين قائم ٿيل [[هيسن]] رياست جو حصو بڻيو، جيڪا پراڻي [[هيسن جي عوامي رياست|هيسن (ڊارمشٽاٽ)]] ۽ [[ڪور هيسن صوبو|پروشيا جي هيسن]] وارن علائقن کي گڏائي ٺاهي وئي هئي. شهر جرمني جي [[جرمني ۾ اتحادي قبضي جا علائقا#آمريڪي قبضي وارو علائقو|آمريڪي قبضي واري علائقي]] ۾ شامل هو. آمريڪي قبضي واري علائقي جي فوجي گورنر (1945–1949ع) ۽ جرمني لاءِ آمريڪي هاءِ ڪمشنر (1949–1952ع) جو هيڊڪوارٽر [[آءِ جي فاربن عمارت]] ۾ قائم هو، جنهن کي اتحادي فوجن جنگ دوران ڄاڻي واڻي بمباري کان محفوظ رکيو هو. 1949ع ۾ نئين قائم ٿيل [[اولهه جرمني]] جي عبوري گاديءَ لاءِ فرينڪفرٽ پهريون انتخاب هو. ان مقصد لاءِ شهر ۾ پارليامينٽ جي عمارت پڻ تعمير ڪئي وئي، جيڪا ڪڏهن به پنهنجي اصل مقصد لاءِ استعمال نه ٿي؛ بعد ۾ ان ۾ [[هيسشر رونڊفنڪ]] جا ريڊيو اسٽوڊيو قائم ڪيا ويا. آخرڪار جنگ کان پوءِ جي پهرئين [[جرمني جو چانسلر (وفاقي جمهوريه)|چانسلر]] [[ڪونراڊ آڊيناور]] [[بون]] کي ترجيح ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سندس اباڻي علائقي جي ويجهو هو. ان کان سواءِ ڪيترن ٻين سياستدانن کي خدشو هو ته جيڪڏهن فرينڪفرٽ کي مستقل گادي بڻايو ويو ته [[اوڀر جرمني]] سان [[جرمني جي ٻيهر اتحاد]] ۽ گاديءَ جي [[برلن]] ڏانهن واپسيءَ لاءِ عوامي حمايت ڪمزور ٿي ويندي. [[File:Frankfurt Am Main-Samstagsberg-20070607.jpg|thumb|1981ع کان 1984ع تائين رومر برگ جي اوڀرئين پاسي واقع ڇهن گهرن جي تاريخي طرز تي ٻيهر تعمير، جيڪي ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿي ويا هئا]] [[File:Frankfurt am Main Hauptbahnhof von oben.jpg|thumb|2003ع ۾ [[مائين ٽاور]] جي ڇت تان [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] جو منظر]] جنگ کان پوءِ شهر جي ٻيهر تعمير گهڻو ڪري سادي جديد طرز ۾ ڪئي وئي، جنهن سبب فرينڪفرٽ جي تعميراتي سڃاڻپ ۾ نمايان تبديلي آئي. بهرحال، ڪجهه اهم تاريخي عمارتون، جهڙوڪ [[رومر]]، [[سينٽ پال گرجاگھر، فرينڪفرٽ ام مائين|سينٽ پال گرجاگھر]] ۽ [[گوئٽي هائوس]]، تاريخي انداز مطابق، جيتوڻيڪ ڪجهه سادگيءَ سان، ٻيهر تعمير ڪيون ويون. بمباري دوران ميونسپل لائبريريءَ ۾ محفوظ تاريخي اهميت رکندڙ [[قاهره گنيزا]] جا دستاويز تباهه ٿي ويا. [[عربيات]] جي ماهر ۽ گنيزا جي محقق [[ايس. ڊي. گوئٽين]] موجب، ”انهن جي مواد جي فهرستون به محفوظ نه رهيون.“<ref>Goitein, S.D. ''A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza, Vol. I – Economic Foundations''. University of California Press, 2000, p. 5</ref> جنگ جي خاتمي سان گڏ فرينڪفرٽ ٻيهر جرمني جي اهم مالي مرڪز طور اڀري آيو. 1948ع ۾ اتحادي قوتن [[بانڪ ڊوئچر لينڊر]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[ڊوئچي بنڊس بئنڪ]] بڻجي. ان فيصلي کان پوءِ [[ڊوئچي بئنڪ]] ۽ [[ڊريسڊنر بئنڪ]] سميت ڪيترن ئي مالي ادارن پنهنجا مرڪز ٻيهر قائم ڪيا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ٻيهر جرمني جي اهم ترين اسٽاڪ ايڪسچينج بڻجي وئي. 1998ع ۾ [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] فرينڪفرٽ ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ 2011ع ۾ [[يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اٿارٽي]] ۽ 2024ع ۾ [[مني لانڊرنگ خلاف اٿارٽي]] پڻ هتي قائم ٿيون. فرينڪفرٽ جرمني جي اهم آمدرفت مرڪز طور پڻ ٻيهر اڀريو. 1961ع تائين [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] [[لنڊن هيٿرو هوائي اڏو]] کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ مصروف هوائي اڏو بڻجي ويو.{{citation needed||date=January 2026}} 1970ع واري ڏهاڪي دوران شهر يورپ جي سڀ کان مؤثر زيرزمين آمدرفت نظامن مان هڪ قائم ڪيو.<ref>{{cite web |title=Port of Frankfurt |url=http://www.worldportsource.com/ports/review/DEU_Port_of_Frankfurt_2769.php |website=World Port Source |access-date=29 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329121635/http://www.worldportsource.com/ports/review/DEU_Port_of_Frankfurt_2769.php |archive-date=29 March 2018 |url-status=live}}</ref> هن نظام ۾ مضافاتي ريلوي [[فرينڪفرٽ ايس-بان|ايس-بان]] شامل آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کي ڀرپاسي جي علائقن سان ڳنڍي ٿي، ۽ گڏوگڏ زيرزمين هلندڙ هلڪي ريلوي [[فرينڪفرٽ يو-بان|يو-بان]] پڻ شامل آهي، جيڪا ضرورت پوڻ تي زمين جي سطح تي به ريل جي پٽن تي هلندي آهي. == جاگرافي == [[File:Taunus - Deutsche Mittelgebirge, Serie A-de.png|thumb|فرينڪفرٽ [[نڊا درياهه]] جي [[مائين درياهه]] ۾ ڇوڙ وٽ واقع آهي؛ مائين اڳتي هلي [[رائين درياهه]] ۾، [[رائين لينڊ-پالاتينات]] جي گاديءَ واري شهر [[مائينز]] ۽ [[هيسن]] جي گاديءَ واري شهر [[ويسباڊن]] جي وچ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ويسباڊن تاريخي طور [[ناسائو علائقو|ناسائو]] جو مرڪز رهيو آهي. تصوير ۾ [[ٽائونوس]] جا مضافاتي علائقا، [[هوخ ٽائونوس ضلعو]] ۽ [[مائين-ٽائونوس ضلعو]] پڻ نظر اچن ٿا، جيڪي جرمني جي سڀ کان خوشحال ضلعن مان آهن.]] [[File:Frankfurt by Sentinel-2, 2020-07-23.jpg|thumb|[[يورپي خلائي اداري]] جي [[سينٽينل-2|سينٽينل-2اي]] سيٽلائيٽ تان ڏسڻ ۾ ايندڙ فرينڪفرٽ]] [[File:Frankfurt am Main, Germany, March 25, 2018 SkySat.jpg|thumb|[[اسڪاءِ سيٽ]] سيٽلائيٽ تان ڏسڻ ۾ ايندڙ مرڪزي اِنن شٽاٽ ضلعو]] فرينڪفرٽ جرمني جي اولهندي حصي ۾ واقع [[جرمني جون رياستون|رياست]] [[هيسن]] جو سڀ کان وڏو شهر آهي. === محل وقوع === فرينڪفرٽ [[مائين درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي، [[ٽائونوس]] جبلن جي سلسلي جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. شهر جي ڏاکڻي حصي ۾ [[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو]] موجود آهي، جيڪو جرمني جو سڀ کان وڏو شهري ٻيلو آهي. شهر جي ڪل ايراضي {{cvt|248.31|km²|2}} آهي ۽ اهو اوڀر کان اولهه تائين {{cvt|23.4|km|2}}، جڏهن ته اتر کان ڏکڻ تائين {{cvt|23.3|km|2}} پکڙيل آهي. شهر جو مرڪزي واپاري علائقو مائين درياهه جي اتر ۾ [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي، جيڪو تاريخي مرڪز آهي، ۽ ان جي چوڌاري [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]] ضلعي ۾ واقع آهي. شهر جو جاگرافيائي مرڪز [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] ضلعي ۾ [[فرينڪفرٽ ويسٽ اسٽيشن]] جي ويجهو واقع آهي. فرينڪفرٽ 55 لک آبادي رکندڙ گهاٽي آباد [[فرينڪفرٽ رائين-مائين|فرينڪفرٽ رائين-مائين ميٽروپوليٽن علائقي]] جي مرڪز ۾ واقع آهي. هن علائقي جي ٻين اهم شهرن ۾ [[ويسباڊن]]، جيڪو [[هيسن]] جي گادي آهي، [[مائينز]]، جيڪو [[رائين لينڊ-پالاتينات]] جي گادي آهي، [[ڊارمشٽاٽ]]، [[آفنباخ ام مائين]]، [[هاناو]]، [[اشافنبرگ]]، [[باد هومبرگ فور ڊير هوهي]]، [[روسلسهايم]]، [[ويٽسلار]] ۽ [[ماربرگ]] شامل آهن. === ضلعا === [[File:Frankfurt Subdivisions boroughs.svg|thumb|2010ع ۾ مرڪزي فرينڪفرٽ جا 46 ''شٽاٽ ٽائلا''، يعني شهري ضلعا]] شهر کي 46 شهري ضلعن، جرمن ۾ ''شٽاٽ ٽائلا''، ۾ ورهايو ويو آهي. اهي وري 121 شهري انتظامي حصن، ''شٽاٽ بيزِرڪا''، ۽ 448 چونڊ تڪن، ''وال بيزِرڪا''، ۾ ورهايل آهن. اهي 46 شهري ضلعا گڏجي 16 علائقائي ضلعن، ''[[اورٽس بيزِرڪ، فرينڪفرٽ ام مائين|اورٽس بيزِرڪا]]''، ۾ ورهايل آهن، جن مان هر هڪ وٽ پنهنجي ضلعي ڪاميٽي ۽ چيئرمين هوندو آهي. آبادي ۽ ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهري ضلعو [[زاڪسنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاڪسنهاوزن]] آهي، جڏهن ته سڀ کان ننڍو [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|آلٽ شٽاٽ]]، يعني فرينڪفرٽ جو تاريخي مرڪز، آهي. ٽن وڏن شهري ضلعن، زاڪسنهاوزن، [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]] ۽ [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ]]، کي انتظامي مقصدن لاءِ ترتيبوار اتر ۽ ڏکڻ، يا اولهه ۽ اوڀر حصن ۾ ورهايو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن کي عام طور هڪ ئي شهري ضلعو سمجهيو ويندو آهي؛ انهيءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن، شهر جي سرڪاري ويب سائيٽ تي به، رڳو 43 شهري ضلعا ڄاڻايا ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/frankfurt-entdecken-und-erleben/stadtportrait/stadtteile |title=Stadtteile |publisher=Frankfurt.de |access-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014170007/http://frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=2835 |archive-date=14 October 2011 |url-status=dead}}</ref> ڪجهه وڏن رهائشي علائقن کي مقامي ماڻهو به غلط طور شهري ضلعا سڏيندا آهن. انهن ۾ نورڊ ويسٽ شٽاٽ، جيڪو [[نيڊر اورسل، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر اورسل]]، [[هيڊرنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هيڊرنهايم]] ۽ [[پراونهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پراونهايم]] جي حصن تي مشتمل آهي؛ گولڊ شٽائن، جيڪو [[شوانهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|شوانهايم]] جو حصو آهي؛ ريڊ برگ، جيڪو [[ڪالباخ-ريڊ برگ، فرينڪفرٽ ام مائين|ڪالباخ-ريڊ برگ]] جو حصو آهي؛ ۽ [[يورپا فيئرٽل]]، جيڪو [[گالس، فرينڪفرٽ ام مائين|گالس]] جو حصو آهي، شامل آهن. [[بانڪن فيئرٽل]]، يعني بئنڪنگ ضلعو، جيڪو فرينڪفرٽ جو مالي مرڪز آهي، پڻ ڪو انتظامي شهري ضلعو نه آهي. اهو [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]] ضلعي جي اولهندي حصي، [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]] ضلعي جي ڏاکڻي حصي ۽ [[بانهوفز فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|بانهوفز فيئرٽل]] ضلعي جي اوڀرندي حصي تي پکڙيل آهي. ڪيترائي شهري ضلعا اهڙا مضافاتي علائقا آهن، جيڪي بعد ۾ شهر ۾ ضم ڪيا ويا، يا اڳ ۾ آزاد شهر هئا، جهڙوڪ [[هوخسٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|هوخسٽ]]. [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ]] ۽ [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]] جهڙا ڪجهه ضلعا [[جرمني جي اتحاد]] کان پوءِ [[گرونڊر سائيٽ]] واري دور ۾ شهر جي تيز رفتار واڌ دوران وجود ۾ آيا، جڏهن ته [[ڊورن بوش، فرينڪفرٽ ام مائين|ڊورن بوش]] ۽ [[ريڊر والڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ريڊر والڊ]] جهڙا ٻيا ضلعا انهن علائقن مان ٺاهيا ويا، جيڪي اڳ ۾ ٻين شهري ضلعن جو حصو هئا. === شهر ۾ ضم ٿيڻ جي تاريخ === 1877ع تائين شهر جو علائقو هاڻوڪن اندرين شهري ضلعن [[فرينڪفرٽ جو پراڻو شهر|آلٽ شٽاٽ]]، [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]]، [[بانهوفز فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|بانهوفز فيئرٽل]]، [[گٽ لوئٽ فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|گٽ لوئٽ فيئرٽل]]، [[گالس، فرينڪفرٽ ام مائين|گالس]]، [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ]]، [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ]]، [[اوسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوسٽ اينڊ]] ۽ [[زاڪسنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاڪسنهاوزن]] تي مشتمل هو. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ فرينڪفرٽ شهر جي حدن کي وڌايو ويو. اڳ ۾ موجود آباديءَ وارن مرڪزن کي شهر ۾ ضم ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ 1888ع ۾ مرڪزي ريلوي اسٽيشن تعمير ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=About Frankfurt: History |url=https://frankfurt.de/english/discover-and-experience/about-frankfurt/history |publisher=City of Frankfurt am Main}}</ref> [[بورنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بورنهايم]] کي 1877ع ۾ شهر ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 1895ع ۾ [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] کي ضم ڪيو ويو. 1 جولاءِ 1900ع تي [[زيڪباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|زيڪباخ]]، [[نيڊرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊرراڊ]] ۽ [[اوبرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوبرراڊ]] پڻ شهر جو حصو بڻيا. 1 اپريل 1910ع تي ''لينڊڪرايس فرينڪفرٽ'' کي مڪمل طور ختم ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ [[برڪرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برڪرزهايم]]، [[بونامس، فرينڪفرٽ ام مائين|بونامس]]، [[ايڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايڪنهايم]]، [[ايشرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايشرزهايم]]، [[گِنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گِنهايم]]، [[هاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|هاوزن]]، [[هيڊرنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هيڊرنهايم]]، [[نيڊر اورسل، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر اورسل]]، [[پراونهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پراونهايم]]، [[پروئنگسهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پروئنگسهايم]] ۽ [[روڊلهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|روڊلهايم]] فرينڪفرٽ ۾ شامل ٿي ويا. ساڳئي سال هڪ نئون شهري ضلعو [[ريڊر والڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ريڊر والڊ]] انهن علائقن مان قائم ڪيو ويو، جيڪي اڳ ۾ زيڪباخ ۽ اوسٽ اينڊ جو حصو هئا. 1 اپريل 1928ع تي [[هوخسٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|هوخسٽ]] شهر، ان جي شهري ضلعن [[زنڊلنگن، فرينڪفرٽ ام مائين|زنڊلنگن]]، [[انٽرليڊرباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|انٽرليڊرباخ]] ۽ [[زائلزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زائلزهايم]] سميت، فرينڪفرٽ جو حصو بڻيو. ساڳئي وقت ''لينڊڪرايس هوخسٽ'' کي به ختم ڪيو ويو. ان جا ڪجهه شهر، يعني [[فيشنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|فيشنهايم]]، [[گريسهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گريسهايم]]، [[نيڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊ]]، [[شوانهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|شوانهايم]] ۽ [[زوسنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زوسنهايم]]، فرينڪفرٽ ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته باقي شهر نئين قائم ڪيل [[مائين-ٽائونوس ضلعو|مائين-ٽائونوس لينڊڪرايس]] ۾ شامل ڪيا ويا. [[ڊورن بوش، فرينڪفرٽ ام مائين|ڊورن بوش]] 1946ع ۾ هڪ شهري ضلعو بڻيو. اهو انهن علائقن مان قائم ڪيو ويو، جيڪي اڳ ۾ ايڪنهايم ۽ گِنهايم سان لاڳاپيل هئا. 1 آگسٽ 1972ع تي هيسن جا ننڍا مضافاتي علائقا [[هارهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هارهايم]]، [[ڪالباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|ڪالباخ]]، [[نيڊر-ايرلنباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر-ايرلنباخ]] ۽ [[نيڊر-ايشباخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر-ايشباخ]] فرينڪفرٽ جا شهري ضلعا بڻيا. ٻين پاڙيسري مضافاتي علائقن وري [[مائين-ٽائونوس ضلعو]]، [[آفنباخ ضلعو]]، [[گروس-گيرائو ضلعو]]، [[هوخ ٽائونوس ضلعو]]، [[مائين-ڪنزگ ضلعو]] يا [[ويٽرائو ضلعو]] ۾ شامل ٿيڻ جو انتخاب ڪيو. [[برگن-اينڪهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برگن-اينڪهايم]] آخري مضافاتي علائقو هو، جيڪو 1 جنوري 1977ع تي فرينڪفرٽ ۾ شامل ٿيو. [[فلوگهافن، فرينڪفرٽ ام مائين|فلوگهافن]] 1979ع ۾ سرڪاري شهري ضلعو بڻيو. هي ضلعو فرينڪفرٽ هوائي اڏي جي ان علائقي تي مشتمل آهي، جيڪو اڳ ۾ زاڪسنهاوزن ۽ پاڙيسري شهر [[مورفيلڊن-والڊورف]] سان لاڳاپيل هو. فرينڪفرٽ جو سڀ کان نئون شهري ضلعو [[فرينڪفرٽر برگ]] آهي. اهو 1996ع تائين بونامس جو حصو هو. ڪالباخ جو سرڪاري نالو 2006ع ۾ بدلائي [[ڪالباخ-ريڊ برگ]] رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ريڊ برگ نالي علائقي ۾ وڏي پيماني تي رهائشي اڏاوت ڪئي وئي هئي. === پاڙيسري ضلعا ۽ شهر === [[File:DSC08349 Blick von Burgruine Falkenstein auf Frankfurt und Mainebene.jpg|thumb|200px|[[فالڪنشٽائن قلعو (ٽائونوس)|فالڪنشٽائن قلعي]] تان فرينڪفرٽ ۽ ان جي [[شهري علائقو|شهري گڏيل آبادي]] جي حصن جو منظر. تصوير جي کاٻي پاسي اڳئين حصي ۾ [[ڪرونبرگ قلعو]] پڻ نظر اچي ٿو.]] [[File:Locator map of Planungsverband Ballungsraum Frankfurt Rhein-Main in Hesse.svg|thumb|upright=0.8|[[هيسن]] اندر فرينڪفرٽ جو شهري علائقو]] اولهه طرف فرينڪفرٽ جي سرحد [[جرمني جا ضلعا|انتظامي ضلعي]] (''[[جرمني جي ٻهراڙي وارن ضلعن جي فهرست|لينڊڪرايس]]'') [[مائين-ٽائونوس ضلعو]] سان ملي ٿي، جنهن ۾ [[هيٽرشهايم ام مائين]]، [[ڪرفٽل]]، [[هوفهايم ام ٽائونوس]]، [[ڪيلڪهايم (ٽائونوس)|ڪيلڪهايم]]، [[ليڊرباخ ام ٽائونوس]]، [[سلزباخ (ٽائونوس)|سلزباخ]]، [[شوالباخ ام ٽائونوس]] ۽ [[ايشبورن]] جهڙا شهر شامل آهن. اتر اولهه ۾ ان جون حدون [[هوخ ٽائونوس ضلعو]] سان ملن ٿيون، جتي [[شٽائنباخ (ٽائونوس)|شٽائنباخ]]، [[اوبر اورزل (ٽائونوس)]] ۽ [[باد هومبرگ فور ڊير هوهي]] واقع آهن. اتر ۾ [[ويٽرائو ضلعو]]، جنهن ۾ [[ڪاربن]] ۽ [[باد ولبيل]] شامل آهن، موجود آهي. اتر اوڀر ۾ [[مائين-ڪنزگ ضلعو]]، جنهن ۾ [[نيڊرڊورفيلڊن]] ۽ [[مائينٽال]] آهن، واقع آهي. ڏکڻ اوڀر ۾ [[آفنباخ ام مائين]] شهر آهي، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[آفنباخ ضلعو]]، جنهن ۾ [[نيو-ايزنبرگ]] شامل آهي، موجود آهي. ڏکڻ اولهه ۾ [[گروس-گيرائو ضلعو]] واقع آهي، جنهن ۾ [[مورفيلڊن-والڊورف]]، [[روسلسهايم]] ۽ [[ڪيلسٽر باخ]] شامل آهن. فرينڪفرٽ انهن شهرن سان گڏ، ۽ ڪجهه ٻين ويجهن وڏن شهرن جهڙوڪ [[هاناو]]، [[روڊگائو]]، [[ڊرائي ايش]] ۽ [[لانگن، هيسن|لانگن]] سان گڏجي، هڪ لڳاتار تعمير ٿيل شهري علائقو ٺاهي ٿو، جنهن کي ''شٽاٽ ريگيون فرينڪفرٽ'' چيو وڃي ٿو. هي ڪو سرڪاري انتظامي ضلعو نه آهي. 2010ع جي اندازي موجب هن شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 23 لک هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[يورپي يونين جي شهري علائقن جي فهرست|يورپي يونين]] جو تيرهون وڏو شهري علائقو هو. === آبهوا === فرينڪفرٽ جي آبهوا [[معتدل آبهوا|معتدل]] [[سامونڊي آبهوا]] واري آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن]]: ''سي ايف بي''، [[ٽريوارٿا آبهوا درجابندي|ٽريوارٿا]]: ''ڊوبڪ''). هتي سياري ۾ ٿڌ، بار بار برسات ۽ اڪثر ڪڪر ڇانيل آسمان هوندو آهي، جڏهن ته اونهارا گرم ٿيندا آهن. سراسري سالياني گرمي پد {{cvt|11.4|°C|1}} آهي، جڏهن ته مهيني جي سراسري گرمي پد جنوري ۾ {{cvt|2.7|°C|1}} کان جولاءِ ۾ {{cvt|20.8|°C|1}} تائين هوندو آهي. سياري دوران هي شهر [[جرمني]] جي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://en.climate-data.org/europe/germany/hesse/frankfurt-am-main-447|title=Data and graphs for weather & climate in Frankfurt am Main|website=Climate-Data.org|access-date=2025-03-18}}</ref> [[ٻوٽن جي واڌ جي مند]] جرمني جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ هتي وڌيڪ ڊگهي هوندي آهي، جنهن سبب علائقي ۾ بهار جلد شروع ٿي ويندي آهي ۽ عام طور مارچ جي پڇاڙيءَ تائين وڻن تي پن نڪرڻ شروع ٿي ويندا آهن. فرينڪفرٽ جا سيارا عام طور هلڪا يا گهٽ ۾ گهٽ سخت ڄمائيندڙ نه هوندا آهن. خاص ڪري جنوري ۽ فيبروري ۾ برف پوڻ جو ٿورو امڪان هوندو آهي، پر موسم اونداهي ۽ گهڻو ڪري ڪڪر ڇانيل رهندي آهي. سراسري طور فرينڪفرٽ تي هر سال رڳو 10 کان 20 ڏينهن تائين برف جي چادر رهندي آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.sueddeutsche.de/wissen/schneevergleich-fuer-deutsche-staedte-so-viel-schneit-es-bei-ihnen-1.4348735 |title=Winter-Bilanz: Schnee-Vergleich für Deutsche Städte |newspaper=Süddeutsche.de |date=28 February 2019 |publisher=sueddeutsche.de |access-date=18 January 2021 |last1=Zajonz |first1=Moritz |archive-date=19 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053700/https://www.sueddeutsche.de/wissen/schneevergleich-fuer-deutsche-staedte-so-viel-schneit-es-bei-ihnen-1.4348735 |url-status=live }}</ref> گرمي پد لڳ ڀڳ 64 ڏينهن صفر ڊگري سينٽي گريڊ کان هيٺ لهي ٿو، جڏهن ته روزاني وڌ ۾ وڌ گرمي پد سراسري طور هر سال لڳ ڀڳ 10 ڏينهن ڄمڻ واري نقطي کان هيٺ رهي ٿو. علائقي جي هلڪي آبهوا سبب ويجهن هنڌن تي انگور ۽ شراب جي پيداوار جا ڪيترائي مشهور علائقا موجود آهن، جهڙوڪ [[رائينش هيسن]]، [[رائينگائو]]، [[فرانڪونيا شراب وارو علائقو]] ۽ [[برگ شٽراسه رستو]]. [[مائين درياهه]] جي اترئين ڪناري تي هڪ مقامي ننڍي آبهوا پڻ موجود آهي، جيڪا ان علائقي ۾ [[کجيءَ جو وڻ|کجين]]، [[انجير جي وڻ|انجيرن]]، [[ليمون جي وڻ|ليمونن]] ۽ ڏکڻ يورپي ٻوٽن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي. هن علائقي کي ”[[نِتسا، فرينڪفرٽ|نِتسا]]“ سڏيو وڃي ٿو، جيڪو ڏکڻ فرانس جي شهر [[نيس]] لاءِ جرمن نالو آهي، ۽ اهو [[الپس]] جي اتر ۾ ڀونوچ سمنڊ واري ٻوٽن سان سينگاريل سڀ کان وڏن پارڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/english/discover-and-experience/sightseeing/gardens/nizza |title=Nizza, Stadt Frankfurt am Main |work=City of Frankfurt am Main |publisher=frankfurt.de |access-date=18 January 2021 |archive-date=18 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118202137/https://frankfurt.de/english/sightseeing/gardens/nizza}}</ref> {{Weather box |location = فرينڪفرٽ هوائي اڏو، 1991–2020ع جا معمول، انتهائي انگ اکر 1949ع کان هاڻوڪي دور تائين |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 16.2 |Feb record high C = 19.1 |Mar record high C = 24.7 |Apr record high C = 30.3 |May record high C = 33.2 |Jun record high C = 41.1 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.7 |Sep record high C = 32.8 |Oct record high C = 28.0 |Nov record high C = 19.1 |Dec record high C = 16.3 |year record high C = |Jan avg record high C = 12.1 |Feb avg record high C = 13.8 |Mar avg record high C = 19.0 |Apr avg record high C = 24.8 |May avg record high C = 28.9 |Jun avg record high C = 32.5 |Jul avg record high C = 34.1 |Aug avg record high C = 33.5 |Sep avg record high C = 27.8 |Oct avg record high C = 22.0 |Nov avg record high C = 16.6 |Dec avg record high C = 12.5 |year avg record high C = 35.6 |Jan high C = 4.9 |Feb high C = 6.6 |Mar high C = 11.4 |Apr high C = 16.5 |May high C = 20.4 |Jun high C = 23.9 |Jul high C = 26.1 |Aug high C = 25.7 |Sep high C = 20.8 |Oct high C = 14.8 |Nov high C = 8.9 |Dec high C = 5.5 |year high C = |Jan mean C = 2.7 |Feb mean C = 3.5 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 11.5 |May mean C = 15.5 |Jun mean C = 18.9 |Jul mean C = 20.8 |Aug mean C = 20.5 |Sep mean C = 15.7 |Oct mean C = 10.8 |Nov mean C = 6.5 |Dec mean C = 3.4 |year mean C = |Jan low C = 0.5 |Feb low C = 0.4 |Mar low C = 2.2 |Apr low C = 5.4 |May low C = 9.3 |Jun low C = 12.8 |Jul low C = 14.8 |Aug low C = 14.4 |Sep low C = 10.6 |Oct low C = 6.7 |Nov low C = 3.2 |Dec low C = 0.4 |year low C = 7.0 |Jan avg record low C = -9.1 |Feb avg record low C = -7.2 |Mar avg record low C = -4.2 |Apr avg record low C = -1.4 |May avg record low C = 2.2 |Jun avg record low C = 7.0 |Jul avg record low C = 9.5 |Aug avg record low C = 8.7 |Sep avg record low C = 5.1 |Oct avg record low C = -0.1 |Nov avg record low C = -3.2 |Dec avg record low C = -7.7 |year avg record low C = -11.2 |Jan record low C = -21.6 |Feb record low C = -19.6 |Mar record low C = -13.0 |Apr record low C = -7.1 |May record low C = -2.8 |Jun record low C = 0.1 |Jul record low C = 2.8 |Aug record low C = 2.5 |Sep record low C = -0.3 |Oct record low C = -6.3 |Nov record low C = -11.5 |Dec record low C = -17.0 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 44.0 |Feb precipitation mm = 38.6 |Mar precipitation mm = 38.7 |Apr precipitation mm = 36.6 |May precipitation mm = 60.4 |Jun precipitation mm = 55.4 |Jul precipitation mm = 63.5 |Aug precipitation mm = 61.4 |Sep precipitation mm = 47.7 |Oct precipitation mm = 50.4 |Nov precipitation mm = 47.3 |Dec precipitation mm = 54.5 |year precipitation mm = <!-- برفباريءَ جا انگ اکر، جيڪي ممڪن آهي مڪمل طور ڀروسي جوڳا نه هجن | Jan snow cm = 29 | Feb snow cm = 15.1 | Mar snow cm = 5.5 | Apr snow cm = 0.1 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 2.1 | Dec snow cm = 18.2 | year snow cm = 70 -->| unit precipitation days = 0.1 mm | Jan precipitation days = 15.2 | Feb precipitation days = 13.5 | Mar precipitation days = 13.5 | Apr precipitation days = 12.3 | May precipitation days = 13.5 | Jun precipitation days = 12.3 | Jul precipitation days = 13.9 | Aug precipitation days = 12.8 | Sep precipitation days = 11.6 | Oct precipitation days = 14.2 | Nov precipitation days = 15 | Dec precipitation days = 16.4 | year precipitation days = | unit snow days = 1.0 cm | Jan snow days = 4.9 | Feb snow days = 3.3 | Mar snow days = 1 | Apr snow days = 0.1 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.6 | Dec snow days = 3.3 | year snow days = |Jan sun = 52 |Feb sun = 79 |Mar sun = 136 |Apr sun = 192 |May sun = 219 |Jun sun = 227 |Jul sun = 235 |Aug sun = 225 |Sep sun = 165 |Oct sun = 104 |Nov sun = 51 |Dec sun = 40 |year sun = |source 1 = [[جرمن موسمياتي خدمت]]<ref> {{cite web |url=https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/ |website=[[Deutscher Wetterdienst]] |language=de |access-date=21 June 2023 |title=Index of /Climate_environment/CDC/ |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531092708/https://opendata.dwd.de/climate_environment/CDC/ |url-status=live }} </ref> |source 2 = [[ماحولياتي معلومات جا قومي مرڪز]] (روزاني وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد، برسات وارا ڏينهن ۽ برف وارا ڏينهن)،<ref name=NCEI> {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/FrankfurtMain_10637.csv |format=CSV |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Frankfurt Main |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=22 April 2024 |archive-date=19 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819053658/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Germany/CSV/FrankfurtMain_10637.csv |url-status=live }} </ref> انفوکليماٽ<ref> {{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/francfort/valeurs/10637.html |title=Climatologie de l'année à Francfort |publisher=Infoclimat |language=fr |access-date=17 October 2023 |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019145512/https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/francfort/valeurs/10637.html |url-status=live }} </ref> }} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !colspan=14|فرينڪفرٽ جي آبهوا بابت انگ اکر |- !مهينو !جنوري !فيبروري !مارچ !اپريل !مئي !جون !جولاءِ !آگسٽ !سيپٽمبر !آڪٽوبر !نومبر !ڊسمبر !style="border-left-width:medium"|سال |- !وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|30.0|C|F|abbr=on}} يا ان کان وڌيڪ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#FFCCCC;color:#000000;"|0.5 |style="background:#FFC0C0;color:#000000;"|3.3 |style="background:#FF8080;color:#000000;"|6.5 |style="background:#FF9999;color:#000000;"|5.4 |style="background:#FFCCCC;color:#000000;"|0.7 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#ffffff;color:#000000;"|0 |style="background:#FFCCCC;color:#000000;border-left-width:medium"|16.4 |- !گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{Convert|0.0|C|F|abbr=on}} يا ان کان گهٽ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#0080FF;color:#ffffff;"|15.8 |style="background:#0080FF;color:#ffffff;"|15 |style="background:#66B2FF;color:#000000;"|8.8 |style="background:#C0E0FF;color:#000000;"|2.9 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#CCE5FF;color:#000000;"|1.7 |style="background:#80C0FF;color:#000000;"|6.2 |style="background:#3399FF;color:#000000;"|13.6 |style="background:#99CCFF;color:#000000;border-left-width:medium"|64.1 |- !وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|0.0|C|F|abbr=on}} يا ان کان گهٽ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|4.6 |style="background:#E0FFFF;color:#000000;"|2.2 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.4 |style="background:#E0FFFF;color:#000000;"|3 |style="background:#E5FFFF;color:#000000;border-left-width:medium"|10.3 |- !برف جي ٿولهه {{Convert|1|cm|in|abbr=on}} يا ان کان وڌيڪ رهندڙ ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#C0FFFF;color:#000000;"|4.9 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|3.3 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|1.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F0F8FF;color:#000000;"|0.6 |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|3.3 |style="background:#CCFFFF;color:#000000;border-left-width:medium"|13.3 |- ![[گجگوڙ]] وارن ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.2 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.4 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.7 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|2.1 |style="background:#CCFFCC;color:#000000;"|4.5 |style="background:#CCFFCC;color:#000000;"|5.3 |style="background:#C0FFC0;color:#000000;"|6.2 |style="background:#CCFFCC;color:#000000;"|5.5 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|1.6 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.6 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.3 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|0.1 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;border-left-width:medium"|27.5 |- ![[ڳڙو|ڳڙي]] وارن ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.1 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.1 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.2 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.2 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#F9F6EE;color:#000000;border-left-width:medium"|0.8 |- ![[ڪوهيڙو|ڪوهيڙي]] وارن ڏينهن جو سراسري انگ |style="background:#E0E0E0;color:#000000;"|3 |style="background:#E0E0E0;color:#000000;"|2.5 |style="background:#E5E5E5;color:#000000;"|1.1 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.4 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.5 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.5 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.3 |style="background:#F8F8FF;color:#000000;"|0.5 |style="background:#E5E5E5;color:#000000;"|1.1 |style="background:#CCCCCC;color:#000000;"|4.4 |style="background:#CCCCCC;color:#000000;"|4.2 |style="background:#E0E0E0;color:#000000;"|3.9 |style="background:#E0E0E0;color:#000000;border-left-width:medium"|32.2 |- !سج جي روشنيءَ کان سواءِ ڏينهن جو انگ |style="background:#606060;color:#FFFFFF;"|19.9 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;"|15.4 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;"|14.1 |style="background:#B2B2B2;color:#000000;"|9.9 |style="background:#A0A0A0;color:#000000;"|11 |style="background:#B2B2B2;color:#000000;"|8.8 |style="background:#B2B2B2;color:#000000;"|9.3 |style="background:#C0C0C0;color:#000000;"|7.7 |style="background:#A0A0A0;color:#000000;"|11.1 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;"|15 |style="background:#606060;color:#FFFFFF;"|19.2 |style="background:#4C4C4C;color:#FFFFFF;"|21.7 |style="background:#808080;color:#FFFFFF;border-left-width:medium"|163.1 |- !روزاني سراسري قدرتي روشنيءَ جا ڪلاڪ |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF77;color:#000000;"|16.0 |style="background:#FFFF77;color:#000000;"|16.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#E2E200;color:#000000;"|8.0 |style="background:#FFFF37;color:#000000;border-left-width:medium"|12.3 |- !سراسري [[بالابنفشي اشاريه]] |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|3 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|4 |style="background:#f85900;color:#000000;"|6 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#f85900;color:#000000;"|6 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|5 |style="background:#289500;color:#000000;"|3 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#f7e400;color:#000000;border-left-width:medium"|3.5 |- !colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ذريعو 1: [[قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]]<ref name=NCEI/> |- !colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|ذريعو 2: ويدر ائٽلس<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/germany/frankfurt-climate |title=Frankfurt, Germany – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=21 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415202640/http://www.weather-atlas.com/en/germany/frankfurt-climate |archive-date=15 April 2017 |url-status=live}}</ref> |} == آباديءَ جا انگ اکر == === آبادي === {{historical populations|1387|9600|1520|10000|1750|32000|1871|91040|1895|229279|1905|334978|1925|467520|1933|555857|1939|553464|1945|357737|1950|532037|1961|685682|1970|669635|1980|629375|1985|595348|1990|644865|1995|650055|2001|641076|2011|667925|2022|743268|footnote=انتظامي ورهاستن ۾ تبديلين سبب آباديءَ جو انگ متاثر ٿي سگهي ٿو.}} {{Clear}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right;" |+پرڏيهي رهواسين جا سڀ کان وڏا گروهه<ref>{{cite web |title=Statistisches Jahrbuch der Stadt Frankfurt am Main 2017 |url=https://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/Statistisches%20Jahrbuch%202017.pdf |access-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620102131/https://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/Statistisches%20Jahrbuch%202017.pdf |archive-date=20 June 2018 |url-status=dead}}</ref> |- !scope="col" | قوميت !scope="col" | آبادي (30 جون 2022) |- !scope="row" | {{flag|Turkey}} |25,294 |- !scope="row" | {{flag|Croatia}} |16,751 |- !scope="row" | {{flag|Italy}} |15,120 |- !scope="row"| {{flag|Poland}} | 12,174 |- !scope="row" | {{flag|Romania}} | 10,451 |- !scope="row" | {{flag|Ukraine}} | 9,748 |- !scope="row" | {{flag|Serbia}} | 9,404 |- !scope="row" | {{flag|Bulgaria}} | 8,509 |- !scope="row" | {{flag|India}} | 7,612 |- !scope="row" | {{flag|Morocco}} | 7,364 |- !scope="row" | {{flag|Spain}} | 7,133 |- !scope="row" | {{flag|Greece}} | 6,581 |- !scope="row" | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} | 6,342 |- !scope="row" | {{flag|Afghanistan}} | 5,114 |- !scope="row" | {{flag|France}} | 4,719 |- !scope="row" | {{flag|China}} | 4,632 |- !scope="row" | {{flag|Algeria}} | 4,087 |- !scope="row" | {{flag|Portugal}} | 3,991 |- !scope="row" | {{flag|Japan}} | 3,653 |- !scope="row" | {{flag|Eritrea}} | 3,374 |} {{Clear}} 2019ع ۾ پنهنجي انتظامي حدن اندر 763,380 رهواسين<ref>{{Cite web |title=Frankfurt am Main – Einwohnerzahl bis 2019 |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/322491/umfrage/entwicklung-der-gesamtbevoelkerung-in-frankfurt-am-main/ |access-date=3 May 2021 |website=Statista |language=de |archive-date=1 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001122040/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/322491/umfrage/entwicklung-der-gesamtbevoelkerung-in-frankfurt-am-main/ |url-status=live}}</ref> ۽ اصل [[يورپي يونين جي شهري علائقن جي فهرست|شهري علائقي]] ۾ 23 لک آباديءَ سان،<ref name="European Union">{{cite web |title=European Union: State of European Cities Report |url=http://www.staedtestatistik.de/fileadmin/urban-audit/pdf/EU_stateofcities_2007.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719085823/http://www.staedtestatistik.de/fileadmin/urban-audit/pdf/EU_stateofcities_2007.pdf |archive-date=19 July 2011 |access-date=2 January 2010}} Retrieved 22 April 2014</ref> فرينڪفرٽ [[آباديءَ جي لحاظ کان جرمني جي شهرن جي فهرست|جرمني جو پنجون وڏو شهر]] آهي، ۽ ان کان اڳ [[برلن]]، [[هيمبرگ]]، [[ميونخ]] ۽ [[ڪولون]] اچن ٿا. مرڪزي فرينڪفرٽ 1875ع کان ''[[گروس شٽاٽ]]'' رهيو آهي، جنهن مان مراد اهڙو شهر آهي جنهن جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 100,000 هجي. 1910ع ۾ 414,576 رهواسين سان اهو جرمني جو نائون وڏو شهر هو، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ ان جي آبادي وڌي 553,464 ٿي وئي. جنگ کان پوءِ، 1945ع جي پڇاڙيءَ تائين، اها گهٽجي 358,000 رهجي وئي. ايندڙ سالن ۾ آبادي ٻيهر وڌڻ لڳي ۽ 1963ع ۾ 691,257 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. 1986ع ۾ اها ٻيهر گهٽجي 592,411 ٿي وئي، پر ان کان پوءِ مسلسل وڌي رهي آهي. مرڪزي فرينڪفرٽ بابت آباديءَ جي اڳڪٿين موجب 2035ع تائين شهر جي انتظامي حدن اندر آبادي 813,000 تائين پهچي سگهي ٿي،<ref>{{Cite web |title=Prognose: Frankfurt gewinnt weiter viele Einwohner |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2020-11%2F20%2Fprognose-frankfurt-gewinnt-weiter-viele-einwohner |access-date=3 May 2021 |website=ZEIT Online |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120121538/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2020-11%2F20%2Fprognose-frankfurt-gewinnt-weiter-viele-einwohner |url-status=live}}</ref> جڏهن ته ان جي شهري علائقي جي آبادي 25 لک کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. 2015ع تائين فرينڪفرٽ ۾ 1,909 [[انتهائي وڏي خالص دولت رکندڙ فرد]] رهندا هئا، جيڪو دنيا جي شهرن ۾ ڇهون وڏو انگ هو.<ref>{{Cite web |last=Florida |first=Richard |date=10 March 2015 |title=Mapping the Global Super-Rich |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-10/maps-of-where-the-global-super-rich-live |url-status=live |access-date=22 January 2022 |website=www.bloomberg.com |archive-date=22 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122193119/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-10/maps-of-where-the-global-super-rich-live}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي دوران [[هيسن]] جي رياستي حڪومت چاهيو ٿي ته شهر جون انتظامي حدون وڌائي سڄو شهري علائقو انهن ۾ شامل ڪيو وڃي. اهڙي صورت ۾ فرينڪفرٽ 30 لک تائين آباديءَ سان برلن کان پوءِ سرڪاري طور جرمني جو ٻيو وڏو شهر بڻجي وڃي ها.<ref>H. Voit, Die kommunale Gebietsreform in: Erwin Stein (Hrsg.): 30 Jahre Hessische Verfassung, Wiesbaden 1976, p. 416 ff. (Text in German)</ref> پر مقامي اختيارين جي اتفاق نه ٿيڻ سبب شهر جو انتظامي علائقو اڄ به ان جي حقيقي شهري علائقي کان گهڻو ننڍو آهي. === لڏپلاڻ ۽ پرڏيهي شهريت رکندڙ === شهر جي [[جرمني ۾ رهواسين جي رجسٽريشن|رهواسين جي رجسٽر]] جي انگن اکرن موجب، 2015ع تائين شهر جي 51.2٪ آباديءَ جو ''لڏپلاڻ وارو پسمنظر'' هو، جنهن جو مطلب اهو آهي ته يا ته اهو شخص پاڻ، يا سندس والدين مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ، پرڏيهي شهريت سان ڄائو هو. اهڙيءَ طرح، شهر جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو رهواسين جي اڪثريت مڪمل يا جزوي طور غير جرمن پسمنظر رکندڙ بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|title=Mehr als die Hälfte mit ausländischen Wurzeln|language=de|work=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url=https://www.faz.net/aktuell/rhein-main/warum-der-auslaenderanteil-in-frankfurt-am-main-so-hoch-ist-15078140.html|issn=0174-4909|date=26 June 2017|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107134323/https://www.faz.net/aktuell/rhein-main/warum-der-auslaenderanteil-in-frankfurt-am-main-so-hoch-ist-15078140.html|url-status=live}}</ref> ان کان علاوه، شهر ۾ ڇهن سالن کان گهٽ عمر وارن هر چئن ٻارن مان ٽي مڪمل يا جزوي طور مهاجر پسمنظر رکندڙ هئا،<ref>{{Cite web|date=30 June 2017|title=Einwanderer stellen in Frankfurt die Mehrheit|url=https://jungefreiheit.de/politik/deutschland/2017/einwanderer-stellen-in-frankfurt-die-mehrheit/|access-date=7 January 2023|language=de-DE|archive-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630103400/https://jungefreiheit.de/politik/deutschland/2017/einwanderer-stellen-in-frankfurt-die-mehrheit/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته 27.7٪ رهواسين وٽ پرڏيهي شهريت موجود هئي.<ref>{{Cite web|title=Migration und Integration|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/_inhalt.html|access-date=7 January 2023|website=Statistisches Bundesamt|language=de|archive-date=6 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210406211101/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Migration-Integration/_inhalt.html|url-status=live}}</ref> انگن اکرن موجب، فرينڪفرٽ جي 46.7٪ مهاجرن جو تعلق [[يورپي يونين]] جي ٻين ملڪن سان آهي؛ 24.5٪ اهڙن يورپي ملڪن مان آهن جيڪي يورپي يونين جو حصو نه آهن؛ 15.7٪ ايشيا (جنهن ۾ اولهه ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا شامل آهن) مان آهن؛ 7.3٪ آفريڪا مان آهن؛ 3.4٪ اتر آمريڪا (جنهن ۾ [[ڪيريبين]] ۽ وچ آمريڪا شامل آهن) مان آهن؛ 0.2٪ [[آسٽريليا (براعظم)|آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] مان آهن؛ 2.3٪ ڏکڻ آمريڪا مان آهن؛ ۽ 1.1٪ پئسفڪ سمنڊ جي ٻيٽن وارن ملڪن مان آهن. انهيءَ سبب فرينڪفرٽ کي گهڻو ڪري هڪ گهڻ ثقافتي شهر سمجهيو ويندو آهي، ۽ ان جو مقابلو [[نيو يارڪ شهر]] ۽ [[لنڊن]] سان به ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Ross |first=Celia |title=Statista |url=https://doi.org/10.5260/cca.199318 |access-date=2024-12-11 |website=CC Advisor|doi=10.5260/cca.199318 |doi-broken-date=1 July 2025 }}</ref> فرينڪفرٽ ۾ جرمني جي سڀ کان وڏي مراڪشي برادري آباد آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 8,000 آهي، جڏهن ته [[فرينڪفرٽ رائين-مائين|رائين-مائين علائقي]] ۾ لڳ ڀڳ 20,000 مراڪشي رهن ٿا. انهن مان ڪيترائي [[مراڪشي]] 1970ع واري ڏهاڪي دوران مهمان مزدورن (''Guest workers'') طور جرمني آيا هئا. {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: right;" |+ 31 ڊسمبر 2009ع تي 46 شهري ضلعن جي آبادي |- style="vertical-align:top;" ! نمبر<br />!! شهري ضلعو (''شٽاٽ ٽائل'')<br />!! ايراضي ڪلوميٽر² ۾<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/ |title=''Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2009'' |access-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114102620/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/JB2009_Kap07x.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref><br />!! آبادي<ref name="Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010">{{cite web |url=http://www.frankfurt.de/ |title=''Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010'' |access-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114095545/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/JB2010_Kap02x.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref><br />!! پرڏيهي شهريت رکندڙ<ref name="Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010"/><br />!! پرڏيهي شهريت رکندڙن جو سيڪڙو<ref name="Statistisches Jahrbuch Frankfurt am Main 2010"/><br />!! علائقائي ضلعو (''اورٽس بيزيرڪ'') |- | style="text-align:center;"| {{0}}1 || style="text-align:left;"| [[آلٽ شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|آلٽ شٽاٽ]] || 0.51 || 3.475 || 1.122 || 32.3 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| {{0}}2 || style="text-align:left;"| [[اِنن شٽاٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|اِنن شٽاٽ]] || 1.52 || 6.577 || 2.529 || 38.5 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| {{0}}3 || style="text-align:left;"| [[بانهوفس فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|بانهوفس فيئرٽل]] || 0.53 || 2.125 || 810 || 38.1 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| {{0}}4 || style="text-align:left;"| [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ ڏکڻ]] || 2.47 || 17.288 || 3.445 || 19.9 || style="text-align:left;"| 02 – اِنن شٽاٽ ٻيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}5 || style="text-align:left;"| [[ويسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ويسٽ اينڊ اتر]] || 1.67 || 8.854 || 2.184 || 24.7 || style="text-align:left;"| 02 – اِنن شٽاٽ ٻيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}6 || style="text-align:left;"| [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ اولهه]] || 3.07 || 28.808 || 5.162 || 17.9 || style="text-align:left;"| 03 – اِنن شٽاٽ ٽيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}7 || style="text-align:left;"| [[نورڊ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نورڊ اينڊ اوڀر]] || 1.69 || 26.619 || 5.580 || 21.0 || style="text-align:left;"| 03 – اِنن شٽاٽ ٽيون |- | style="text-align:center;"| {{0}}8 || style="text-align:left;"| [[اوسٽ اينڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوسٽ اينڊ]] || 5.40 || 26.955 || 7.213 || 26.8 || style="text-align:left;"| 04 – بورنهايم/اوسٽ اينڊ |- | style="text-align:center;"| {{0}}9 || style="text-align:left;"| [[بورنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بورنهايم]] || 2.66 || 27.184 || 6.240 || 23.0 || style="text-align:left;"| 04 – بورنهايم/اوسٽ اينڊ |- | style="text-align:center;"| 10 || style="text-align:left;"| [[گوٽ لوئٽ فيئرٽل، فرينڪفرٽ ام مائين|گوٽ لوئٽ فيئرٽل]] || 2.20 || 5.843 || 1.953 || 33.4 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| 11 || style="text-align:left;"| [[گالس، فرينڪفرٽ ام مائين|گالس]] || 4.22 || 26.716 || 11.012 || 41.2 || style="text-align:left;"| 01 – اِنن شٽاٽ پهريون |- | style="text-align:center;"| 12 || style="text-align:left;"| [[بوڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|بوڪنهايم]] || 8.04 || 34.740 || 9.034 || 26.0 || style="text-align:left;"| 02 – اِنن شٽاٽ ٻيون |- | style="text-align:center;"| 13 || style="text-align:left;"| [[زاخزنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاخزنهاوزن اتر]] || 4.24 || 30.374 || 6.507 || 21.4 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 14 || style="text-align:left;"| [[زاخزنهاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|زاخزنهاوزن ڏکڻ]] || 34.91 || 26.114 || 4.847 || 18.6 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 15 || style="text-align:left;"| [[فلُوگ هافن، فرينڪفرٽ ام مائين|فلُوگ هافن]] || 20.00 || 211 || 14 || 6.6 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 16 || style="text-align:left;"| [[اوبرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|اوبرراڊ]] || 2.74 || 12.828 || 3.113 || 24.3 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 17 || style="text-align:left;"| [[نيڊرراڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊرراڊ]] || 2.93 || 22.954 || 6.569 || 28.6 || style="text-align:left;"| 05 – ڏکڻ |- | style="text-align:center;"| 18 || style="text-align:left;"| [[شوانهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|شوانهايم]] || 17.73 || 20.162 || 3.532 || 17.5 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 19 || style="text-align:left;"| [[گريزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گريزهايم]] || 4.90 || 22.648 || 8.029 || 35.5 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 20 || style="text-align:left;"| [[روڊلهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|روڊلهايم]] || 5.15 || 17.841 || 4.863 || 27.3 || style="text-align:left;"| 07 – وچ اولهه |- | style="text-align:center;"| 21 || style="text-align:left;"| [[هاوزن، فرينڪفرٽ ام مائين|هاوزن]] || 1.26 || 7.178 || 2.135 || 29.7 || style="text-align:left;"| 07 – وچ اولهه |- | style="text-align:center;"| 22/23 || style="text-align:left;"| [[پرائونهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پرائونهايم]] || 4.55 || 15.761 || 3.197 || 20.3 || style="text-align:left;"| 07 – وچ اولهه |- | style="text-align:center;"| 24 || style="text-align:left;"| [[هيڊرنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هيڊرنهايم]] || 2.49 || 16.443 || 3.194 || 19.4 || style="text-align:left;"| 08 – اتر اولهه |- | style="text-align:center;"| 25 || style="text-align:left;"| [[نيڊر اورزل، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر اورزل]] || 7.22 || 16.394 || 3.671 || 22.4 || style="text-align:left;"| 08 – اتر اولهه |- | style="text-align:center;"| 26 || style="text-align:left;"| [[گِنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|گِنهايم]] || 2.73 || 16.444 || 4.024 || 24.5 || style="text-align:left;"| 09 – وچ اتر |- | style="text-align:center;"| 27 || style="text-align:left;"| [[ڊورن بُش، فرينڪفرٽ ام مائين|ڊورن بُش]] || 2.38 || 18.511 || 3.482 || 18.8 || style="text-align:left;"| 09 – وچ اتر |- | style="text-align:center;"| 28 || style="text-align:left;"| [[ايشرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايشرزهايم]] || 3.34 || 14.808 || 2.657 || 17.9 || style="text-align:left;"| 09 – وچ اتر |- | style="text-align:center;"| 29 || style="text-align:left;"| [[ايڪنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|ايڪنهايم]] || 2.23 || 14.277 || 3.674 || 25.7 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 30 || style="text-align:left;"| [[پروئنگزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|پروئنگزهايم]] || 3.74 || 13.568 || 3.442 || 25.4 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 31 || style="text-align:left;"| [[بونامس، فرينڪفرٽ ام مائين|بونامس]] || 1.24 || 6.362 || 1.288 || 20.2 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 32 || style="text-align:left;"| [[برڪرزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برڪرزهايم]] || 3.18 || 3.400 || 592 || 17.4 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;"| 33 || style="text-align:left;"| [[ريڊر والڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|ريڊر والڊ]] || 1.04 || 4.911 || 1.142 || 23.3 || style="text-align:left;"| 11 – اوڀر |- | style="text-align:center;"| 34 || style="text-align:left;"| [[زيڪ باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|زيڪ باخ]] || 8.04 || 10.194 || 1.969 || 19.3 || style="text-align:left;"| 11 – اوڀر |- | style="text-align:center;"| 35 || style="text-align:left;"| [[فيشنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|فيشنهايم]] || 7.18 || 16.061 || 5.635 || 35.1 || style="text-align:left;"| 11 – اوڀر |- | style="text-align:center;"| 36 || style="text-align:left;"| [[هوخسٽ، فرينڪفرٽ ام مائين|هوخسٽ]] || 4.73 || 13.888 || 5.279 || 38.0 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 37 || style="text-align:left;"| [[نيڊ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊ]] || 3.82 || 17.829 || 5.224 || 29.3 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 38 || style="text-align:left;"| [[زِنڊلنگن، فرينڪفرٽ ام مائين|زِنڊلنگن]] || 3.98 || 9.032 || 2.076 || 23.0 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 39 || style="text-align:left;"| [[زائلزهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زائلزهايم]] || 5.47 || 11.984 || 2.555 || 21.3 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 40 || style="text-align:left;"| [[اونٽر ليڊر باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|اونٽر ليڊر باخ]] || 5.85 || 14.350 || 3.511 || 24.5 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 41 || style="text-align:left;"| [[زوسنهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|زوسنهايم]] || 5.97 || 15.853 || 4.235 || 26.7 || style="text-align:left;"| 06 – اولهه |- | style="text-align:center;"| 42 || style="text-align:left;"| [[نيڊر ايرلن باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر ايرلن باخ]] || 8.34 || 4.629 || 496 || 10.7 || style="text-align:left;"| 13 – نيڊر ايرلن باخ |- | style="text-align:center;"| 43 || style="text-align:left;"| [[ڪال باخ-ريڊ برگ، فرينڪفرٽ ام مائين|ڪال باخ-ريڊ برگ]] || 6.90 || 8.482 || 1.279 || 15.1 || style="text-align:left;"| 12 – ڪال باخ-ريڊ برگ |- | style="text-align:center;"| 44 || style="text-align:left;"| [[هارهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|هارهايم]] || 5.02 || 4.294 || 446 || 10.4 || style="text-align:left;"| 14 – هارهايم |- | style="text-align:center;"| 45 || style="text-align:left;"| [[نيڊر ايش باخ، فرينڪفرٽ ام مائين|نيڊر ايش باخ]] || 6.35 || 11.499 || 1.978 || 17.2 || style="text-align:left;"| 15 – نيڊر ايش باخ |- | style="text-align:center;"| 46 || style="text-align:left;"| [[برگن-اينڪهايم، فرينڪفرٽ ام مائين|برگن-اينڪهايم]] || 12.54 || 17.954 || 2.764 || 15.4 || style="text-align:left;"| 16 – برگن-اينڪهايم |- | style="text-align:center;"| 47 || style="text-align:left;"| [[فرينڪفرٽر برگ، فرينڪفرٽ ام مائين|فرينڪفرٽر برگ]] || 2.16 || 7.149 || 1.715 || 24.0 || style="text-align:left;"| 10 – اتر اوڀر |- | style="text-align:center;" | || style="text-align:left;" | '''فرينڪفرٽ ام مائين''' || '''248.33''' || '''679.571''' || '''165.418''' || '''24.3''' |} === ميئر === {{main|فرينڪفرٽ جو ميئر}} [[File:2023 Frankfurt am Main mayoral election (2nd round).svg|thumb|250px|2023ع جي ميئر چونڊ جي ٻئي دور جا نتيجا]] موجوده ميئر [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي|سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو مائيڪ يوزف آهي، جنهن 11 مئي 2023ع تي عهدو سنڀاليو. === شهري ڪائونسل === [[File:2021 Frankfurt am Main City Council election.svg|thumb|250px|2021ع جي شهري ڪائونسل چونڊ جا نتيجا]] فرينڪفرٽ ام مائين جي شهري ڪائونسل (''شٽاٽ فيراورڊنيٽن فيرزام لونگ'') ميئر سان گڏجي شهر جو انتظام هلائي ٿي. اها شهر جي وچئين دور واري ٽائون هال، رومر، ۾ قائم آهي، جيڪو نمائندگيءَ ۽ سرڪاري مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. === لينڊ ٽيگ چونڊ === [[هيسن جو لينڊ ٽيگ|هيسن جي رياستي پارليامينٽ]] جي چونڊن لاءِ فرينڪفرٽ ام مائين کي ڇهن چونڊ تڪن ۾ ورهايو ويو آهي. مجموعي طور 15 نمائندا [[ويسباڊن]] ۾ قائم [[لينڊ ٽيگ]] ۾ شهر جي نمائندگي ڪن ٿا. آخري چونڊ آڪٽوبر 2018ع ۾ ٿي. پارليامينٽ جا ڇهه ميمبر پنهنجن لاڳاپيل چونڊ تڪن مان سڌيءَ ريت چونڊيا ويا: اووي زرڪي (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين پهريون)، [[مريم ڊالڪي]] (گرينز، فرينڪفرٽ ام مائين ٻيون)، رالف-نوربرٽ بارٽل (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين ٽيون)، [[مائيڪل بوڊنبرگ]] (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين چوٿون)، مارڪوس بوڪليٽ (گرينز، فرينڪفرٽ ام مائين پنجون) ۽ بورس رائن (سي ڊي يو، فرينڪفرٽ ام مائين ڇهون). فرينڪفرٽ جا نمائندا اڪثر هيسن جي سياست ۾ اعليٰ عهدن تي ڪم ڪندا آهن؛ مثال طور، [[مائيڪل بوڊنبرگ]] هيسن جو ناڻي وارو وزير آهي، جڏهن ته بورس رائن کي 2019ع ۾ هيسن جي لينڊ ٽيگ جو صدر چونڊيو ويو. === جرمن وفاقي چونڊ === هر چئن سالن کان پوءِ ٿيندڙ وفاقي چونڊن لاءِ فرينڪفرٽ کي ٻن چونڊ تڪن ۾ ورهايو ويو آهي. [[2017ع جي جرمن وفاقي چونڊ]] ۾ [[ماتياس زمر]] (سي ڊي يو) ۽ [[بيٽينا ويسمان]] کي ترتيبوار [[فرينڪفرٽ ام مائين پهريون (چونڊ تڪ)|فرينڪفرٽ ام مائين پهرئين]] ۽ [[فرينڪفرٽ ام مائين ٻيون (چونڊ تڪ)|فرينڪفرٽ ام مائين ٻئي]] مان سڌي مينڊيٽ ذريعي بنڊس ٽيگ لاءِ چونڊيو ويو. [[نيڪولا بيئر]] (ايف ڊي پي)، [[آخيم ڪيسلر]] (لنڪي)، [[اولي نيسن]] (ايس پي ڊي) ۽ [[اوميد نوري پور]] (گرينز) پڻ چونڊيا ويا. نيڪولا بيئر 2019ع ۾ [[2019ع جي يورپي پارليامينٽ چونڊ|يورپي پارليامينٽ لاءِ چونڊجڻ]] کان پوءِ پارليامينٽ جي رڪنيت تان استعيفا ڏني، جتي هوءَ هاڻي نائب صدر طور ڪم ڪري ٿي. == معيشت ۽ ڪاروبار == [[File:Deutsche-boerse-parkett-ffm001.jpg|thumb|{{Lang|de|[[ڊوئچه بورس]]|italic=no}} جو واپاري فلور، فرينڪفرٽ]] فرينڪفرٽ دنيا جي سڀ کان اهم مالي مرڪزن مان هڪ ۽ جرمني جو مالي گاديءَ وارو شهر آهي، جنهن کان پوءِ [[هيمبرگ]] ۽ [[شٽٽگارٽ]] جو نمبر اچي ٿو. فرينڪفرٽ کي [[مالي مرڪز#شنهوا–ڊائو جونز انڊيڪس (2010–2014)|بين الاقوامي مالي مرڪزن جي ترقياتي اشاري]] (2013ع) ۾ اٺين، [[دنيا جي واپاري مرڪزن جي اشاري]] (2008ع) ۾ اٺين، [[عالمي مالي مرڪزن جي اشاري]] (سيپٽمبر 2013ع) ۾ نائين،<ref>{{cite web |url=http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf |title=The Global Financial Centres Index 12.5 |date=January 2013 |publisher=Long Finance |access-date=29 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123231140/http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf |archive-date=23 January 2013 |url-status=dead}}</ref> [[عالمي شهر#گلوبل پاور سٽي انڊيڪس|گلوبل پاور سٽي انڊيڪس]] (2011ع) ۾ ڏهين، [[عالمي شهر#گلوبل سٽي مقابلي واري اشاري|گلوبل سٽي مقابلي واري اشاري]] (2012ع) ۾ يارهين، جدت وارن شهرن جي اشاري (2011ع) ۾ ٻارهين،<ref>{{Cite web|date=18 October 2011|title=Innovation Cities Top 100 Index 2011|url=https://innovation-cities.com/innovation-cities-index-top-cities-for-innovation-2011/1649/|website=Innovation Cities™ Index|language=en-US|archive-date=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107134327/https://innovation-cities.com/innovation-cities-index-top-cities-for-innovation-2011/1649/|url-status=live}}</ref> [[عالمي شهر#ورلڊ سٽي سروي|ورلڊ سٽي سروي]] (2011ع) ۾ چوڏهين، ۽ [[عالمي شهر#گلوبل سٽيز انڊيڪس (ڪيئرني)|گلوبل سٽيز انڊيڪس]] (2012ع) ۾ ٽئيهين نمبر تي رکيو ويو.<ref name="Foreign Policy">{{cite magazine |url=http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a |title=The 2012 Global Cities Index |magazine=Foreign Policy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020223227/http://www.atkearney.com/documents/10192/dfedfc4c-8a62-4162-90e5-2a3f14f0da3a |archive-date=20 October 2013}}</ref> [[يورو زون بحران]] کان پوءِ شهر جي مالي مرڪز طور اهميت وڌيڪ وڌي آهي. ان جا مثال 2011ع ۾ [[يورپي مالي نگراني واري نظام]] جي ٻن ادارن ([[يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اٿارٽي]] ۽ [[يورپي نظامي خطري وارو بورڊ]]) جو قيام، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي بئنڪنگ نگراني]] جو نفاذ آهن، جنهن سان [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] يورو علائقي جي بئنڪنگ شعبي لاءِ مرڪزي نگران اداري جي حيثيت اختيار ڪئي. [[ڪشمين اينڊ ويڪ فيلڊ]] جي سالياني مطالعي، ''يورپي شهرن جي نگراني'' (2010ع)، موجب، 1990ع کان سروي جي شروعات کان وٺي فرينڪفرٽ [[لنڊن]] ۽ [[پيرس]] کان پوءِ يورپ ۾ بين الاقوامي ڪمپنين لاءِ مٿين ٽن شهرن مان هڪ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.cushwake.com/sites/landing/citiesmonitor/European-cities-monitor-2009-holding.pdf |title=ECM 2009v1:V1 |access-date=5 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922030005/http://www.cushwake.com/sites/landing/citiesmonitor/European-cities-monitor-2009-holding.pdf |archive-date=22 September 2011 |url-status=live}}</ref> اهو جرمني جو واحد شهر آهي، جنهن کي [[عالمي شهر#GaWC جو مطالعو|لوفبرو يونيورسٽي]] جي گروهه جي 2010ع واري درجابندي ۾ ''الفا عالمي شهر (درجو 3)'' قرار ڏنو ويو،<ref name="Beaverstock">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |title=The World According to GaWC 2010 |publisher=Globalization and World Cities |first1=J.V. |last1=Beaverstock |first2=R.G. |last2=Smith |first3=P.J. |last3=Taylor |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010004859/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |archive-date=10 October 2013}}</ref> جڏهن ته 2008ع واري درجابندي ۾ ان کي ''الفا مائنس عالمي شهر (درجو 4)'' قرار ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC 2008 |publisher=Lboro.ac.uk |date=13 April 2010 |access-date=17 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117133459/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=17 January 2020 |url-status=live}}</ref> هر هڪ هزار رهواسين تي 922 کان وڌيڪ نوڪرين سان، فرينڪفرٽ ۾ جرمني اندر روزگار جي سڀ کان وڌيڪ مرڪوز شرح موجود آهي. ڪم وارن ڏينهن ۽ ڇنڇر تي [[رائين-مائين علائقو|رائين-مائين علائقي]] جي مختلف حصن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهو هتي ڪم لاءِ اچ وڃ ڪن ٿا. 2019ع ۾ في فرد مجموعي علائقائي پيداوار (GRP) €96,670 هئي.<ref>{{cite web|title=Kreise mit dem höchsten Bruttoinlandsprodukt (BIP)¹ je Einwohner im Jahr 2019|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1186514/umfrage/top-kreise-bruttoinlandsprodukt-je-einwohner/|access-date=20 August 2022|archive-date=26 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926131513/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1186514/umfrage/top-kreise-bruttoinlandsprodukt-je-einwohner/|url-status=live}}</ref> اميد ڪئي وڃي ٿي ته [[بريڪسٽ]] جي نتيجي ۾ يورپي يونين جي منڊي تائين رسائي برقرار رکڻ لاءِ بين الاقوامي بئنڪن پاران [[لنڊن]] مان روزگار فرينڪفرٽ منتقل ڪرڻ سبب شهر کي فائدو ٿيندو.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/politics/2017/dec/11/brexit-city-of-london-jobs-ey-dublin-frankfurt |title=Brexit: City of London will lose 10,500 jobs on day one, says EY |last=Treanor |first=Jill |date=11 December 2017 |newspaper=The Guardian |access-date=27 December 2017 |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129124608/https://www.theguardian.com/politics/2017/dec/11/brexit-city-of-london-jobs-ey-dublin-frankfurt |archive-date=29 January 2018 |url-status=live}}</ref><ref name="Bloomberg.com">{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/graphics/2017-brexit-bankers/ |title=Here's Where London Bankers Are Moving After Brexit |work=Bloomberg.com |access-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227130546/https://www.bloomberg.com/graphics/2017-brexit-bankers/ |archive-date=27 December 2017 |url-status=live}}</ref> هينئر تائين، مورگن اسٽينلي، سيٽي گروپ، اسٽينڊرڊ چارٽرڊ ۽ نومورا هولڊنگز اعلان ڪري چڪا آهن ته اهي پنهنجي يورپي يونين جا هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ منتقل ڪندا.<ref name="Bloomberg.com" /> === مرڪزي بئنڪون === [[File:Frankfurt am Main, Seat of the European Central Bank (Skytower (ECB)).jpg|thumb|اوست اينڊ ضلعي ۾ يورپي مرڪزي بئنڪ جو نئون هيڊڪوارٽر]] فرينڪفرٽ ٻن اهم [[مرڪزي بئنڪ|مرڪزي بئنڪن]] جو گهر آهي: جرمني جي ڊوئچه بُنڊس بئنڪ ۽ [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] (ECB).<ref>{{Cite news |url=https://www.politico.eu/article/tower-envy-frankfurt-may-be-home-to-one-central-bank-too-many/ |title=Tower envy: Frankfurt may be home to one central bank too many |date=10 August 2017 |work=POLITICO |access-date=27 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227235808/https://www.politico.eu/article/tower-envy-frankfurt-may-be-home-to-one-central-bank-too-many/ |archive-date=27 December 2017 |url-status=live}}</ref> ==== يورپي مرڪزي بئنڪ ==== [[File:Euro-Symbol von Ottmar Hörl, vor dem Gebäude der EZB in Frankfurt am Main.jpg|left|thumb|159x159px|[[يورو مجسمو]]]] [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] (''يوروپائيشه سينٽرال بئنڪ'') دنيا جي اهم ترين مرڪزي بئنڪن مان هڪ آهي، جنهن جي بيلنس شيٽ جو ڪل حجم لڳ ڀڳ 7 ٽريلين آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.infina.at/trends/ezb-bilanzsumme/ | title=EZB-Bilanzsumme: Entwicklung und Prognose | INFINA | access-date=18 July 2024 | archive-date=18 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240718044416/https://www.infina.at/trends/ezb-bilanzsumme/ | url-status=live }}</ref> اي سي بي [[يورو زون]] جي مالياتي پاليسي طئي ڪري ٿي، جنهن ۾ [[يورپي يونين]] جا اهي 19 رڪن ملڪ شامل آهن، جن [[يورو]] (€) کي پنهنجي گڏيل ڪرنسي طور اختيار ڪيو آهي. 1998ع کان اي سي بي جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. شروعات ۾ اهو [[يورو ٽاور (فرينڪفرٽ)|يورو ٽاور]]، ولي-برانٽ-پلاٽس، ۽ ڀرپاسي جي ٻن ٻين بلند عمارتن ۾ واقع هو. [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر]]، جيڪو [[اوست اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|اوست اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي ۽ اڳوڻي هول سيل مارڪيٽ هال (''[[گروس مارڪٽ هالي]]'') سان گڏ نئين تعمير ڪيل 185 ميٽر اوچي عمارت تي مشتمل آهي، 2014ع جي آخر ۾ مڪمل ٿيو. هن نئين عمارتي مجموعي کي اي سي بي جي لڳ ڀڳ 2,300 ملازمن لاءِ تيار ڪيو ويو. هي هنڌ شهر جي مرڪز کان ڪجهه ڪلوميٽر پري آهي ۽ صنعتي علائقي سان گڏ اوست هافن (''اوڀر بندرگاهه'') جي ڀرسان واقع آهي. هن جڳهه کي بنيادي طور ان جي وسيع زمين جي ڪري چونڊيو ويو، جنهن سان اي سي بي کي اوچا حفاظتي باڙ لڳائڻ کان سواءِ حفاظتي انتظام قائم ڪرڻ جي سهولت ملي. شهر، اي سي بي جي اهميت جي اعتراف طور، 1998ع کان سرڪاري طور ''"يورو جو شهر"'' (''The City of the Euro'') جو نعرو استعمال ڪري ٿو. ==== ڊوئچه بُنڊس بئنڪ ==== {{lang|de|[[ڊوئچه بُنڊس بئنڪ]]|italic=no}} (جرمن وفاقي بئنڪ)، جيڪا [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|گِنهايم]] ۾ واقع آهي، 1957ع ۾ جرمني جي وفاقي جمهوريه جي مرڪزي بئنڪ طور قائم ڪئي وئي. 1999ع ۾ [[يورو]] (€) متعارف ٿيڻ تائين، ڊوئچه بُنڊس بئنڪ جرمني جي مالياتي پاليسي ۽ جرمن ڪرنسي [[ڊوئچه مارڪ]] (DM) جي ذميوار هئي. ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهانگائي تي اثرائتي ضابطي سبب بُنڊس بئنڪ کي وڏي عزت حاصل هئي. اڄ بُنڊس بئنڪ [[يورپي مرڪزي بئنڪن جي نظام]] (ESCB) جو هڪ اهم حصو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين جا سڀئي 27 رڪن ملڪ شامل آهن. ان جي بيلنس شيٽ جو ڪل حجم لڳ ڀڳ 2.7 ٽريلين آهي،<ref>{{cite web | url=https://www.bundesbank.de/de/bundesbank/organisation/die-bundesbank-in-zahlen/die-bundesbank-in-zahlen-604102 | title=Die Bundesbank in Zahlen | access-date=18 July 2024 | archive-date=18 July 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240718044854/https://www.bundesbank.de/de/bundesbank/organisation/die-bundesbank-in-zahlen/die-bundesbank-in-zahlen-604102 | url-status=live }}</ref> جنهن جي بنياد تي اها دنيا جي چوٿين وڏي مرڪزي بئنڪ آهي. === تجارتي بئنڪون === [[File:Deutsche Bank Taunusanlage.jpg|thumb|[[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز]]]] [[File:DZ BANK AG Frankfurt.jpg|thumb|[[ويسٽ اينڊ ٽاور]]، جيڪو ''ويسٽ اينڊ شٽراسي 1'' يا ''ڪرائون ٽاور'' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ڊي زيڊ بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] [[File:OpernturmVoll.jpg|thumb|[[اوپرن ٽاور]]، اوپرن پلاٽس تي واقع يو بي ايس جرمني جو هيڊڪوارٽر]] 2010ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ 63 قومي ۽ 152 بين الاقوامي بئنڪن جا رجسٽرڊ دفتر موجود هئا، جن ۾ جرمني جي وڏين بئنڪن جا هيڊڪوارٽر ۽ 41 بين الاقوامي بئنڪن جون آفيسون شامل هيون.<ref name="Internetredaktion-2012"/> انهيءَ سبب فرينڪفرٽ کي ''بانڪن شٽاٽ'' ("بئنڪن جو شهر") سڏيو ويندو آهي، ۽ ان جا مشهور لقب ''مين هيٽن'' (مقامي [[مائين ندي]] ۽ نيويارڪ جي [[مينهيٽن]] جو گڏيل نالو) ۽ ''بئنڪفرٽ'' آهن. 2010ع ۾ بئنڪنگ شعبي ۾ 73,200 ماڻهو ملازم هئا. * {{lang|de|[[ڊوئچه بئنڪ]]|italic=no}} — جرمني جي سڀ کان وڏي [[تجارتي بئنڪ]]. 2010ع ۾ ان وٽ خانگي گراهڪن جو 15٪ حصو ۽ €1,900 ارب جا ڪل اثاثا هئا. ڊوئچه بئنڪ دنيا جي 30 وڏين بئنڪن ۽ يورپ جي 10 وڏين بئنڪن ۾ شمار ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.manager-magazin.de/unternehmen/artikel/0,2828,623219,00.html |title=Größte Banken der Welt |date=6 May 2009 |publisher=Manager-magazin.de |access-date=3 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405162347/http://www.manager-magazin.de/unternehmen/artikel/0,2828,623219,00.html |archive-date=5 April 2012 |url-status=live}}</ref> اها [[ڊي اي ايڪس]]، يعني فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج 30 وڏين جرمن ڪمپنين جي [[شيئر بازار جو اشاري|شيئر بازار واري اشاري]]، ۾ شامل آهي. نومبر 2010ع ۾ ڊوئچه بئنڪ پنهنجي مقابلي واري [[ڊوئچه پوسٽ بئنڪ|پوسٽ بئنڪ]] جا اڪثريتي شيئر خريد ڪيا. ان جو [[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز|هيڊڪوارٽر]] مالي ضلعي جي ٽائونوسانلاگي ۾ واقع آهي. * [[ڊي زيڊ بئنڪ]] — جرمني جي 900 کان وڌيڪ [[تعاوني بئنڪ]]ن ({{lang|de|[[بُنڊس فيربانڊ ڊير ڊوئچن فولڪس بئنڪن اونڊ رائيفائيسن بئنڪن|فولڪس بئنڪن ۽ رائيفائيسن بئنڪن]]}}) ۽ انهن جي 12,000 شاخن جو مرڪزي ادارو، جيڪو ڪارپوريٽ ۽ سيڙپڪاري بئنڪ طور پڻ ڪم ڪري ٿو. ڪل اثاثن (€509 ارب) جي لحاظ کان اها جرمني جي ٻي وڏي بئنڪ آهي. ڊي زيڊ بئنڪ گروپ پاڻ کي مقامي فولڪس بئنڪن، رائيفائيسن بئنڪن ۽ انهن جي لڳ ڀڳ 30 ملين گراهڪن لاءِ خدمتون فراهم ڪندڙ اداري طور بيان ڪري ٿو. ان جا هيڊڪوارٽر [[ويسٽ اينڊ ٽاور]] ۽ پلاٽس ڊير ريپبلڪ تي واقع [[سٽي هائوس]] ۾ آهن. هن گروپ ۾ [[يونين انويسٽمينٽ]]، ڊي وي بي بئنڪ ۽ [[رائزه بئنڪ]] پڻ شامل آهن، جن جا هيڊڪوارٽر به فرينڪفرٽ ۾ آهن. * [[ڪي ايف ڊبليو|ڪي ايف ڊبليو بئنڪن گروپ]] — سرڪاري ملڪيت واري ترقياتي بئنڪ، جيڪا 1948ع ۾ [[مارشل پلان]] جي حصي طور قائم ڪئي وئي. ڪي ايف ڊبليو منظور ٿيل مقصدن لاءِ تجارتي بئنڪن کان گهٽ وياج تي قرض فراهم ڪري ٿي، خاص طور وچولي درجي جي ڪاروبارن کي. 2017ع ۾ €507 ارب جي ڪل اثاثن سان اها جرمني جي ٽئين وڏي بئنڪ هئي. ان جو هيڊڪوارٽر [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ بوڪنهايمر لانڊ شٽراسي ۽ سينڪنبرگانلاگي تي واقع آهي. * [[ڪوميرز بئنڪ]] — 2017ع ۾ ڪل اثاثن جي لحاظ کان جرمني جي چوٿين وڏي بئنڪ. 2009ع ۾ هن [[ڊريسڊنر بئنڪ]] سان ضم ٿي، جيڪا ان وقت جرمني جي ٽئين وڏي بئنڪ هئي. انضمام ۽ وڌندڙ قرضي خطرن سبب [[وڏي معاشي بحران]] دوران حڪومت هن بئنڪ کي 25٪ تائين [[قومياڻپ]] هيٺ آندو. اها پڻ [[ڊي اي ايڪس]] ۾ شامل آهي. ان جو هيڊڪوارٽر [[ڪوميرز بئنڪ ٽاور]] (259 ميٽر) ۾ آهي، جيڪو ڪائزر پلاٽس تي واقع يورپي يونين جي ٻئي نمبر وڏي اوچي عمارت آهي. * [[هيلابا|لينڊس بئنڪ هيسن-ٿورنگن]] — مختصر طور ''هيلابا''، [[هيسن]] ۽ [[ٿورنگيا]] رياستن جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي ({{lang|de|[[لينڊس بئنڪ]]}}). اها مقامي [[اشپارڪاسه (جرمني)|اشپارڪاسن]] لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿي. هيلابا جرمني جي نون لينڊس بئنڪن مان هڪ ۽ ملڪ جي پنجين وڏي بئنڪ آهي. ان جو هيڊڪوارٽر مالي ضلعي جي {{Convert|200|m|ft|adj=mid|-tall}} اوچي [[مائين ٽاور]] ۾ آهي، جيڪا فرينڪفرٽ جي واحد فلڪ بوس عمارت آهي جنهن جي مشاهدي واري منزل عام ماڻهن لاءِ کليل آهي. * [[ڊيڪا بئنڪ]] — جرمني جي ''اشپارڪاسن'' جو مرڪزي اثاثا سنڀاليندڙ ادارو. ان جو هيڊڪوارٽر مائينزر لانڊ شٽراسي تي واقع [[ٽريانان (فرينڪفرٽ ام مائين)|ٽريانان]] فلڪ بوس عمارت ۾ آهي. * [[آءِ اين جي گروپ|آءِ اين جي ڊيبا جرمني]] — جرمني جي سڀ کان وڏي [[سڌي بئنڪ]]، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بوڪنهايم]] ۾ واقع آهي. ٻين اهم جرمن بئنڪن ۾ [[فرينڪفرٽر فولڪس بئنڪ]] (جرمني جي ٻي وڏي فولڪس بئنڪ)، [[فرينڪفرٽر اشپارڪاسه]] ۽ تاريخي خانگي بئنڪون جهڙوڪ [[ميٽزلر بئنڪ|بئنڪ هائوس ميٽزلر]]، [[هاڪ اينڊ آوفهوئزر]] ۽ [[ڊيلبروڪ بيٿمان مافي]] شامل آهن. ڪيترين ئي بين الاقوامي بئنڪن جا به رجسٽرڊ يا نمائندي دفتر فرينڪفرٽ ۾ موجود آهن، جن ۾ [[ڪريڊٽ سوئيس]]، [[يو بي ايس]]، [[بئنڪ آف آمريڪا]]، [[مورگن اسٽينلي]]، [[گولڊمين ساڪس]]، [[ميرل لنچ]]، [[جي پي مورگن چيس اينڊ ڪمپني]]، [[بئنڪ آف چائنا]]، [[بانڪو دو برازيل]]، [[اٽائو يونيبئنڪو]]، [[سوسيئيتي جينيرال]]، [[بي اين پي پاريبا]]، [[اسڪينڊيناوسڪا اينشيلدا بئنڪن|ايس اي بي]]، [[رائل بئنڪ آف اسڪاٽلينڊ]] ۽ [[بارڪليز]] شامل آهن. === فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج === {{main|فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج}} [[File:Bulle und Bär Frankfurt.jpg|thumb|[[مارڪيٽ جو رجحان|ٻلو ۽ رڇ]]، فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج جي سامهون]] فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج (''فرينڪفرٽر ويرٽ پيپيئر بورزي'') جي شروعات نائين صديءَ ۾ ٿي. سورهين صديءَ تائين فرينڪفرٽ واپاري ميلن ۽ مالي خدمتن لاءِ يورپ جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو هو. اڄ فرينڪفرٽ اسٽاڪ ايڪسچينج جرمني جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، جتي جرمني جي [[شيئر بازار]] جي واپار جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ٿيندو آهي، ۽ اها [[لنڊن اسٽاڪ ايڪسچينج|لنڊن]] ۽ [[يورونيڪسٽ پيرس|پيرس]] کان پوءِ يورپ جي ٽئين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي. هن اسٽاڪ ايڪسچينج جو سڀ کان اهم [[شيئر بازار جو اشاري|شيئر بازار وارو اشاري]] [[ڊي اي ايڪس]] آهي، جيڪو هتي درج ٿيل جرمني جي 30 وڏين ڪاروباري ڪمپنين تي ٻڌل آهي. اسٽاڪ ايڪسچينج جي ملڪيت ۽ انتظام {{lang|de|[[ڊوئچه بورس]]|italic=no}} وٽ آهي، جيڪا پاڻ به ڊي اي ايڪس ۾ درج ٿيل آهي. ڊوئچه بورس يورپي [[مستقبل جي معاهدن واري ايڪسچينج]] [[يوريڪس]] ۽ ڪليئرنگ ڪمپني [[ڪليئر اسٽريم]] جي پڻ مالڪ آهي. 1 فيبروري 2012ع تي [[يورپي ڪميشن]] ڊوئچه بورس ۽ [[نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج|اين واءِ ايس اي يورونيڪسٽ]] جي تجويز ڪيل انضمام کي روڪي ڇڏيو. ڪميشن موجب، ''"ڊوئچه بورس ۽ اين واءِ ايس اي يورونيڪسٽ جي انضمام سان يورپ جي مالي نڪتل اوزارن (فائنانشل ڊيريويٽوِز) جي مارڪيٽ ۾ لڳ ڀڳ مڪمل اجارداري پيدا ٿي وڃي ها. اهي مارڪيٽون مالي نظام جو بنيادي حصو آهن، تنهنڪري سڄي يورپي معيشت لاءِ انهن جو مقابلي واري حالت ۾ رهڻ انتهائي ضروري آهي. اسان حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پيش ڪيل تجويزون خدشن کي دور ڪرڻ لاءِ ڪافي نه هيون."''<ref>{{cite web |url=http://europa.eu/rapid/press-release_IP-12-94_en.htm |website=europa.eu |title=Mergers: Commission blocks proposed merger between Deutsche Börse and NYSE Euronext, European Commission – Press release |access-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220020112/http://europa.eu/rapid/press-release_IP-12-94_en.htm |archive-date=20 February 2017 |url-status=live}}</ref> يورپي مقابلي بابت ڪمشنر [[خواڪين آلمونيا]] اهو بيان ڏنو. هي اسٽاڪ ايڪسچينج شهر جي مرڪز ۾ بورزين پلاٽس تي واقع آهي. ڊوئچه بورس جو قانوني هيڊڪوارٽر اڃا تائين فرينڪفرٽ ۾ رجسٽرڊ آهي، پر 2010ع ۾ هن پنهنجي اڪثر ملازمن کي [[ايشبورن]] ۾ واقع هڪ فلڪ بوس عمارت، ''دي ڪيوب''، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو، جنهن جو بنيادي سبب مقامي [[ڪارپوريٽ ٽيڪس]] جي نمايان گهٽ شرح هئي. === فرينڪفرٽ واپاري ميلو === {{main|ميسي فرينڪفرٽ}} [[File:Messefrankfurt-messeturm-und-messebesucher.jpg|thumb|واپاري ميلي جي احاطي مان ڏسڻ ۾ ايندڙ [[ميسي ٽاور]]]] فرينڪفرٽ واپاري ميلو (''ميسي فرينڪفرٽ'') دنيا جي ٽئين وڏي نمائش واري ماڳ جو مالڪ آهي، جنهن جي ڪل ايراضي {{convert|578000|m2|abbr=on}} آهي. واپاري ميلي جو احاطو شهر جي اولهندي حصي ۾ [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بوڪنهايم]]، [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ۽ [[گيلوس (فرينڪفرٽ ام مائين)|گيلوس]] ضلعن جي وچ ۾ واقع آهي. هتي ڏهه نمائشي هال موجود آهن، جن جي گڏيل اندروني ايراضي {{convert|321754|m2|abbr=on}} ۽ کليل ٻاهرين ايراضي {{convert|96,078|m2|abbr=on}} آهي.{{citation needed||date=March 2025}} فرينڪفرٽ ۽ [[رائين ندي]] جي معاون [[مائين ندي]] کي [[وچئين دور]] ۾ بين الاقوامي معاشي اهميت حاصل ٿي. 1337ع ۾ [[لوئي چوٿون، پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهه لوئي چوٿين باويريا]] هڪ شاهي فرمان جاري ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪنهن ٻئي شهر ۾ اهڙو بازار يا واپاري ميلو قائم ڪرڻ سان فرينڪفرٽ واپاري ميلي کي ڪنهن به صورت ۾ نقصان پهچي سگهي ها، ته ان جي اجازت نه هوندي. شهنشاهه جي انهيءَ سرپرستي سبب فرينڪفرٽ ڪيترين ئي صدين تائين پنهنجي واپاري ميلي جي برتري برقرار رکي. وچئين دور ۾ فرينڪفرٽ جي ميلن ۾ تيار ٿيل ۽ نيم تيار ٿيل شين جي تقريباً هر قسم جي خريد ۽ وڪري ٿيندي هئي.<ref>{{cite book|title=Textiles and the Medieval Economy: Production, Trade, and Consumption of Textiles, 8th–16th Centuries|editor1=Angela Ling Huang|editor2=Carsten Jahnke|publisher=Oxbow Books|isbn=9781782976509|date=2014|page=217}}</ref> فرينڪفرٽ ۾ [[فرينڪفرٽ ڪتاب ميلو]] (''فرينڪفرٽر بوخ ميسي'')، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو ڪتابي ميلو آهي، ''امبينٽي فرينڪفرٽ''، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[آخري صارف جون شيون|صارفين جي شين]] جو ميلو آهي، ''آخيما''، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو پلانٽ انجنيئرنگ ميلو آهي، ۽ ان کان علاوه ''پيپر ورلڊ''، ''ڪرسمس ورلڊ''، ''بيوٽي ورلڊ''، ''ٽينڊينس لائيف اسٽائل'' ۽ ''لائيٽ + بلڊنگ'' جهڙا ڪيترائي مشهور ميلا منعقد ٿيندا آهن. ''ميسي فرينڪفرٽ جي ايم بي ايڇ''، جيڪا هن واپاري ميلي جي مالڪ ۽ منتظم ڪمپني آهي، 2010ع ۾ 87 نمائشون منعقد ڪيون، جن مان 51 پرڏيهي ملڪن ۾ ٿيون. اها دنيا جي وڏين واپاري ميلي واري ڪمپنين مان هڪ آهي، جنهن جون تجارتي سرگرميون 150 کان وڌيڪ ملڪن تائين پکڙيل آهن.{{citation needed|date=December 2020}} === هوابازي === [[File:2010-07-21 A380 LH D-AIMB EDDF 06.jpg|thumb|[[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] تي لوفتهانزا جون ٻه ايئربس اي 380 جهاز]] [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] دنيا جي سڀ کان مصروف هوائي اڏن مان هڪ آهي ۽ جرمني جو سڀ کان وڏو واحد روزگار جو مرڪز پڻ آهي، جتي 500 کان وڌيڪ ڪمپنيون موجود آهن ۽ انهن ۾ 71,500 ماڻهو (2010ع) ملازم هئا.<ref>{{cite web |author=Rolf Didszuns |url=http://frankfurt-interaktiv.de/frankfurt/wirtschaft/airport/flughafen.html |title=Frankfurt-Interaktiv: Flughafen Frankfurt |publisher=Frankfurt-interaktiv.de |date=21 October 2011 |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015201235/http://frankfurt-interaktiv.de/frankfurt/wirtschaft/airport/flughafen.html |archive-date=15 October 2011 |url-status=live}}</ref> [[فراپورٽ]] فرينڪفرٽ هوائي اڏي جي مالڪ ۽ منتظم ڪمپني آهي. اها هوائي اڏي تي ٻي وڏي ملازمت ڏيندڙ اداري طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن وٽ 2010ع ۾ 19,800 ملازم هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.fraport.de/content/fraport-ag/de/Nachhaltigkeit/soziales/personal_in_zahlen/personal_in_zahlen.html#Fraport |title=Personal in Zahlen |publisher=Fraport.de |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104195637/http://www.fraport.de/content/fraport-ag/de/Nachhaltigkeit/soziales/personal_in_zahlen/personal_in_zahlen.html#Fraport |archive-date=4 November 2011 |url-status=dead}}</ref> فراپورٽ دنيا جي ٻين ڪيترن ئي هوائي اڏن جو به انتظام سنڀالي ٿي، جهڙوڪ [[جده]] ۾ [[ڪنگ عبدالعزيز بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ليما]] ۾ [[خورخي شاويز بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[انتاليا هوائي اڏو]]. فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي سڀ کان وڏي ڪمپني [[لوفتهانزا]] آهي، جيڪا جرمني جي قومي هوائي ڪمپني ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي فضائي ڪمپني آهي. لوفتهانزا فرينڪفرٽ ۾ 35,000 ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.focus.de/finanzen/news/lufthansa_aid_22996.html |title=Lufthansa-Konzernzentrale teurer als geplant |newspaper=Focus Online |publisher=Focus.de |date=18 July 2006 |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075219/http://www.focus.de/finanzen/news/lufthansa_aid_22996.html |archive-date=21 May 2013 |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.report-k.de/content/view/7026/ Report-k.de: Lufthansa-Verwaltung in Köln-Deutz eröffnet] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071124111212/http://www.report-k.de/content/view/7026/ |date=24 November 2007}}</ref> [[لوفتهانزا ايويئيشن سينٽر]] (LAC) فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي لوفتهانزا جو مکيه آپريشنل مرڪز آهي. هي هوائي اڏو لوفتهانزا جو بنيادي [[هوائي ڪمپني جو مرڪز|حب]] آهي، جتان دنيا جي 157 منزلن ڏانهن اڏامون هلن ٿيون (ان جي مقابلي ۾ [[ميونخ هوائي اڏو]]، جيڪو لوفتهانزا جو ٻيو وڏو حب آهي، اتان 110 منزلن ڏانهن اڏامون هلن ٿيون). [[لوفتهانزا ڪارگو]] جو هيڊڪوارٽر پڻ فرينڪفرٽ ۾ آهي ۽ اها فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي پنهنجو سڀ کان وڏو مال برداري مرڪز (LCC) هلائي ٿي. [[لوفتهانزا فلائيٽ ٽريننگ]] پڻ هتي قائم آهي. [[ڪونڊور فلُگ ڊينسٽ|ڪونڊور]] هڪ جرمن هوائي ڪمپني آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ هوائي اڏي تي واقع آهي. === ٻيون صنعتون === ==== اڪائونٽنسي ۽ پيشاور خدمتون ==== دنيا جي چار وڏين [[اڪائونٽنسي]] ۽ [[پيشاور خدمتون|پيشاور خدمتن]] واريون ڪمپنيون (''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]'') فرينڪفرٽ ۾ موجود آهن. [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] (PwC) جو جرمن هيڊڪوارٽر [[ٽاور 185]] ۾ واقع آهي. [[ڪي پي ايم جي]] پنهنجي يورپي هيڊڪوارٽر ([[KPMG#Recent history|KPMG Europe LLP]]) کي [[دي اسڪوائر]] ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته [[ڊيلائٽ ٽوش توهماٽسو]] پڻ هتي موجود آهي، ۽ [[ارنسٽ اينڊ ينگ]] [[ايشبورن]] ۾ واقع آهي. ==== ڪريڊٽ ريٽنگ ايجنسيون ==== ٽن وڏين بين الاقوامي [[ڪريڊٽ ريٽنگ ايجنسي|ڪريڊٽ ريٽنگ ايجنسين]] ــ [[اسٽينڊرڊ اينڊ پُورز]]، [[موڊيز]] ۽ [[فچ گروپ|فچ ريٽنگز]] ــ جا جرمن هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهن. ==== سيڙپڪاري فنڊ ڪمپنيون ==== [[ڊي ڊبليو ايس انويسٽمينٽس]] جرمني جي سڀ کان وڏين [[سيڙپڪاري فنڊ]] ڪمپنين مان هڪ آهي، جيڪا €859 ارب جا فنڊ اثاثا سنڀالي ٿي. اها دنيا جي ڏهن وڏين سيڙپڪاري فنڊ ڪمپنين مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.dws.de/DE/showpage.aspx?pageID=184 |title=DWS: Unternehmensprofil |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928121959/https://www.dws.de/DE/showpage.aspx?pageID=184 |archive-date=28 September 2018 |url-status=dead}}</ref> ٻين وڏين ڪمپنين ۾ [[يونيورسل انويسٽمينٽ]]،<ref>{{cite web |url=https://www.universal-investment.com/en/Corporate/Structure-and-Management/Location-Germany/ |title=Your partner in Germany |publisher=Universal Investment |access-date=4 January 2023 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210155758/https://www.universal-investment.com/en/Corporate/Structure-and-Management/Location-Germany/ |url-status=live }}</ref> [[اليانز ايس اي|اليانز]] جي شاخ [[اليانز گلوبل انويسٽرز يورپ]]، [[يونين انويسٽمينٽ]] ۽ [[ڊيڪا انويسٽمينٽ فونڊس]] شامل آهن. ==== انتظامي صلاحڪاري ڪمپنيون ==== فرينڪفرٽ ۾ دنيا جي ڪيترين ئي وڏين [[انتظامي صلاحڪاري]] ڪمپنين جون آفيسون آهن، جن ۾ [[آرٿر ڊي لٽل]]، [[ميڪ ڪنزي اينڊ ڪمپني]]، [[بوسٽن ڪنسلٽنگ گروپ]]، [[بوز اينڊ ڪمپني]]، [[اوليور وائمن]]، [[بيرنگ پوائنٽ]]، [[ڪيپ جيميني]]، [[بين اينڊ ڪمپني]] ۽ [[رولينڊ برگر اسٽرٽجي ڪنسلٽنٽس]] شامل آهن. ==== جائداد جون خدمتون ==== [[جونز لينگ لاسيل]] ۽ [[بي اين پي پاريبا ريئل اسٽيٽ]] جا جرمن هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ واقع آهن. ==== قانوني فرمون ==== 2005ع ۾ فرينڪفرٽ جرمني ۾ وڪيلن جي سڀ کان وڌيڪ ڪثافت وارو شهر هو، جتي هر 97 رهواسين تي هڪ وڪيل موجود هو (ان کان پوءِ [[ڊسلڊورف]] ۾ 1:117 ۽ [[ميونخ]] ۾ 1:124 جو تناسب هو).<ref>{{cite web |url=http://www.juraforum.de/fuer-anwaelte/kanzleigruendung/anwaltsdichte-in-deutschland |title=Anwaltsdichte in Deutschland |publisher=Juraforum.de |access-date=4 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116050546/http://www.juraforum.de/fuer-anwaelte/kanzleigruendung/anwaltsdichte-in-deutschland |archive-date=16 November 2011 |url-status=live}}</ref> اڪثر وڏين بين الاقوامي [[قانوني فرم]]ن جون آفيسون هتي موجود آهن، جن ۾ [[اي اينڊ او شيرمين]]، [[بيڪر ميڪنزي]]، [[برڊ اينڊ برڊ]]، [[ڪلفورڊ چانس]]، [[ڪليري گاٽليب اسٽين اينڊ هيملٽن]]، [[ڊيبيووائز اينڊ پليمپٽن]]، [[ڊي ايل اي پائپر]]، [[فريش فيلڊز برڪهاوس ڊيرنگر]]، [[هوگن لوويلز]]، [[جونز ڊي]]، [[ڪي اينڊ ايل گيٽس]]، [[ليٿم اينڊ واٽڪنز]]، [[لنڪ ليٽرز]]، [[ميئر برائون]]، [[مل بينڪ، ٽويڊ، هيڊلي اينڊ ميڪ ڪلوئي]]، [[نورٽن روز]]، [[سڊلي آسٽن]]، [[ايس جي بروِن]]، [[اسڪيڊن، آرپس، سليٽ، ميگر اينڊ فلوم]]، [[سليوان اينڊ ڪرومويل]]، [[ٽيلر ويسنگ]] ۽ [[وائيٽ اينڊ ڪيس]] شامل آهن. ==== اشتهاري ايجنسيون ==== جرمن رسالي [[فوڪس (جرمن رسالو)|فوڪس]] (نومبر 2007ع) جي درجه بندي موجب، جرمني جي 48 وڏين [[اشتهاري ايجنسي]]ن مان ست فرينڪفرٽ ۾ قائم آهن، جن ۾ [[هاواس]]، [[ڊينتسو ايجس نيٽورڪ|ڊينتسو]]، [[ميڪ ڪين-ايرڪسن]]، [[ساچي اينڊ ساچي]]، [[جي. والٽر ٿامپسن|جي ڊبليو ٽي]] ۽ [[پبلسيس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.focus-campus.de/fileadmin/excerpts/EXC_0746_AufeinenBlick.pdf |title=Die größten Werbeagenturen 2007 |publisher=FOCUS Campus |access-date=3 December 2007 |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227024512/http://www.focus-campus.de/fileadmin/excerpts/EXC_0746_AufeinenBlick.pdf |archive-date=27 February 2008}}</ref> فرينڪفرٽ ميڊيا جي هڪ اهم ڪاروباري مرڪز طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هتي اشتهارن جي شعبي جون لڳ ڀڳ 570 ڪمپنيون ۽ [[عوامي لاڳاپا]] (Public Relations) جون 270 ڪمپنيون موجود آهن. ==== خوراڪ ==== فرينڪفرٽ ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي [[غذائي صنعت|غذائي ڪمپني]] [[نيسلي]] جو جرمن هيڊڪوارٽر [[نيڊرراڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نيڊرراڊ]] ۾ واقع آهي. ٻين اهم خوراڪ ڪمپنين ۾ [[فيريرو ايس پي اي]] جو جرمن هيڊڪوارٽر ۽ جرمني جو سڀ کان وڏو خانگي شراب ساز گروپ [[راڊيبرگر گروپي ڪي جي]] شامل آهن. ==== گاڏيون ==== ڏکڻ ڪوريا جي [[گاڏين جي صنعت|گاڏيون ٺاهيندڙ]] ڪمپني [[ڪيا موٽرز]] 2007ع ۾ پنهنجو يورپي هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ منتقل ڪيو. ساڳئي سال اطالوي ڪمپني [[فيات]] پڻ پنهنجو نئون جرمن هيڊڪوارٽر هتي قائم ڪيو. گاڏين جي پرزن ٺاهيندڙ [[ڪانٽينينٽل اي جي]] جي چيسس اينڊ سيفٽي ڊويزن (اڳوڻي ITT Automotive) جو هيڊڪوارٽر ۽ وڏو پيداواري ڪارخانو فرينڪفرٽ جي روڊيلهايم علائقي ۾ واقع آهي. ==== تعمير ==== جرمني جون ڪي وڏيون تعميراتي ڪمپنيون، جهڙوڪ [[بلفنگر برگر]]، [[هوختيف]]، زوبلن ۽ بي اي ايم ڊوئچلينڊ، فرينڪفرٽ ۾ پنهنجون آفيسون رکن ٿيون. ==== ملڪيت ۽ ريئل اسٽيٽ ==== فرينڪفرٽ ۾ جرمني جي ڀيٽ ۾ گهرن جا مالڪ سڀ کان وڌيڪ آهن. ان جو هڪ سبب مالي شعبي جي مضبوط موجودگي آهي، جڏهن ته ٻيو سبب شهر جي بين الاقوامي آبادي آهي، جتي پرديسي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهو مجموعي آبادي جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو آهن. انهيءَ ڪري فرينڪفرٽ جي ملڪيت واري مارڪيٽ اڪثر ملڪ جي ٻين حصن کان مختلف طريقي سان ڪم ڪري ٿي، جتي عام طور قيمتن ۾ گهٽ تبديلي ايندي آهي. ==== سياحت ==== فرينڪفرٽ جرمني جي اهم سياحتي شهرن مان هڪ آهي. مضبوط بنيادي ڍانچي ۽ معيشت سان گڏ ان جي ثقافتي تنوع شهر کي هڪ متحرڪ ثقافتي مرڪز بڻائي ٿو. انهن سڀني ڪشش سبب 2012ع ۾ 4.3 ملين سياحن فرينڪفرٽ جو دورو ڪيو.<ref>[http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/export/system/galleries/tcf/dok/20779.pdf frankfurt-tourismus.de Gäste- und Übernachtungszahlen 2012] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140203002742/http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/export/system/galleries/tcf/dok/20779.pdf |date=3 February 2014 }}. Retrieved 24 July 2013.</ref> مرڪزي فرينڪفرٽ جي 228 هوٽلن ۾ لڳ ڀڳ 34,000 بسترا موجود آهن، جن مان 13 عاليشان ۽ 46 فرسٽ ڪلاس هوٽل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.frankfurt.de/ |title=Frankfurt – Data, Facts, Figures |access-date=23 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924122120/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/738/Netz_dfz%20engl._2011-12.pdf |archive-date=24 September 2015}} Retrieved 23 April 2014</ref> ==== ٻيون ==== [[File:Frankfurt Herriotstraße 4.20130511.jpg|thumb|ليونر ڪوارٽيئر ۾ [[ڪولٽ ٽيڪنالاجي سروسز]] ۽ [[نينٽينڊو آف يورپ]] جا هيڊڪوارٽر]] [[File:Industriepark Höchst, Leunabrücke.jpg|thumb|انڊسٽري پارڪ هوئخسٽ]] [[File:Mainova - Müllheizkraftwerk Nordweststadt - Frankfurt am Main.jpg|thumb|[[مائينووا]] جو حرارتي بجلي گهر]] فرينڪفرٽ ڪيميائي، ٽرانسپورٽ، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ توانائي جي صنعتن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي اهم ڪمپنين جو مرڪز آهي. انهن مان ڪجهه اهم ڪمپنيون هي آهن: * انڊسٽري پارڪ هوئخسٽ — [[هوئخسٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|هوئخسٽ]] ۾ واقع هڪ [[صنعتي پارڪ]]. اهو جرمني جي وڏن صنعتي پارڪن مان هڪ آهي، جتي [[دواسازي جي صنعت|دواسازي]]، [[ڪيميائي صنعت]] ۽ [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]] سان لاڳاپيل 90 کان وڌيڪ ڪمپنيون موجود آهن، جن ۾ [[سيلانيز]]، [[ڪليريئنٽ]]، [[بي اي ايس ايف]]، [[مرڪ ڪي جي اي اي]] ۽ [[سيمنس]] شامل آهن. اهو 1874ع ۾ [[هوئخسٽ اي جي]] پاران قائم ڪيو ويو. 1980ع جي شروعات ۾ هوئخسٽ اي جي دنيا جي سڀ کان وڏي دواساز ڪمپنين مان هڪ هئي ۽ انڊسٽري پارڪ هوئخسٽ کي ''"دنيا جي دواخاني"'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 1999ع ۾ هوئخسٽ اي جي [[رون-پولينڪ]] سان ضم ٿي [[ايوينٽس]] بڻجي وئي، ۽ 2004ع ۾ ايوينٽس [[سانوفي-سينٿيلا بو]] سان ضم ٿي [[سانوفي-ايوينٽس]] بڻجي وئي. 2005ع ۾ هتي لڳ ڀڳ 22,000 ماڻهو ڪم ڪندا هئا. 2011ع ۾ [[ٽيڪونا]]، جيڪا هاڻي [[سيلانيز]] جو حصو آهي، پنهنجي انجنيئرنگ [[پوليمر]]ن جي پيداوار لاءِ هتي منتقل ٿي. * ڊوئچه بان — [[ڊي بي فيرن فيرڪير]]، [[ڊي بي ريجيو]]، [[ڊي بي شٽاٽ فيرڪير]]، [[ڊي بي نيٽس]]، [[ڊي بي شينڪر]] ۽ ڊوئچه بان جي ڪارپوريٽ ترقي وارو کاتو فرينڪفرٽ ۾ قائم آهن. * {{lang|de|[[ڊوئچه ٽيليڪام]]|italic=no}} — ان جي ماتحت ڪمپني [[ٽي-سسٽمز]] جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. * [[ڪولٽ گروپ|ڪولٽ]] — ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني، جنهن جو جرمن هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. * [[نينٽينڊو]] — 2014ع ۾ [[نينٽينڊو آف يورپ]] پنهنجو هيڊڪوارٽر [[گروس اوستهايم]] مان فرينڪفرٽ منتقل ڪيو.<ref>{{Cite news |date=6 June 2014 |title=Nintendo Europe closing Großostheim headquarters, 130 jobs lost |language=en-gb |work=Eurogamer.net |url=https://www.eurogamer.net/nintendo-europe-closing-grossostheim-headquarters-130-jobs-lost |access-date=2 November 2022 |archive-date=2 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102225030/https://www.eurogamer.net/nintendo-europe-closing-grossostheim-headquarters-130-jobs-lost |url-status=live }}</ref> * [[سينچري لنڪ]] — جرمني ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ هڪ [[انٽرنيٽ سروس فراهم ڪندڙ]]. * [[ڊي-سڪس]] — فرينڪفرٽ [[برقي رابطن]]، خاص طور [[انٽرنيٽ]]، لاءِ هڪ اهم مرڪز آهي. هتي [[ڊي-سڪس]] واقع آهي، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[انٽرنيٽ ايڪسچينج پوائنٽ]] آهي. * [[مائينووا]] — [[هيسن]] ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک گراهڪن کي بجلي، گئس، گرمي ۽ پاڻي فراهم ڪندڙ جرمني جو سڀ کان وڏو علائقائي [[توانائي جي فراهمي|توانائي فراهم ڪندڙ]] ادارو. ان جو هيڊڪوارٽر فرينڪفرٽ ۾ آهي. ان کان علاوه، ڪيترين ئي [[ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ|ڪلائوڊ]] ۽ [[مالي ٽيڪنالاجي|فن ٽيڪ]] [[اسٽارٽ اپ ڪمپني|اسٽارٽ اپ]] ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر پڻ فرينڪفرٽ ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Global Startup Ecosystem Survey – Startup Genome. Frankfurt among the global startup capitals. |url=http://startupgenome.com/report2017/ |access-date=21 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322014620/http://startupgenome.com/report2017/ |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> == اهم ماڳ == === رومر === [[File:Frankfurter Römer.jpg|thumb|[[رومر]]، شهر جو ميونسپل هال]] [[رومر]]، جيڪو جرمن ٻوليءَ ۾ [[روم]] سان لاڳاپيل لفظ آهي، نون عمارتن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪي گڏجي فرينڪفرٽ جو [[ميونسپل هال]] (''راٽ هائوس'') ٺاهين ٿيون. اهي عمارتون شهري ڪائونسل 1405ع ۾ هڪ شاهوڪار واپاري خاندان کان خريد ڪيون. وچ واري عمارت کي ميونسپل هال بڻايو ويو ۽ پوءِ ان کي ڀرپاسي وارين عمارتن سان ڳنڍيو ويو. ''ڪائزر سال'' ("شهنشاهن جو هال") مٿئين ماڙ تي واقع آهي، جتي نون تاج پوش شهنشاهن جون دعوتون منعقد ٿينديون هيون. رومر ٻي عالمي جنگ دوران جزوي طور تباهه ٿيو ۽ پوءِ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ان جي ڀرپاسي واري چوڪ، رومر برگ، جو نالو پڻ ميونسپل هال تان پيو آهي. [[File:Dom-Roemer-Projekt-Huehnermarkt-06-2018-Ffm-Altstadt-10008-9.jpg|thumb|[[ڊوم-رومر منصوبو|نئون فرينڪفرٽ پراڻو شهر]] 2018ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن ۾ 15 تاريخي عمارتن جي ٻيهر اڏاوت شامل هئي]] [[File:Frankfurt Am Main-Samstagsberg von Suedwesten-20110705.jpg|thumb|[[رومر برگ (فرينڪفرٽ)|رومر برگ]]]] رومر ۽ فرينڪفرٽ گرجا گهر جي وچ ۾ واقع اڳوڻي [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] (پراڻي شهر) واري علائقي کي 2012ع کان 2018ع تائين [[ڊوم-رومر منصوبو|ڊوم-رومر علائقي]] طور نئين سر ترقي ڏني وئي، جنهن ۾ ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿيل 15 تاريخي عمارتن جون [[اڏاوت جي بحالي|ٻيهر اڏاوتون]] شامل هيون. === فرينڪفرٽ گرجا گهر === [[File:Frankfurter Dom Eiserner Steg.jpg|thumb|فرينڪفرٽ گرجا گهر]] [[فرينڪفرٽ گرجا گهر]] ({{lang|de|فرينڪفرٽر ڊوم}}) حقيقت ۾ گرجا گهر نه، پر شهر جو مکيه ڪيٿولڪ چرچ آهي، جيڪو [[برٿولوميو رسول|سينٽ برٿولوميو]] سان منسوب آهي. هيءَ [[گوٿڪ طرز تعمير|گوٿڪ]] عمارت چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ ۾، [[ميروونجي دور]] جي هڪ پراڻي چرچ جي بنيادن تي اڏي وئي. 1356ع کان پوءِ [[پاڪ رومي سلطنت]] جا بادشاهه هن چرچ ۾ چونڊيا ويندا هئا، ۽ 1562ع کان 1792ع تائين [[پاڪ رومي سلطنت|رومي-جرمن]] شهنشاهن جي تاج پوشي پڻ هتي ٿيندي هئي. ارڙهين صديءَ کان سينٽ برٿولوميو کي {{lang|de|ڊوم}} سڏيو ويندو رهيو، جيتوڻيڪ اهو ڪڏهن به بشپ جي مرڪزي گادي نه رهيو. 1867ع ۾ باهه سبب تباهه ٿيڻ کان پوءِ ان کي موجوده طرز ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اهو ٻيهر جزوي طور تباهه ٿيو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي ۾ بحال ڪيو ويو. ان جي اوچائي {{Convert|95|m|abbr=on}} آهي. گرجا گهر جي مناري تي {{Convert|66|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي عوام لاءِ مشاهدي وارو تختو موجود آهي، جتي 386 ڏاڪڻين واري سوڙهي گولائي ڏاڪڻ ذريعي پهچي سگهجي ٿو. === مرڪزي ريلوي اسٽيشن === [[فرينڪفرٽ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] (''فرينڪفرٽ هاپٽ بانهوف'')، جيڪا 1888ع ۾ کولي وئي، فرينڪفرٽ جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن طور ان مقصد سان تعمير ڪئي وئي ته شهر جي مرڪز ۾ موجود ٽن ننڍين اسٽيشنن جي جاءِ وٺي ۽ مسافرن لاءِ گهربل گنجائش وڌائي. اها [[آخري اسٽيشن|ٽرمينس اسٽيشن]] طور اڏي وئي ۽ 1915ع ۾ [[لائپزگ مرڪزي ريلوي اسٽيشن]] جي افتتاح تائين فرش جي ايراضيءَ جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن هئي. ان جا ٽي مکيه هال [[نئين رينيسانس طرز تعمير]] ۾ اڏيا ويا، جڏهن ته 1924ع ۾ ٻن ٻاهرين هالن سان ڪيل توسيع [[نئون ڪلاسيڪي طرز تعمير|نئين ڪلاسيڪي طرز]] ۾ ڪئي وئي. === آلٽي اوپر === [[File:Alte Oper Frankfurt Winter 2008.jpg|thumb|اوپرن پلاٽس تي واقع [[آلٽي اوپر]]، جيڪا هاڻي موسيقيءَ جو هال آهي]] [[آلٽي اوپر]] هڪ اڳوڻو [[اوپيرا گهر]] آهي، تنهنڪري ان جو نالو "پراڻو اوپيرا" پيو. هي اوپيرا گهر 1880ع ۾ معمار رچرڊ لوڪائي تعمير ڪيو. ٻي عالمي جنگ ۾ شديد نقصان پهچڻ تائين اهو جرمني جي اهم اوپيرا گهرن مان هڪ هو. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين اها عمارت کنڊر حالت ۾ رهي ۽ ان کي "جرمني جو سڀ کان سهڻو کنڊر" سڏيو ويندو هو. فرينڪفرٽ جي اڳوڻي [[لارڊ ميئر]] روڊي آرنٽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ان کي ڌماڪي سان ڊاهڻ جي تجويز ڏني، جنهن سبب کيس "ڊائنامائيٽ روڊي" جو لقب مليو. پوءِ آرنٽ چيو ته هن اها تجويز سنجيدگيءَ سان نه ڏني هئي. عوامي دٻاءَ سبب عمارت جي مرمت ڪئي وئي ۽ 1981ع ۾ ٻيهر کولي وئي. اڄ اها هڪ مشهور موسيقيءَ جي هال طور ڪم ڪري ٿي، جڏهن ته اوپيرا "نئين" فرينڪفرٽ اوپيرا ۾ پيش ڪيا وڃن ٿا. آلٽي اوپر جي [[فريز]] تي هي عبارت لکيل آهي: ''"ڊيم وارن، شونن، گوٽن"'' ("سچ، سونهن ۽ نيڪيءَ لاءِ"). === سينٽ پال جو چرچ === [[File:Frankfurt Paulskirche außen 2011a.jpg|thumb|[[سينٽ پال جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ پال جو چرچ]]]] [[سينٽ پال جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ پال جو چرچ]] جرمني جو هڪ قومي تاريخي يادگار آهي، ڇاڪاڻ ته 1848ع ۾ اهو ملڪ جي پهرين جمهوري طور چونڊيل پارليامينٽ جي اجلاس جو هنڌ هو. اهو 1789ع ۾ هڪ [[پروٽيسٽنٽ]] چرچ طور قائم ڪيو ويو، پر 1833ع تائين مڪمل نه ٿي سگهيو. ان جي اهميت جون پاڙون [[فرينڪفرٽ پارليامينٽ]] ۾ آهن، جيڪا 1848ع ۽ 1849ع جي انقلابي سالن دوران گڏيل جرمني لاءِ آئين تيار ڪرڻ جي مقصد سان هن چرچ ۾ گڏ ٿيندي هئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، ڇاڪاڻ ته [[پروشيا]] ۽ آسٽريا جا بادشاهه پنهنجو اقتدار وڃائڻ نٿي چاهيو. 1849ع ۾ پروشيائي فوجن جمهوري تجربي کي طاقت سان ختم ڪيو ۽ پارليامينٽ ٽٽي وئي؛ ان کان پوءِ عمارت ٻيهر مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي. سينٽ پال جو چرچ ٻي عالمي جنگ دوران جزوي طور تباهه ٿيو ۽ ان جو اندريون حصو شديد نقصان جو شڪار ٿيو. جنگ کان پوءِ ان کي جلدي ۽ علامتي طور ٻيهر تعمير ڪيو ويو، جيتوڻيڪ خاص طور اندروني حصي ۾ جديد تبديليون ڪيون ويون. اڄ اهو گهڻو ڪري نمائشُن ۽ تقريبن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. === فرينڪفرٽ جو آثار قديمه وارو باغ === آثار قديمه واري باغ ۾ هتان دريافت ٿيل سڀ کان پراڻين عمارتن جا ننڍا حصا موجود آهن: هڪ قديم رومي آبادي ۽ ڇهين صديءَ جو فرينڪفرٽ شاهي محل (''ڪائزر پفالٽس فرينڪفرٽ''). هي باغ رومر برگ ۽ گرجا گهر جي وچ ۾ واقع آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، جڏهن هي علائقو سخت بمباريءَ جو شڪار ٿيو ۽ پوءِ جزوي طور ٻيهر تعمير ڪيو ويو، تڏهن اهي آثار دريافت ٿيا. انهن باقيات کي محفوظ ڪيو ويو ۽ هاڻي اهي عوام لاءِ کليل آهن. 2013ع کان 2015ع تائين باغ جي مٿان شٽاٽ هائوس ("شهري گهر") نالي تقريبن جي عمارت اڏي وئي، پر باغ اڃا تائين عوام لاءِ بنا ڪنهن فيس جي کليل آهي. === هائوس ويرٽهايم === ويرٽهايم هائوس [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي ۾ موجود واحد [[ڪاٺيءَ جي ڍانچي واري عمارت|ڪاٺيءَ جي ڍانچي وارو گهر]] آهي، جيڪو ٻي عالمي جنگ جي شديد بمباريءَ کان بنا نقصان جي بچي ويو. اهو تاريخي عجائب گهر جي ڀرسان رومر برگ تي واقع آهي. === سال هوف === [[سال هوف]] [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي جي سڀ کان پراڻي محفوظ عمارت آهي ۽ ان جي تاريخ ٻارهين صديءَ تائين وڃي ٿي. چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ ۾ جڏهن واپاري ميلا منعقد ٿيندا هئا، تڏهن ڊچ [[ڪپڙي جا واپاري|ڪپڙي فروش]] ان کي نمائش واري هال طور استعمال ڪندا هئا. سال هوف ٻي عالمي جنگ ۾ جزوي طور تباهه ٿيو ۽ پوءِ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. اڄ اهو [[تاريخي عجائب گهر، فرينڪفرٽ|تاريخي عجائب گهر]] جو حصو آهي. === آئزرنر شٽيگ === آئزرنر شٽيگ ("لوهي پل") مائين نديءَ مٿان رڳو پيادلن لاءِ ٺهيل پل آهي، جيڪا رومر برگ کي زاڪسن هاوزن سان ڳنڍي ٿي. اها 1868ع ۾ ٺاهي وئي ۽ نديءَ مٿان اڏيل ٻي پل هئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، جڏهن [[ويرماخت]] ان کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو، ته 1946ع ۾ ان کي جلدي ٻيهر تعمير ڪيو ويو. اڄ روزانو لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهو هن پل تان گذرن ٿا. === جرمن قومي لائبريري === [[File:Deutsche_Nationalbibliothek,_Frankfurt.jpg|thumb|فرينڪفرٽ ۾ جرمن قومي لائبريري جي عمارت]] فرينڪفرٽ [[جرمن قومي لائبريري]] (''ڊوئچه نيشنل ببلئوٿيڪ'') جي ٻن ماڳن مان هڪ آهي؛ ٻيو ماڳ [[لائپزگ]] ۾ آهي. جرمن قومي لائبريري جرمني جي هڪ [[عالمي لائبريري]] آهي. جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جي منفرد هن اداري جو ڪم 1913ع کان پوءِ شايع ٿيل سڀني جرمن ۽ جرمن ٻوليءَ جي اشاعتن، جرمني بابت پرڏيهي اشاعتن، جرمن ڪتابن جي ترجمن ۽ 1933ع کان 1945ع جي وچ ۾ پرڏيهه ۾ شايع ٿيل جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ مهاجرن جي تصنيفن کي گڏ ڪرڻ، مستقل محفوظ رکڻ، جامع دستاويز بندي ڪرڻ، ببليوگرافيءَ ۾ درج ڪرڻ ۽ عوام لاءِ دستياب بڻائڻ آهي.<ref>{{Cite web |title=§ 2 DNBG – Einzelnorm |url=http://www.gesetze-im-internet.de/dnbg/__2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321140624/http://www.gesetze-im-internet.de/dnbg/__2.html |archive-date=21 March 2021 |access-date=25 May 2021 |website=www.gesetze-im-internet.de}}</ref> === ايشنهايمر ٽورم === [[File:Frankfurt Nextower.20130514.jpg|thumb|[[ايشنهايمر ٽورم]]]] ايشنهايم ٽاور (''[[ايشنهايمر ٽورم]]'') پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارن دفاعي بندوبستن جي حصي طور شهر جي دروازي جي ڪم ايندو هو. اهو [[انن شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|انن شٽاٽ]] ضلعي جي سڀ کان پراڻي ۽ سڀ کان گهٽ تبديل ٿيل عمارت آهي. === سينٽ ڪيٿرين جو چرچ === [[سينٽ ڪيٿرين جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ ڪيٿرين جو چرچ]] شهر جو سڀ کان وڏو [[جرمني ۾ پروٽيسٽنٽ چرچ|پروٽيسٽنٽ]] چرچ آهي، جيڪو ابتدائي عيسائي شهيد [[اليگزينڊريا جي ڪيٿرين]] سان منسوب آهي. اهو شهر جي مرڪز ۾ زائل، يعني مرڪزي پيادل خريداريءَ واري گهٽيءَ، جي داخلي حصي وٽ واقع آهي. === هاپٽ واخي === [[File:Frankfurt Main Hauptwache Katharinenkirche 20120707.jpg|thumb|[[هاپٽ واخي (فرينڪفرٽ ام مائين)|هاپٽ واخي]] ۽ [[سينٽ ڪيٿرين جو چرچ، فرينڪفرٽ|سينٽ ڪيٿرين جو چرچ]]]] جيتوڻيڪ اڄ [[هاپٽ واخي (فرينڪفرٽ ام مائين)|هاپٽ واخي]] گهڻو ڪري شهر جي اندروني حصي ۾ موجود ساڳئي نالي واري زير زمين ريلوي اسٽيشن [[فرينڪفرٽ (مائين) هاپٽ واخي اسٽيشن|هاپٽ واخي اسٽيشن]] سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي، پر ان نالي جي شروعات اسٽيشن مٿان چوڪ ۾ واقع هڪ [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ]] عمارت کان ٿي. هاپٽ واخي جي عمارت 1730ع ۾ ٺاهي وئي ۽ جيل طور استعمال ٿيندي هئي، تنهنڪري ان جو نالو "مکيه نگهباني گهر" جي معنيٰ رکي ٿو. اڄ عمارت جي چوڌاري موجود چوڪ کي پڻ "هاپٽ واخي" چيو وڃي ٿو، جنهن جو سرڪاري نالو "آن ڊير هاپٽ واخي" آهي. اهو شهر جي مرڪز ۾ سينٽ ڪيٿرين جي چرچ جي سامهون واقع آهي. === فرينڪفرٽر هوف === فرينڪفرٽر هوف ڪائزر پلاٽس تي واقع شهر جي مرڪز جو هڪ نمايان هوٽل آهي، جيڪو 1872ع کان 1876ع تائين تعمير ڪيو ويو. اهو [[شٽائگنبرگر هوٽلون]] گروپ جو حصو آهي ۽ شهر جو سڀ کان معزز هوٽل سمجهيو وڃي ٿو. === سينٽ ليونارڊ === [[سينٽ ليونارڊ، فرينڪفرٽ|سينٽ ليونارڊ]] مائين نديءَ جي ڪناري آئزرنر شٽيگ پل ڀرسان واقع هڪ ڪيٿولڪ [[گوٿڪ طرز تعمير|پڇاڙيءَ واري گوٿڪ]] [[هال چرچ]] آهي، جيڪو 1425ع کان شروع ٿيل [[رومانسڪي طرز تعمير|رومانسڪي طرز]] جي [[باسيليڪا]] مان ترقي ڪري ٺهيو. اهو پراڻي شهر جي نون چرچن مان واحد چرچ آهي، جيڪو ٻي عالمي جنگ کان لڳ ڀڳ بنا نقصان جي بچي ويو. هي پارش انگريزي ڳالهائيندڙ برادريءَ جي پڻ خدمت ڪري ٿي. چرچ 2011ع کان 2019ع تائين بحاليءَ هيٺ رهيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.fr.de/frankfurt/frankfurt-leonhardskirche-oeffnet-nach-sanierung-wieder-11765613.html |title=Gläubige dürfen zurück in uralte Leonhardskirche in Frankfurt |date=15 February 2019 |access-date=14 December 2020 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427223541/https://www.fr.de/frankfurt/frankfurt-leonhardskirche-oeffnet-nach-sanierung-wieder-11765613.html |url-status=live }}</ref> === گرونڊر سائيٽ وارا علائقا === شهر جي مرڪز جي چوڌاري [[گرونڊر سائيٽ#طرز ۽ معماري|گرونڊر سائيٽ طرز تعمير]] سان ڀرپور ڪيترائي وسيع علائقا موجود آهن. هن قسم جي عمارتن جي مهاڙين تي اڪثر تاريخيت واري طرز جون شاهوڪار سجاوٽون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، جهڙوڪ گوٿڪ بحالي، رينيسانس بحالي، جرمن رينيسانس ۽ باروڪ بحالي. <gallery mode="packed" > Textor-schweizer-ffm002.jpg|[[زاڪسن هاوزن (فرينڪفرٽ ام مائين)|زاڪسن هاوزن]] Frankfurt, Beethovenstraße 71.jpg|[[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] Frankfurt am Main - Nordend.JPG|[[نورڊ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نورڊ اينڊ]] Bergerstrasse-ffm066.jpg|[[بورنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بورنهايم]] </gallery>=== ڪاٺيءَ جي ڍانچي وارا پراڻا شهر === فرينڪفرٽ جي شهر مرڪز جي چوڌاري ڪيترائي اڳوڻا آزاد ڳوٺ موجود آهن، جيڪي هاڻي شهر جو حصو آهن ۽ جن جا مرڪزي حصا [[ڪاٺيءَ جي ڍانچي]] وارين عمارتن تي مشتمل آهن؛ ڪجهه هنڌن تي ته پورو پراڻو شهر اهڙي طرز جو آهي، جهڙوڪ [[هوئخسٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|هوئخسٽ]]، [[سيڪ باخ (فرينڪفرٽ ام مائين)|سيڪ باخ]]، [[نيڊر اورسل]] ۽ [[برگن-اينڪهايم]]. مجموعي طور فرينڪفرٽ ۾ لڳ ڀڳ 14,500 عمارتون 1919ع کان اڳ تعمير ٿيل آهن،<ref name="zensus2011.de"/> جن مان لڳ ڀڳ 3,000 [[ڪاٺيءَ جي ڍانچي]] وارا گهر آهن.<ref>{{cite book |last1=Gerner| first1=Manfred |title=Fachwerk in Frankfurt am Main |date=1979 |publisher=Frankfurter Sparkasse |isbn=3-7829-0217-3 |page=79}}</ref> <gallery mode="packed" > Hoechster Altstadt September 2010 Pano 1.jpg|[[هوئخسٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|هوئخسٽ]] جو پراڻو شهر Town-hall-seckbach-hesse-2010-germany-b.jpg|[[سيڪ باخ (فرينڪفرٽ ام مائين)|سيڪ باخ]] Niederursel, Alt-Niederursel 29-31 (1).jpg|[[نيڊر اورسل]] Bergerrathaus2.JPG|[[برگن-اينڪهايم]] </gallery> == طرز تعمير == === ويهين صديءَ جو طرز تعمير === [[File:DSC09338 Frank Gehry Siedlung Schwanheim Goldstein.jpg|thumb|[[فرينڪ گيري]] پاران [[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|فرينڪفرٽ-شوانهايم]] ۾ تيار ڪيل عوامي رهائشي عمارتون (1994ع–1996ع)]] *[[فراوئن فريڊنس ڪرخي]] ۽ [[هولي ڪراس چرچ، فرينڪفرٽ-بورنهايم|هولي ڪراس چرچ]]، ٻنهي کي 1929ع ۾ مذهبي طور وقف ڪيو ويو، [[نئون فرينڪفرٽ]] واري دور جي شروعاتي جديديت پسند چرچن جا مثال آهن. *[[گروس مارڪٽ هالي]]، جيڪا 1926ع کان 1928ع تائين [[نئون فرينڪفرٽ]] منصوبي جي حصي طور تعمير ڪئي وئي، اڳوڻي هول سيل مارڪيٽ هال هئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ان جي مرمت ڪئي وئي ۽ 2010ع کان 2014ع جي وچ ۾ ان کي نئين [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر|يورپي مرڪزي بئنڪ جي هيڊڪوارٽر]] ۾ شامل ڪيو ويو. *[[گوئٽي هائوس]]، 1947ع ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. 1749ع ۾ [[يوهان وولف گانگ فون گوئٽي]] جي ڄمڻ واري هيءَ عمارت ٻي عالمي جنگ دوران تباهه ٿي وئي، جنهن کان پوءِ ان کي اصل نموني مطابق ٻيهر تعمير ڪيو ويو. *جونيئر هائوس، 1951ع ۾ تعمير ڪيو ويو، ڪائزر پلاٽس تي واقع ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي شروعاتي طرز تعمير جو هڪ مثال آهي. *باير هائوس، 1952ع ۾ تعمير ڪيو ويو، ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جي شروعاتي طرز تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهي. *[[فرينڪفرٽ اپلائيڊ آرٽ ميوزيم|ميوزيم فيور آنگيوانڊٽي ڪنسٽ]]، 1985ع ۾ تعمير ڪيو ويو ۽ ان جي خاڪي سازي [[رچرڊ ميئر]] ڪئي. *گيري زيڊلونگ: [[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|فرينڪفرٽ-شوانهايم]] ۾ عوامي رهائشي علائقو، جنهن جي خاڪي سازي [[فرينڪ گيري]] ڪئي ۽ جيڪو 1994ع کان 1996ع تائين تعمير ٿيو. *[[آءِ جي فاربن عمارت]] — پنهنجي معمار [[هانس پؤلزيگ]] جي نالي پٺيان پؤلزيگ عمارت (''پؤلزيگ بائو'') جي نالي سان پڻ مشهور آهي. اها 1928ع کان 1930ع تائين [[آءِ جي فاربن|آءِ. جي. فاربن انڊسٽري اي جي]] جي ڪارپوريٽ هيڊڪوارٽر طور تعمير ڪئي وئي. اها [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي ۽ اولهه ۾ [[گرونيبرگ پارڪ]] سان لڳي ٿي. مڪمل ٿيڻ وقت هي مجموعو يورپ جي [[دنيا جي وڏين عمارتن جي فهرست|سڀ کان وڏي آفيس عمارت]] هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي تائين اهڙي حيثيت برقرار رکيائين. هيءَ عمارت [[مصنوعي تيل]] ۽ [[مصنوعي رٻڙ]] جي ترقيءَ، ۽ [[مئگنيشيم]]، مشيني تيل، ڌماڪيدار مادَن، [[ميٿانول]] ۽ [[زائيڪلون بي]] جي پيداوار سان لاڳاپيل تحقيقي منصوبن جو مرڪز رهي؛ زائيڪلون بي اهو قاتل گئس هو جيڪو [[نازي ڪنسنٽريشن ڪئمپون|نازي ڪنسنٽريشن ڪئمپن]] ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Robertson, Staun">{{cite web |url=http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//ZyklonB.html |title=Zyklon B Poison Gas |author=Robertson, Staun |work=A History of Jews in Hamburg |publisher=University of Hamburg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222023331/http://www1.uni-hamburg.de/rz3a035//police101.html |archive-date=22 February 2008}}</ref><ref name="Historical Frankfurt">{{cite web |url=http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/tourismussuite/en/sightseeing_frankfurt_rhine_main/sights_travel_guide/historic_sights/half-timbered_houses.html?haus_id=110217&resname=/en/sightseeing_frankfurt_rhine_main/sights_travel_guide/historic_sights/index.html |title=Poelzig Building / Westend Campus |work=Historical Frankfurt |publisher=Tourismus+Congress GmbH |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929175832/http://www.frankfurt-tourismus.de/cms/tourismussuite/en/sightseeing_frankfurt_rhine_main/sights_travel_guide/historic_sights/half-timbered_houses.html?haus_id=110217&resname=%2Fen%2Fsightseeing_frankfurt_rhine_main%2Fsights_travel_guide%2Fhistoric_sights%2Findex.html |archive-date=29 September 2011}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اها [[اتحادي فوجن جو سپريم ڪمانڊر|سپريم اتحادي ڪمانڊ]] ۽ 1949ع کان 1952ع تائين جرمني لاءِ هاءِ ڪمشنر (HICOG) جو هيڊڪوارٽر رهي. اها [[مارشل پلان]] تي عملدرآمد جو مکيه مرڪز بڻجي، جنهن يورپ جي جنگ کان پوءِ واري ٻيهر تعمير لاءِ وڏي پئماني تي مالي مدد فراهم ڪئي. [[اولهه جرمني|وفاقي جرمن حڪومت]] جي رياستي انتظامي ڍانچي جو خاڪو پڻ هتي تيار ڪيو ويو. 1995ع تائين اها [[آمريڪي پنجون ڪور|آمريڪي فوج جي پنجين ڪور]] ۽ ناردرن ايريا ڪمانڊ (NACOM) جو هيڊڪوارٽر رهي، جنهن کان پوءِ آمريڪي فوج آءِ جي فاربن عمارت جو انتظام جرمن حڪومت حوالي ڪيو. [[هيسن]] رياست ان کي [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]] لاءِ خريد ڪيو. آڪٽوبر 2001ع ۾ اها گوئٽي يونيورسٽي جي ويسٽ اينڊ ڪيمپس جو حصو بڻجي وئي. {{wide image|IG Farben Gebaeude Uni Frankfurt.jpg|800px|[[آءِ جي فاربن عمارت]]، جيڪا هاڻي گوئٽي يونيورسٽي جي ويسٽ اينڊ ڪيمپس جي مرڪزي ليڪچر عمارت آهي}} === ايڪويهين صديءَ جو طرز تعمير === [[File:The Squaire, Frankfurt am Main-1060.jpg|thumb|2017ع ۾ دي اسڪوائر]] *ڊي ويلي (''لهر'')، 1998ع کان 2003ع تائين تعمير ٿيل، اوپرن پلاٽس ڀرسان لهرن جهڙي بناوت رکندڙ ٽن آفيس عمارتن جو مجموعو آهي. *آلٽي شٽاٽ ببلئوٿيڪ، 2003ع کان 2005ع تائين ٻيهر تعمير ڪئي وئي؛ هيءَ 1820ع کان 1825ع تائين تعمير ٿيل پراڻي عوامي لائبريريءَ جي عمارت جي ٻيهر اڏاوت آهي. *[[پاليز ٿورن اونڊ ٽيڪسس]]، 2004ع کان 2009ع تائين ٻيهر تعمير ڪيو ويو؛ هيءَ اصل ۾ 1731ع کان 1739ع تائين تعمير ٿيل محل جي ٻيهر اڏاوت آهي. *[[ماءِ زائل]]، 2004ع کان 2009ع تائين تعمير ٿيل، زائل تي واقع هڪ خريداري مرڪز آهي، جنهن جي نمايان شيشي واري قوسي بناوت آهي. *[[دي اسڪوائر]]، جنهن جو نالو ''اسڪوائر'' ۽ ''ايئر'' جو [[لفظي ميلاپ]] آهي ۽ جيڪو ايئر ريل سينٽر فرينڪفرٽ جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[فرينڪفرٽ هوائي اڏو]] تي واقع {{cvt|660|m|2}} ڊگهي ۽ {{cvt|45|m|2}} اوچي آفيس عمارت آهي. اها 2006ع کان 2011ع تائين اڳ ۾ موجود ريلوي اسٽيشن ([[فرينڪفرٽ هوائي اڏي جي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]]) جي مٿان تعمير ڪئي وئي ۽ پيادلن لاءِ ٽرمينل 1 سان ڳنڍيندڙ پل رکي ٿي. ان جي ڪل {{cvt|140000|m²|0}} ڪرائي لائق فرشي ايراضي ان کي جرمني جي سڀ کان وڏي آفيس عمارت بڻائي ٿي. === فلڪ بوس عمارتون === {{See also|فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} {{wide image|Frankfurt am Main Skyline (51395421615).jpg|800px|[[ٽائونوس]] کان فرينڪفرٽ جو ڏيک}} [[فلڪ بوس عمارت]]ن جي لحاظ کان فرينڪفرٽ جرمني جي ٻين شهرن کان منفرد آهي. 1970ع واري ڏهاڪي کان جرمني جون ڪجهه سڀ کان اوچيون عمارتون مائينزر لانڊ شٽراسي جي ڀرسان تعمير ٿيون آهن. [[مائين ٽاور]] 1999ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي مٿئين ماڙ تي سياحن لاءِ کليل مشاهدي وارو ڇت وارو حصو ۽ پينٽ هائوس ريسٽورانٽ جوڙيو ويو.<ref>{{cite book |editor1=Georges Binder |title=Tall Buildings of Europe, Middle East and Africa |url=https://archive.org/details/tallbuildingsofe0000geor |year=2006 |publisher= Images |isbn=9781876907815 |page=[https://archive.org/details/tallbuildingsofe0000geor/page/14 14]}}</ref> جرمني جي 21 [[جرمني جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست|فلڪ بوس عمارتن]] مان 20 فرينڪفرٽ ۾ واقع آهن. اڪثر فلڪ بوس ۽ بلند آفيس عمارتون مالي ضلعي ([[بئنڪن فيرٽل]])، واپاري ميلي جي احاطي ([[يوروپا فيرٽل (فرينڪفرٽ)|يوروپا فيرٽل]]) ۽ اوپرن پلاٽس کان پلاٽس ڊير ريپبلڪ تائين مائينزر لانڊ شٽراسي تي واقع آهن، جيڪا انهن ٻنهي علائقن کي ڳنڍي ٿي. اهي 20 فلڪ بوس عمارتون هي آهن: *[[ڪوميرز بئنڪ ٽاور]]، {{cvt|259.0|m|2}} — [[نارمن فوسٽر]] پاران تيار ڪيل؛ جڏهن هي ٽاور 1997ع ۾ مڪمل ٿيو ته 259 ميٽر اوچائي سان يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت هو. اها اڃا تائين فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچي عمارت آهي ۽ اسٽيل مان تعمير ٿيل آهي.<ref>{{cite magazine |url=https://www.timeout.com/frankfurt/things-to-do/most-beautiful-buildings-in-frankfurt |title=The 10 most beautiful buildings in Frankfurt |date=25 March 2018 |magazine=TimeOut}}</ref> *[[ميسي ٽاور]]، {{cvt|256.5|m|2}} — يورپي يونين جي ٽئين سڀ کان اوچي عمارت؛ 1990ع کان 1997ع تائين يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت رهي؛ ان جو مکيه ڪرائيدار [[گولڊمين ساڪس]] (جرمني) آهي. *[[فور (فرينڪفرٽ)|فور پهريون]]، {{cvt|233.0|m|2}} *[[ويسٽ اينڊ ٽاور]]، {{cvt|208.0|m|2}} — [[ڊي زيڊ بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر. *[[مائين ٽاور]]، {{cvt|200.0|m|2}} — [[هيلابا|لينڊس بئنڪ هيسن-ٿورنگن]] ۽ [[اسٽينڊرڊ اينڊ پُورز]] (جرمني) جا هيڊڪوارٽر. *[[ٽاور 185]]، {{cvt|200.0|m|2}} — [[پرائس واٽر هائوس ڪوپرز]] (جرمني) جو هيڊڪوارٽر. *ون، {{cvt|191|m|2}}. *[[اومني ٽورم]]، {{cvt|190.0|m|2}}. *[[ٽريانان (فرينڪفرٽ ام مائين)|ٽريانان]]، {{cvt|186.0|m|2}} — [[ڊيڪا بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر. *[[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر]]، {{cvt|185.0|m|2}} — [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر. *[[گرانڊ ٽاور (فرينڪفرٽ ام مائين)|گرانڊ ٽاور]]، {{cvt|179.9|m|2}} — سڀ کان اوچو رهائشي ٽاور. *[[فور (فرينڪفرٽ)|فور پهريون]]، {{cvt|179.0|m|2}} — رهائشي ٽاور. *[[اوپرن ٽاور]]، {{cvt|170.0|m|2}} — [[يو بي ايس]] (جرمني) جو هيڊڪوارٽر. *[[ٽائونوس ٽورم]]، {{cvt|170.0|m|2}}. *[[سلبر ٽورم]]، {{cvt|166.3|m|2}} — 1978ع کان 1990ع تائين جرمني جي سڀ کان اوچي عمارت؛ ان جو مکيه ڪرائيدار {{lang|de|[[ڊوئچه بان]]|italic=no}} آهي. *[[ويسٽ اينڊ گيٽ]]، {{cvt|159.3|m|2}} — 1976ع کان 1978ع تائين جرمني جي سڀ کان اوچي عمارت؛ ان جو مکيه ڪرائيدار [[ميريئٽ انٽرنيشنل|ميريئٽ]] فرينڪفرٽ هوٽل آهي. *[[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز|ڊوئچه بئنڪ پهريون]]، {{cvt|155.0|m|2}} — {{lang|de|[[ڊوئچه بئنڪ]]|italic=no}} جو هيڊڪوارٽر. *[[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز|ڊوئچه بئنڪ ٻيو]]، {{cvt|155.0|m|2}}. *[[مارين ٽورم]]، {{cvt|155.0|m|2}}. *[[اسڪائيپر]]، {{cvt|153.8|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار ڊيڪا بئنڪ آهي. ٻين بلند عمارتن ۾ هي شامل آهن: *[[يورو ٽاور (فرينڪفرٽ)|يورو ٽاور]]، {{cvt|148.0|m|2}} — [[يورپي مرڪزي بئنڪ|يورپي مرڪزي بئنڪ جو اڳوڻو هيڊڪوارٽر]]. *ون فورٽي ويسٽ، {{cvt|145|m|2}} — [[ميليا هوٽلز انٽرنيشنل]] ۽ رهائشي استعمال. *[[فرينڪفرٽر بيورو سينٽر]]، {{cvt|142.4|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار [[ڪلفورڊ چانس]] (جرمني) آهي. *[[سٽي هائوس]]، {{cvt|142.1|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار ڊي زيڊ بئنڪ آهي. *[[گليليو (فلڪ بوس عمارت)|گليليو]]، {{cvt|136.0|m|2}} — ان جو مکيه ڪرائيدار ڪوميرز بئنڪ آهي. {{Panorama |image = Frankfurt Skyline Pano.Südwest.20130618.jpg |height = 250px |width = |alt = جون 2013ع ۾ فرينڪفرٽ جو آسماني منظر، ڏکڻ-اولهه کان ڏيک |caption = جون 2013ع ۾ فرينڪفرٽ جو آسماني منظر، ڏکڻ-اولهه کان ڏيک |dir = |align = center }} === بلند عمارتن جي تاريخ === {{see also|فرينڪفرٽ جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Skyline-sued-ffm002 henninger turm.jpg|thumb|right|2007ع ۾ اصل هيننگر ٽورم]] [[File:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 2.jpg|thumb|upright=1.00|2014ع ۾ ڊوئچ هيرن بروڪي کان سانجهيءَ وقت ڏسڻ ۾ ايندڙ آسماني منظر]] [[File:River Main Frankfurt.jpg|thumb|alt=مائين نديءَ وٽ فرينڪفرٽ جو آسماني منظر|2023ع ۾ فرينڪفرٽ ۾ مائين نديءَ مٿان پلون]] [[هيننگر ٽورم]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ کوليو ويو ۽ ان جي اناج واري گودام جي چوٽيءَ تي هڪ [[گهمندڙ ريسٽورانٽ]] ٺهيل هو، جنهن کي شهر جي هڪ نمايان علامت بڻائڻ لاءِ ترتيب ڏنو ويو هو. هيننگر ٽورم جي وڏي پيماني تي نئين سر مرمت ڪئي وئي ۽ هاڻي اها هڪ رهائشي بلند عمارت آهي.<ref>{{Cite web |publisher=Meixner Schlueter Wendt |title=Henninger Turm Frankfurt am Main |url=https://www.meixner-schlueter-wendt.de/en/projects/henninger-turm/ |date=2018}}</ref> بلند عمارتن جي اڏاوت جو پهريون وڏو دور 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آيو، جڏهن [[ويسٽ اينڊ گيٽ]]، جنهن کي ان وقت ''پلازا بيورو سينٽر'' چيو ويندو هو، ۽ [[سلبر ٽورم]] تعمير ڪيا ويا. اهي ترتيبوار 159.3 ميٽر ۽ 166.3 ميٽر اوچائي سان جرمني جون سڀ کان اوچيون عمارتون بڻجي ويون. تقريباً ساڳئي دور ۾ مائينزر لانڊ شٽراسي تي [[فرينڪفرٽر بيورو سينٽر]] ۽ [[سٽي هائوس]]، جن جون اوچايون ترتيبوار 142.4 ميٽر ۽ 142.1 ميٽر هيون، تعمير ٿيا؛ جڏهن ته مالي ضلعي ۾ [[يورو ٽاور (فرينڪفرٽ)|يورو ٽاور]]، جنهن جي اوچائي 148.0 ميٽر هئي، ۽ [[گارڊن ٽاور]]، جنهن جي اوچائي 127.0 ميٽر هئي ۽ جنهن کي ان وقت ''هيلابا هوخ هائوس'' چيو ويندو هو، تعمير ڪيا ويا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل ڪا به عمارت سلبر ٽورم کان اوچي نه ٿي. هن ڏهاڪي جون سڀ کان مشهور عمارتون ٽائونوس انلاگي تي واقع [[ڊوئچه بئنڪ ٽوئن ٽاورز]] آهن، جن مان هر هڪ جي اوچائي 155.0 ميٽر آهي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ بلند عمارتن جي اڏاوت جي ٻي لهر آئي. واپاري ميلي واري ماڳ تي تعمير ٿيل [[ميسي ٽاور]] {{convert|256.5|m|sp=us}} جي اوچائيءَ تائين پهتو ۽ 1991ع تائين يورپ جي سڀ کان اوچي عمارت بڻجي ويو. 1997ع ۾ {{cvt|259|m|ft|adj=mid|-high|sp=us}} اوچي [[ڪوميرز بئنڪ ٽاور]] ان کان اها حيثيت کسي ورتي. هن ڏهاڪي جون ٻيون بلند عمارتون [[ويسٽ اينڊ شٽراسي 1]] ({{convert|208|m|sp=us}})، [[مائين ٽاور]] ({{convert|200|m|sp=us}}) ۽ [[ٽريانان (فرينڪفرٽ ام مائين)|ٽريانان]] ({{convert|186|m|sp=us}}) آهن. ايڪويهين صديءَ جي فرينڪفرٽ ۾ وڌيڪ بلند عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون، جهڙوڪ [[اسڪائيپر]]، [[اوپرن ٽاور]]، [[ٽاور 185]]، [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر]] ۽ [[ٽائونوس ٽورم]]، تعمير ٿيون، پر انهن مان ڪا به ڪوميرز بئنڪ ٽاور کان اوچي نه ٿي. === ٻيون اوچيون اڏاوتون === [[File:Europaturm Abend.jpg|thumb|right|[[يوروپا ٽورم]] جي چوٽي، جيڪو {{cvt|337|m|ft}} اوچو رابطن وارو ٽاور آهي]] *[[يوروپا ٽورم]] — يورپ ٽاور هڪ [[ريڊيو جا منارا ۽ ٽاور|ٽيليڪميونيڪيشن ٽاور]] آهي، جنهن کي فرينڪفرٽ ٽي وي ٽاور پڻ چيو وڃي ٿو. اهو 1974ع کان 1979ع تائين تعمير ٿيو. 337.5 ميٽر اوچائي سان اهو جرمني جو سڀ کان اوچو ٽاور ۽ [[برلن ٽيليويزن ٽاور]] کان پوءِ ملڪ جي ٻي سڀ کان اوچي اڏاوت آهي. اهو 1999ع تائين عوام لاءِ کليل هو ۽ ان جي گهمندڙ چوٽيءَ ۾ تفريحي مرڪز موجود هو. مقامي ماڻهو عام طور ان کي "گِنهايمر اسپارگل" (''گِنهايم جو اسپرگس'') چون ٿا، جيتوڻيڪ اهو [[بوڪنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|بوڪنهايم]] ضلعي جي حد اندر ڪجهه ميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. *[[هيننگر ٽورم]] — هيننگر ٽاور 120 ميٽر اوچو [[اناج جو گودام]] هو، جيڪو 1959ع کان 1961ع تائين تعمير ٿيو ۽ [[هيننگر بريوري]] جي ملڪيت هو. اهو 1974ع تائين شهر جي سڀ کان اوچي اڏاوت هو. هيننگر ٽاور ۾ 101 ۽ 106 ميٽرن جي اوچائيءَ تي ٻه گهمندڙ ريسٽورانٽ ۽ 110 ميٽرن جي اوچائيءَ تي کليل مشاهدي وارو تختو موجود هئا. آڪٽوبر 2002ع ۾ ٽاور عوام لاءِ بند ڪيو ويو ۽ 2013ع ۾ ان کي ڊاهي 140 ميٽر (459 فوٽ) اوچي رهائشي عمارت سان مٽايو ويو، جنهن جي ٻاهرين جوڙجڪ پراڻي هيننگر ٽورم کان متاثر آهي. هن منصوبي جو بنيادي پٿر جون 2014ع ۾ رکيو ويو ۽ اڏاوت 2017ع جي اونهاري ۾ مڪمل ٿي. نئين ٽاور ۾ 207 عاليشان رهائشي فليٽ آهن<ref>{{Cite web |url=https://www.baunetz.de/meldungen/Meldungen-Baubeginn_fuer_Henninger-Turm_in_Frankfurt_3947903.html |title=Transformation des Bestands – Baubeginn für Henninger-Turm in Frankfurt |date=27 June 2014 |access-date=14 December 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417234649/https://www.baunetz.de/meldungen/Meldungen-Baubeginn_fuer_Henninger-Turm_in_Frankfurt_3947903.html |url-status=live }}</ref> ۽ ان ۾ "فرانزسڪا" نالي غير گهمندڙ ريسٽورانٽ پڻ موجود آهي. 1962ع کان 2008ع تائين هڪ مشهور سالياني [[روڊ سائيڪل ڊوڙ|سائيڪل ڊوڙ]] هن ٽاور جي نالي سان "راڊ رينن رونڊ اوم ڊين هيننگر ٽورم" (''هيننگر ٽاور جي چوڌاري سائيڪل ڊوڙ'') سڏبي هئي. هاڻي نالو تبديل ٿيڻ باوجود اها ڊوڙ اڃا به هر سال منعقد ٿئي ٿي. *[[گوئٽي ٽاور|گوئٽي ٽورم]] — گوئٽي ٽاور [[زاڪسن هاوزن (فرينڪفرٽ ام مائين)|زاڪسن هاوزن]] ۾ [[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو|فرينڪفرٽ شهري ٻيلي]] جي اترئين ڪناري تي واقع {{cvt|43|m|ft|adj=mid|-high}} اوچو ٽاور هو. اهو جرمني جي ڪاٺ مان ٺهيل پنجين سڀ کان اوچي اڏاوت هو. اهو 1931ع ۾ تعمير ٿيو ۽ 2017ع ۾ باهه لڳڻ تائين ڏينهن جي سير ڪندڙن لاءِ مشهور ماڳ رهيو. اصل ٽاور جي تباهيءَ کان بلڪل ٽي سال پوءِ، 12 آڪٽوبر 2020ع تي ان جي اصل نموني مطابق ٻيهر تعمير ٿيل صورت عوام لاءِ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.hessenschau.de/panorama/der-neue-goetheturm-wird-ganz-wie-der-alte,goetheturm-wiederaufbau-100.html |title=Der neue Goetheturm wird ganz wie der alte |date=3 November 2017 |publisher=Hessenschau |access-date=17 November 2017 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118195740/http://www.hessenschau.de/panorama/der-neue-goetheturm-wird-ganz-wie-der-alte,goetheturm-wiederaufbau-100.html |archive-date=18 November 2017 |url-status=dead}}</ref> == پارڪ ۽ ساوا علائقا == [[File:FFM_Jacobiweiher_Uferblick_von_NO_1.jpg|thumb|[[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو]]]] هڪ وڏي ٻيلي، ڪيترن ئي پارڪن، مائين نديءَ جي ڪنارن ۽ ٻن نباتاتي باغن سبب فرينڪفرٽ کي هڪ "سائو شهر" سمجهيو وڃي ٿو: شهر جي حدن اندر موجود ايراضيءَ جو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو محفوظ ساون علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/greencity/ |title=Auf dem Weg zur Green City |publisher=Frankfurt.de |access-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927124027/https://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=2855&_ffmpar%255B_id_inhalt%255D=7187755 |archive-date=27 September 2018 |url-status=dead}}</ref> *فرينڪفرٽر گرون گورٽل — سائو پٽو شهر جي چوڌاري منڊيءَ جي شڪل وارو عوامي سائو علائقو آهي. {{convert|8000|ha|abbr=on}} ايراضيءَ سان اهو شهر جي انتظامي ايراضيءَ جو ٽيون حصو ڍڪي ٿو. ان ۾ فرينڪفرٽر شٽاٽ والڊ (''[[فرينڪفرٽ شهري ٻيلو]]''، جرمني ۾ شهر جي اندر واقع سڀ کان وڏو ٻيلو)، شوانهايمر ڊوني (''[[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|شوانهايم]] جو [[واريءَ جو دڙو]]'')، نڊا ٽال (''[[نڊا (ندي)|نڊا]] جي [[وادي]]'')، نڊا پارڪ، لوهر برگ (''لوهر جبل''، فرينڪفرٽ جو واحد [[انگورن جو باغ]])، هوٿ پارڪ، اينڪهايمر ريڊ (''[[برگن-اينڪهايم|اينڪهايم]] جي [[ڌٻڻ]]'')، سيڪ باخر ريڊ (''[[سيڪ باخ (فرينڪفرٽ ام مائين)|سيڪ باخ]] جي [[ڌٻڻ]]'') ۽ فيخنهايمر مائين بوگن ([[فيخنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|فيخنهايم]] ۾ [[مائين ندي]] جو انگريزي اکر ايس جهڙي شڪل وارو حصو) شامل آهن. سائو پٽو هڪ [[محفوظ علائقو]] آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اتي رهائشي اڏاوت جي اجازت ناهي. سائو پٽو 1991ع ۾ پنهنجي الڳ آئين سان رسمي طور قائم ڪيو ويو. *مائين اوفر پارڪ — مائين اوفر پارڪ (''مائين نديءَ جي ڪنارن وارو پارڪ'') شهر جي مرڪزي حصي مان گذرندڙ مائين نديءَ جي ڪنارن لاءِ استعمال ٿيندڙ عام نالو آهي. اهو گاڏين کان پاڪ علائقو آهي، جنهن ۾ وسيع ساوا ميدان موجود آهن ۽ جيڪو سير ڪندڙن ۽ سياحن ۾، خاص طور اونهاري دوران، تمام مشهور آهي؛ ان وقت اتي وڏي رش ٿي سگهي ٿي. ڏاکڻو ندي ڪنارو، جيڪو اڳتي [[آفنباخ ام مائين]] ۽ [[هاناو]] تائين وڃي ٿو، شهر جي آسماني منظر جا بهترين ڏيک پيش ڪري ٿو. اتر وارو ندي ڪنارو اولهه ۾ اڳوڻي ويسٽ هافن (''اولهه بندرگاهه''، هاڻي رهائشي علائقو) وٽ ختم ٿئي ٿو ۽ اوڀر طرف وڌي رهيو آهي: نئين [[يورپي مرڪزي بئنڪ جو هيڊڪوارٽر|يورپي مرڪزي بئنڪ جي هيڊڪوارٽر]] ۽ اوست هافن (''اوڀر بندرگاهه'') جي وچ ۾ اڳوڻو صنعتي علائقو هافن پارڪ (''بندرگاهه پارڪ'') نالي پارڪ ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جتي باسڪيٽ بال، فٽبال ۽ اسڪيٽنگ لاءِ کليل ميدان موجود آهن. *وال آنلاگن — [[وال آنلاگن]]، يعني اڳوڻا [[دفاعي ڀت|قلعي بند مورچا]]، [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ۽ [[انن شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|انن شٽاٽ]] ضلعي جي چوڌاري موجود اڳوڻي منڊيءَ جي شڪل واري [[دفاعي ڀت|شهري دفاعي ڀت]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1804ع کان 1812ع جي وچ ۾ ختم ڪئي وئي. هاڻي هي علائقو پارڪن جي هڪ سلسلي تي مشتمل آهي. ڪجهه استثنائن کان سواءِ اتي اڏاوت جي اجازت ناهي، جن مان سڀ کان مشهور [[آلٽي اوپر]] آهي، جيڪا 1880ع ۾ اوپرن پلاٽس تي تعمير ٿي. اتر مائين ندي ڪناري ۽ اوپرن پلاٽس جي وچ واري حصي کي سرڪاري طور ٽائونوس انلاگي ۽ گالوس انلاگي چيو وڃي ٿو، پر ٻنهي پاسن تي فلڪ بوس عمارتن جي موجودگيءَ سبب مقامي طور ان کي "سينٽرل پارڪ" چيو وڃي ٿو، جيڪو [[سينٽرل پارڪ|مينهٽن جي مشهور پارڪ]] ڏانهن اشارو آهي. *نِتسا پارڪ — اتر مائين ندي ڪناري ۽ وال آنلاگن جي سنگم وٽ نِتسا نالي هڪ مشهور ننڍو پارڪ آهي. پارڪ جو نالو ڏکڻ فرانس جي شهر [[نيس]] جي ياد ڏياري ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو شهر جي سڀ کان گرم علائقن مان هڪ آهي ۽ اتي لڳ ڀڳ [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] موجود آهي. اتي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جا ڪيترائي ٻوٽا وڌن ٿا ۽ سياري دوران به ٻاهر زنده رهي سگهن ٿا. *گارٽن ڊيس هيملشن فريڊنس — "آسماني امن جو باغ"، جنهن جو نالو بيجنگ جي [[تيان آن مين چوڪ|تيان آن مين دروازي]] تان پيو آهي، [[نورڊ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نورڊ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع چيني طرز جو پارڪ آهي ۽ وڏي بيٿمن پارڪ جو حصو آهي. ان ۾ چيني طرز جون عمارتون موجود آهن، جن جي اڏاوتي مواد چين مان گهرايو ويو ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ چيني مزدورن انهن کي تعمير ڪيو. هتي روايتي چيني ٻوٽا ۽ جڙي ٻوٽيون پڻ موجود آهن. *نڊا پارڪ — وفاقي باغ نمائش جي اقتصادي ناڪاميءَ کان پوءِ هي علائقو 1990ع ۾ بنا پيچيده نموني سان تيار ڪيل ٻوٽن جي عوامي پارڪ طور کوليو ويو. 168 هيڪٽرن جي ايراضيءَ سان نڊا پارڪ فرينڪفرٽ جو سڀ کان وڏو عوامي پارڪ آهي. هي پارڪ ڊوڙندڙن، پنڌ ڪندڙن، سائيڪل سوارن، ڪتن جي مالڪن ۽ خاندانن ۾ مشهور آهي ۽ هفتي جي موڪلن واري تفريح لاءِ استعمال ٿئي ٿو. راندين جي ميدانن کان سواءِ هڪ جسماني تندرستيءَ وارو رستو پڻ عام ماڻهن لاءِ کليل آهي.<ref>{{cite web |title=Parks from A to Z: Volkspark Niddatal |url=https://frankfurt.de/themen/umwelt-und-gruen/orte/parks/parks-von-a-bis-z/volkspark-nidda |publisher=Frankfurt.de}}</ref> *ٻيا پارڪ — اوست پارڪ (32 هيڪٽر) ۽ [[گرونيبرگ پارڪ]] (29 هيڪٽر). === نباتاتي باغ === [[File: Tropicarium - Palmengarten Frankfurt - DSC01889.JPG|thumb|right|پالمين گارٽن ۾ شيشي جو گهر]] فرينڪفرٽ ۾ ٻه وڏا نباتاتي باغ موجود آهن: *[[پالمين گارٽن]] [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي ۽ {{cvt|22|ha|acre}} ايراضيءَ سان هيسن جو سڀ کان وڏو نباتاتي باغ آهي. اهو 1871ع ۾ عوام لاءِ کوليو ويو.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=Claire |date=2021-09-01 |title=Portrait of a park: the serene splendours of Frankfurt's Palmengarten |url=https://www.ft.com/content/564f55ce-75d8-4159-b380-082ab1075946 |access-date=2025-05-07 |newspaper=Financial Times}}</ref> معمار هائنرخ زيزمائر پاران تيار ڪيل هن باغ ۾ کليل آسمان هيٺ يا شيشي جي گهرن ۾ رکيل نباتاتي نمونن ۾ [[اگائيو]]، [[رس ڀريا ٻوٽا]] ۽ [[ازيليا]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.housebeautiful.com/design-inspiration/g39411327/most-beautiful-greenhouses/ |title=The Most Beautiful Greenhouses to Visit Across the Globe |author= Mary Elizabeth Andriotis |publisher=housebeautiful.com |date=11 March 2022 }}</ref> *[[يوهان وولف گانگ گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ ام مائين جو نباتاتي باغ|گوئٽي يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]] هڪ [[وڻن جو باغ]] آهي. ان ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[جنس (حياتيات)|جنسون]] موجود آهن، جن ۾ ''[[روبس]]'' جون 45 جنسون ۽ وچ يورپ جا مقامي ٻوٽا خاص مجموعن طور شامل آهن. باغ کي ٻن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: [[جاگرافيائي نباتات|جاگرافيائي نباتاتي]] حصي ۾ [[جبلستاني باغ]]، [[وڻن جو باغ]]، [[چراگاهه]]، [[اسٽيپ]]، [[ڌٻڻ]] ۽ هڪ تلاءُ شامل آهن، ان سان گڏ [[ڪينري ٻيٽ]]ن، [[قفقاز]]، اوڀر ايشيا، [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۽ اتر آمريڪا جي ٻوٽن جا مجموعا پڻ موجود آهن. منظم ۽ ماحولياتي مجموعي ۾ پوکيل فصل، [[خطري هيٺ آيل جنسون]]، سينگار جا ٻوٽا، [[گلاب]] ۽ ''نوئر زينڪنبرگشر آرتسنائي فلانزن گارٽن'' (نئون زينڪنبرگ دوائن وارن ٻوٽن جو باغ) شامل آهن، جنهن جي ايراضي {{cvt|1200|m2|ft2}} آهي. نباتاتي باغ، پالمين گارٽن ۽ [[گرونيبرگ پارڪ]] گڏجي شهر جي اندر سڀ کان وڏو سائو علائقو ٺاهين ٿا. == ثقافت == === عجائب گهر === {{main|ميوزيم اوفر}} [[File:FrankfurtM Staedel.jpg|thumb|[[شٽيڊل]]]] [[File:Frankfurt Am Main-Senckenberg Naturmuseum von Osten-20120325.jpg|thumb|[[زينڪنبرگ قدرتي تاريخ عجائب گهر]]]] 30 کان وڌيڪ عجائب گهرن سان، فرينڪفرٽ يورپ جي سڀ کان وڌيڪ متنوع عجائب گهرن وارن شهرن مان هڪ آهي. گهڻا عجائب گهر [[ميوزيم اوفر]] جو حصو آهن، جيڪو [[مائين ندي]] جي ٻنهي ڪنارن جي سامهون واري قطار يا ان جي ڀرپاسي ۾ واقع آهي. اهو ثقافتي سياستدان [[هلمار هوفمان]] جي شروعات تي قائم ڪيو ويو.<ref name="Museumsufer Frankfurt">{{cite web | title=Museumsufer Frankfurt | website=Museumsufer Frankfurt | url=https://www.museumsufer.de/en/ | access-date=21 December 2022 | archive-date=21 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221221093747/https://www.museumsufer.de/en/ | url-status=live }}</ref> ڏهه عجائب گهر [[زاڪسن هاوزن (فرينڪفرٽ ام مائين)|زاڪسن هاوزن]] ۾ مائين نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي آئزرنر شٽيگ ۽ فريڊنس بروڪي جي وچ ۾ واقع آهن. [[شاو مائين ڪائي]] واري گهٽي پاڻ ڇنڇر تي جزوي طور ٽريفڪ لاءِ بند ڪئي ويندي آهي، جتي فرينڪفرٽ جي سڀ کان وڏي [[پراڻين شين جي بازار]] لڳندي آهي. * [[جرمن طرز تعمير عجائب گهر|ڊوئچس آرڪيٽيڪٽور ميوزيم]] (جرمن طرز تعمير عجائب گهر) * جرمن فلم عجائب گهر (ڊوئچس فلم ميوزيم){{efn|ان کي [[ڊوئچه ڪينيما ٿيڪ – فلم ۽ ٽيليويزن عجائب گهر]]، [[برلن]] سان نه ملائجي.}} * [[جرمن رومانويت عجائب گهر]] * فرينڪفرٽر آئڪونين ميوزيم (فرينڪفرٽ آئڪن عجائب گهر) * [[ليبيگ هائوس]] (مجسمن جو عجائب گهر) * [[اپلائيڊ آرٽ عجائب گهر]] (لاڳو فنون جو عجائب گهر) * [[گيرش عجائب گهر]] (علائقائي فن جو عجائب گهر) * [[فرينڪفرٽ رابطن جو عجائب گهر|رابطن جو عجائب گهر]] (ڪميونيڪيشن عجائب گهر) * [[دنيا جي ثقافتن جو عجائب گهر]] * [[شٽيڊل]]، جرمني جي سڀ کان مشهور فن عجائب گهرن مان هڪ * [[جديد اليڪٽرانڪ موسيقيءَ جو عجائب گهر]] * بائيبل هائوس ايڪسپيرينس عجائب گهر اترئين نديءَ جي ڪناري تي ٻه عجائب گهر واقع آهن: * [[فرينڪفرٽ يهودي عجائب گهر]] * [[فرينڪفرٽ تاريخي عجائب گهر]] [[آلٽ شٽاٽ (فرينڪفرٽ ام مائين)|آلٽ شٽاٽ]] ضلعي ۾، اترئين ڪناري کان ڪجهه پري، هي عجائب گهر واقع آهن: * [[جديد فن عجائب گهر]] * [[شيرن ڪنسٽ هالي فرينڪفرٽ]] * [[فرينڪفرٽر ڪنسٽ فئرائن]] * [[فرينڪفرٽر يودن گاسي|يودن گاسي عجائب گهر]] * [[گوئٽي هائوس]] * فرينڪفرٽ آثار قديمه عجائب گهر * [[ڪاريڪاتورا مزاحيه فن عجائب گهر]] * فرينڪفرٽ گرجا گهر عجائب گهر هڪ ٻيو اهم عجائب گهر [[ويسٽ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|ويسٽ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع آهي: * [[زينڪنبرگ قدرتي تاريخ عجائب گهر]]، جيڪو جرمني جو ٻيون نمبر وڏو [[قدرتي تاريخ]] عجائب گهر آهي. ٻين عجائب گهرن ۾ [[اوست اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|اوست اينڊ]] ضلعي جو ڊائلاگ عجائب گهر، [[ڊوئچه بئنڪ پارڪ]] ۾ [[آئن ٽراخت فرينڪفرٽ]] عجائب گهر، [[گالوس (فرينڪفرٽ ام مائين)|گالوس]] ضلعي ۾ فرينڪفرٽر فيلڊ بان عجائب گهر (هلڪي ريلوي عجائب گهر)، [[شوانهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|شوانهايم]] ضلعي ۾ فرينڪفرٽ ٽرانسپورٽ عجائب گهر، [[بانهوفس فيرٽل (فرينڪفرٽ ام مائين)|بانهوفس فيرٽل]] ضلعي ۾ هيمر عجائب گهر ۽ [[گنهايم (فرينڪفرٽ ام مائين)|گنهايم]] ضلعي ۾ جرمن وفاقي بئنڪ جو پئسي وارو عجائب گهر شامل آهن. [[نورڊ اينڊ (فرينڪفرٽ ام مائين)|نورڊ اينڊ]] ضلعي ۾ واقع ايڪسپلورا سائنس ۽ انجنيئرنگ عجائب گهر 2016ع ۾ بند ڪيو ويو. گهڻا عجائب گهر مقامي وقت موجب صبح جو لڳ ڀڳ 10:00 وڳي کُلندا آهن، ۽ هڪ ئي ڏينهن ۾ آرام سان چار عجائب گهر گهمڻ ممڪن هوندو آهي، جنهن مان ڪيترائي سياح فائدو وٺندا آهن. === پيشڪاري فنون === ==== موسيقي ==== [[يورو ڊانس]] ۽ [[ٽرانس موسيقي]] جي شروعات فرينڪفرٽ مان ٿي. 1989ع ۾ جرمن موسيقار مائيڪل مونزنگ ۽ لوڪا انزيلوٽي (جيڪي بينيٽو بينيٽس ۽ جان "ورگو" گيريٽ ٽئين جي فرضي نالن سان ڪم ڪندا هئا) [[اسنيپ!]] منصوبو قائم ڪيو. اسنيپ! جي گيتن ۾ [[هپ هاپ موسيقي|ريپ]] ۽ [[سول موسيقي|سول]] ڳائڻ کي ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجي ذريعي تيار ڪيل ردهم، برقي آواز، بيس ۽ ڊرم سان گڏايو ويو. اهڙيءَ طرح موسيقيءَ جي هڪ نئين صنف، يورو ڊانس، وجود ۾ آئي.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Neue Ehrlichkeit. Mit Tanzmusik aus dem Computer feign zwei Frankfurter Klangbastler weltweit Erfolge. |url=http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/13683412 |format=PDF |newspaper=Der Spiegel |page=268 |location=Hamburg |language=DE |date=3 October 1994 |access-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191049/http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/13683412 |archive-date=7 March 2016 |url-status=live}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، [[سوين ويٿ]] ۽ ڊي جي ڊي اي جي ([[ڊانس 2 ٽرانس]] مان) سميت ڪيترن ئي ڊي جيز پهريون ڀيرو [[ايسڊ هائوس]] جو وڌيڪ سخت ۽ گهرو انداز پيش ڪيو، جيڪو ايندڙ ڏهاڪي دوران سڄي دنيا ۾ [[ٽرانس موسيقي]] جي نالي سان مشهور ٿيو. يورو ڊانس، ٽرانس ۽ [[ٽيڪنو موسيقي|ٽيڪنو]] جي شروعاتي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن فنڪارن، جهڙوڪ [[لا بوش]]، [[جيم اينڊ اسپون]]، [[ميجڪ افيئر]]، [[ڪلچر بيٽ]]، [[اسنيپ!]]، [[ڊانس 2 ٽرانس]]، [[اوليور ليب]] ۽ [[هارڊ فلور]]، سان گڏ [[هارٿائوس]] ۽ [[آئي ڪيو (ريڪارڊ ليبل)|آئي ڪيو]] جهڙا ريڪارڊ ليبل، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ فرينڪفرٽ ۾ قائم هئا. ====ثقافتي ماڳ==== [[File:Festhalle-Frankfurt-am-Main-2.jpg|thumb|[[فيسٽ هالي فرانڪفرٽ]]]] [[File:The English Theatre Ffm DSC 0808.jpg|thumb|انگريزي ٿيئٽر]] *[[اوپيرا فرانڪفرٽ]] – جرمني جي اهم ترين اوپيرا ڪمپنين مان هڪ ۽ يورپ جي سڀ کان اهم اوپيرا ادارن مان شمار ٿئي ٿي. جرمن رسالي ''[[اوپرن ويلٽ]]'' پاران هن کي ڪيترائي ڀيرا ''[[سال جو اوپيرا هائوس]]'' (جرمني، آسٽريا ۽ جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ سوئٽزرلينڊ لاءِ) چونڊيو ويو آهي.<ref name="p023">{{cite web | title=Zum achten Mal "Oper des Jahres" – Stadt ehrt die Frankfurter Oper | website=feuilletonfrankfurt.de | date=22 April 2025 | url=https://www.feuilletonfrankfurt.de/2025/04/22/zum-achten-mal-oper-des-jahres-stadt-ehrt-die-frankfurter-oper/ | language=de | access-date=5 December 2025}}</ref> هن جي آرڪيسٽرا کي 2009ع، 2010ع، 2011ع ۽ 2025ع ۾ ''سال جي آرڪيسٽرا'' قرار ڏنو ويو.<ref name="h764">{{cite web | title=Das Frankfurter Opern- und Museumsorchester | website=Oper Frankfurt | url=https://oper-frankfurt.de/de/das-frankfurter-opern-und-museumsorchester/orchester/ | language=de | access-date=5 December 2025}}</ref> هي [[اشٽيڊٽيشي بيونه فرانڪفرٽ]] جي ڊبل سسٽم جو حصو آهي. *[[بوڪينهايمر ڊيپو]] – [[اشٽيڊٽيشي بيونه فرانڪفرٽ]] جو اوپيرا پيش ڪرڻ وارو هنڌ، جيڪو اڳ ۾ [[ٿيئٽر آم ٽورم]] جو به مرڪز رهيو، جتي 1966ع ۾ [[هانڊڪي]] جو ڊرامو ''[[تماشائين جي توهين]]'' پيش ڪيو ويو.<ref name="b488">{{cite web | title=Uraufführung des Handke-Stück "Publikumsbeschimpfung" in Frankfurt, Hessen im 19. und 20. Jahrhundert | website=LAGIS | date=30 May 1966 | url=https://lagis.hessen.de/de/quellen-und-materialien/hessen-im-19-und-20-jahrhundert/alle-eintraege/2745_urauffuehrung-des-handke-stueck-publikumsbeschimpfung-in-frankfurt?zeiger=1 | language=de | access-date=5 December 2025}}</ref> *[[شائوشپيل فرانڪفرٽ]] – مالي ضلعي جي [[ولي-برانڊٽ-پلاٽس]] تي واقع ٿيئٽر، جيڪو اوپيرا فرانڪفرٽ جي ڀرسان [[اشٽيڊٽيشي بيونه فرانڪفرٽ]] جي ڊبل سسٽم جو حصو آهي. *[[فيسٽ هالي فرانڪفرٽ]] – [[ميسي ٽاور]] جي ڀرسان [[فرانڪفرٽ ٽريڊ فيئر]] جي احاطي ۾ گهڻ مقصدي هال، جيڪو خاص طور تي ڪنسرٽن، نمائشن ۽ راندين جي مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ جنهن ۾ وڌ ۾ وڌ 13,500 ماڻهو ويهي سگهن ٿا. *[[ڊيوئچه بئنڪ پارڪ]] – فرانڪفرٽ جو سڀ کان وڏو راندين جو اسٽيڊيم ۽ جرمني جو ستون وڏو اسٽيڊيم. اهو [[فرانڪفرٽ سٽي فاريسٽ]] ۾ [[نيڊرراڊ]] جي ويجهو واقع آهي. هن جو بنيادي استعمال فٽبال ۽ موسيقي جي ڪنسرٽن لاءِ ٿيندو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 58,000 ماڻهن جي گنجائش آهي. هي 1925ع ۾ کوليو ويو ۽ بعد ۾ ڪيترائي ڀيرا وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ٿيو. مقامي ماڻهو اڃا تائين هن کي سندس روايتي نالي [[والڊاسٽيڊيون]] (''ٻيلو اسٽيڊيم'') سان سڏين ٿا. هي [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] جو گهرو ميدان آهي. *[[آلٽي اوپيرا]] – هڪ مشهور ڪنسرٽ هال. هتي [[فرانڪفرٽ ريڊيو سمفني]] ({{langx|de|هر-زينفوني اورڪيسٽر|link=no}})، [[هيسشر رونڊفنڪ]] جي [[ريڊيو آرڪيسٽرا]] ۽ [[فرانڪفرٽر اوپرن اونڊ ميوزيمس آرڪيسٽر]] پنهنجون پيشڪشون ڪندا آهن. *[[هر-زينڊيزال]] – [[فرانڪفرٽ ريڊيو سمفني]] جو پيشڪشي مرڪز. *[[يارهونڊرٿالي]] – ''صدي هال''، [[اونٽرليڊرباخ]] ضلعي ۾ واقع وڏو ڪنسرٽ ۽ نمائشي هال. ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''يارهونڊرٿالي هوئخسٽ'' به سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو 1963ع ۾ ڪيميائي ڪمپني [[هوئخسٽ اي جي]] جي سؤهين سالگرهه جي موقعي تي تعمير ڪيو ويو. *انگريزي ٿيئٽر – [[گاليليو]] بلند عمارت جي زميني ماڙ تي واقع هي براعظم يورپ جو سڀ کان وڏو انگريزي ٻولي وارو ٿيئٽر آهي. اهو 1979ع ۾ قائم ٿيو. *ٽائيگر پالاسٽ – ''ٽائيگر محل''، زائل جي ويجهو هڪ [[ويرائٽي]] ٿيئٽر آهي. اهو 1988ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان ۾ مشهور ٽائيگر ريسٽورنٽ موجود آهي، جنهن کي [[ميشلين گائيڊ]] جو هڪ [[ميشلين اسٽار]] مليو آهي. *[[ڪونسٽلرهاوس موسون ٽورم]] – ''موسون ٽاور فنڪارن جو گهر''، روايتي ٿيئٽرن جي ڀيٽ ۾ ننڍي بجيٽ سان هلندڙ ادارو آهي، جيڪو وڌيڪ غير روايتي پيشڪشي طريقا استعمال ڪري ٿو. اهو [[اوست اينڊ]] ضلعي جي هڪ پراڻي ڪارخاني ۾ واقع آهي. *ڊي شميئره – ''گريس''، 1950ع کان هلندڙ هڪ [[ڪيبري]] آهي، جيڪو طنز ۽ مزاح تي مرڪوز آهي.<ref>{{Cite web | title = Die Schmiere "Audience for Satire" | publisher =cityseeker City Guide | access-date=25 March 2025 | url =https://cityseeker.com/frankfurt-am-main/89629-die-schmiere }}</ref> *ڊي ڪوميڊي – ''مزاحيه ٿيئٽر''، شهر جي مرڪز ۾ [[ولي-برانڊٽ-پلاٽس]] جي ويجهو واقع هڪ [[بوليوارڊ ٿيئٽر]] آهي. ===پرڏيهي ثقافت=== *[[انسٽيٽو سروانتيس]] – [[ميگوئل ڊي سروانتيس]] جي نالي سان منسوب هي ادارو، جيڪو اسپين جي اهم ترين اديبن مان هڪ هو، اسپيني ٻولي ۽ ثقافت جي تعليم ۽ واڌاري لاءِ دنيا جو سڀ کان وڏو ادارو آهي. دنيا جي 54 سروانتيس مرڪزن ۾ اسپيني ٻولي ۽ تاريخ جا ڪورس پيش ڪيا ويندا آهن. فرانڪفرٽ واري شاخ سيپٽمبر 2008ع ۾ [[فيليپي ڇهون اسپين|فيليپي، پرنس آف آسٽورياس]] ۽ سندس گهرواري [[ليتيثيا اسپين|ليتيثيا، شهزادي آف آسٽورياس]] طرفان سرڪاري طور افتتاح ڪئي وئي. هي ''آميريڪا هائوس'' ۾ واقع آهي. *[[انسٽيٽيو فرانسيز]] – فرانس جي هڪ سرڪاري صنعتي ۽ تجارتي اداري (EPIC) جي حيثيت سان 1907ع ۾ پرڏيهي معاملن واري وزارت طرفان قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فرانسيسي، فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ۽ مقامي ثقافتن کي دنيا ۾ فروغ ڏيڻ آهي. هي ادارو دنيا جي 150 کان وڌيڪ شاخن ۽ لڳ ڀڳ 1,000 [[اليانس فرانسيز]] مرڪزن تي مشتمل فرانسيسي ثقافتي نيٽ ورڪ سان ويجهي تعاون ڪري ٿو. *[[استيتوتو اٽاليانو دي ڪلچورا]] – اطالوي حڪومت جو قائم ڪيل عالمي غير منافع بخش ادارو، جيڪو اطالوي ثقافت کي فروغ ڏئي ٿو ۽ اطالوي ٻولي جي تعليم ۾ سرگرم آهي. دنيا جي وڏن شهرن ۾ ان جا 83 اطالوي ثقافتي ادارا موجود آهن. *[[ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ]] – چين جي عوامي جمهوريه جي تعليم واري وزارت سان لاڳاپيل هڪ غير منافع بخش سرڪاري تعليمي ادارو، جنهن جو مقصد چيني ٻولي ۽ ثقافت کي فروغ ڏيڻ، عالمي سطح تي چيني ٻولي جي مقامي تدريس جي حمايت ڪرڻ ۽ ثقافتي مٽاسٽا کي هٿي ڏيڻ آهي. دنيا ۾ 480 کان وڌيڪ ڪنفيوشس انسٽيٽيوٽ قائم آهن. *[[سينٽرل اينڊ ايسٽرن يورپين آن لائن لائبريري]] – (CEEOL) هڪ آن لائن آرڪائيو آهي، جيڪو وچ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ سان لاڳاپيل انسانيت ۽ سماجي سائنسن جي علمي رسالن جا مڪمل متن وارا مقالا مهيا ڪري ٿو. ان جا موضوع بشريات، ثقافت ۽ سماج، معيشت، صنفي اڀياس، تاريخ، يهودي اڀياس، لطيف فنون، ادب، لسانيات، سياسيات، سماجي سائنسون، فلسفو ۽ مذهب شامل آهن. CEEOL کي Questa.Soft GmbH هلائي ٿي. ===ميلا=== [[File:Frankfurt am Main, Museumsuferfest 2026 (Holbeinsteg).jpg|thumb|2026ع ۾ ميوزيمس اوفر فيسٽ]] *ميوزيمس اوفر فيسٽ – ''ميوزيم دريائي ڪناري جو ميلو'' جرمني جي سڀ کان وڏن ثقافتي ميلن مان هڪ آهي، جيڪو هر سال آگسٽ جي آخر ۾ ٽن ڏينهن تائين شهر جي مرڪز ۾ [[مائن ندي]] جي ڪناري تي منعقد ٿيندو آهي ۽ ٽن ملين کان وڌيڪ سياحن کي متوجه ڪندو آهي. اتي موجود 20 ميوزيم رات دير تائين کليل رهندا آهن. ميلي ۾ سڌي موسيقي، رقص جون پيشڪشون، هٿ جي هنر، زيورن، ڪپڙن ۽ دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن جا اسٽال لڳايا ويندا آهن. *ڊيپي ميس – فرانڪفرٽ جو سڀ کان پراڻو عوامي ميلو، جنهن کي ''پٿر جي ٿانون جو ميلو'' به چيو ويندو آهي، هر سال ٻه ڀيرا ايسٽر ۽ سيپٽمبر جي آخر ڌاري شهر جي اوڀرئين حصي ۾ منعقد ٿيندو آهي. "ڊيپي" [[هيسي ٻوليون|هيسي لهجي]] جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ "ٿانو" يا "مٽڪو" آهي، جيڪو جرمني جي ٻين ڪيترن علائقن ۾ سمجهيو نه ويندو. هن ميلي جو پهريون ذڪر چوڏهين صديءَ ۾ هڪ سالياني بازار طور ملي ٿو، پر هاڻي اهو گهڻو ڪري هڪ تفريحي ميلو بڻجي ويو آهي. هن جو نالو ان جي اصل مقصد مان نڪتل آهي، جڏهن هتي روايتي نموني تيار ڪيل مٽڪا، ٿانوَ ۽ ٻيون پٿر جون شيون وڪري لاءِ پيش ڪيون وينديون هيون. [[File:Luminale 2012 - OVO.jpg|thumb|2012ع جي لومي نالي ۾ "او وي او"]] *لومي نالي – ''روشنيءَ جو ميلو''، جيڪو 2000ع کان هر ٻن سالن بعد [[لائيٽ + بلڊنگ]] واپاري نمائش سان گڏ منعقد ٿيندو آهي. هن موقعي تي ڪيترين ئي عمارتن کي خاص نموني روشن ڪيو ويندو آهي. 2008ع ۾ 220 کان وڌيڪ روشنيءَ جون تنصيبات پيش ڪيون ويون، جن کي لڳ ڀڳ 100,000 ماڻهن ڏٺو. *ويلڊخيس ٽاگ – ''ٻيلي جو ڏينهن'' هڪ علائقائي موڪل طور مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1990ع واري ڏهاڪي تائين هن ڏينهن فرانڪفرٽ جون دڪانون بند رهنديون هيون. هي ميلو [[پينٽيڪاسٽ]] کان پوءِ چئن ڏينهن تائين جاري رهندو آهي، جڏهن⁠تہ سرڪاري ويلڊخيس ٽاگ اڱاري ڏينهن ٿيندو آهي. اهو شهر جي مرڪز جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[فرانڪفرٽ سٽي فاريسٽ]] اندر [[نيڊرراڊ]] ۾ منعقد ٿيندو آهي. "ويلڊخيس" جرمن لفظ "ويلڊخين" جو علائقائي لهجو آهي، جنهن جي معنيٰ "ننڍڙو ٻيلو" آهي. *ناخت ڊير ميوزين – ''ميوزيمن جي رات'' هر سال اپريل يا مئي ۾ منعقد ٿيندي آهي. فرانڪفرٽ ۽ پاڙيسري شهر [[اوفنباخ آم مائن]] جا 50 ميوزيم رات جو 2 وڳي تائين کليل رهندا آهن، جتي خاص موسيقي، رقص جون پيشڪشون، ڪتاب پڙهڻ جا پروگرام ۽ رهنمائي سان دورا ڪرايا ويندا آهن. ميوزيمن جي وچ ۾ مفت شٽل سروس پڻ هلندي آهي. 2010ع ۾ تقريباً 40,000 ماڻهن هن تقريب ۾ شرڪت ڪئي. *ناخت ڊير ڪلبس – ''ڪلبن جي رات''، ''ميوزيمن جي رات'' جهڙي تقريب آهي. هڪ ئي رات ۾ صرف 12 يورو جي ٽڪيٽ سان لڳ ڀڳ 20 ڪلبن ۾ داخلا ملي ٿي. نون مهمانن کي متوجه ڪرڻ لاءِ عام طور ڪلبن جون داخلا پاليسيون نرم ڪيون وينديون آهن. ڪلبن جي وچ ۾ مفت شٽل سروس پڻ هلندي آهي. 2008ع ۾ 15,000 ماڻهن هن تقريب ۾ شرڪت ڪئي. *وولڪن ڪراتسر فيسٽيوال – ''آسمان ڇهندڙ عمارتن جو ميلو'' جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جو منفرد ميلو آهي. اهو بيقاعده وقفي سان منعقد ٿيندو آهي؛ آخري ڀيرو مئي 2013ع ۾ ٿيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 1.2 ملين ماڻهن شرڪت ڪئي. ٻن ڏينهن تائين گهڻيون آسمان ڇهندڙ عمارتون عوام لاءِ کليل هونديون آهن. اسڪائي ڊائيونگ، بيس جمپنگ، آتشبازي ۽ ليزر شو هن ميلي جون خاص ڪششون آهن. ===رات جي زندگي=== فرانڪفرٽ ۾ ريسٽورنٽن، بارن، پبن ۽ ڪلبن جو وڏو تنوع موجود آهي. ڪلب گهڻو ڪري شهر جي مرڪز ۽ [[اوست اينڊ]] ضلعي ۾، خاص طور [[هاناوئر لانڊ شٽراسي]] جي ڀرسان واقع آهن. جڏهن⁠تہ ريسٽورنٽ، بار ۽ پب [[زاڪسنهاوزن]]، [[نورڊ اينڊ]]، [[بورنهايم]] ۽ [[بوڪينهايم]] ۾ وڌيڪ مرڪوز آهن. [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] جي دنيا ۾ فرانڪفرٽ 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ اڳواڻ شهر هو. مشهور ڊي جيز ۾ [[سوين ويٿ]]، [[مارڪ ٽرائونر]]، [[اسڪاٽ پراجيڪٽ]] ۽ [[ڪائي ٽريسڊ]] شامل هئا. ابتدائي [[ٽرانس موسيقي]] جي اهم مرڪزن مان هڪ اومين نائيٽ ڪلب هو، جيڪو 1988ع کان 1998ع تائين سرگرم رهيو. 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جو ٻيو مشهور ڊسڪو ڪلب ۽ ٽيڪنو/ٽرانس موسيقي جو اهم مرڪز [[ڊورين گري (ڪلب)]] هو، جيڪو 1978ع کان 2000ع تائين فرانڪفرٽ هوائي اڏي جي ٽرمينل 1 اندر واقع هو. ان کان سواءِ يو 60311 (1998–2012ع) ۽ [[ڪوڪون ڪلب]]، جيڪو [[فيخنهايم]] ۾ واقع هو (2004–2012ع)، پڻ مشهور جايون هيون. ماضيءَ جي اهم سڌي موسيقي وارن هنڌن ۾ سنڪ ڪاسٽن آرٽس ڪلب (1971–2011ع), ڪنگ ڪاميها ميها ڪلب (1999–2013ع) شامل آهن. اڄ به سڀ کان مشهور راڪ ۽ پاپ موسيقي جي ڪنسرٽن لاءِ استعمال ٿيندڙ هنڌن مان هڪ [[باٽشڪاپ]] آهي، جيڪو [[سيڪباخ]] ۾ واقع آهي. هي مرڪز 1976ع ۾ خودمختيار ۽ کاٻي ڌر جي متبادل ثقافتي تحريڪ جي مرڪز طور قائم ڪيو ويو. ===گهريلو ثقافت=== [[File:Frankfurter-kueche-vienna.JPG|thumb|upright|آسٽريا جي هڪ عجائب گهر ۾ 1926ع واري نموني جي [[فرانڪفرٽ رڌڻي]]]] * [[فرانڪفرٽ رڌڻي]] – هن رڌڻي جي اصل جوڙجڪ 1926ع ۾ [[مارگاريٽي شوٽي-ليهوٽسڪي]] تيار ڪئي. اڄ ان کي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ڊيزائنن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جي [[وڏي پيماني تي پيداوار]] ڪئي وئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[وائيمار جمهوريه]] جي جرمني ۾ فرانڪفرٽ رڌڻي جا 10,000 ماڊيول فرانڪفرٽ ۾ تيار ڪيا ويا.<ref>{{cite book |editor1=Samantha L. Martin-McAuliffe |title=Food and Architecture: At The Table |date=2016 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=9781472520210 |page=108}}</ref> * [[فرانڪفرٽ الماري]] – باروڪ طرز جون فرانڪفرٽ جون الماريون گهريلو ڪپڙا رکڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. انهن مان هڪ [[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي|گوئٽي]] جي پيءُ وٽ به هئي، جيڪا هو پاڻ سان روم وٺي ويو. سڀ کان وڌيڪ شاهانا نمونن ۾ لهر جهڙا حصا هوندا هئا، جڏهن⁠تہ ڪي مضبوط چيري جي ڪاٺ مان ٺهيل هونديون هيون، جن تي آلوبخاري جي ڪاٺ جي جڙت ٿيل هوندي هئي. ===کاڌي جون خاصيتون=== {{See also|هيسي کاڌا}} [[File:Apfelwein Geripptes Bembel.jpg|thumb|"بيمبيل" (ٿانو) ۽ "گيريپٽس" (گلاس)]] [[File:Frankfurter wuerstchen.jpg|thumb|right|اصل ''فرانڪفرٽر وورسٽشن''، [[آلو سلاد]] سان پيش ڪيل]] *[[ايپل وائن]] – ''سيب جي شراب'' يا ''هارڊ سائيڊر''، جيڪا مقامي طور "ايبيل ووئي"، "ايپلر" يا "شٽوفشي" جي نالن سان مشهور آهي. ان ۾ 5.5٪ کان 7٪ تائين الڪوحل هوندو آهي ۽ ان جو ذائقو هلڪو کٽو هوندو آهي. روايتي طور اها هڪ خاص گلاس ۾ پيش ڪئي ويندي آهي، جنهن تي لوزينج نموني جا نقش هوندا آهن ۽ جنهن کي "گيريپٽس" چيو ويندو آهي. ڀريل گلاس کي "شوپن" سڏيو ويندو آهي. ايپل وائن هڪ پٿر جي ٿانوَ ۾ به پيش ڪئي ويندي آهي، جنهن کي مقامي طور "بيمبيل" چيو ويندو آهي. عام طور ماڻهو هڪ "بيمبيل" گهرائي گڏجي پيئندا آهن. ان کي "زاور گيشپريٽسٽر" (30٪ معدني پاڻي سان ملايل) يا "زوس گيشپريٽسٽر" (ليمون سوڊا، نارنگي سوڊا يا تازو نچوڙيل سيب جي رس سان ملايل) صورت ۾ به آرڊر ڪري سگهجي ٿو، جن مان ليمون سوڊا سڀ کان وڌيڪ عام آهي. ايپل وائن پيش ڪندڙ گهڻا پب [[زاڪسنهاوزن]] ۾ آهن، تنهنڪري اهو علائقو "ايبيل ووئي ضلعو" سڏجي ٿو. هن قومي مشروب جي ڪري فرانڪفرٽ کي ڪڏهن ڪڏهن "بگ ايبيل" پڻ چيو ويندو آهي، جيڪو [[بگ ايپل]]، نيويارڪ شهر جي مشهور لقب، ڏانهن اشارو آهي. *[[سائي چٽڻي#جرمن گروني زوسي|گروني زوسي]] – ''سائي چٽڻي''، جيڪا اوٻاريل هڏن، تيل، سرڪي، لوڻ ۽ ستن تازين جڙي ٻوٽين مان تيار ڪئي ويندي آهي، جن ۾ بوريج، سوريل، گارڊن ڪريس، شيرول، چائيوز، اجمود ۽ سلاد برنيٽ شامل آهن. موسم موجب ڪڏهن ڪڏهن ڊِل، لوويج، ليمون بام ۽ پالڪ پڻ شامل ڪئي ويندي آهي. اصل فرانڪفرٽ طرز جي سائي چٽڻي صرف انهن جڙي ٻوٽين مان تيار ڪئي ويندي هئي، جيڪي شهر جي حدن اندر پوکيون وينديون هيون. *[[فرانڪفرٽر وورسٽشن]] – ''مختصر فرانڪفرٽر''، دونهي ڏنل سوئر جي گوشت مان تيار ڪيل ننڍڙي [[ساسيج]] آهي. اها [[هاٽ ڊاگ]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. "فرانڪفرٽر وورسٽشن" جو نالو 1860ع کان واپاري نشان طور رجسٽر ٿيل آهي. *[[فرانڪفرٽر رنڊس وورسٽ]] – خالص ڳائي جي گوشت مان تيار ڪيل ساسيج. *[[فرانڪفرٽر رپشن]] – ''رپشن مِٽ ڪراوٽ'' جي نالي سان به مشهور، هي روايتي کاڌو لوڻ لڳل سوئر جي گوشت جي ٽڪرن مان تيار ٿيندو آهي، جيڪي آهستي آهستي [[ساورڪراوٽ]] يا گوشت جي يخني ۾ پچايا ويندا آهن. اهو عام طور ساورڪراوٽ، ميسيل آلو ۽ پيلي سرنهن سان پيش ڪيو ويندو آهي. *[[هانڊڪيز|هانڊڪيز مِٽ ميوزڪ]] – جرمني جو علائقائي [[کٽي کير جو پنير]]، جيڪو [[رائين-مائن علائقو]] جي مشهور خوراڪي خاصيتن مان هڪ آهي. روايتي طور اهو هٿ سان تيار ڪيو ويندو آهي. جڏهن ان جي مٿان ڪٽيل بصر وڌو وڃي ٿو ته ان کي "هانڊڪيز مِٽ ميوزڪ" (موسيقي سان) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بصر پيٽ ۾ گيس پيدا ڪرڻ جو سبب بڻجندو آهي. *[[فرانڪفرٽر ڪرانز]] – ڪيڪ جي هڪ مشهور قسم، جنهن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته ان جي شروعات فرانڪفرٽ مان ٿي. *[[بيٿمينشين]] – ''ننڍڙو بيٿمان''، جيڪو مارزيپان، بادام، پائوڊر کنڊ، گلاب جي پاڻي، اٽي ۽ هڏي مان تيار ٿيندڙ مٺو پيسٽري آهي. اهو عام طور ڪرسمس جي موقعي تي پچايو ويندو آهي. ==خريداري== [[File:Frankfurt Am Main-Zeil-Ansicht vom Maintower am fruehen Abend-20110328.jpg|thumb|upright|[[زائل]]، فرانڪفرٽ جي مرڪزي خريداري واري گهٽي]] *[[زائل]] – فرانڪفرٽ جي مرڪزي خريداري واري گهٽي، جيڪا لڳ ڀڳ هڪ ميل ڊگهي آهي ۽ هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي کان خريداري جو مشهور مرڪز رهي آهي. زائل جو صرف اولهه وارو حصو پيادلن لاءِ مخصوص آهي. [[مائي زائل]] جديد طرز جو هڪ مشهور شاپنگ مال آهي.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/article/insider-guide-frankfurt/index.html |author=Joe Yogerst |title=Visiting Frankfurt? Insiders share tips |publisher=CNN Travel|date=25 March 2017}}</ref> زائل تي ٽي ٻيا وڏا شاپنگ مال پڻ موجود آهن: اپر زائل (جنهن 2016ع ۾ ڊاهي پٽ ڪيل [[زائل گيليري]] جي جاءِ ورتي)، [[گيليريا ڪائوفهوف]] ۽ [[ڪارشٽاڊٽ]]، ان کان سواءِ [[پيڪ اينڊ ڪلوپنبرگ]] ۽ [[سي اينڊ اي]] جهڙا وڏا فيشن ڪپڙن جا اسٽور پڻ آهن. ڪرسمس کان اڳ واري مهيني دوران پيادلن لاءِ مخصوص علائقو [[فرانڪفرٽ ڪرسمس مارڪيٽ]] جي ميزباني ڪندو آهي، جيڪا جرمني جي سڀ کان وڏين ۽ قديم ڪرسمس مارڪيٽن مان هڪ آهي. زائل جي اولهه ۾ [[هاپٽ واخي]] ۽ اوڀر ۾ [[ڪونسٽابلر واخي]] جا وڏا عوامي چوڪ آهن. دڪانن جي ڪرائي جي لحاظ کان هي جرمني جي ٻي سڀ کان مهانگي گهٽي آهي، جڏهن⁠تہ پهرين نمبر تي ميونخ جي [[ڪائوفنگر شٽراسي]] آهي. هتي موجود لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو دڪان پرچون زنجيرن سان لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ [[ايڇ اينڊ ايم]]، [[سيٽرن (دڪان)|سيٽرن]]، [[ايسپريٽ]]، [[زارا]] ۽ [[نيو يارڪر]]. *[[گوئٽي شٽراسي]] – عيش عشرت ۽ اعليٰ درجي جي برانڊن جهڙوڪ [[لوئي ويٽون]]، [[پراڊا]]، [[گوچي]]، [[ٽفني اينڊ ڪمپني]]، [[جورجيو آرماني]]، [[ورساسي]]، [[ڪارٽيئر]]، [[بربري]]، [[ورٽو]] ۽ [[بلغاري]] جي دڪانن لاءِ مشهور خريداري وارو علائقو. *[[فريس گاس]] – (سرڪاري نالا ''ڪالباخر گاسه'' ۽ ''گروسي بوڪينهايمر شٽراسي'')، بورسين شٽراسي ۽ اوپرن پلاٽس جي وچ ۾ هڪ مرڪزي پيادل گهٽي آهي. هن جو نالو "کاڌي واري گهٽي" جي معنيٰ ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي کاڌي پيتي جا ڪيترائي هنڌ موجود آهن. تازن سالن ۾ پاڙيسري [[گوئٽي شٽراسي]] ۾ جاءِ جي کوٽ سبب [[ايپل اسٽور]]، [[هيوگو باس]] ۽ [[پورشه ڊيزائن]] جهڙا مشهور برانڊ هتي منتقل ٿيا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي پراڻا ريسٽورنٽ، قصاب ۽ خاص خوراڪ وارا دڪان ختم ٿي ويا. *[[بيرگر شٽراسي]] – فرانڪفرٽ جي سڀ کان ڊگهي خريداري واري گهٽي. اها شهر جي مرڪز کان شروع ٿي [[نورڊ اينڊ]] ۽ [[بورنهايم]] مان گذرندي [[سيڪباخ]] تائين پهچي ٿي. زائل جي ڀيٽ ۾ هتي رش گهٽ هوندي آهي ۽ ننڍن دڪانن، ريسٽورنٽن ۽ ڪيفين جو وڌيڪ تنوع موجود آهي. *[[ليپزگر شٽراسي]] – بوڪينهايم ضلعي جي مرڪزي خريداري واري گهٽي، جيڪا [[بوڪينهايمر وارٽي]] کان شروع ٿي اولهه طرف وڃي ٿي. هتي روزمرهه جي ضرورتن لاءِ دڪانن جي وڏي تعداد موجود آهي. *[[براوباخ شٽراسي]] – [[پراڻو شهر (فرانڪفرٽ)|پراڻي شهر]] واري علائقي ۾، تاريخي ماڳن جي ويجهو واقع آهي ۽ هتي فنون لطيفه جون گيلريون، پراڻن ڪتابن جا دڪان ۽ قديم نوادرات جا ڪيترائي دڪان موجود آهن. *[[مونخينر شٽراسي]] – [[باهنهوفس فئرٽل]] ضلعي ۾، مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ [[ولي-برانڊٽ-پلاٽس]] جي وچ ۾ واقع، شهر جي سڀ کان گهڻ ثقافتي خريداري واري گهٽي آهي، جتي خاص طور ترڪي، وچ اوڀر ۽ ايشيا مان درآمد ٿيل شين جا ڪيترائي دڪان موجود آهن. *[[ڪلائن مارڪٽ هالي]] – (لفظي معنيٰ: ''ننڍو مارڪيٽ هال'')، [[ڪونسٽابلر واخي]] جي ويجهو واقع هڪ مارڪيٽ هال آهي، جتي تازيون ڀاڄيون، ميوا، خوراڪ ۽ گل وڪرو ٿيندا آهن. علائقائي خاص شين جهڙوڪ [[سائي چٽڻي]] سان گڏ درآمد ٿيل شيون پڻ دستياب هونديون آهن. ڪلائن مارڪٽ هالي فرانڪفرٽ جي سڀ کان وڏي عوامي مارڪيٽ آهي. <gallery mode="packed"> Fressgass Ffm April 2011 EVA 8761.jpg|[[فريس گاس]] تي فٽ پاٿ ڪيفي Baustelle-hochvier-ffm001.jpg|[[ايشنهايمر ٽور]] ۽ [[زائل]] MyZeil Frankfurt Nacht.jpg|[[مائي زائل]] شاپنگ مال Goethestrasse Rothofstrasse Ffm.jpg|[[گوئٽي شٽراسي]] ۾ عاليشان خريداري </gallery> ==زندگيءَ جو معيار== 2001ع ۾ [[ليورپول يونيورسٽي]] پاران جاري ڪيل درجابندي موجب، [[في فرد مجموعي گهريلو پيداوار]] (جي ڊي پي پر ڪيپيٽا) جي بنياد تي فرانڪفرٽ کي يورپ جو سڀ کان امير شهر قرار ڏنو ويو، جنهن کان پوءِ [[ڪارلسروهه]]، [[پيرس]] ۽ [[ميونخ]] جا نالا اچي ٿا.<ref>{{Cite web|last=Swift|first=Nick|title=European cities outperform their English counterparts|url=http://www.citymayors.com/business/eurocities_gdp.html|date=3 February 2004|website=City Mayors|archive-date=20 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620075821/http://www.citymayors.com/business/eurocities_gdp.html|url-status=live}}</ref> فرانڪفرٽ کي [[مرسر معيارِ زندگي سروي]] (2012ع) ۾ دنيا جي رهائش لاءِ بهترين شهرن مان ستون نمبر ڏنو ويو،<ref>{{cite web |url=http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/ |title=Global Cities Survey 2011 |publisher=Knightfrank.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102042444/http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/ |archive-date=2 November 2012}}</ref> جڏهن⁠تہ 2010ع واري ساڳئي سروي ۾ پڻ اهو ستون نمبر تي رهيو. [[ايڪانامسٽ انٽيليجنس يونٽ]] جي ''دنيا جا رهائش لاءِ سڀ کان موزون شهر'' سروي (2011ع) ۾ فرانڪفرٽ کي ارڙهين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.fr-online.de/frankfurt/frankfurt-ist-die-zweitattraktivste-stadt-deutschlands,1472798,9894738.html |title=FR-Online: Frankfurt ist zweitattraktivste Stadt Deutschlands |language=de |publisher=Fr-online.de |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128101509/http://www.fr-online.de/frankfurt/frankfurt-ist-die-zweitattraktivste-stadt-deutschlands,1472798,9894738.html |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}</ref> شهر جي ڪائونسل پاران ڪرايل سالياني شهري سروي (2010ع) موجب، 66 سيڪڙو رهواسي شهر بابت مطمئن يا تمام گهڻو مطمئن هئا، جڏهن⁠تہ صرف 6 سيڪڙو ماڻهن بي اطميناني ظاهر ڪئي. 1993ع جي سروي جي مقابلي ۾ مطمئن رهواسين جو انگ لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو وڌيو، جڏهن⁠تہ غير مطمئن رهواسين جو تناسب 8 سيڪڙو گهٽجي ويو. 84 سيڪڙو رهواسين چيو ته هو فرانڪفرٽ ۾ رهڻ پسند ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ 13 سيڪڙو ڪنهن ٻئي هنڌ رهڻ کي ترجيح ڏيندا. عوامي سلامتي بابت 37 سيڪڙو ماڻهو مطمئن هئا (1993ع ۾ صرف 9 سيڪڙو)، جڏهن⁠تہ 22 سيڪڙو غير مطمئن هئا (1993ع ۾ 64 سيڪڙو).<ref>{{cite web |url=http://www.frankfurt.de/ |title=Frankfurt.de: Statistik aktuell Nr. 8/2011 |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114102629/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/738/08_Bindung_und_Zufriedenheit_BB2010.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref> فرانڪفرٽ ۾ جرمني جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ في 100,000 رهواسين تي ڏوهن جو انگ مسلسل سڀ کان وڌيڪ رهيو آهي (2008ع ۾ هر سال 15,976 ڏوهن جي شرح)، جنهن سبب ان کي ڪڏهن ڪڏهن جرمني جو ''ڏوهن جو گاديءَ وارو شهر'' به سڏيو ويندو آهي.<ref>Source: [http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/541740/publicationFile/26704/PKS2008.pdf;jsessionid=6379570F9390EB90E94D338941489E83 Polizeiliche Kriminalstatistik 2008] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110519021155/http://www.bmi.bund.de/cae/servlet/contentblob/541740/publicationFile/26704/PKS2008.pdf;jsessionid=6379570F9390EB90E94D338941489E83 |date=19 May 2011}}</ref> بهرحال، هن انگ اکر تي اڪثر تنقيد ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪيترن اهم عنصرن کي نظرانداز ڪيو ويندو آهي.<ref>{{citation needed|date=December 2012}}</ref> مثال طور، شرح رڳو انتظامي حدن اندر رهندڙ تقريباً 680,000 ماڻهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ فرانڪفرٽ جي شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 2.5 ملين آهي ۽ ڪم وارن ڏينهن ۾ لڳ ڀڳ وڌيڪ هڪ ملين ماڻهو شهر ۾ ايندا آهن.<ref>{{citation needed|date=December 2012}}</ref> ان کان علاوه، هر سال تقريباً 53 ملين هوائي مسافر پڻ شهر مان گذرندا آهن، جيڪي هن ڳڻپ ۾ شامل نه هوندا آهن. جيڪڏهن صرف ذاتي سلامتي سان لاڳاپيل ڏوهن، جهڙوڪ قتل، ارادي قتل، زنا بالجبر يا جسماني تشدد، کي ڏٺو وڃي ته انهن جي شرح صرف 3.4 سيڪڙو آهي، جنهن جي بنياد تي فرانڪفرٽ سرڪاري 680,000 آباديءَ واري حساب سان ٻارهين ۽ هڪ ملين ماڻهن جي حساب سان ايڪيهين نمبر تي اچي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://frankfurt.de/-/media/frankfurtde/service-und-rathaus/daten-informationen-wissen/pdf/pdf-fsa/04kriminalittsstatistikpdf.pdf |title=Frankfurt.de: Kriminalitätsstatistik 2009 |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114102613/http://www.frankfurt.de/sixcms/media.php/678/Kriminalstatistik_Langfassung.pdf |archive-date=14 November 2011 |url-status=dead}}</ref> 2018ع ۾ [[هيسي]] رياست، جنهن ۾ فرانڪفرٽ واقع آهي، جرمني جي ٽئين محفوظ ترين رياست قرار ڏني وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.polizei.hessen.de/ueber-uns/statistik/kriminalstatistik/ |title=Polizeiliche Kriminalstatistik 2020 |access-date=6 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506172940/https://www.polizei.hessen.de/ueber-uns/statistik/kriminalstatistik/ |archive-date=6 May 2019 |url-status=live}}</ref> ==آمدورفت== ===هوائي اڏا=== ====فرانڪفرٽ هوائي اڏو==== {{Main|فرانڪفرٽ هوائي اڏو}} [[File:AirportFrankfurt fromair 2010-09-19.jpg|thumb|left|[[فرانڪفرٽ هوائي اڏو]]، 2010ع ۾ چوٿين رن وي جي اڏاوت هيٺ، ۽ [[فرانڪفرٽر ڪروئز]] هيٺئين ساڄي ڪنڊ ۾]] شهر جي مرڪز کان {{cvt|12|km|mi|0}} ڏکڻ-اولهه ۾ واقع [[فرانڪفرٽ هوائي اڏو]] (''فلوگهافن فرانڪفرٽ آم مائن'') وسيلي شهر تائين دنيا جي مختلف حصن مان پهچي سگهجي ٿو. هوائي اڏي تي چار [[رن وي]] آهن ۽ هتان 265 منزلن لاءِ سڌيون اڏامون هلن ٿيون. آمدورفت واري ڪمپني [[فراپورٽ]] جي انتظام هيٺ هلندڙ هي هوائي اڏو [[مسافرن جي آمدورفت موجب دنيا جا مصروف ترين هوائي اڏا|مسافرن جي آمدورفت جي لحاظ کان دنيا جي مصروف ترين هوائي اڏن]] ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ [[سامان جي آمدورفت موجب دنيا جا مصروف ترين هوائي اڏا|سامان جي آمدورفت جي لحاظ کان يورپ جو مصروف ترين هوائي اڏو]] آهي. هي [[ڪونڊور فلوگڊينسٽ|ڪونڊور]] جو مرڪز ۽ جرمني جي [[قومي هوائي ڪمپني]] [[لوفت هانزا]] جو مکيه مرڪز پڻ آهي. سامان جي آمدورفت جي لحاظ کان هي يورپ جو مصروف ترين، جڏهن⁠تہ مسافرن جي آمدورفت جي لحاظ کان [[لنڊن هيٿرو هوائي اڏو]]، [[شارل ڊي گول هوائي اڏو|پيرس شارل ڊي گول هوائي اڏو]] ۽ [[ايمسٽرڊيم هوائي اڏو شيفول]] کان پوءِ يورپ جو چوٿون مصروف ترين هوائي اڏو آهي. 2018ع ۾ فرانڪفرٽ هوائي اڏي تان 69,510,269 مسافرن سفر ڪيو. هڪ ٽيون ٽرمينل تعمير هيٺ آهي، جنهن کي 2026ع ۾ کولڻ جي رٿا هئي. ٽئين ٽرمينل جي مڪمل ٿيڻ سان هوائي اڏي جي گنجائش وڌي هر سال 90 ملين کان وڌيڪ مسافرن تائين پهچي ويندي.<ref>{{Cite web |url=https://frankfurter.blog/frankfurt-airport/ |title=Frankfurt Airport |date=1 January 2020 |website=FRANKFURTER |language=en-US |access-date=1 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101105400/https://frankfurter.blog/frankfurt-airport/ |archive-date=1 January 2020 |url-status=dead}}</ref> هوائي اڏي تائين ڪار يا بس وسيلي پهچي سگهجي ٿو ۽ اتي ٻه ريلوي اسٽيشنون آهن، جن مان هڪ علائقائي ۽ ٻي ڊگهي فاصلي واري آمدورفت لاءِ آهي. [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي علائقائي اسٽيشن|علائقائي اسٽيشن]] تان روانو ٿيندڙ [[ايس-بان]] جون ايس 8 ۽ ايس 9 لائينون، جيڪي ''اوفنباخ اوست'' يا ''هاناو هاپٽ بانهوف'' ڏانهن وڃن ٿيون، هوائي اڏي کان [[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]] ۽ پوءِ شهر جي مرڪز واري [[فرانڪفرٽ هاپٽ واخي اسٽيشن|هاپٽ واخي اسٽيشن]] تائين 10 کان 15 منٽن ۾ پهچن ٿيون. [[انٽر سٽي|آءِ سي]] ۽ [[انٽر سٽي ايڪسپريس|آءِ سي اي]] ريل گاڏيون [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن|ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]] تان روانيون ٿين ٿيون ۽ فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن تائين تقريباً 10 منٽ وٺن ٿيون. ====فرانڪفرٽ هان هوائي اڏو==== نالي جي باوجود، [[فرانڪفرٽ–هان هوائي اڏو]] (''فلوگهافن فرانڪفرٽ-هان'') شهر کان لڳ ڀڳ {{cvt|120|km|mi|0}} پري [[لائوٽسنهاوزن]]، [[رائن لينڊ-پالاتينات]] ۾ واقع آهي. هان هوائي اڏو [[گهٽ خرچ واري هوائي ڪمپني]] [[ريان ايئر]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن هوائي اڏي تائين رڳو ڪار يا بس وسيلي پهچي سگهجي ٿو. [[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]] تان هر ڪلاڪ بس سروس هلندي آهي، جيڪا ٻن ڪلاڪن کان ٿورو وڌيڪ وقت وٺندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Frankfurt-Hahn Airport to Frankfurt Central Station – 5 ways to travel |url=https://www.rome2rio.com/s/Frankfurt-Hahn-Airport/Frankfurt-Central-Station |access-date=15 June 2020 |website=Rome2rio |language=en |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615151654/https://www.rome2rio.com/s/Frankfurt-Hahn-Airport/Frankfurt-Central-Station |url-status=live |last1=Ltd |first1=Rome2Rio Pty }}</ref> 2010ع ۾ هان هوائي اڏي تان 3.5 ملين مسافرن سفر ڪيو. ====فرانڪفرٽ ايگلس باخ هوائي اڏو==== [[فرانڪفرٽ ايگلس باخ هوائي اڏو]] (''فلوگ پلاٽس فرانڪفرٽ-ايگلس باخ'') هڪ مصروف [[عام هوابازي]] وارو هوائي اڏو آهي، جيڪو فرانڪفرٽ هوائي اڏي جي ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ايگلس باخ]] جي ويجهو واقع آهي. ===رستا=== [[File:Frankfurter_Kreuz_-_BAB_3_und_5.jpg|thumb|[[فرانڪفرٽر ڪروئز]]]] فرانڪفرٽ جرمني جي موٽر وي (''[[آٽو بان]]'') نظام جو هڪ اهم آمدورفت مرڪز آهي. [[فرانڪفرٽر ڪروئز]] هوائي اڏي جي ويجهو واقع آٽو بان چوراهو آهي، جتي [[بنڊس آٽو بان 3]] (اي 3)، جيڪا [[ڪولون]] کان [[ورزبرگ]] تائين وڃي ٿي، ۽ [[بنڊس آٽو بان 5]] (اي 5)، جيڪا [[باسل]] کان [[هانوور]] تائين وڃي ٿي، پاڻ ۾ ملن ٿيون. هر روز لڳ ڀڳ 320,000 گاڏين جي گذرڻ سبب هي يورپ جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ موٽر وي چوراهو آهي. [[بنڊس آٽو بان 66]] (اي 66) فرانڪفرٽ کي اولهه ۾ [[ويسباڊن]] ۽ اوڀر ۾ [[فولدا]] سان ڳنڍي ٿي. [[بنڊس آٽو بان 661]] (اي 661) بنيادي طور روزانو سفر ڪندڙن لاءِ موٽر وي آهي، جيڪا ڏکڻ ۾ ايگلس باخ کان شروع ٿي شهر جي اوڀرئين حصي مان گذري اتر ۾ [[اوبر اورسل]] تي ختم ٿئي ٿي. [[بنڊس آٽو بان 648]] (اي 648) شهر جي اولهه ۾ هڪ تمام مختصر موٽر وي آهي، جيڪا خاص طور اي 66 ۽ [[فرانڪفرٽ واپاري ميلو]] وچ ۾ تيز رابطو فراهم ڪري ٿي. اولهه ۾ اي 5، ڏکڻ ۾ اي 3 ۽ اتر-اوڀر ۾ اي 661 گڏجي اندروني شهري ضلعن جي چوڌاري [[گول رستو]] ٺاهين ٿيون ۽ [[گهٽ اخراج وارو علائقو]] (''اوم ويلٽ زوني''؛ 2008ع ۾ قائم ٿيل) مقرر ڪن ٿيون، جنهن جو مطلب آهي ته هن علائقي ۾ داخل ٿيڻ لاءِ گاڏين کي اخراج بابت مقرر معيار پورا ڪرڻا پون ٿا. فرانڪفرٽ جي مرڪزي علائقي جون گهڻيون گهٽيون [[رش واري وقت]] گاڏين سان ڀرجي وينديون آهن. ڪجهه علائقا، خاص طور خريداري وارين گهٽين [[زائل]]، [[گوئٽي شٽراسي]] ۽ [[فريس گاس]] جي چوڌاري، رڳو پيادلن لاءِ مخصوص آهن. ===ريلوي اسٽيشنون=== ====فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن==== [[File:Hauptbahnhof Frankfurt.jpg|thumb|left|[[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]]]] [[File:Frankfurt Hauptbahnhof tief S-Bahn S6.jpg|thumb|left|[[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن (زير زمين)|مرڪزي اسٽيشن جي زير زمين حصي]] ۾ [[ايس-بان]]]] فرانڪفرٽ هاپٽ بانهوف، جنهن کي عام طور ''فرانڪفرٽ (مائن) هاپٽ بانهوف'' يا ''ايف-هاپٽ بانهوف'' طور مختصر ڪيو ويندو آهي، ريلوي آمدورفت جي لحاظ کان جرمني جي سڀ کان وڏي ريلوي اسٽيشن آهي. روزاني مسافرن جي انگ موجب اها [[هيمبرگ مرڪزي اسٽيشن]]، جتان روزانو 550,000 مسافر گذرن ٿا، کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي ۽ هتان روزانو 493,000 مسافر گذرن ٿا. اها [[گالوس]]، [[گوٽ لوئٽ فئرٽل]] ۽ [[باهنهوفس فئرٽل]] ضلعن جي وچ ۾، واپاري ميلي ۽ مالي ضلعي کان ٿوري فاصلي تي واقع آهي. هي ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين، جهڙوڪ [[انٽر سٽي]] ۽ [[انٽر سٽي ايڪسپريس|آءِ سي اي]]، علائقائي ريل گاڏين ۽ فرانڪفرٽ جي عوامي آمدورفت نظام جو هڪ اهم مرڪز آهي. گهڻيون تيز رفتار آءِ سي اي لائينون هتي ترسن ٿيون، جنهن سبب هي جرمني جي سڀ کان اهم آءِ سي اي اسٽيشن آهي. [[انگريزي چينل سرنگهه]] وسيلي لنڊن تائين آءِ سي اي ريل گاڏيون هلائڻ جي رٿا 2013ع لاءِ تيار ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.brisbanetimes.com.au/travel/travel-news/highspeed-trains-to-link-england-and-germany-20111013-1lmq8.html |title=High-speed trains to link England and Germany |publisher=Brisbanetimes.com.au |date=16 October 2011 |access-date=16 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621035917/http://www.brisbanetimes.com.au/travel/travel-news/highspeed-trains-to-link-england-and-germany-20111013-1lmq8.html |archive-date=21 June 2012 |url-status=live}}</ref> [[رائن-مائن ايس-بان]] جون سڀئي لائينون، [[فرانڪفرٽ يو-بان]] جون ٻه لائينون، يو 4 ۽ يو 5، ۽ ٽرامن ۽ بسن جون ڪيتريون ئي لائينون هتي ترسن ٿيون. علائقائي ۽ مقامي ريل گاڏيون عوامي آمدورفت واري نظام [[رائن-مائن آمدورفت اتحاد]] ۾ شامل آهن، جيڪو [[برلن-برانڊنبرگ آمدورفت اتحاد]] کان پوءِ دنيا جو ٻيو سڀ کان وڏو گڏيل عوامي آمدورفت نظام آهي. ====فرانڪفرٽ هوائي اڏي جون اسٽيشنون==== [[File:DSCI0058 Flughafen Frankfurt Squaire.jpg|thumb|[[دي اسڪوائر]] جي هيٺان [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]] تان اولهه طرف رواني ٿيندڙ [[آءِ سي اي 3]]]] فرانڪفرٽ هوائي اڏي تائين ٻن ريلوي اسٽيشنن وسيلي رسائي حاصل ڪري سگهجي ٿي. [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن]] (''فرانڪفرٽ فلوگهافن فيرن بانهوف'') صرف ڊگهي فاصلي واري آمدورفت لاءِ آهي ۽ هوائي اڏي کي مکيه ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. گهڻيون [[انٽر سٽي ايڪسپريس|آءِ سي اي]] خدمتون [[ڪولون-فرانڪفرٽ تيز رفتار ريلوي لائين]] استعمال ڪن ٿيون. ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن هوائي اڏي جي اصل احاطي کان ٻاهر واقع آهي، پر پيادل پل وسيلي ٽرمينل 1 جي ڪانڪورس بي سان ڳنڍيل آهي. [[فرانڪفرٽ هوائي اڏي علائقائي اسٽيشن]] (''فرانڪفرٽ فلوگهافن ريجيونال بانهوف'') مقامي [[رائن-مائن ايس-بان]] ريل گاڏين، ايس 8 ۽ ايس 9 لائينن، ۽ علائقائي ريل گاڏين لاءِ آهي. علائقائي اسٽيشن ٽرمينل 1 جي ڪانڪورس بي اندر واقع آهي. ====فرانڪفرٽ ڏکڻ اسٽيشن==== فرانڪفرٽ جي ٽئين ڊگهي فاصلي واري اسٽيشن [[فرانڪفرٽ ڏکڻ اسٽيشن]] (''فرانڪفرٽ زوڊ بانهوف''، جنهن کي عام طور ''فرانڪفرٽ (مائن) زوڊ'' يا ''ايف-زوڊ'' طور مختصر ڪيو ويندو آهي) آهي، جيڪا [[زاڪسنهاوزن]] ۾ واقع آهي. هي مقامي ريل گاڏين ۽ ٽرامن، لائينن 15، 16 ۽ 18، لاءِ هڪ اهم منزل آهي. هي چار يو-بان لائينن، يو 1، يو 2، يو 3 ۽ يو 8، ۽ ٽن ايس-بان لائينن، ايس 3، ايس 4 ۽ ايس 5، جي آخري اسٽيشن پڻ آهي. ايس 6 لائين به هن اسٽيشن تان گذري ٿي. ====ميسي اسٽيشنون==== [[فرانڪفرٽ واپاري ميلو]] وٽ ٻه ريلوي اسٽيشنون آهن. [[فرانڪفرٽ ميسي اسٽيشن|ميسي اسٽيشن]] مقامي [[رائن-مائن ايس-بان]] ريل گاڏين، ايس 3 کان ايس 6 لائينن، لاءِ آهي ۽ واپاري ميلي جي احاطي جي وچ ۾ واقع آهي. فيسٽ هالي/ميسي اسٽيشن تي يو-بان جي يو 4 لائين بيهي ٿي ۽ اها احاطي جي اتر-اوڀر ڪنڊ تي واقع آهي. ====ڪونسٽابلر واخي ۽ هاپٽ واخي اسٽيشنون==== شهر جي مرڪز جون ٻه ٻيون اهم ريلوي اسٽيشنون ڪونسٽابلر واخي ۽ هاپٽ واخي آهن، جيڪي زائل جي ٻنهي ڇيڙن تي واقع آهن. اهي اوڀر کان اولهه ويندڙ ايس-بان ريل گاڏين ۽ اتر کان ڏکڻ ويندڙ يو-بان ريل گاڏين وچ ۾ مٽاسٽا جون مکيه اسٽيشنون آهن. روزاني مسافرن جي انگ، 98,000، جي لحاظ کان ڪونسٽابلر واخي اسٽيشن مرڪزي اسٽيشن کان پوءِ شهر جي ٻي مصروف ترين ريلوي اسٽيشن آهي. ٽئين مصروف ترين ريلوي اسٽيشن هاپٽ واخي آهي، جتان روزانو 93,000 مسافر گذرن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://www.howtogermany.com/pages/frankfurt.html |title=How to Germany – Frankfurt am Main: The Gateway to Germany |access-date=6 October 2020 |archive-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926095555/https://www.howtogermany.com/pages/frankfurt.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://addr.ws/frankfurt-konstablerwache-station-train-station--frankfurt-de.html |title=Frankfurt Konstablerwache station |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128114229/https://addr.ws/frankfurt-konstablerwache-station-train-station--frankfurt-de.html |archive-date=28 January 2020}}</ref> ====فرانڪفرٽ اولهه اسٽيشن==== [[File:Westbahnhof Hochbahnsteig.jpg|thumb|[[فرانڪفرٽ اولهه اسٽيشن]] جي [[اوچي ريلوي|اوچي حصي]] ڏانهن ايندڙ [[ڊي بي اي جي ڪلاس 423]]]] بوڪينهايم ۾ واقع هن اسٽيشن تي اتر طرف ويندڙ ڊگهي فاصلي واريون آءِ سي اي ريل گاڏيون، ڪيتريون علائقائي ريل گاڏيون ۽ روزانو سفر ڪندڙن لاءِ چار ايس-بان لائينون، ايس 3، ايس 4، ايس 5 ۽ ايس 6، بيهن ٿيون. ان کان سواءِ، هي ٽن ميٽرو بس لائينن، ايم 32، ايم 36 ۽ ايم 73، جي اهم آخري اسٽيشن پڻ آهي. ===ڊگهي فاصلي وارين بسن جون اسٽيشنون=== [[File:Frankfurt, Busbahnhof.jpg|thumb|right|مرڪزي ريلوي اسٽيشن جي ويجهو ''زيڊ او بي فرانڪفرٽ'' تي ڊگهي فاصلي واري بس]] فرانڪفرٽ ۾ [[بين شهري بس سروس]] لاءِ ٽي اسٽيشنون آهن: هڪ مرڪزي اسٽيشن جي ڏکڻ پاسي، ٻي هوائي اڏي جي ٽرمينل 2 تي ۽ ٽين اسٽيفان شٽراسي تي واقع آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.travelinho.com/en/travel/frankfurt |title=Frankfurt: Stations |publisher=Travelinho.com |access-date=21 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201044654/http://www.travelinho.com/en/travel/frankfurt |archive-date=1 December 2017 |url-status=live}}</ref> ===عوامي آمدورفت=== {{Main|فرانڪفرٽ آم مائن ۾ عوامي آمدورفت}} [[File:Frankfurt am Main - Netzplan Schienennahverkehr.png|thumb|عوامي آمدورفت جو نيٽ ورڪ]] شهر ۾ ٻه [[تيز رفتار شهري آمدورفت]] نظام، يو-بان ۽ ايس-بان، ۽ زمين جي مٿاڇري تي هلندڙ ٽرام نظام موجود آهن. يو-بان ۽ ايس-بان بابت ڄاڻ [[رائن-مائن آمدورفت اتحاد]] جي ويب سائيٽ تي دستياب آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.rmv.de/coremedia/generator/RMV/Sprachen/SPRACH__ART__en.html |title=Rhein-Main Transport Association |publisher=RMV.DE |date=24 November 2010 |access-date=10 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727002756/http://www.rmv.de/coremedia/generator/RMV/Sprachen/SPRACH__ART__en.html |archive-date=27 July 2010}}</ref> ====ايس-بان==== {{main|رائن-مائن ايس-بان}} [[ايس-بان]] جون نو لائينون، ايس 1 کان ايس 9، فرانڪفرٽ کي گهاٽي آبادي واري [[فرانڪفرٽ رائن-مائن علائقو|رائن-مائن علائقي]] سان ڳنڍين ٿيون. گهڻن رستن تي ڏينهن دوران گهٽ ۾ گهٽ هر 15 منٽن ۾ سروس موجود هوندي آهي، يا ته هڪ لائين هر 15 منٽن ۾ هلندي آهي يا ٻه لائينون ساڳئي رستي تي 30-30 منٽن جي وقفي سان هلنديون آهن. ايس 7 کان سواءِ سڀئي لائينون [[فرانڪفرٽ شهري سرنگهه]] مان گذرن ٿيون ۽ [[فرانڪفرٽ اوست اينڊ شٽراسي اسٽيشن|اوست اينڊ شٽراسي]]، [[فرانڪفرٽ ڪونسٽابلر واخي اسٽيشن|ڪونسٽابلر واخي]]، [[فرانڪفرٽ هاپٽ واخي اسٽيشن|هاپٽ واخي]]، [[ٽائونوس آنلاگي اسٽيشن|ٽائونوس آنلاگي]] ۽ [[فرانڪفرٽ مرڪزي اسٽيشن]] تي بيهن ٿيون. شهر کان ٻاهر نڪرڻ کان پوءِ ايس-بان زمين جي مٿان هلي ٿي. اها واپاري ميلي تائين ايس 3، ايس 4، ايس 5 ۽ ايس 6، هوائي اڏي تائين ايس 8 ۽ ايس 9، اسٽيڊيم تائين ايس 7، ايس 8 ۽ ايس 9، ۽ ويجهن شهرن جهڙوڪ [[ويسباڊن]]، [[مائنز]]، [[ڊارمسٽاڊٽ]]، [[روسلزهايم]]، [[هاناو]]، [[اوفنباخ آم مائن]]، [[اوبر اورسل]]، [[باڊ هومبرگ]]، [[ڪرونبرگ]]، [[فريڊبرگ، هيسي|فريڊبرگ]] ۽ رستي ۾ ايندڙ ننڍن شهرن تائين رسائي فراهم ڪري ٿي. ايس 8 ۽ ايس 9 لائينون هفتي جا ستئي ڏينهن، ڏينهن رات هلن ٿيون. ====يو-بان==== [[File:DSC03475 B44 Ludwig-Landmann-Straße.jpg|thumb|[[روڊلهايم|فرانڪفرٽ-روڊلهايم]] ۾ [[لوڊوگ لانڊمان|لوڊوگ-لانڊمان شٽراسي]] جي وچ ۾ [[شهر ريلوي]] طور هلندڙ زير زمين لائين ''يو 7'']] {{main|فرانڪفرٽ يو-بان}} [[فرانڪفرٽ يو-بان|يو-بان]] جون نو لائينون، يو 1 کان يو 9، فرانڪفرٽ ۽ اتر ۾ واقع وڏن مضافاتي علائقن باڊ هومبرگ ۽ اوبر اورسل کي خدمتون فراهم ڪن ٿيون. يو-بان تي هلندڙ ريل گاڏيون حقيقت ۾ [[هلڪي ريل]] يا ''[[شهر ريلوي]]'' آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻيون لائينون زير زمين هلڻ بدران گهٽين جي وچ ۾ وڇايل پٽڙين تي هلن ٿيون. سروس جو گهٽ ۾ گهٽ وقفو 2.5 منٽ آهي، پر عام طور هر لائين 7.5 کان 10 منٽن جي وقفي سان هلندي آهي. شهر جي مرڪزي حصي ۾، جتي هڪ کان وڌيڪ لائينون ساڳيا پٽڙا استعمال ڪن ٿيون، ريل گاڏيون هر 3 کان 5 منٽن ۾ پهچن ٿيون. ====ٽرام==== {{main|فرانڪفرٽ آم مائن ۾ ٽرامون}} فرانڪفرٽ ۾ ٽرام جون ڏهه لائينون، 11، 12 ۽ 14 کان 21 تائين، موجود آهن، جن تي عام طور هر 10 منٽن ۾ ٽرام پهچي ٿي. گهڻن حصن تي ٻه لائينون گڏجي خدمت ڏين ٿيون، جنهن سبب رش واري وقت ۾ گڏيل وقفو 5 منٽ ٿي وڃي ٿو. ٽرامون رڳو زمين جي مٿان هلن ٿيون ۽ يو-بان يا ايس-بان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽاپن تي بيهن ٿيون. ====بس==== {{main|فرانڪفرٽ آم مائن ۾ عوامي آمدورفت#بس}} ڪيتريون ئي بس لائينون فرانڪفرٽ جي عوامي آمدورفت نظام کي مڪمل ڪن ٿيون. رات جو 1:30 کان 3:30 تائين رات واريون بسون يو-بان ۽ ٽرام خدمتن جي جاءِ وٺن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.nachtbus-frankfurt.de |title=Nightbus Frankfurt Rheinmain |publisher=Nachtbus-frankfurt.de |access-date=10 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430194211/http://www.nachtbus-frankfurt.de/ |archive-date=30 April 2011 |url-status=dead}}</ref> رات واري بس سروس جو مرڪزي جنڪشن شهر جي مرڪز واري ڪونسٽابلر واخي چوڪ تي آهي، جتان سڀئي رات واريون بس لائينون شروع ۽ ختم ٿين ٿيون. ===ٽيڪسيون=== [[ٽيڪسي]] عام طور وڏين ايس-بان ۽ يو-بان اسٽيشنن، مرڪزي اسٽيشن، ڏکڻ اسٽيشن، هوائي اڏي، واپاري ميلي ۽ شهر جي مرڪزي مصروف خريداري وارين گهٽين کان ٻاهر ملي سگهن ٿيون. ٽيڪسي حاصل ڪرڻ جو عام طريقو ٽيڪسي ڪمپني کي فون ڪرڻ يا ٽيڪسي اسٽينڊ تي وڃڻ آهي. تنهن هوندي به، جيتوڻيڪ اهو عام رواج نه آهي، پر گهٽيءَ مان گذرندڙ ٽيڪسي کي هٿ جي اشاري سان به روڪي سگهجي ٿو. [[اوبر]] شهر ۾ 18 مهينا ڪم ڪرڻ کان پوءِ 9 نومبر 2015ع تي فرانڪفرٽ ۾ پنهنجون خدمتون بند ڪري ڇڏيون.<ref>{{Cite news |title=Uber Pulls Out of Three German Cities After Court Ban Shrinks Driver Pool |url=https://techcrunch.com/2015/11/02/uber-retrenches-in-germany/ |first=Natasha |last=Lomas |work=[[TechCrunch]] |date=2 November 2015 |access-date=25 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528205741/https://techcrunch.com/2015/11/02/uber-retrenches-in-germany/ |archive-date=28 May 2017 |url-status=live}}</ref> بهرحال، اوبر ايڪس ۽ مقامي ٽيڪسيون اوبر ايپ وسيلي دستياب آهن.<ref>{{Cite web |title=Frankfurt: a guide for getting around in the city |url=https://www.uber.com/global/en/cities/frankfurt/ |access-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170528205741/https://www.uber.com/global/en/cities/frankfurt/ |archive-date=28 May 2017 |url-status=live}}</ref> ===سائيڪلون=== [[File:Frankfurt Velotaxi.jpg|thumb|زائل تي ويلو ٽيڪسي]] {{lang|de|[[ڊيوئچه بان]]|italic=no}} پنهنجي [[ڪال ا بائيڪ]] سروس وسيلي ڪرائي تي سائيڪلون فراهم ڪري ٿي. اهي سائيڪلون سڄي شهر ۾، چونڊيل ريلوي اسٽيشنن سميت، مختلف هنڌن تي بيهاريل آهن. انهن کي سندن نمايان چانديءَ جهڙي ۽ ڳاڙهي رنگ سبب آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو. ڪنهن مخصوص سائيڪل کي ڪرائي تي وٺڻ لاءِ سوار يا ته سروس نمبر تي فون ڪري تالو کولڻ جو ڪوڊ حاصل ڪري ٿو يا سمارٽ فون ايپ وسيلي سائيڪل محفوظ ڪري ٿو. سائيڪل واپس ڪرڻ لاءِ سوار ان کي مقرر واپسي واري علائقي ۾ تالو لڳائي بيهاري ٿو ۽ جيڪڏهن ايپ وسيلي بکنگ نه ڪئي هجي ته سروس نمبر تي فون ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.callabike-interaktiv.de/ |title=Call a Bike: Startseite |work=callabike-interaktiv.de |access-date=28 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924030211/http://www.callabike-interaktiv.de/ |archive-date=24 September 2011 |url-status=live}}</ref> [[نيڪسٽ بائيڪ]] پڻ فرانڪفرٽ ۾ ڪرائي تي سائيڪلون فراهم ڪري ٿي. اهي سڄي شهر ۾ بيهاريل آهن ۽ نيري رنگ جي ڊيزائن سبب سڃاتي سگهجن ٿيون. [[سائيڪل رڪشا]] يا ويلو ٽيڪسي، جيڪا [[ٽه ڦيٿي گاڏي]] جو هڪ قسم آهي ۽ هلائيندڙ سان گڏ مسافرن کي کڻڻ لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پڻ موجود آهي. انهن کي پيادلن لاءِ مخصوص علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، تنهنڪري اهي شهر گهمڻ لاءِ ڪارائتيون آهن. فرانڪفرٽ ۾ سائيڪل رستن جو هڪ نيٽ ورڪ موجود آهي. شهر ڏانهن ايندڙ ڪيترن ڊگهي فاصلي وارن سائيڪل رستن تي اهڙا مخصوص پٽا آهن، جيڪي موٽر گاڏين جي آمدورفت کان الڳ آهن. شهر جي مرڪز ۾ ڪيتريون ئي گهٽيون ''سائيڪل گهٽيون'' آهن، جتي سائيڪل سوارن کي اڳرائي حاصل آهي ۽ موٽر گاڏين کي رڳو ان صورت ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جڏهن اهي سائيڪل سوارن جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽ نه بڻجن. ان کان سواءِ، سائيڪل سوارن کي ڪيترين تنگ هڪ طرفي گهٽين ۾ ٻنهي طرفن کان هلڻ جي اجازت آهي. {{As of|2015}}، 15 سيڪڙو شهري سائيڪلون استعمال ڪندا هئا.<ref>{{Cite web |title=Radfahrbüro der Stadt Frankfurt |url=http://www.radfahren-ffm.de/ |website=www.radfahren-ffm.de |access-date = 5 September 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091112051827/http://www.radfahren-ffm.de/ |archive-date = 12 November 2009 |url-status = live}}</ref> ===برقي اسڪوٽر=== 15 جون 2019ع کان جرمن وفاقي حڪومت [[برقي اسڪوٽر]] جي استعمال کي سرڪاري طور اجازت ڏني. فرانڪفرٽ ۾ [[لائم]]، ٽائر، [[برڊ]]، ووئي، [[ڊاٽ]] ۽ [[بولٽ]] جهڙيون ڪمپنيون پنهنجون برقي ننڍي آمدورفت واريون گاڏيون ڪرائي تي فراهم ڪن ٿيون. بهرحال، غلط پارڪنگ، تيز رفتاري، ڀڃ ڊاهه ۽ حادثن جهڙي بار بار ٿيندڙ غلط استعمال سبب انهن جي استعمال بابت وڌندڙ بيزاري پيدا ٿي آهي ۽ برقي اسڪوٽر مارڪيٽ لاءِ وڌيڪ ضابطن جي ضرورت تي عوامي بحث شروع ٿيو آهي.<ref>{{Cite news |title=Frankfurt sagt E-Scooter-Rüpeln den Kampf an |url=https://www.fnp.de/frankfurt/frankfurt-sagt-scooter-ruepeln-den-kampf-an-91280428.html/ |date=3 February 2022 |access-date=6 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203212742/https://www.fnp.de/frankfurt/frankfurt-sagt-scooter-ruepeln-den-kampf-an-91280428.html |archive-date=3 February 2022 |url-status=live}}</ref> ==عدالتي عدالتون== فرانڪفرٽ ۾ ڪيترين ئي عدالتن جا مرڪز واقع آهن، جن ۾ شامل آهن: *هيسي رياستي محنت عدالت<ref>{{Cite web |url=https://arbeitsgerichtsbarkeit.hessen.de/arbeitsgerichte-und-landesarbeitsgericht/landesarbeitsgericht-frankfurt-am-main |title=Hessisches Landesarbeitsgericht |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035201/https://lag-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/LAG_Hessen_Internet |archive-date=30 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ اعليٰ علائقائي عدالت<ref>{{in lang|de}} [https://ordentliche-gerichtsbarkeit.hessen.de/oberlandesgericht-frankfurt-am-main اعليٰ علائقائي عدالت جي ويب سائيٽ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120819031439/http://www.olg-frankfurt.justiz.hessen.de/irj/OLG_Frankfurt_am_Main_Internet |date=19 August 2012 }}</ref> *فرانڪفرٽ علائقائي عدالت<ref>{{in lang|de}} [https://ordentliche-gerichtsbarkeit.hessen.de/landgerichtsbezirk-frankfurt-am-main/landgericht-frankfurt-am-main علائقائي عدالت جي ويب سائيٽ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120905193154/http://www.lg-frankfurt.justiz.hessen.de/irj/LG_Frankfurt_Internet |date=5 September 2012 }}</ref> *فرانڪفرٽ مقامي عدالت<ref>{{Cite web |url=https://ordentliche-gerichtsbarkeit.hessen.de/landgerichtsbezirk-frankfurt-am-main/amtsgericht-frankfurt-am-main |title=Amtsgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117164110/https://ag-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/AMG_Frankfurt_Internet/ |archive-date=17 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ سماجي عدالت<ref>{{Cite web |url=https://sozialgerichtsbarkeit.hessen.de/sozialgerichte/sozialgericht-frankfurt-am-main |title=Sozialgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035633/https://sg-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/SG_Frankfurt_am_Main_Internet |archive-date=30 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ محنت عدالت<ref>{{Cite web |url=https://arbeitsgerichtsbarkeit.hessen.de/arbeitsgerichte-und-landesarbeitsgericht/arbeitsgericht-frankfurt-am-main |title=Arbeitsgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130035429/https://arbg-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/ArbG_Frankfurt_am_Main_Internet |archive-date=30 November 2016 |url-status=live}}</ref> *فرانڪفرٽ انتظامي عدالت<ref>{{Cite web |url=https://verwaltungsgerichtsbarkeit.hessen.de/verwaltungsgerichte-und-verwaltungsgerichtshof/verwaltungsgericht-frankfurt-am-main |title=Verwaltungsgericht Frankfurt am Main |access-date=29 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220164321/https://vg-frankfurt-justiz.hessen.de/irj/VG_Frankfurt_am_Main_Internet |archive-date=20 December 2016 |url-status=live}}</ref> ==مالي اختياريون== [[File:Frankfurt Westhafen Tower 2011a.jpg|thumb|[[ويسٽ هافن ٽاور]]، جتي يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اختياري جو مرڪز قائم آهي]] ===يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اختياري=== [[يورپي انشورنس ۽ پيشاورانه پينشن اختياري]] (اي آءِ او پي اي) [[يورپي يونين]] جو هڪ ادارو ۽ [[يورپي مالي نگران نظام]] جو حصو آهي، جيڪو [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] جي ردعمل ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو 1 جنوري 2011ع تي قائم ٿيو. ===وفاقي مالي نگران اختياري=== فرانڪفرٽ جرمني جي [[وفاقي مالي نگران اختياري]] (''بنڊس آنشٽالٽ فيئر فنانز ڊينسٽ لائسٽنگس آفسشٽ''، مختصر: ''با فِن'') جي ٻن مرڪزن مان هڪ آهي. با فِن هڪ آزاد وفاقي ادارو آهي ۽ جرمني جي [[مالي ضابطه بندي|مالي ضابطه بندي ڪندڙ]] اختياري طور ڪم ڪري ٿو. ===مني لانڊرنگ مخالف اختياري=== [[يورپي يونين]] جي مني لانڊرنگ مخالف اختياري (اي ايم ايل اي) جو مرڪز فرانڪفرٽ ۾ قائم آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.globalcompliancenews.com/2024/06/05/https-insightplus-bakermckenzie-com-bm-financial-institutions_1-european-union-new-eu-ruleshave-been-adoptedto-combat-money-laundering-and-terrorist-financing_052024/ |title=European Union: New EU rules have been adopted to combat money-laundering and terrorist financing |publisher=Global Compliance News |author1=By Dr. József Vági |author2=Andrea Weinraub |author3=Anna Horvath |date=5 June 2024}}</ref> ==بين الاقوامي لاڳاپا== ===بين الاقوامي مالياتي ڪارپوريشن=== فرانڪفرٽ ۾ [[بين الاقوامي مالياتي ڪارپوريشن]] (آءِ ايف سي) جي جرمني واري آفيس موجود آهي، جيڪا [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو آهي. آءِ ايف سي [[ترقي پذير ملڪ|ترقي پذير ملڪن]] ۾ خانگي شعبي جي پائيدار سيڙپڪاري کي هٿي ڏئي ٿي. ===قونصل خانا=== هڪ انتهائي بين الاقوامي شهر هجڻ جي ڪري، فرانڪفرٽ ۾ 93 سفارتي مشن (قونصل خانا ۽ [[قونصل جنرل|قونصل جنرل جا دفتر]]) موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Embassy Pages list of consulates in Frankfurt |url=https://www.embassypages.com/city/frankfurt |access-date=2025-01-02}}</ref> [[ايڪنهايم]] ۾ واقع [[فرانڪفرٽ ۾ آمريڪا جو قونصل جنرل]] دنيا جو سڀ کان وڏو آمريڪي قونصل خانو آهي.<ref>{{Cite web |title=Consulate History |url=https://china.usembassy-china.org.cn/embassy-consulates/wuhan/consulate-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427070735/https://china.usembassy-china.org.cn/embassy-consulates/wuhan/consulate-history/ |url-status=dead |archive-date=27 April 2017 |access-date=19 May 2021 |publisher=U.S. Embassy & Consulates in China }}</ref> ==تعليم ۽ تحقيق== ===يونيورسٽيون ۽ تعليمي ادارا=== فرانڪفرٽ ۾ ٻه يونيورسٽيون ۽ ڪيترائي خصوصي تعليمي ادارا موجود آهن. شهر جون ٻه مشهور ڪاروباري درسگاهون [[گوئٽي يونيورسٽي فرانڪفرٽ]] جي [[گوئٽي بزنس اسڪول]] ۽ [[فرانڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ]] آهن. ====يوهان وولفگانگ فان گوئٽي يونيورسٽي==== [[File:Campus_Westend_Frankfurt_01.jpg|thumb|[[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي يونيورسٽي]]]] شهر جي سڀ کان پراڻي ۽ مشهور يونيورسٽي [[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي يونيورسٽي]] آهي، جنهن جا ڪيمپس بوڪينهايم، ويسٽ اينڊ ۽ ريڊبرگ ۾ آهن، جڏهن⁠تہ ان جي يونيورسٽي اسپتال نيدرراڊ ۾ واقع آهي. [[گوئٽي بزنس اسڪول]]، ڪيمپس ويسٽ اينڊ ۾ واقع يونيورسٽي جي [[هائوس آف فنانس]] جو حصو آهي. بزنس اسڪول جي مڪمل وقت واري ايم بي اي پروگرام ۾ 70 سيڪڙو کان وڌيڪ شاگرد بين الاقوامي آهن. ====فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز==== [[فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]] 1971ع ۾ ڪيترن ئي پراڻن تعليمي ادارن کي گڏائي قائم ڪئي وئي. هتي فنون، سائنس، انجنيئرنگ ۽ قانون سميت 38 کان وڌيڪ تعليمي شعبن ۾ تعليم ڏني وڃي ٿي. هن يونيورسٽي جا اهم تحقيقي منصوبا شامل آهن: ''پلينيٽ ارٿ سيميوليٽر''، [[فرا لائين]] آءِ ٽي اسڪول سروس، [[ميٿين]] جي مقدار جو انساني لاشن ۾ ماس اسپيڪٽروميٽر ذريعي تجزيو، سافٽ ويئر انجنيئرنگ (جهڙوڪ ''فرا ڊيسڪ'')، انساني ڦڦڙن ۾ گيسن جو معياري ۽ مقداري تجزيو، ۽ [[شمسي فوٽو وولٽائڪ]] ماڊيولن بابت ڊگهي مدي واريون تحقيقون. ====فرانڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ==== شهر ۾ [[فرانڪفرٽ اسڪول آف فنانس اينڊ مينيجمينٽ]] پڻ موجود آهي، جيڪو اڳ ۾ ''{{lang|de|Hochschule für Bankwirtschaft}}'' (بينڪنگ اقتصاديات لاءِ اعليٰ تعليمي ادارو) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هن جو نئون ڪيمپس [[جرمن قومي لائبريري]] جي يو-بان اسٽيشن جي ويجهو واقع آهي ۽ تازو اوست اينڊ واري پراڻي هنڌ تان منتقل ڪيو ويو آهي. 2001ع ۾ اهو اقتصاديات ۽ انتظام جي خصوصي اعليٰ تعليمي اداري (FOM) ۾ تبديل ٿيو. فرانڪفرٽ اسڪول اعليٰ معيار جي تحقيق ۽ بيچلر توڙي گريجوئيٽ تعليم جي ڪري دنيا جي بهترين ڪاروباري اسڪولن مان هڪ شمار ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |title=FT Masters in Managemenet |url=https://www.ft.com/content/6b52615a-8694-11e7-8bb1-5ba57d47eff7 |journal=FT |date=2017 |access-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707041533/https://www.ft.com/content/6b52615a-8694-11e7-8bb1-5ba57d47eff7 |archive-date=7 July 2018 |url-status=live}}</ref> ====شٽيڊل اسڪول==== فرانڪفرٽ ۾ فني تعليم لاءِ رياستي اعليٰ تعليمي ادارو [[شٽيڊل اسڪول]] موجود آهي، جيڪو 1817ع ۾ [[يوهان فريڊرش شٽيڊل]] قائم ڪيو هو. 1942ع ۾ شهر جي انتظام هيٺ اچڻ کان پوءِ ان کي رياستي فنون لطيفه جي اسڪول ۾ تبديل ڪيو ويو. ====موسيقي جا ادارا ۽ ڪنزرويٽري==== شهر جا اهم موسيقي ادارا [[فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف ميوزڪ اينڊ پرفارمنگ آرٽس]] ۽ [[هوخ ڪنزرويٽري]] (ڊاڪٽر هوخ ڪنزرويٽوريم) آهن، جيڪو 1878ع ۾ قائم ٿيو. جديد موسيقي جي مطالعي لاءِ [[اينسامبل ماڊرن]] جي بين الاقوامي اڪيڊمي هڪ اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.internationale-em-akademie.de/en/iema |title=International Ensemble Modern Academy |work=internationale-em-akademie.de |access-date=3 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215032236/http://www.internationale-em-akademie.de/en/iema |archive-date=15 February 2015 |url-status=live}}</ref> ====ٻيا اهم تعليمي ادارا==== [[سينٽ جارجن فلسفي ۽ الهيات گريجوئيٽ اسڪول]] (جرمن: ''Philosophisch-Theologische Hochschule Sankt Georgen'') هڪ خانگي ادارو آهي، جيڪو جرمن جيسوئٽ تنظيم سان لاڳاپيل آهي. اهو 1950ع کان [[زاڪسنهاوزن]] ۾ قائم آهي. ===تحقيقي ادارا=== [[File:Max_Planck_Institute_for_Brain_Research_at_Night_of_Science_2018_(1).jpg|thumb|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار برين ريسرچ]]]] شهر ۾ [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] جا ٽي ادارا موجود آهن: * [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ليگل هسٽري اينڊ ليگل ٿيوري]] * [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار بايوفزڪس]] * [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار برين ريسرچ]] [[فرانڪفرٽ انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز]]، جنهن کي ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ادارا سهارو ڏين ٿا، طبعيات، ڪيميا، اعصابي سائنس ۽ ڪمپيوٽر سائنس جي نظرياتي تحقيق ۾ سرگرم آهي. فرانڪفرٽ ''رومش-جرمانيشي ڪميشن'' (RGK) جو مرڪز پڻ آهي، جيڪا [[جرمن آثار قديمه انسٽيٽيوٽ]] جي اها شاخ آهي جيڪا جرمني ۽ يورپ ۾ [[قبل از تاريخ]] آثار قديمه تي تحقيق ڪري ٿي. آر جي ڪي ڪيترن ئي تحقيقي منصوبن ۾ شامل آهي. ان جي لائبريري، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيو مواد موجود آهي، دنيا جي سڀ کان وڏين آثار قديمه جي لائبريرين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Library Profile |url=https://www.dainst.org/en/departments/rgk/about-us/organisation/library |website=Deutsches Archäologisches Institut |access-date=23 September 2024}}</ref> [[گوئٽي يونيورسٽي فرانڪفرٽ]] ۽ [[فرانڪفرٽ يونيورسٽي آف اپلائيڊ سائنسز]] گڏجي هيسي رياست جي مصنوعي ذهانت واري مرڪز [[هيسي اي آءِ]] (''hessian.AI'') ۾ حصو وٺن ٿيون. ==مزدور تنظيمون ۽ انجمنون== [[File:Ig-metall-haus-2010-ffm-028.jpg|thumb|upright|مين فورم، [[آءِ جي ميٽال]] جو مرڪز]] فرانڪفرٽ ڪيترين ئي مزدور تنظيمون ۽ پيشاورانه انجمنن جو مرڪز آهي، جن ۾ شامل آهن: *[[آءِ جي ميٽال]]، جرمني جي سڀ کان وڏي [[ڌاتو سازي]] جي مزدور تنظيم، جنهن جو مرڪز [[گوٽ لوئٽ فئرٽل]] ضلعي ۾ واقع ''مين فورم'' بلند عمارت ۾ آهي. *[[آءِ جي بائوئن-اگرار-اوم ويلٽ]]، [[تعميراتي مزدور|تعميراتي]] ۽ انجنيئرنگ شعبي جي مزدورن جي تنظيم. *[[تعليم ۽ سائنس ڪارڪنن جي يونين (جرمني)|گيورڪشافٽ ايرتسيهونگ اونڊ ويسنشافٽ]]، استادن جي مزدور تنظيم. *[[گيورڪشافٽ ڊوئچر لوڪوموٽيوف فوهرر]]، [[ريل گاڏي هلائيندڙ]]ن جي مزدور تنظيم. [[واپاري انجمن]]ن ۾ شامل آهن: *[[اليڪٽرو ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي انجمن]] (''فربانڊ ڊير اليڪٽرو ٽيڪنيڪ، اليڪٽرونڪ اونڊ انفارميشنس ٽيڪنيڪ'') *[[ڊي ڪيما|ڊي ڪيما سوسائٽي فار ڪيميڪل ٽيڪنالاجي اينڊ بايو ٽيڪنالاجي]] (''ڊيخيما گيزيلشافٽ فيئر ڪيميشي ٽيڪنيڪ اونڊ بايو ٽيڪنالاجي'') *[[جرمن ڪتاب واپارين جي انجمن]] (''بورزين فَرآئن ڊيس ڊوئچن بوخ هانڊلس'')، جيڪا [[فرانڪفرٽ ڪتابي ميلو]] جو اهتمام ڪري ٿي. *جرمن ميل آرڊر واپارين جي وفاقي انجمن (''بُنڊيس فربانڊ ڊيس ڊوئچن فيرزانڊ هانڊلس'') *جرمن ڪيميائي صنعت انجمن (''فربانڊ ڊير ڪيميشن انڊسٽري'') *جرمن فوٽوگرافي صنعت انجمن (''فربانڊ ڊير فوٽو انڊسٽري'') *جرمن مشين ۽ پلانٽ تعمير ڪندڙن جي انجمن (''فربانڊ ڊوئچر ماشينن اونڊ آنلاگن بائو'') *جرمن باورچين جي انجمن (''فربانڊ ڊير ڪوخي ڊوئچلانڊس'') ==ميڊيا== ===اخبارون=== [[Image:FAZ Building 2.jpg|thumb|''[[فرانڪفرٽر آلگيمائني سائيتونگ]]'' جي ايڊيٽوريل کاتي جي عمارت]] فرانڪفرٽ مان ٻه اهم روزاني اخبارون شايع ٿين ٿيون. قدامت پسند [[فرانڪفرٽر آلگيمائني سائيتونگ]]، جيڪا ''ايف اي زيڊ'' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، 1949ع ۾ قائم ٿي. اها جرمني کان ٻاهر سڀ کان وڌيڪ گردش رکندڙ جرمن اخبار آهي، جنهن جا ايڊيٽر دعويٰ ڪن ٿا ته اخبار هر روز دنيا جي 148 ملڪن تائين پهچائي وڃي ٿي. ايف اي زيڊ جي روزاني اشاعت 380,000 کان وڌيڪ ڪاپيون آهي. ٻي اهم اخبار [[فرانڪفرٽر رونڊشائو]] آهي، جيڪا پهريون ڀيرو 1945ع ۾ شايع ٿي ۽ ان جي روزاني اشاعت 181,000 کان وڌيڪ ڪاپيون آهي. ===رسالا=== ڪيترائي رسالا پڻ فرانڪفرٽ مان شايع ٿين ٿا. مقامي ''جرنل فرانڪفرٽ'' تقريبن، پارٽين ۽ "اندروني ڄاڻ" بابت سڀ کان مشهور رسالو آهي. ''اويڪو-ٽيسٽ'' صارفين لاءِ هڪ رسالو آهي، جيڪو ماحولياتي موضوعن تي ڌيان ڏئي ٿو. [[ٽائيٽينڪ (رسالو)|''ٽائيٽينڪ'']] هڪ مشهور ۽ اڪثر تڪراري [[طنز]]ي رسالو آهي، جنهن جي گردش لڳ ڀڳ 100,000 ڪاپيون آهي. ===ريڊيو ۽ ٽيليويزن=== فرانڪفرٽ جي پهرين ريڊيو اسٽيشن ''زوڊ ويسٽ ڊوئچه رونڊ فنڪ ڊينسٽ اي جي'' (ڏکڻ-اولهه جرمن نشرياتي سروس) هئي، جيڪا 1924ع ۾ قائم ٿي. ان جو جانشين سرڪاري نشرياتي ادارو [[هيسشر رونڊ فنڪ]] (هيسي نشرياتي سروس) آهي. هن جو مرڪز [[ڊورن بوش]] ضلعي ۾ واقع "[[ڊورن بوش نشرياتي مرڪز|فونڪ هائوس آم ڊورن بوش]]" ۾ آهي، ۽ اهو هيسي جي اهم ترين ريڊيو ۽ ٽيليويزن [[نشريات]]ي ادارن مان هڪ آهي. ان جون اضافي اسٽوڊيوز [[ڪاسل]]، [[ڊارمسٽاڊٽ]] ۽ [[فولدا]] ۾ پڻ موجود آهن. [[بلومبرگ ٽي وي]] ۽ [[آر ٽي ايل ٽيليويزن]] جا علائقائي اسٽوڊيو پڻ فرانڪفرٽ ۾ آهن. ٻين ريڊيو نشرياتي ادارن ۾ ''مين ايف ايم'' ۽ ''ريڊيو ايڪس'' شامل آهن. آگسٽ 1945ع کان آڪٽوبر 2004ع تائين [[آمريڪي هٿياربند فوجن جو نشرياتي نيٽ ورڪ]] (AFN) فرانڪفرٽ مان ([[اي ايف اين فرانڪفرٽ]]) نشريات ڪندو هو. فوجين جي انگ ۾ گهٽتائي سبب اي ايف اين جو فرانڪفرٽ مرڪز بند ڪيو ويو، ۽ هاڻي اها سروس [[مانهايم]] مان نشريات ڪري ٿي. ===خبرون فراهم ڪندڙ ادارا=== فرانڪفرٽ ۾ عالمي [[خبرون فراهم ڪندڙ ادارو|خبرون فراهم ڪندڙ اداري]] [[رائٽرز]] جي جرمني واري آفيس موجود آهي. [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] ۽ آمريڪا سان تعلق رکندڙ بين الاقوامي خبرون فراهم ڪندڙ ادارو ''فيچر اسٽوري نيوز'' پڻ فرانڪفرٽ ۾ پنهنجا بيورو قائم ڪيا آهن. ==رانديون== [[File:Match_Frankfurt_-_Marseille_in_November_2018.jpg|thumb|[[والڊ اسٽيڊيون]] ({{as of|2023}} کان ''ڊوئچه بئنڪ پارڪ'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو)، جيڪو [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] فٽبال ڪلب جو گهرو ميدان آهي.]] فرانڪفرٽ ڪيترين ئي پيشاورانه راندين جي ٽيمن جو مرڪز آهي، جن مان ڪيترين جرمني جون قومي چيمپئن شپون کٽيون آهن. باسڪيٽ بال جي ٽيم [[اسڪائي لائنرز فرانڪفرٽ]] 2004ع ۾ [[جرمن باسڪيٽ بال چيمپئن شپ]] ۽ 2000ع ۾ [[جرمن باسڪيٽ بال ڪپ|جرمن ڪپ]] کٽيو. عورتن جي فٽبال واري ٽيم [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ (عورتون)|آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] (اڳوڻو نالو: 1. ايف ايف سي فرانڪفرٽ) جرمني جي سڀ کان ڪامياب عورتن جي فٽبال ڪلبن مان هڪ آهي، جيڪا [[فراوئن-بنڊس ليگا]] جا گڏيل طور سڀ کان وڌيڪ لقب کٽيندڙ ڪلبن مان آهي. جڏهن⁠تہ [[آئنٽراخت فرانڪفرٽ]] مردن جي فٽبال ۾ جرمني جي سڀ کان روايتي ڪلبن مان هڪ آهي، جنهن هڪ ڀيرو [[جرمن فٽبال چيمپئنن جي فهرست|جرمن چيمپئن شپ]]، پنج ڀيرا [[ڊي ايف بي-پوڪال]]، ٻه ڀيرا [[يوئيفا يورپا ليگ]] (اڳوڻي يوئيفا ڪپ) 1980ع ۽ 2022ع ۾ کٽي، 1959–60ع ۾ [[يوئيفا چيمپئنز ليگ]] جو رنر اپ رهيو ۽ 2022ع ۾ [[يوئيفا سپر ڪپ]] پڻ کٽيو. فرانڪفرٽ جون ٻيون اهم راندين جون ٽيمون ۽ ڪلب هي آهن: {{div col|colwidth=22em}} *[[فرانڪفرٽ گيليڪسي (اي ايل ايف)|فرانڪفرٽ گيليڪسي]]، [[اين ايف ايل يورپ|آمريڪي فٽبال]] *[[فرانڪفرٽ يونيورس]]، [[جرمن فٽبال ليگ|آمريڪي فٽبال]] *فرانڪفرٽ پائريٽس، [[جرمن فٽبال ليگ|آمريڪي فٽبال]] *[[فرانڪفرٽ سارس فيلڊس جي اي اي]]، [[گيلڪ فٽبال]] *[[فرانڪفرٽ لائنز]] (2010ع تائين)، [[آئس هاڪي]] *[[ليوين فرانڪفرٽ]] (2010ع کان)، [[آئس هاڪي]] *[[ايس سي 1880 فرانڪفرٽ]]، [[رگبي يونين]] *[[ايف ايس وي فرانڪفرٽ]]، مردن جي فٽبال *[[روٽ-وائيس فرانڪفرٽ]]، فٽبال *[[فرانڪفرٽر ايف سي جرمانيا 1894]]، فٽبال {{div col end}} فرانڪفرٽ مشهور [[ڪلاسيڪي سائيڪل ريس]] [[ايشبورن-فرانڪفرٽ سٽي لوپ]] جو ميزبان شهر آهي، جيڪا 1961ع کان 2008ع تائين ''رُنڊ اُم ڊين هيننگر ٽورم'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. شهر هر سال [[فرانڪفرٽ ميراٿون]] ۽ [[آئرن مين جرمني]] جو پڻ ميزبان هوندو آهي. ان کان علاوه، اهو جي. پي. مورگن ڪارپوريٽ چيلينج جي دنيا جي 13 ميزبان شهرن مان هڪ آهي، جيڪو جرمني جو سڀ کان وڏو ڪارپوريٽ راندين وارو مقابلو آهي. رائن-مائن آئس اسپورٽ ڪلب جرمني ۾ [[بينڊي]] راند جي برادري جو مرڪز آهي. ==فرانڪفرٽ رائن-مائن علائقي ۾ ڏسڻ جهڙيون جايون== [[File:Eichkopf vom Atzelberg aus gesehen.jpg|thumb|[[آتزلبرگ]] جبل تان [[ٽائونوس جي مکيه جبلن جي قطار]] جو منظر]] [[File:Saalburg.jpg|thumb|[[رومي سلطنت]] جي فوجي ڇانوڻي [[زالبرگ]]]] [[File:Kurhaus Wiesbaden blaue Stunde 290-L4.jpg|thumb|[[ويسباڊن]] جو [[ڪورهاوس، ويسباڊن|ڪورهاوس]] ۽ جواخانو]] [[File:Mühltal - Burg Frankenstein 11 ies.jpg|thumb|اصل [[فرانڪنسٽائن قلعو]]]] [[File:Limmeuble Waldspirale (Darmstadt) (7954668126).jpg|thumb|[[والڊشپيراله]]]] فرانڪفرٽ جي شهر مرڪز ۾ موجود سياحتي ماڳن کان علاوه، شهر کان لڳ ڀڳ 80&nbsp;ڪلوميٽر (50&nbsp;ميل) جي دائري اندر ڪيترائي عالمي شهرت يافته ماڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ شامل آهن: ===اتر=== *[[ٽائونوس]] جبلن جو سلسلو *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[زالبرگ]]، رومي سلطنت جي فوجي ڇانوڻي *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[اپر جرماني-ريٽيائي لائمز|لائمز]] (رومي سلطنت جي اڳوڻي اترين سرحد) *[[باڊ هومبرگ فور ڊير هوهي]]، پنهنجي مشهور [[جواخانو|جواخاني]] سان *[[هيسن پارڪ]] ===اولهه=== *[[ويسباڊن]]، جتي [[ڪورهاوس، ويسباڊن|ڪورهاوس]]، [[ويسباڊن رياستي ٿيٽر]]، [[نيروبرگ]] ۽ [[جواخانو]] واقع آهن *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[مائنز]] *[[روڊيشيائيم آم رائن]] *[[رائنگائو]] *[[ايبرباخ خانقاه]] (فلم ''[[گلاب جو نالو]]'' جي اصل فلمبندي واري جڳهه) *[[اپر رائن ماٿري|رائن ماٿري]] *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[رائن گهارو]] *[[رائن درياهه]] *[[رائن هيسن شراب وارو علائقو]] ===اوڀر=== *[[هاناو]] جو [[گرم ڀائر|گرم ڀائرن]] جو اونهاري وارو ميلو *[[جرمن پريان ڪهاڻين وارو رستو]] *[[شپيسارٽ]] ===ڏکڻ=== *[[ڊارمسٽاڊٽ]]، جتي [[آرٽ نووو]] طرز جو [[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[ڊارمسٽاڊٽ آرٽسٽس ڪالوني|ماتيليڊن هوهه]] واقع آهي *[[والڊشپيراله]] *[[ڊارمسٽاڊٽ ۾ روسي چيپل|روس جي آخري زار جي اڳوڻي خانگي عبادت گاهه]] *[[ورٽيڪس باغ]] *[[جرمني جا عالمي ورثي وارا ماڳ|يونيسڪو عالمي ورثو]] [[ميسل کڏ]] *[[اوڊنوالڊ]] *[[بيرگ شٽراسي]] *[[فرانڪنسٽائن قلعو]] *[[هايڊلبرگ]] ==بين الاقوامي لاڳاپا== ===جڙواں شهر – ڀيڻ شهر=== {{See also|جرمني ۾ جڙواں شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} فرانڪفرٽ جا هيٺين شهرن سان [[ڀيڻ شهر]] جا لاڳاپا آهن:<ref name="Stadt Frankfurt am Main">{{cite news |title=City Partnerships |newspaper=City of Frankfurt Am Main |url=https://frankfurt.de/english/international-affairs/city-partnerships |publisher=Stadt Frankfurt am Main |access-date=3 February 2021 |archive-date=6 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206050127/https://frankfurt.de/english/international-affairs/city-partnerships |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=24em}} *{{flagicon|UK}} [[برمنگهم]]، ويسٽ مڊلينڊز، انگلينڊ (1966ع) *{{flagicon|HUN}} [[بوداپيسٽ]]، هنگري (1990ع) <!--Cairo - friendship, not twinning--> *{{flagicon|FRA}} [[ڊيوئي-لا-بار]]، [[وال دئواز]]، فرانس (1967ع)؛ ''اڳ ۾ [[نيڊر-ايشباخ]] سان ڀيڻ شهر هو، جيڪو 1972ع ۾ فرانڪفرٽ ۾ شامل ڪيو ويو.''<ref>{{cite news |title=Deuil-La Barre |newspaper=City of Frankfurt Am Main |url=https://frankfurt.de/en/english/international-affairs/the-partner-cities/deuil-la-barre |publisher=Stadt Frankfurt am Main |access-date=3 February 2021 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207133134/https://frankfurt.de/en/english/international-affairs/the-partner-cities/deuil-la-barre |url-status=live }}</ref> *{{flagicon|UAE}} [[دبئي]]، [[دبئي امارت]]، گڏيل عرب امارات (2005ع) *{{flagicon|TUR}} [[ايسڪي شهير]]، [[ايسڪي شهير صوبو]]، ترڪي (2013ع) *{{flagicon|NIC}} [[گرانادا، نڪاراگوا|گرانادا]]، [[گرانادا کاتو]]، نڪاراگوا (1991ع) *{{flagicon|CHN}} [[گوانگجو]]، گوانگ ڊونگ، چين (1988ع) *{{flagicon|POL}} [[ڪراڪوف]]، پولينڊ (1991ع) *{{flagicon|GER}} [[لائپزگ]]، سيڪسني، جرمني (1990ع) *{{flagicon|FRA}} [[ليون]]، فرانس (1960ع) *{{flagicon|AUS}} [[ميلبورن]]، وڪٽوريا، آسٽريليا *{{flagicon|ITA}} [[ميلان]]، لومبارڊي، اٽلي (1970ع) *{{flagicon|USA}} [[فلاڊيلفيا]]، پنسلوانيا، آمريڪا (2015ع) *{{flagicon|CZE}} [[پراگ]]، چيڪ جمهوريه (1990ع) *{{flagicon|ISR}} [[تل ابيب]]، [[گش دان]]، اسرائيل (1980ع) *{{flagicon|CAN}} [[ٽورانٽو]]، اونٽاريو، ڪينيڊا (1989ع) <!--Yokohama - friendship, not twinning--> {{div col end}} ===دوست شهر=== <!--both sides don't consider each other a twin town--> فرانڪفرٽ جا هيٺين شهرن سان دوستاڻا لاڳاپا آهن:<ref name="Stadt Frankfurt am Main"/> *{{flagicon|EGY}} [[قاهره]]، مصر (1979ع) *{{flagicon|JPN}} [[يوڪوهاما]]، [[ڪاناگاوا]]، جاپان (2011ع) *{{flagicon|UKR}} [[لويو]]، يوڪرين (2024ع)<ref>{{citation |title=Lwiw wird Partnerstadt von Frankfurt |date=3 May 2024 |url=https://www.fr.de/frankfurt/lwiw-wird-partnerstadt-von-frankfurt-93050131.html |publisher=Frankfurter Rundschau |access-date=3 May 2024 }}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|جرمني|يورپ|جاگرافي}} *[[فرانڪفرٽ اسڪول]] *[[فرانڪفرٽ سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] *[[فرانڪفرٽ جو ميئر]] *[[هيسي ۾ آبادي موجب شهرن جي فهرست]] *[[جرمني ۾ آبادي موجب شهرن جي فهرست]] == وڌيڪ مطالعو == ; تاريخ *ڪرامر، والڊي مار (مرتب): ''فرانڪفرٽ ڪرونيڪ''. فرلاگ والڊي مار ڪرامر، فرانڪفرٽ آم مائن، 1987ع (ٽيون ڇاپو)، {{ISBN|3-7829-0321-8}}. *[[لوٿار گال]] (مرتب): ''ايف ايف ايم 1200. ٽراڊيشيونن اونڊ پرسپيڪٽيونن آئينر شٽاٽ''. يان ٿوربيڪي فرلاگ، سگمارنگن، 1994ع، {{ISBN|3-7995-1203-9}}. (1994ع ۾ شهر جي 1200 ساله جشن جي موقعي تي شايع ٿيل مقالن جو مجموعو) *ماڪ، ارنسٽ: ''فون ڊير شٽائن سائيٽ تسور شٽاوفر شٽاٽ. ڊي فروئي گيشيخٽي فون فرانڪفرٽ آم مائن''. فرلاگ يوزف ڪنيشت، فرانڪفرٽ آم مائن، 1994ع، {{ISBN|3-7820-0685-2}}. ; اڏاوتي فن *شوهمان، هائنز: ''فرانڪفرٽ آم مائن اونڊ اُمگي بُنگ. فون ڊير فالٽس زيڊلونگ تسوم بئنڪين تسينٽروم''. ڊومونٽ ڪنسٽ رائزي فوهرر. ڊومونٽ، ڪولون، 2003ع، {{ISBN|3-7701-6305-2}}. (خاص طور اڏاوتي فن بابت) *بودنباخ، ڪرسٽوف (مرتب): ''نوئي آرڪيٽيڪتور اِن فرانڪفرٽ آم مائن''. يونيئس فرلاگ، هيمبرگ، 2008ع، {{ISBN|978-3-88506-583-8}}. *شٽورم، فلپ؛ شمل، پيٽر ڪاخولا: ''هوخ هائوس شٽاٽ فرانڪفرٽ. باوٽن اونڊ ويزيونن سائيٽ 1945''. پريسٽيل، ميونخ، 2014ع، {{ISBN|978-3-7913-5363-0}}. ; ٻيا *زيٽسيپفانڊٽ، ڪرسچن: ''گيهائمنِس فوليس فرانڪفرٽ آم مائن''. وارٽبرگ، گوڊنسبرگ-گلائيشن، 2003ع، {{ISBN|3-8313-1347-4}}. *موزيباخ، مارٽن: ''مائن فرانڪفرٽ''. باربرا ڪليم جي تصويرن سان. انزل، فرانڪفرٽ آم مائن، 2002ع، {{ISBN|3-458-34571-X}}. (انزل ٽاشن بُوخ، جلد 2871) == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Frankfurt am Main}} {{Wikivoyage|Frankfurt}} {{EB1911 poster|Frankfort-on-Main}} *{{Webarchive|title=سرڪاري ويب سائيٽ|url=https://web.archive.org/web/20120716223653/http://www.frankfurt.de/ |date=16 July 2012 }} {{In lang|de}} *[https://www.theguardian.com/cities/2017/jan/27/frankfurt-brexit-bankers-london-boring بريگزٽ کان پوءِ فرانڪفرٽ جي تياري بابت مضمون] *{{Webarchive|title=فرانڪفرٽ جي اڏاوتي فن|url=https://web.archive.org/web/20060306094304/http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html|date=6 March 2006}} *[http://www.zoo-infos.de/zoos-en/120.html فرانڪفرٽ چڙيا گهر] *فرانڪفرٽ جا پينوراما: **[http://www.panorama-cities.net/frankfurt/frankfurt_germany.html 360° شهر جا پينوراما] **[http://www.oopper.de/tn/panorama-frankfurt.htm پينوراما فرانڪفرٽ] **[http://www.frankfurt360.de/ frankfurt360.de] **[http://www.panorama-frankfurt.de/ panorama-frankfurt.de] *{{Cite AmCyc |wstitle=Frankfort-on-the-Main |short=x}} *{{Cite Collier's|wstitle=Frankfort-on-the-Main |short=x}} *[http://www.frankfurt-tourismus.de/ ٽورزم + ڪانگريس جي ايم بي ايڇ فرانڪفرٽ آم مائن] *[http://www.kultur-frankfurt.de/ فرانڪفرٽ شهر جو ثقافتي پورٽل] *{{HessBib PPN|116343931}} *{{Citation|first=Isidor|last=Kracauer|title=Geschichte der Juden in Frankfurt a. M.|url=http://ulrich-greve.eu/free/frankfurt/|year=1150–1824|language=de}} {{Geographic location |Centre = Frankfurt am Main |North = [[ماربرگ]], [[گيسن]] |Northeast = [[فولدا]] |East = [[ورزبرگ]] |Southeast = [[نورنبرگ]] |South = [[ڊارمسٽاڊٽ]], [[مانهايم]], [[ڪارلسروهه]], [[شٽٽگارٽ]] |Southwest = [[ڪائزرس لاوٽرن]], [[زاربروڪن]] |West = [[ويسباڊن]] |Northwest = [[ڪوبلينز]], [[بون]], [[ڪولون]] }} {{Navboxes |title = فرانڪفرٽ سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Districts of Frankfurt am Main}} {{Germany districts hesse}} {{Cities in Germany}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Frankfurt Am Main}} [[زمرو:فرانڪفرٽ]] [[زمرو:هيسي جا شهر]] [[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] [[زمرو:جرمني جا بندرگاهي شهر]] [[زمرو:پهرين صدي جون قائم ڪيل آباديون]] [[زمرو:مائن طاس جون آباديون]] [[زمرو:جرمني ۾ درياهه ڪناري آباديون]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:جرمني ۾ هولوڪاسٽ جا ماڳ]] [[زمرو:هيسي جا شهري ضلعا]] [[زمرو:ڊارمسٽاڊٽ علائقو]] [[زمرو:جرمني جا شھر]] [[زمرو:يورپ جا شھر]] [[زمرو:جرمني ۾ يونيورسٽي شهر]] [[زمرو:دنيا جا شھر]] 8fs7wbppzxptkb3hwk17bl53ax2pwyu 0 39950 413030 405418 2026-09-17T14:34:32Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 413030 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جمھوريه فلپائن | common_name = فلپائن | native_name = ''Republika ng Pilipinas''<br>(ريپبلڪا نڱ پلپيناس) | image_flag = Flag of the Philippines.svg | image_coat = Coat of Arms of the Philippines.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[فائل:Seal of the Philippines.svg|160px|link=Great Seal of the Philippines]]</div> ڊاڪيلانگ ساگيساگ نڱ پلپيناس <br/> {{small|فلپائن جي گريٽ سيل}} | other_symbol_type = "گريٽ سمبل" | national_motto = <br/> "{{lang|fil|Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa}}"<br/>{{small|"خدا لاء، عوام، فطرت ۽ ملڪ"}} | national_anthem = ''{{lang|fil|Lupang Hinirang}}''<br/>{{small|''پسند ڪيل سرزمين''}}<br/><center>[[فائل:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]</center> | image_map = PHL orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[منيلا]] | largest_city = ڪويزون شهر | official_languages = {{hlist|فلپائني|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | recognized_regional_languages = {{collapsible list|تگالوگ|سيبوانو|بيسايا|بينيسايا|بوهولانو|هليگئنون |الوڪانو|بيڪولانو|وري|ڪاپمپنگم|مئگنڊاناو|پانگاسينان|تاوسگ|ماراناو|بهاسا سگ|اٺ ٻيون ٻوليون}} | languages_type = قومي ٻولي | languages = فلپائني ٻولي | languages2_type = مددگار ٻوليون | languages2 = {{hlist|[[اسپيني ٻولي|اسپيني ]]|[[عربي ٻولي|عربي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|26.0% تگالوگ|14.3% بيسايا|8.0% آئلوڪينو|8.0% سيبوانو| 7.9% الونگو|6.5% بيڪولانو| 5.1% [[مورو]] |3.1% ڪيپم پنگن|1.7% آئگوروٽ|1.4% پنگاسينن|1.2% چيني فلپينو|1.1% زمبوآنگن|17.2% باقي ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | demonym = فلپينو {{small|(''ماڻهو کي'')}}<br>فلپينا {{small|(''عورت کي'')}}</br>پنوئي {{small|(''ماڻهن کي عام ٻول چال ۾ '')}}<br>پنائي {{small|(''عورتن کي عام ٻول چال ۾"}}</br>فلپين | government_type = وحداني، صدارتي، آئيني جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = بونگ بونگ مارڪوس | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = سارا ديوترئ | leader_title3 = سينيٽ جو چيئرمين | leader_name3 = اليگزينڊر گيسمنڊو | leader_title4 = قومي اسيمبلي جو اسپيڪر | leader_name4 = فرانسز اسڪيوڊيرو | leader_title5 = چيف جسٽس | leader_name5 = مارٽن روميولڊئز | legislature = [[ڪانگريس]] | upper_house = [[سينيٽ]] | lower_house = نمائندن جو ايوان (قومي اسيمبلي) | sovereignty_type = خودمختيار رياست جو قيام | sovereignty_note = {{ref|e|e}} | established_event1 = آزادي: اسپين کان | established_date1 = 12 جون، 1898ع | established_event2 = اسپين کان عليحدگي | established_date2 = 10 ڊسمبر، 1898ع | established_event3 = آئين ۽ پهرين جمهوريه جو قيام | established_date3 = 21 جنوري، 1899ع | established_event4 = ٽڊانگ-مڪڊفي قانون | established_date4 = 24 مارچ، 1934ع | established_event5 = فلپائن جي دولت مشترڪه | established_date5 = 14 مئي، 1935ع | established_event6 = منيلا معاھدو ۽ آمريڪا کان آزادي | established_date6 = 4 جولائي، 1846 | established_event7 = موجودہ آئين | established_date7 = 2 فيبروري، 1887ع | area_km2 = 300000 | area_label = ڪل | area_rank = 72هون | area_sq_mi = 120000 | percent_water = 0.61<ref name=CIAfactbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |publisher=Central Intelligence Agency |title=East & Southeast Asia :: Philippines |work=The World Factbook |location=Washington, D.C.: Author |date=October 28, 2009 |accessdate=November 7, 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |archivedate=July 19, 2015 |df=}}</ref>&nbsp;{{small|(اندرين پاڻي رقبو)}} | area_label2 = زميني رقبو | area_data2 = 298170 چورس ڪلوميٽر 119268 چورس ميل | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 12هون | population_estimate = 112,729,484 | population_census = 11,27,29,484 | population_census_year = 2024 | population_census_rank = 12هون | population_density_km2 = 363.45 | population_density_sq_mi = 941.3 | population_density_rank = 34هون | GDP_PPP = 14 کرب، 88 ارب آمريڪي ڊالر (14.88 ٽريلين آمريڪي ڊالر) | GDP_PPP_year = 2025ع جو اندازو | GDP_PPP_rank = 30هون | GDP_PPP_per_capita = 12,930 آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_per_capita_rank = 114هون | GDP_nominal = 497.05 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_rank = 32هون | GDP_nominal_per_capita = 4,350 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.3 | Gini_year = 2023 | Gini_change = Positive decrease <!--increase/decrease/steady-->| Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=March 2, 2011}}</ref> | Gini_rank = 44هون | HDI = 0.720 | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = | HDI_rank = 117 | currency = [[پيسو]] (₱) | currency_code = PHP | time_zone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | utc_offset_DST = +8 | time_zone_DST = not observed | date_format = {{unbulleted list |mm-dd-yyyy|dd-mm-yyyy ([[Anno Domini|AD]])}} | drives_on = right<ref>{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=August 2005 |accessdate=February 22, 2009 |publisher=}}</ref> | calling_code = [[+63]] | cctld = [[.ph]] | official_website = [https://www.gov.ph/ National Government Portal]<br/>[http://www.officialgazette.gov.ph/ Official Gazette of the Republic of the Philippines] | footnote_a = {{note|a}} While Manila proper is designated as the nation's capital, the whole of [[Metro Manila|National Capital Region]] (NCR) is designated as [[seat of government]], hence the name of a region. This is because it has many national government institutions aside from Malacanang Palace and some agencies/institutions that are located within the capital city.<ref>{{cite web|title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/19760529010101/http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |accessdate=April 4, 2015 |archivedate=May 29, 1976 |dead-url=yes |location=Manila |df=}}</ref> | footnote_b = {{note|b}} The 1987 Philippine constitution specifies "Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis."<ref name=OfficialLang/> | footnote_c = {{note|c}} Filipino revolutionaries [[Philippine Declaration of Independence|declared independence]] from Spain on June 12, 1898, but Spain ceded the islands to the United States for $20&nbsp;million in the [[Treaty of Paris (1898)|Treaty of Paris]] on December 10, 1898 which eventually led to the [[Philippine–American War]]. | footnote_d = {{note|d}} The United States of America recognized the independence of the Philippines on July 4, 1946, through the [[Treaty of Manila (1946)|Treaty of Manila]].<ref>{{Citation|url=http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723021900/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archivedate=July 23, 2011|format=PDF|title=Treaty of General Relations Between the United States of America and the Republic of the .Philippines Signed at Manila, on 4 July 1946|publisher=United Nations|accessdate=December 10, 2007}}</ref> This date was chosen because it corresponds to the U.S. [[Independence Day (United States)|Independence Day]], which was observed in the Philippines as '''''[[Independence Day (Philippines)|Independence Day]]''''' until May 12, 1962, when [[President of the Philippines|President]] [[Diosdado Macapagal]] issued Presidential Proclamation No. 28, shifting it to June 12, the date of [[Emilio Aguinaldo]]'s proclamation.<ref>{{cite web |title=Republic of the Philippines Independence Day |url=http://m.state.gov/md243684.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915021401/http://m.state.gov/md243684.htm |publisher=[[United States State Department]] |accessdate=July 30, 2015 |archivedate=September 15, 2015 |dead-url=yes}}</ref> | footnote_e = {{note|e}} In accordance with article 11 of the Revolutionary Government Decree of June 23, 1898, the [[Malolos Congress]] selected a commission to draw up a draft [[constitution]] on September 17, 1898. The commission was composed of Hipólito Magsalin, Basilio Teodoro, José Albert, [[Joaquin Gonzalez (politician)|Joaquín González]], [[Gregorio S. Araneta|Gregorio Araneta]], Pablo Ocampo, Aguedo Velarde, Higinio Benitez, [[Tomas del Rosario|Tomás del Rosario]], [[Jose Alejandrino|José Alejandrino]], Alberto Barretto, José Ma. de la Viña, José Luna, [[Antonio Luna]], Mariano Abella, Juan Manday, [[Felipe Calderón y Roca|Felipe Calderón]], [[Arsenio Cruz-Herrera|Arsenio Cruz]] and Felipe Buencamino.<ref>{{cite book|last=Calderón|first=Felipe|title=Mis memorias sobre la revolución filipina: Segunda etapa, (1898 á 1901). |url=https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu|year=1907|publisher=Imp. de El Renacimiento|location=Manila|pages=[https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu/page/234 234], 235; appendix, pp. 5–10.}}</ref> They were all wealthy and well educated.<ref name=LOCPhil>{{cite book|author=Dolan, Ronald E.|title=Philippines, a country study|date=1983|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|location=Washington, D.C.|isbn=0-8444-0748-8|edition=4th}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 85.3% [[عيسائيت]]|6.5% [[اسلام]]|8.2% ٻيا}} }} '''فلپائن''' (Philippines)، سرڪاري طور تي "جمهوريه فلپائن"، ڏکڻ-اوڀر ايشيا ۾ ٻيٽن جي ميڙ وارو ھڪ ملڪ آهي. الهندي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾، اهو <small>'''7,641'''</small> ٻيٽن تي مشتمل آهي، جنهن جي ڪل ايراضي <small>'''3,00,000'''</small> چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن کي ٽن مکيه جاگرافيائي ڀاڱ؛ اتر کان ڏکڻ: لوزون، ويسياس ۽ منڊاناو، ۾ ورهايو ويو آهي. لڳ ڀڳ 11 ڪروڙ جي آبادي سان اها دنيا جو 12هون وڏي آبادي وارو ملڪ آهي. گادي جو هنڌ منيلا ۽ سڀ کان وڏو شهر ڪيوزون آهي. فلپائن جي اولهه ۾ [[ڏکڻ چين سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[فلپائن سمنڊ|فلپائن جو سمنڊ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سيليبس سمنڊ|سليبيس سمنڊ]] آهي. هن جون سامونڊي حدون اتر ۾ [[تائيوان]]، اتر۔اوڀر ۾ [[جاپان]]، اوڀر ۽ ڏکڻ۔اوڀر ۾ [[پالائو|پالاو]]، ڏکڻ ۾ [[انڊونيشيا]]، ڏکڻ۔اولهه ۾ [[ملائيشيا]]، اولهه ۾ [[ويٽنام]] ۽ اتر۔اولهه ۾ [[چين]] سان ملن ٿيون. مختلف نسلن ۽ ثقافتن سان، اهو دنيا جو ٻارهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. [[منيلا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ان جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر [[ڪیوزون]] شهر آهي. ٻئي شهر "ميٽرو منيلا" جو حصو آهن. [[File:Animated-Flag-Philippines.gif|thumb|Animated-Flag-Philippines]] فلپائن هڪ ابھرندڙ مارڪيٽ ۽ هڪ ترقي پذير ۽ نئون صنعتي ملڪ آهي. جنهن جي معيشت زرعي کان خدمت ۽ پيداوار تي مرڪوز هجڻ ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي. پئسفڪ رنگ آف فائر تي هڪ ٻيٽ ملڪ جي حيثيت سان ان جو مقام. ۽ خط استوا جي ويجهو. ان کي زلزلن ۽ طوفانن جو شڪار بڻائي ٿو. فلپائن ۾ مختلف قسم جا قدرتي وسيلا آهن (۽ عالمي سطح تي حياتياتي تنوع جي اهم سطح). ملڪ ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو آهي. ==نالو== == تاريخ== == جاگرافي== == حڪومت ۽ سياست== == معيشت== == انفراسٽرڪچر== == آباديات== ==ثقافت== == پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Philippines}} * [https://www.gov.ph/ Government of the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609185330/http://www.op.gov.ph/ |date=June 9, 2007}} * [https://www.officialgazette.gov.ph/ Official Gazette] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114130536/https://www.officialgazette.gov.ph/ |date=January 14, 2022 }} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15521300 "Philippines"] profile at BBC News * [https://web.archive.org/web/20110521230339/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/philippines.htm "Philippines"] at UCB Libraries (archived May 21, 2011) * {{OSM relation|443174}} * {{Wikiatlas|Philippines}} * [https://web.archive.org/web/20081217085143/http://filipiniana.net/ Filipiniana.net – Free digital library and a research portal] (archived December 17, 2008) <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.-->{{Authority control}} [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:جمهوريه]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:ٽائيگر ڪب معيشتون]] [[زمرو:آتش فشاني آرڪ ٻيٽ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ|فلپائن]] [[زمرو:پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا سامونڊي ملڪ]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:اسپيني ايسٽ انڊيز]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون ڪالونيون]] [[زمرو:اڳوڻيون جاپاني ڪالونيون]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:آمريڪا جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:1565 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1898 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1946 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} oxc3t0hl9oilghw591kxogxnqf4iym3 413031 413030 2026-09-17T14:35:04Z Memon2025 21315 413031 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جمھوريه فلپائن | common_name = فلپائن | native_name = ''Republika ng Pilipinas''<br>(ريپبلڪا نڱ پلپيناس) | image_flag = Flag of the Philippines.svg | image_coat = Coat of Arms of the Philippines.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[فائل:Seal of the Philippines.svg|160px|link=Great Seal of the Philippines]]</div> ڊاڪيلانگ ساگيساگ نڱ پلپيناس <br/> {{small|فلپائن جي گريٽ سيل}} | other_symbol_type = "گريٽ سمبل" | national_motto = <br/> "{{lang|fil|Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa}}"<br/>{{small|"خدا لاء، عوام، فطرت ۽ ملڪ"}} | national_anthem = ''{{lang|fil|Lupang Hinirang}}''<br/>{{small|''پسند ڪيل سرزمين''}}<br/><center>[[فائل:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]</center> | image_map = PHL orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[منيلا]] | largest_city = ڪويزون شهر | official_languages = {{hlist|فلپائني|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | recognized_regional_languages = {{collapsible list|تگالوگ|سيبوانو|بيسايا|بينيسايا|بوهولانو|هليگئنون |الوڪانو|بيڪولانو|وري|ڪاپمپنگم|مئگنڊاناو|پانگاسينان|تاوسگ|ماراناو|بهاسا سگ|اٺ ٻيون ٻوليون}} | languages_type = قومي ٻولي | languages = فلپائني ٻولي | languages2_type = مددگار ٻوليون | languages2 = {{hlist|[[اسپيني ٻولي|اسپيني ]]|[[عربي ٻولي|عربي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|26.0% تگالوگ|14.3% بيسايا|8.0% آئلوڪينو|8.0% سيبوانو| 7.9% الونگو|6.5% بيڪولانو| 5.1% [[مورو]] |3.1% ڪيپم پنگن|1.7% آئگوروٽ|1.4% پنگاسينن|1.2% چيني فلپينو|1.1% زمبوآنگن|17.2% باقي ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | demonym = فلپينو {{small|(''ماڻهو کي'')}}<br>فلپينا {{small|(''عورت کي'')}}</br>پنوئي {{small|(''ماڻهن کي عام ٻول چال ۾ '')}}<br>پنائي {{small|(''عورتن کي عام ٻول چال ۾"}}</br>فلپين | government_type = وحداني، صدارتي، آئيني جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = بونگ بونگ مارڪوس | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = سارا ديوترئ | leader_title3 = سينيٽ جو چيئرمين | leader_name3 = اليگزينڊر گيسمنڊو | leader_title4 = قومي اسيمبلي جو اسپيڪر | leader_name4 = فرانسز اسڪيوڊيرو | leader_title5 = چيف جسٽس | leader_name5 = مارٽن روميولڊئز | legislature = [[ڪانگريس]] | upper_house = [[سينيٽ]] | lower_house = نمائندن جو ايوان (قومي اسيمبلي) | sovereignty_type = خودمختيار رياست جو قيام | sovereignty_note = {{ref|e|e}} | established_event1 = آزادي: اسپين کان | established_date1 = 12 جون، 1898ع | established_event2 = اسپين کان عليحدگي | established_date2 = 10 ڊسمبر، 1898ع | established_event3 = آئين ۽ پهرين جمهوريه جو قيام | established_date3 = 21 جنوري، 1899ع | established_event4 = ٽڊانگ-مڪڊفي قانون | established_date4 = 24 مارچ، 1934ع | established_event5 = فلپائن جي دولت مشترڪه | established_date5 = 14 مئي، 1935ع | established_event6 = منيلا معاھدو ۽ آمريڪا کان آزادي | established_date6 = 4 جولائي، 1846 | established_event7 = موجودہ آئين | established_date7 = 2 فيبروري، 1887ع | area_km2 = 300000 | area_label = ڪل | area_rank = 72هون | area_sq_mi = 120000 | percent_water = 0.61<ref name=CIAfactbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |publisher=Central Intelligence Agency |title=East & Southeast Asia :: Philippines |work=The World Factbook |location=Washington, D.C.: Author |date=October 28, 2009 |accessdate=November 7, 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |archivedate=July 19, 2015 |df=}}</ref>&nbsp;{{small|(اندرين پاڻي رقبو)}} | area_label2 = زميني رقبو | area_data2 = 298170 چورس ڪلوميٽر 119268 چورس ميل | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 12هون | population_estimate = 112,729,484 | population_census = 11,27,29,484 | population_census_year = 2024 | population_census_rank = 12هون | population_density_km2 = 363.45 | population_density_sq_mi = 941.3 | population_density_rank = 34هون | GDP_PPP = 14 کرب، 88 ارب آمريڪي ڊالر (14.88 ٽريلين آمريڪي ڊالر) | GDP_PPP_year = 2025ع جو اندازو | GDP_PPP_rank = 30هون | GDP_PPP_per_capita = 12,930 آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_per_capita_rank = 114هون | GDP_nominal = 497.05 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_rank = 32هون | GDP_nominal_per_capita = 4,350 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.3 | Gini_year = 2023 | Gini_change = Positive decrease <!--increase/decrease/steady-->| Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=March 2, 2011}}</ref> | Gini_rank = 44هون | HDI = 0.720 | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = | HDI_rank = 117 | currency = [[پيسو]] (₱) | currency_code = PHP | time_zone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | utc_offset_DST = +8 | time_zone_DST = not observed | date_format = {{unbulleted list |mm-dd-yyyy|dd-mm-yyyy ([[Anno Domini|AD]])}} | drives_on = right<ref>{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=August 2005 |accessdate=February 22, 2009 |publisher=}}</ref> | calling_code = [[+63]] | cctld = [[.ph]] | official_website = [https://www.gov.ph/ National Government Portal]<br/>[http://www.officialgazette.gov.ph/ Official Gazette of the Republic of the Philippines] | footnote_a = {{note|a}} While Manila proper is designated as the nation's capital, the whole of [[Metro Manila|National Capital Region]] (NCR) is designated as [[seat of government]], hence the name of a region. This is because it has many national government institutions aside from Malacanang Palace and some agencies/institutions that are located within the capital city.<ref>{{cite web|title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/19760529010101/http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |accessdate=April 4, 2015 |archivedate=May 29, 1976 |dead-url=yes |location=Manila |df=}}</ref> | footnote_b = {{note|b}} The 1987 Philippine constitution specifies "Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis."<ref name=OfficialLang/> | footnote_c = {{note|c}} Filipino revolutionaries [[Philippine Declaration of Independence|declared independence]] from Spain on June 12, 1898, but Spain ceded the islands to the United States for $20&nbsp;million in the [[Treaty of Paris (1898)|Treaty of Paris]] on December 10, 1898 which eventually led to the [[Philippine–American War]]. | footnote_d = {{note|d}} The United States of America recognized the independence of the Philippines on July 4, 1946, through the [[Treaty of Manila (1946)|Treaty of Manila]].<ref>{{Citation|url=http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723021900/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archivedate=July 23, 2011|format=PDF|title=Treaty of General Relations Between the United States of America and the Republic of the .Philippines Signed at Manila, on 4 July 1946|publisher=United Nations|accessdate=December 10, 2007}}</ref> This date was chosen because it corresponds to the U.S. [[Independence Day (United States)|Independence Day]], which was observed in the Philippines as '''''[[Independence Day (Philippines)|Independence Day]]''''' until May 12, 1962, when [[President of the Philippines|President]] [[Diosdado Macapagal]] issued Presidential Proclamation No. 28, shifting it to June 12, the date of [[Emilio Aguinaldo]]'s proclamation.<ref>{{cite web |title=Republic of the Philippines Independence Day |url=http://m.state.gov/md243684.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915021401/http://m.state.gov/md243684.htm |publisher=[[United States State Department]] |accessdate=July 30, 2015 |archivedate=September 15, 2015 |dead-url=yes}}</ref> | footnote_e = {{note|e}} In accordance with article 11 of the Revolutionary Government Decree of June 23, 1898, the [[Malolos Congress]] selected a commission to draw up a draft [[constitution]] on September 17, 1898. The commission was composed of Hipólito Magsalin, Basilio Teodoro, José Albert, [[Joaquin Gonzalez (politician)|Joaquín González]], [[Gregorio S. Araneta|Gregorio Araneta]], Pablo Ocampo, Aguedo Velarde, Higinio Benitez, [[Tomas del Rosario|Tomás del Rosario]], [[Jose Alejandrino|José Alejandrino]], Alberto Barretto, José Ma. de la Viña, José Luna, [[Antonio Luna]], Mariano Abella, Juan Manday, [[Felipe Calderón y Roca|Felipe Calderón]], [[Arsenio Cruz-Herrera|Arsenio Cruz]] and Felipe Buencamino.<ref>{{cite book|last=Calderón|first=Felipe|title=Mis memorias sobre la revolución filipina: Segunda etapa, (1898 á 1901). |url=https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu|year=1907|publisher=Imp. de El Renacimiento|location=Manila|pages=[https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu/page/234 234], 235; appendix, pp. 5–10.}}</ref> They were all wealthy and well educated.<ref name=LOCPhil>{{cite book|author=Dolan, Ronald E.|title=Philippines, a country study|date=1983|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|location=Washington, D.C.|isbn=0-8444-0748-8|edition=4th}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 85.3% [[عيسائيت]]|6.5% [[اسلام]]|8.2% ٻيا}} }} '''فلپائن''' (Philippines)، سرڪاري طور تي "جمهوريه فلپائن"، ڏکڻ-اوڀر ايشيا ۾ ٻيٽن جي ميڙ وارو ھڪ ملڪ آهي. الهندي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾، اهو <small>'''7,641'''</small> ٻيٽن تي مشتمل آهي، جنهن جي ڪل ايراضي <small>'''3,00,000'''</small> چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن کي ٽن مکيه جاگرافيائي ڀاڱ؛ اتر کان ڏکڻ: لوزون، ويسياس ۽ منڊاناو، ۾ ورهايو ويو آهي. لڳ ڀڳ 11 ڪروڙ جي آبادي سان اها دنيا جو 12هون وڏي آبادي وارو ملڪ آهي. گادي جو هنڌ منيلا ۽ سڀ کان وڏو شهر ڪيوزون آهي. فلپائن جي اولهه ۾ [[ڏکڻ چين سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[فلپائن سمنڊ|فلپائن جو سمنڊ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سيليبس سمنڊ|سليبيس سمنڊ]] آهي. هن جون سامونڊي حدون اتر ۾ [[تائيوان]]، اتر۔اوڀر ۾ [[جاپان]]، اوڀر ۽ ڏکڻ۔اوڀر ۾ [[پالائو|پالاو]]، ڏکڻ ۾ [[انڊونيشيا]]، ڏکڻ۔اولهه ۾ [[ملائيشيا]]، اولهه ۾ [[ويٽنام]] ۽ اتر۔اولهه ۾ [[چين]] سان ملن ٿيون. مختلف نسلن ۽ ثقافتن سان، اهو دنيا جو ٻارهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. [[منيلا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ان جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر [[ڪیوزون]] شهر آهي. ٻئي شهر "ميٽرو منيلا" جو حصو آهن. [[File:Animated-Flag-Philippines.gif|thumb|Animated-Flag-Philippines]] فلپائن هڪ ابھرندڙ مارڪيٽ ۽ هڪ ترقي پذير ۽ نئون صنعتي ملڪ آهي. جنهن جي معيشت زرعي کان خدمت ۽ پيداوار تي مرڪوز هجڻ ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي. پئسفڪ رنگ آف فائر تي هڪ ٻيٽ ملڪ جي حيثيت سان ان جو مقام. ۽ خط استوا جي ويجهو. ان کي زلزلن ۽ طوفانن جو شڪار بڻائي ٿو. فلپائن ۾ مختلف قسم جا قدرتي وسيلا آهن (۽ عالمي سطح تي حياتياتي تنوع جي اهم سطح). ملڪ ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو آهي. ==نالو== == تاريخ== == جاگرافي== == حڪومت ۽ سياست== == معيشت== == انفراسٽرڪچر== == آباديات== ==ثقافت== == پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Philippines}} * [https://www.gov.ph/ Government of the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609185330/http://www.op.gov.ph/ |date=June 9, 2007}} * [https://www.officialgazette.gov.ph/ Official Gazette] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114130536/https://www.officialgazette.gov.ph/ |date=January 14, 2022 }} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15521300 "Philippines"] profile at BBC News * [https://web.archive.org/web/20110521230339/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/philippines.htm "Philippines"] at UCB Libraries (archived May 21, 2011) * {{OSM relation|443174}} * {{Wikiatlas|Philippines}} * [https://web.archive.org/web/20081217085143/http://filipiniana.net/ Filipiniana.net – Free digital library and a research portal] (archived December 17, 2008) <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.-->{{Authority control}} [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:جمهوريه]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:ٽائيگر ڪب معيشتون]] [[زمرو:آتش فشاني آرڪ ٻيٽ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ|فلپائن]] [[زمرو:پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا سامونڊي ملڪ]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:اسپيني ايسٽ انڊيز]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون ڪالونيون]] [[زمرو:اڳوڻيون جاپاني ڪالونيون]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:آمريڪا جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:1565 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1898 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1946 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] mpoqbqv85qs5lh2dmiaamdb6mlt11ip 413032 413031 2026-09-17T14:35:52Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 413032 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جمھوريه فلپائن | common_name = فلپائن | native_name = ''Republika ng Pilipinas''<br>(ريپبلڪا نڱ پلپيناس) | image_flag = Flag of the Philippines.svg | image_coat = Coat of Arms of the Philippines.svg | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[فائل:Seal of the Philippines.svg|160px|link=Great Seal of the Philippines]]</div> ڊاڪيلانگ ساگيساگ نڱ پلپيناس <br/> {{small|فلپائن جي گريٽ سيل}} | other_symbol_type = "گريٽ سمبل" | national_motto = <br/> "{{lang|fil|Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa}}"<br/>{{small|"خدا لاء، عوام، فطرت ۽ ملڪ"}} | national_anthem = ''{{lang|fil|Lupang Hinirang}}''<br/>{{small|''پسند ڪيل سرزمين''}}<br/><center>[[فائل:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]</center> | image_map = PHL orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[منيلا]] | largest_city = ڪويزون شهر | official_languages = {{hlist|فلپائني|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | recognized_regional_languages = {{collapsible list|تگالوگ|سيبوانو|بيسايا|بينيسايا|بوهولانو|هليگئنون |الوڪانو|بيڪولانو|وري|ڪاپمپنگم|مئگنڊاناو|پانگاسينان|تاوسگ|ماراناو|بهاسا سگ|اٺ ٻيون ٻوليون}} | languages_type = قومي ٻولي | languages = فلپائني ٻولي | languages2_type = مددگار ٻوليون | languages2 = {{hlist|[[اسپيني ٻولي|اسپيني ]]|[[عربي ٻولي|عربي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|26.0% تگالوگ|14.3% بيسايا|8.0% آئلوڪينو|8.0% سيبوانو| 7.9% الونگو|6.5% بيڪولانو| 5.1% [[مورو]] |3.1% ڪيپم پنگن|1.7% آئگوروٽ|1.4% پنگاسينن|1.2% چيني فلپينو|1.1% زمبوآنگن|17.2% باقي ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | demonym = فلپينو {{small|(''ماڻهو کي'')}}<br>فلپينا {{small|(''عورت کي'')}}</br>پنوئي {{small|(''ماڻهن کي عام ٻول چال ۾ '')}}<br>پنائي {{small|(''عورتن کي عام ٻول چال ۾"}}</br>فلپين | government_type = وحداني، صدارتي، آئيني جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = بونگ بونگ مارڪوس | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = سارا ديوترئ | leader_title3 = سينيٽ جو چيئرمين | leader_name3 = اليگزينڊر گيسمنڊو | leader_title4 = قومي اسيمبلي جو اسپيڪر | leader_name4 = فرانسز اسڪيوڊيرو | leader_title5 = چيف جسٽس | leader_name5 = مارٽن روميولڊئز | legislature = [[ڪانگريس]] | upper_house = [[سينيٽ]] | lower_house = نمائندن جو ايوان (قومي اسيمبلي) | sovereignty_type = خودمختيار رياست جو قيام | sovereignty_note = {{ref|e|e}} | established_event1 = آزادي: اسپين کان | established_date1 = 12 جون، 1898ع | established_event2 = اسپين کان عليحدگي | established_date2 = 10 ڊسمبر، 1898ع | established_event3 = آئين ۽ پهرين جمهوريه جو قيام | established_date3 = 21 جنوري، 1899ع | established_event4 = ٽڊانگ-مڪڊفي قانون | established_date4 = 24 مارچ، 1934ع | established_event5 = فلپائن جي دولت مشترڪه | established_date5 = 14 مئي، 1935ع | established_event6 = منيلا معاھدو ۽ آمريڪا کان آزادي | established_date6 = 4 جولائي، 1846 | established_event7 = موجودہ آئين | established_date7 = 2 فيبروري، 1887ع | area_km2 = 300000 | area_label = ڪل | area_rank = 72هون | area_sq_mi = 120000 | percent_water = 0.61<ref name=CIAfactbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |publisher=Central Intelligence Agency |title=East & Southeast Asia :: Philippines |work=The World Factbook |location=Washington, D.C.: Author |date=October 28, 2009 |accessdate=November 7, 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |archivedate=July 19, 2015 |df=}}</ref>&nbsp;{{small|(اندرين پاڻي رقبو)}} | area_label2 = زميني رقبو | area_data2 = 298170 چورس ڪلوميٽر 119268 چورس ميل | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 12هون | population_estimate = 112,729,484 | population_census = 11,27,29,484 | population_census_year = 2024 | population_census_rank = 12هون | population_density_km2 = 363.45 | population_density_sq_mi = 941.3 | population_density_rank = 34هون | GDP_PPP = 14 کرب، 88 ارب آمريڪي ڊالر (14.88 ٽريلين آمريڪي ڊالر) | GDP_PPP_year = 2025ع جو اندازو | GDP_PPP_rank = 30هون | GDP_PPP_per_capita = 12,930 آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_per_capita_rank = 114هون | GDP_nominal = 497.05 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_rank = 32هون | GDP_nominal_per_capita = 4,350 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.3 | Gini_year = 2023 | Gini_change = Positive decrease <!--increase/decrease/steady-->| Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=March 2, 2011}}</ref> | Gini_rank = 44هون | HDI = 0.720 | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI_ref = | HDI_rank = 117 | currency = [[پيسو]] (₱) | currency_code = PHP | time_zone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | utc_offset_DST = +8 | time_zone_DST = not observed | date_format = {{unbulleted list |mm-dd-yyyy|dd-mm-yyyy ([[Anno Domini|AD]])}} | drives_on = right<ref>{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=August 2005 |accessdate=February 22, 2009 |publisher=}}</ref> | calling_code = [[+63]] | cctld = [[.ph]] | official_website = [https://www.gov.ph/ National Government Portal]<br/>[http://www.officialgazette.gov.ph/ Official Gazette of the Republic of the Philippines] | footnote_a = {{note|a}} While Manila proper is designated as the nation's capital, the whole of [[Metro Manila|National Capital Region]] (NCR) is designated as [[seat of government]], hence the name of a region. This is because it has many national government institutions aside from Malacanang Palace and some agencies/institutions that are located within the capital city.<ref>{{cite web|title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/19760529010101/http://www.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |accessdate=April 4, 2015 |archivedate=May 29, 1976 |dead-url=yes |location=Manila |df=}}</ref> | footnote_b = {{note|b}} The 1987 Philippine constitution specifies "Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis."<ref name=OfficialLang/> | footnote_c = {{note|c}} Filipino revolutionaries [[Philippine Declaration of Independence|declared independence]] from Spain on June 12, 1898, but Spain ceded the islands to the United States for $20&nbsp;million in the [[Treaty of Paris (1898)|Treaty of Paris]] on December 10, 1898 which eventually led to the [[Philippine–American War]]. | footnote_d = {{note|d}} The United States of America recognized the independence of the Philippines on July 4, 1946, through the [[Treaty of Manila (1946)|Treaty of Manila]].<ref>{{Citation|url=http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723021900/http://untreaty.un.org/unts/1_60000/1/6/00000254.pdf|archivedate=July 23, 2011|format=PDF|title=Treaty of General Relations Between the United States of America and the Republic of the .Philippines Signed at Manila, on 4 July 1946|publisher=United Nations|accessdate=December 10, 2007}}</ref> This date was chosen because it corresponds to the U.S. [[Independence Day (United States)|Independence Day]], which was observed in the Philippines as '''''[[Independence Day (Philippines)|Independence Day]]''''' until May 12, 1962, when [[President of the Philippines|President]] [[Diosdado Macapagal]] issued Presidential Proclamation No. 28, shifting it to June 12, the date of [[Emilio Aguinaldo]]'s proclamation.<ref>{{cite web |title=Republic of the Philippines Independence Day |url=http://m.state.gov/md243684.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915021401/http://m.state.gov/md243684.htm |publisher=[[United States State Department]] |accessdate=July 30, 2015 |archivedate=September 15, 2015 |dead-url=yes}}</ref> | footnote_e = {{note|e}} In accordance with article 11 of the Revolutionary Government Decree of June 23, 1898, the [[Malolos Congress]] selected a commission to draw up a draft [[constitution]] on September 17, 1898. The commission was composed of Hipólito Magsalin, Basilio Teodoro, José Albert, [[Joaquin Gonzalez (politician)|Joaquín González]], [[Gregorio S. Araneta|Gregorio Araneta]], Pablo Ocampo, Aguedo Velarde, Higinio Benitez, [[Tomas del Rosario|Tomás del Rosario]], [[Jose Alejandrino|José Alejandrino]], Alberto Barretto, José Ma. de la Viña, José Luna, [[Antonio Luna]], Mariano Abella, Juan Manday, [[Felipe Calderón y Roca|Felipe Calderón]], [[Arsenio Cruz-Herrera|Arsenio Cruz]] and Felipe Buencamino.<ref>{{cite book|last=Calderón|first=Felipe|title=Mis memorias sobre la revolución filipina: Segunda etapa, (1898 á 1901). |url=https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu|year=1907|publisher=Imp. de El Renacimiento|location=Manila|pages=[https://archive.org/details/arb8046.0001.001.umich.edu/page/234 234], 235; appendix, pp. 5–10.}}</ref> They were all wealthy and well educated.<ref name=LOCPhil>{{cite book|author=Dolan, Ronald E.|title=Philippines, a country study|date=1983|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|location=Washington, D.C.|isbn=0-8444-0748-8|edition=4th}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 85.3% [[عيسائيت]]|6.5% [[اسلام]]|8.2% ٻيا}} }} '''فلپائن''' (Philippines)، سرڪاري طور تي "جمهوريه فلپائن"، ڏکڻ-اوڀر ايشيا ۾ ٻيٽن جي ميڙ وارو ھڪ ملڪ آهي. الهندي [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾، اهو <small>'''7,641'''</small> ٻيٽن تي مشتمل آهي، جنهن جي ڪل ايراضي <small>'''3,00,000'''</small> چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن کي ٽن مکيه جاگرافيائي ڀاڱ؛ اتر کان ڏکڻ: لوزون، ويسياس ۽ منڊاناو، ۾ ورهايو ويو آهي. لڳ ڀڳ 11 ڪروڙ جي آبادي سان اها دنيا جو 12هون وڏي آبادي وارو ملڪ آهي. گادي جو هنڌ منيلا ۽ سڀ کان وڏو شهر ڪيوزون آهي. فلپائن جي اولهه ۾ [[ڏکڻ چين سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[فلپائن سمنڊ|فلپائن جو سمنڊ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سيليبس سمنڊ|سليبيس سمنڊ]] آهي. هن جون سامونڊي حدون اتر ۾ [[تائيوان]]، اتر۔اوڀر ۾ [[جاپان]]، اوڀر ۽ ڏکڻ۔اوڀر ۾ [[پالائو|پالاو]]، ڏکڻ ۾ [[انڊونيشيا]]، ڏکڻ۔اولهه ۾ [[ملائيشيا]]، اولهه ۾ [[ويٽنام]] ۽ اتر۔اولهه ۾ [[چين]] سان ملن ٿيون. مختلف نسلن ۽ ثقافتن سان، اهو دنيا جو ٻارهين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. [[منيلا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ ان جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر [[ڪیوزون]] شهر آهي. ٻئي شهر "ميٽرو منيلا" جو حصو آهن. [[File:Animated-Flag-Philippines.gif|thumb|Animated-Flag-Philippines]] فلپائن هڪ ابھرندڙ مارڪيٽ ۽ هڪ ترقي پذير ۽ نئون صنعتي ملڪ آهي. جنهن جي معيشت زرعي کان خدمت ۽ پيداوار تي مرڪوز هجڻ ڏانهن منتقل ٿي رهي آهي. پئسفڪ رنگ آف فائر تي هڪ ٻيٽ ملڪ جي حيثيت سان ان جو مقام. ۽ خط استوا جي ويجهو. ان کي زلزلن ۽ طوفانن جو شڪار بڻائي ٿو. فلپائن ۾ مختلف قسم جا قدرتي وسيلا آهن (۽ عالمي سطح تي حياتياتي تنوع جي اهم سطح). ملڪ ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو آهي. ==نالو== == تاريخ== == جاگرافي== == حڪومت ۽ سياست== == معيشت== == انفراسٽرڪچر== == آباديات== ==ثقافت== == پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Philippines}} * [https://www.gov.ph/ Government of the Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609185330/http://www.op.gov.ph/ |date=June 9, 2007}} * [https://www.officialgazette.gov.ph/ Official Gazette] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114130536/https://www.officialgazette.gov.ph/ |date=January 14, 2022 }} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15521300 "Philippines"] profile at BBC News * [https://web.archive.org/web/20110521230339/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/philippines.htm "Philippines"] at UCB Libraries (archived May 21, 2011) * {{OSM relation|443174}} * {{Wikiatlas|Philippines}} * [https://web.archive.org/web/20081217085143/http://filipiniana.net/ Filipiniana.net – Free digital library and a research portal] (archived December 17, 2008) <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.-->{{Authority control}} [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:جمهوريه]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:ٽائيگر ڪب معيشتون]] [[زمرو:آتش فشاني آرڪ ٻيٽ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ|فلپائن]] [[زمرو:پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن جا ميڙ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا سامونڊي ملڪ]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:اسپيني ايسٽ انڊيز]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون ڪالونيون]] [[زمرو:اڳوڻيون جاپاني ڪالونيون]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:آمريڪا جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:1565 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1898 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1946 ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:آسيان جون ميمبر رياستون]] 6defzut8bgieqwv3wj29bvsn6h3evf6 0 41554 413106 354603 2026-09-18T02:00:57Z Intisar Ali 8681 413106 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو باني حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام انڙ | title = فيروزالدين | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو حڪمران]] | reign = 14هين صديءَ جو وچ وارو دور | predecessor = [[سومرا گهراڻو]] | successor = [[ڄام جوڻو]] ۽ ڄام ٻانڀڻيو | issue = ڄام ٻانڀڻيو<br>[[ڄام تماچي]] | full_name = ڄام انڙ بن ٻانڀڻيو | regnal_name = فيروزالدين | house = انڙ | dynasty = [[سمن جي بادشاھي|سما گهراڻو]] | father = ڄام ٻانڀڻيو | death_date = 14هين صدي | religion = [[اسلام]] }} '''ڄام انڙ'''، جنهن کي تاريخي ماخذن ۾ '''فيروزالدين ڄام انڙ''' پڻ سڏيو ويو آهي، چوڏهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي حڪمران ۽ [[سمن جي بادشاھي|سما گهراڻي]] جي اقتدار جو باني هو. هو ڄام ٻانڀڻي جو پٽ هو. سومرن جي سياسي طاقت جي زوال کان پوءِ سمن جي سردارن ۽ ٻين مقامي قوتن جي حمايت سان سنڌ ۾ سما اقتدار قائم ڪرڻ ۾ هن بنيادي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=ڄام ’فيروزالدين‘ انڙ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20’فيروزالدين‘%20انڙ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=18 September 2026 }}</ref><ref name="Lakho">{{Citation |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=سمن جي سلطنت |trans-title=The Sultanate of Sammas |url=https://archive.org/details/san_0498 |publisher=Sindh University Press |location=Hyderabad |year=1987 |language=sd }}</ref> ڄام انڙ جي سياسي زندگيءَ جو سڀ کان اوائلي اهم واقعو [[سيوهڻ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] خلاف ٿيل بغاوت سان لاڳاپيل آهي. [[ابن بطوطه]] جي معاصر بيان موجب انڙ ۽ قيصر رومي سلطان جي خدمت ۾ فوجي عملدار هئا ۽ سندن هٿ هيٺ لڳ ڀڳ 1,800 گهوڙي سوار هئا. هنن سيوهڻ جي حاڪم ملڪ رتن خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ سيوهڻ جي خزاني تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="IbnBattuta">{{cite web |title=Ibn Battuta at Sehwan (Sindh) |url=https://www.panhwar.com/IBN%20BATTUTTA%20AT%20SEHWAN%20-%20SINDH.pdf |publisher=M. H. Panhwar |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ لقب == سنڌيءَ ۾ سندس نالو '''انڙ''' يا '''اُنڙ''' لکيو وڃي ٿو. جامع سنڌي لغات ۾ انڙ کي هڪ ذات جي نالي سان گڏ سما گهراڻي جي مشهور حاڪم ڄام انڙ جي نالي طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=انڙ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=انڙ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=18 September 2026 }}</ref> '''ڄام''' سنڌ ۽ ڪڇ جي سما حڪمرانن ۽ سردارن جو روايتي لقب هو. بعد جي سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايت ۾ ڄام انڙ کي '''فيروزالدين''' يا '''فيروز شاهه''' سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Masumi"/> == تاريخي پسمنظر == {{Main|سومرا گهراڻو|سمن جي بادشاھي}} چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي مختلف حصن تي [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جو اثر موجود هو، جڏهن ته اتر سنڌ جا اهم مرڪز [[دهلي سلطنت]] جي سياسي ۽ فوجي اثر هيٺ به رهيا. هن دور ۾ مقامي سما قبيلن جي سياسي طاقت وڌڻ شروع ٿي.<ref name="Lakho"/> سنڌ جي جديد تاريخ نگاريءَ موجب سومرا اقتدار جي اندروني ڪمزوري، دهليءَ جي مرڪزي حڪومت سان سنڌ جي پيچيده لاڳاپن ۽ مقامي سما سردارن جي وڌندڙ طاقت اهڙو ماحول پيدا ڪيو جنهن ۾ سما هڪ نئين حڪمران قوت طور سامهون آيا.<ref>{{cite web |title=سمن جي دور جو عام جائزو |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/781/read/41337 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=18 September 2026 }}</ref> == سيوهڻ واري بغاوت == ڄام انڙ بابت نسبتاً اوائلي ۽ اهم شاهدي [[ابن بطوطه]] جي سفرنامي مان ملي ٿي. ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ سنڌ آيو ۽ [[سيوهڻ]] ۾ پڻ رهيو. سندس بيان موجب انڙ ۽ '''قيصر رومي''' سلطان جي خدمت ۾ هئا ۽ گڏيل طور سندن هٿ هيٺ لڳ ڀڳ 1,800 گهوڙي سوار هئا.<ref name="IbnBattuta"/> ان وقت '''ملڪ رتن''' کي سيوهڻ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي اهم انتظامي اختيار حاصل هئا. ابن بطوطه موجب انڙ ۽ قيصر رومي ملڪ رتن جي اعليٰ حيثيت کان ناراض ٿيا ۽ سازش ڪري کيس قتل ڪرايو. ان کان پوءِ هنن سيوهڻ ۾ داخل ٿي سرڪاري خزاني تي قبضو ڪيو، جنهن بابت ابن بطوطه ٻارهن لک دينارن جو انگ ڏئي ٿو.<ref name="IbnBattuta"/> [[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ڄام انڙ جي اوائلي سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز سيوهڻ هو.]] ملڪ رتن جي قتل ۽ سيوهڻ تي قبضي جي خبر ملڻ کان پوءِ ملتان جي حاڪم عمادالملڪ سرتيز فوج موڪلي. انڙ علائقي مان هٽي ويو، جڏهن ته قيصر رومي سيوهڻ ۾ رهيو. قلعي جو گهيرو لڳ ڀڳ چاليهه ڏينهن جاري رهيو، جنهن کان پوءِ قيصر رومي هٿيار ڦٽا ڪيا. ابن بطوطه انهن باغين خلاف ڪيل سخت انتقامي ڪارروائين جو اکين ڏٺو احوال ڏنو آهي.<ref name="IbnBattuta"/> == سما اقتدار جو قيام == سيوهڻ واري بغاوت کان پوءِ ڄام انڙ جي سياسي طاقت جو مڪمل خاتمو نه ٿيو. هو سما قبيلن جي سياسي تنظيم سان لاڳاپيل رهيو ۽ ايندڙ سالن ۾ سومرا اقتدار جي زوال سان سندس حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. سنڌي تاريخي روايت موجب سومرن جي سياسي طاقت ختم ٿيڻ کان پوءِ سما سردارن ڄام انڙ کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو ۽ '''ڄام''' جو لقب ڏنو. بعد واري فارسي تاريخ نگاري 752هه/1351ع کي سندس تخت نشينيءَ سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Masumi">{{cite book |title=A History of Sind, Volume II |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 |chapter=The Sammah Jams or rulers of Sind }}</ref> [[تاريخ معصومي]] جي روايت موجب ملڪ رتن خلاف هڪ پهرين مقابلي ۾ ڄام انڙ کي شڪست ملي، پر پوءِ ٻي ويڙهه ۾ هن ملڪ رتن جي فوج کي شڪست ڏني. ملڪ رتن گهوڙي تان ڪري پيو ۽ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ جو قلعو انڙ جي قبضي ۾ آيو.<ref name="Masumi"/> قديم روايت ۽ ابن بطوطه جي معاصر بيان جي تفصيلن ۾ فرق موجود آهي. ابن بطوطه ملڪ رتن جي موت کي سازش سان ٿيل قتل طور بيان ڪري ٿو، جڏهن ته پوءِ جي سنڌي-فارسي تاريخي روايت ان کي کليل جنگ سان ڳنڍي ٿي. ان ڪري جديد تاريخي مطالعي ۾ ٻنهي روايتن کي الڳ الڳ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="IbnBattuta"/><ref name="Masumi"/> == سومرا اقتدار جو خاتمو == سمن جو اڀار هڪ ئي جنگ يا واقعي جو نتيجو نه هو، پر چوڏهين صديءَ جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي تبديلي هئي. سومرن ۽ سمن وچ ۾ سياسي مقابلي، دهلي سلطنت جي مداخلت ۽ مقامي سردارن جي اتحاد سبب آخرڪار سنڌ جي هيٺين حصي ۾ سما اقتدار مضبوط ٿيو. بعد جي تاريخي روايتن ۾ آخري سومرا حڪمران کي '''همير''' يا '''ارميل''' سڏيو ويو آهي ۽ سندس خاتمي کي ڄام انڙ جي تخت نشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |year=1867 |publisher=Trübner and Co. }}</ref> بهرحال، جديد تحقيق ۾ همير سومري جي موت ۽ ڄام انڙ جي ڪردار بابت اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ غلام محمد لاکي ۽ نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق جي بنياد تي نشاندهي ڪئي وئي آهي ته همير بابت روايتي قصا ۽ تاريخي دستاويزن مان ملندڙ تاريخون مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن.<ref name="Sindhiana"/> == حڪمراني == ڄام انڙ جي اقتدار سان سنڌ ۾ سما گهراڻي جي اهڙي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي، جيڪا مختلف سياسي تبديلين باوجود لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سنڌ جي تاريخ ۾ اهم رهي.<ref name="Kingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> سمن جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ سيوهڻ سان لاڳاپيل علائقا هئا. ايندڙ حڪمرانن جي دور ۾ سما سلطنت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ [[ٺٽو]] ان جو اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. ڄام انڙ جي مختصر دور جو بنيادي تاريخي اثر اهو هو ته سنڌ ۾ مقامي سما سردارن کي منظم سياسي اقتدار حاصل ٿيو ۽ سومرن کان پوءِ هڪ نئون حڪمران گهراڻو وجود ۾ آيو. == حڪومت جي تاريخن بابت اختلاف == ڄام انڙ جي حڪومت جي صحيح تاريخ بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:95%; text-align:center;" |+ '''ڄام انڙ جي دور بابت مختلف تاريخي ترتيبون''' ! style="background:#5d4037;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#795548;color:white;" | تجويز ڪيل دور ! style="background:#8d6e63;color:white;" | وضاحت |- | [[تاريخ معصومي]] سان لاڳاپيل روايت | 752هه کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي سال | تخت نشيني 1351ع سان ڳنڍيل |- | غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت'' | 1351ع واري سياسي قيام کي اهميت | سما اقتدار جي مڪمل قيام سان لاڳاپيل |- | هوديوالا جي ترتيب | 1335ع–1339ع | دهلي سلطنت جي همعصر ماخذن سان تاريخن کي هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 1351ع–1353/54ع | ڄام انڙ کي سما حڪومت جو باني قرار ڏئي ٿي |} <ref name="Lakho"/><ref name="Kingdom"/><ref name="Sindhiana"/> انهيءَ اختلاف جو هڪ سبب اهو آهي ته بعد جي سنڌي-فارسي تاريخن ۾ سمن جي شروعاتي حڪمرانن جي حڪومت جا سال همعصر دهلي سلطنت جي ماخذن سان هميشه ٺهڪندڙ ناهن. جديد محققن ان ڪري ابن بطوطه، دهلي سلطنت جي تاريخن، خطن ۽ پوءِ جي سنڌي تاريخن کي پاڻ ۾ ڀيٽي نئين تاريخي ترتيب ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Kingdom"/> == وفات == ڄام انڙ جي موت بابت پڻ مختلف روايتون آهن. [[تاريخ معصومي]] سان لاڳاپيل روايت موجب سندس عملدار '''ڪاهه بن تماچي''' ساڻس ناراض ٿيڻ کان پوءِ بکر جي علي شاهه ۽ ملڪ فيروز سان وڃي مليو. انهن جي حملي دوران ڄام انڙ مارجي ويو؛ پوءِ سمن ملڪ فيروز ۽ ڪاهه کي قتل ڪري انڙ جو بدلو ورتو.<ref name="Masumi"/> ٻين روايتن ۾ ڄام انڙ جي قدرتي موت جو ذڪر ملي ٿو. جديد سنڌيانا ۾ سندس وفات 1354ع ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي ترتيبن ۾ 1353ع يا ان کان اڳ جون تاريخون ڏنل آهن.<ref name="Sindhiana"/> ان ڪري سندس موت جو صحيح سال ۽ سبب قطعي طور طئي ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو. == جانشيني == ڄام انڙ کان پوءِ سما اقتدار سندس خاندان ۽ ويجهن مائٽن وٽ رهيو. مختلف ماخذن ۾ جانشينيءَ جي ترتيب بابت به اختلاف آهي، پر [[ڄام جوڻو]] ۽ ڄام ٻانڀڻيو شروعاتي سما حڪمرانن مان اهم آهن.<ref name="Kingdom"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڄام انڙ کان پوءِ سندس ڀاءُ ڄام جوڻي ۽ سندس پٽ ڄام ٻانڀڻي جي گڏيل حڪومت قائم ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سمن جي ايندڙ حڪمرانن ۾ [[ڄام تماچي]]، ڄام صلاح الدين، ڄام نظام الدين ۽ ٻين ڄامن جو ذڪر ملي ٿو. سما اقتدار پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ثاني]] جي دور ۾ پهتو. == تاريخي اهميت == ڄام انڙ جي اهميت سندس حڪومت جي مختصر مدت کان وڌيڪ سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي گهراڻي جي قيام سبب آهي. سندس دور سان سومرا اقتدار کان سما اقتدار ڏانهن منتقلي جو اهم مرحلو ڳنڍيل آهي. سما حڪمرانن جي ايندڙ دور ۾ سنڌ ۾ مقامي خودمختيار حڪومت مضبوط ٿي، [[ٺٽو]] هڪ اهم شهري ۽ واپاري مرڪز بڻيو ۽ فن، تعمير ۽ علمي سرگرمين ۾ واڌ آئي. [[مڪلي]] جو وسيع تاريخي قبرستان سما دور جي سياسي ۽ ثقافتي عروج جو سڀ کان نمايان مادي ورثو آهي. [[File:Canopy tomb of Daya Khan Rahu.jpg|thumb|[[مڪلي]] ۾ سما دور سان لاڳاپيل ڇٽيءَ واري قبر؛ سما حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽو ۽ مڪلي سنڌ جا اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيا.]] ڄام انڙ جي پنهنجي دور جون سڃاتل يادگار عمارتون تمام گهٽ آهن، تنهنڪري مڪلي جون گهڻيون مشهور سما اڏاوتون سندس دور جون نه پر پوءِ جي سما حڪمرانن جي زماني جون آهن. == تاريخي ماخذ == ڄام انڙ بابت معلومات مختلف دورن جي ماخذن مان ملي ٿي. انهن مان [[ابن بطوطه]] جو بيان خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هو سيوهڻ واري واقعي جي زماني ۾ سنڌ ۾ موجود هو. ان جي ڀيٽ ۾ [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] گهڻو پوءِ لکيل سنڌي-فارسي تاريخي ماخذ آهن، جن ۾ مقامي تاريخي روايتون محفوظ ٿيل آهن. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي محققن، خاص طور [[نبي بخش خان بلوچ]]، [[غلام محمد لاکو]]، ايم. ايڇ. پنهور ۽ ٻين، انهن روايتن کي دهلي سلطنت جي همعصر ماخذن ۽ تاريخن سان ڀيٽي سما دور جي نئين تاريخي ترتيب ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Kingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جي بادشاھي]] * [[سما]] * [[سومرا گهراڻو]] * [[ڄام جوڻو]] * [[ڄام تماچي]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[سيوهڻ]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == وضاحتي نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == * {{Citation |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh (From Geological Times to 1539) |date=August 1983 |url=https://archive.org/details/ChronologicalDictionaryOfSindh |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro }} * {{Citation |last=Islam |first=Riazul |chapter=The Rise of the Sammas in Sindh (Based on Contemporary Sources) |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |year=2006 |isbn=9789694050782 |location=Jamshoro |pages=13–47 }} * {{Citation |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |chapter=Chronology of the Samma Rulers |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |year=2006 |isbn=9789694050782 |location=Jamshoro |pages=49–59 }} * {{Citation |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=9780195775013 }} * {{Citation |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=سمن جي سلطنت |trans-title=The Sultanate of Sammas |url=https://archive.org/details/san_0498 |publisher=Sindh University Press |location=Hyderabad |year=1987 |language=sd }} * {{Citation |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }} * {{Citation |last=Elliot |first=H. M. |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }} * مير علي شير قانع ٺٽوي، ''تحفة الڪرام''، مرتب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، مترجم مخدوم امير احمد، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، 2006ع. {{S-start}} {{S-hou|[[سمن جي بادشاھي]]}} {{S-bef|before=[[سومرا گهراڻو]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سما حڪمران]]|years=14هين صدي}} {{S-aft|after=[[ڄام جوڻو]] ۽ ڄام ٻانڀڻيو}} {{S-end}} {{Samma monarchs}} [[زمرو:سمن جي بادشاھي]] [[زمرو:سما شاهي گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 0gpkk94rqyse1mjc9m2lllaebgpd4mg 413107 413106 2026-09-18T02:01:52Z Intisar Ali 8681 413107 wikitext text/x-wiki {{Short description|سمن جي گهراڻي جو باني حڪمران}} {{Infobox royalty | name = ڄام انڙ | title = فيروزالدين | succession = [[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو حڪمران]] | reign = 14هين صديءَ جو وچ وارو دور | predecessor = [[سومرا گهراڻو]] | successor = [[ڄام جوڻو]] ۽ ڄام ٻانڀڻيو | issue = ڄام ٻانڀڻيو<br>[[ڄام تماچي]] | full_name = ڄام انڙ بن ٻانڀڻيو | regnal_name = فيروزالدين | house = انڙ | dynasty = [[سمن جي بادشاھي|سما گهراڻو]] | father = ڄام ٻانڀڻيو | death_date = 14هين صدي | religion = [[اسلام]] }} '''ڄام انڙ'''، جنهن کي تاريخي ماخذن ۾ '''فيروزالدين ڄام انڙ''' پڻ سڏيو ويو آهي، چوڏهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي حڪمران ۽ [[سمن جي بادشاھي|سما گهراڻي]] جي اقتدار جو باني هو. هو ڄام ٻانڀڻي جو پٽ هو. سومرن جي سياسي طاقت جي زوال کان پوءِ سمن جي سردارن ۽ ٻين مقامي قوتن جي حمايت سان سنڌ ۾ سما اقتدار قائم ڪرڻ ۾ هن بنيادي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=ڄام ’فيروزالدين‘ انڙ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄام%20’فيروزالدين‘%20انڙ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=18 September 2026 }}</ref><ref name="Lakho">{{Citation |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=سمن جي سلطنت |trans-title=The Sultanate of Sammas |url=https://archive.org/details/san_0498 |publisher=Sindh University Press |location=Hyderabad |year=1987 |language=sd }}</ref> ڄام انڙ جي سياسي زندگيءَ جو سڀ کان اوائلي اهم واقعو [[سيوهڻ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] خلاف ٿيل بغاوت سان لاڳاپيل آهي. [[ابن بطوطه]] جي معاصر بيان موجب انڙ ۽ قيصر رومي سلطان جي خدمت ۾ فوجي عملدار هئا ۽ سندن هٿ هيٺ لڳ ڀڳ 1,800 گهوڙي سوار هئا. هنن سيوهڻ جي حاڪم ملڪ رتن خلاف بغاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ سيوهڻ جي خزاني تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="IbnBattuta">{{cite web |title=Ibn Battuta at Sehwan (Sindh) |url=https://www.panhwar.com/IBN%20BATTUTTA%20AT%20SEHWAN%20-%20SINDH.pdf |publisher=M. H. Panhwar |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو ۽ لقب == سنڌيءَ ۾ سندس نالو '''انڙ''' يا '''اُنڙ''' لکيو وڃي ٿو. جامع سنڌي لغات ۾ انڙ کي هڪ ذات جي نالي سان گڏ سما گهراڻي جي مشهور حاڪم ڄام انڙ جي نالي طور پڻ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=انڙ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=انڙ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=18 September 2026 }}</ref> '''ڄام''' سنڌ ۽ ڪڇ جي سما حڪمرانن ۽ سردارن جو روايتي لقب هو. بعد جي سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايت ۾ ڄام انڙ کي '''فيروزالدين''' يا '''فيروز شاهه''' سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Masumi"/> == تاريخي پسمنظر == {{Main|سومرا گهراڻو|سمن جي بادشاھي}} چوڏهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي مختلف حصن تي [[سومرا گهراڻو|سومرن]] جو اثر موجود هو، جڏهن ته اتر سنڌ جا اهم مرڪز [[دهلي سلطنت]] جي سياسي ۽ فوجي اثر هيٺ به رهيا. هن دور ۾ مقامي سما قبيلن جي سياسي طاقت وڌڻ شروع ٿي.<ref name="Lakho"/> سنڌ جي جديد تاريخ نگاريءَ موجب سومرا اقتدار جي اندروني ڪمزوري، دهليءَ جي مرڪزي حڪومت سان سنڌ جي پيچيده لاڳاپن ۽ مقامي سما سردارن جي وڌندڙ طاقت اهڙو ماحول پيدا ڪيو جنهن ۾ سما هڪ نئين حڪمران قوت طور سامهون آيا.<ref>{{cite web |title=سمن جي دور جو عام جائزو |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/781/read/41337 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=18 September 2026 }}</ref> == سيوهڻ واري بغاوت == ڄام انڙ بابت نسبتاً اوائلي ۽ اهم شاهدي [[ابن بطوطه]] جي سفرنامي مان ملي ٿي. ابن بطوطه چوڏهين صديءَ ۾ سنڌ آيو ۽ [[سيوهڻ]] ۾ پڻ رهيو. سندس بيان موجب انڙ ۽ '''قيصر رومي''' سلطان جي خدمت ۾ هئا ۽ گڏيل طور سندن هٿ هيٺ لڳ ڀڳ 1,800 گهوڙي سوار هئا.<ref name="IbnBattuta"/> ان وقت '''ملڪ رتن''' کي سيوهڻ ۽ ان جي ماتحت علائقن تي اهم انتظامي اختيار حاصل هئا. ابن بطوطه موجب انڙ ۽ قيصر رومي ملڪ رتن جي اعليٰ حيثيت کان ناراض ٿيا ۽ سازش ڪري کيس قتل ڪرايو. ان کان پوءِ هنن سيوهڻ ۾ داخل ٿي سرڪاري خزاني تي قبضو ڪيو، جنهن بابت ابن بطوطه ٻارهن لک دينارن جو انگ ڏئي ٿو.<ref name="IbnBattuta"/> [[File:Sehwan Fort.jpg|thumb|[[سيوهڻ]] جو تاريخي قلعو؛ ڄام انڙ جي اوائلي سياسي سرگرمين جو اهم مرڪز سيوهڻ هو.]] ملڪ رتن جي قتل ۽ سيوهڻ تي قبضي جي خبر ملڻ کان پوءِ ملتان جي حاڪم عمادالملڪ سرتيز فوج موڪلي. انڙ علائقي مان هٽي ويو، جڏهن ته قيصر رومي سيوهڻ ۾ رهيو. قلعي جو گهيرو لڳ ڀڳ چاليهه ڏينهن جاري رهيو، جنهن کان پوءِ قيصر رومي هٿيار ڦٽا ڪيا. ابن بطوطه انهن باغين خلاف ڪيل سخت انتقامي ڪارروائين جو اکين ڏٺو احوال ڏنو آهي.<ref name="IbnBattuta"/> == سما اقتدار جو قيام == سيوهڻ واري بغاوت کان پوءِ ڄام انڙ جي سياسي طاقت جو مڪمل خاتمو نه ٿيو. هو سما قبيلن جي سياسي تنظيم سان لاڳاپيل رهيو ۽ ايندڙ سالن ۾ سومرا اقتدار جي زوال سان سندس حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. سنڌي تاريخي روايت موجب سومرن جي سياسي طاقت ختم ٿيڻ کان پوءِ سما سردارن ڄام انڙ کي پنهنجو اڳواڻ چونڊيو ۽ '''ڄام''' جو لقب ڏنو. بعد واري فارسي تاريخ نگاري 752هه/1351ع کي سندس تخت نشينيءَ سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Masumi">{{cite book |title=A History of Sind, Volume II |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 |chapter=The Sammah Jams or rulers of Sind }}</ref> [[تاريخ معصومي]] جي روايت موجب ملڪ رتن خلاف هڪ پهرين مقابلي ۾ ڄام انڙ کي شڪست ملي، پر پوءِ ٻي ويڙهه ۾ هن ملڪ رتن جي فوج کي شڪست ڏني. ملڪ رتن گهوڙي تان ڪري پيو ۽ مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سيوهڻ جو قلعو انڙ جي قبضي ۾ آيو.<ref name="Masumi"/> قديم روايت ۽ ابن بطوطه جي معاصر بيان جي تفصيلن ۾ فرق موجود آهي. ابن بطوطه ملڪ رتن جي موت کي سازش سان ٿيل قتل طور بيان ڪري ٿو، جڏهن ته پوءِ جي سنڌي-فارسي تاريخي روايت ان کي کليل جنگ سان ڳنڍي ٿي. ان ڪري جديد تاريخي مطالعي ۾ ٻنهي روايتن کي الڳ الڳ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="IbnBattuta"/><ref name="Masumi"/> == سومرا اقتدار جو خاتمو == سمن جو اڀار هڪ ئي جنگ يا واقعي جو نتيجو نه هو، پر چوڏهين صديءَ جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي تبديلي هئي. سومرن ۽ سمن وچ ۾ سياسي مقابلي، دهلي سلطنت جي مداخلت ۽ مقامي سردارن جي اتحاد سبب آخرڪار سنڌ جي هيٺين حصي ۾ سما اقتدار مضبوط ٿيو. بعد جي تاريخي روايتن ۾ آخري سومرا حڪمران کي '''همير''' يا '''ارميل''' سڏيو ويو آهي ۽ سندس خاتمي کي ڄام انڙ جي تخت نشينيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Elliot |first=H. M. |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=1 |year=1867 |publisher=Trübner and Co. }}</ref> بهرحال، جديد تحقيق ۾ همير سومري جي موت ۽ ڄام انڙ جي ڪردار بابت اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ غلام محمد لاکي ۽ نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق جي بنياد تي نشاندهي ڪئي وئي آهي ته همير بابت روايتي قصا ۽ تاريخي دستاويزن مان ملندڙ تاريخون مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن.<ref name="Sindhiana"/> == حڪمراني == ڄام انڙ جي اقتدار سان سنڌ ۾ سما گهراڻي جي اهڙي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي، جيڪا مختلف سياسي تبديلين باوجود لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سنڌ جي تاريخ ۾ اهم رهي.<ref name="Kingdom">{{cite book |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro |year=2006 |isbn=9789694050782 }}</ref> سمن جي شروعاتي سياسي طاقت جو مرڪز هيٺين سنڌ ۽ سيوهڻ سان لاڳاپيل علائقا هئا. ايندڙ حڪمرانن جي دور ۾ سما سلطنت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ [[ٺٽو]] ان جو اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. ڄام انڙ جي مختصر دور جو بنيادي تاريخي اثر اهو هو ته سنڌ ۾ مقامي سما سردارن کي منظم سياسي اقتدار حاصل ٿيو ۽ سومرن کان پوءِ هڪ نئون حڪمران گهراڻو وجود ۾ آيو. == حڪومت جي تاريخن بابت اختلاف == ڄام انڙ جي حڪومت جي صحيح تاريخ بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:95%; text-align:center;" |+ '''ڄام انڙ جي دور بابت مختلف تاريخي ترتيبون''' ! style="background:#5d4037;color:white;" | ماخذ / روايت ! style="background:#795548;color:white;" | تجويز ڪيل دور ! style="background:#8d6e63;color:white;" | وضاحت |- | [[تاريخ معصومي]] سان لاڳاپيل روايت | 752هه کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي سال | تخت نشيني 1351ع سان ڳنڍيل |- | غلام محمد لاکو، ''سمن جي سلطنت'' | 1351ع واري سياسي قيام کي اهميت | سما اقتدار جي مڪمل قيام سان لاڳاپيل |- | هوديوالا جي ترتيب | 1335ع–1339ع | دهلي سلطنت جي همعصر ماخذن سان تاريخن کي هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 1351ع–1353/54ع | ڄام انڙ کي سما حڪومت جو باني قرار ڏئي ٿي |} <ref name="Lakho"/><ref name="Kingdom"/><ref name="Sindhiana"/> انهيءَ اختلاف جو هڪ سبب اهو آهي ته بعد جي سنڌي-فارسي تاريخن ۾ سمن جي شروعاتي حڪمرانن جي حڪومت جا سال همعصر دهلي سلطنت جي ماخذن سان هميشه ٺهڪندڙ ناهن. جديد محققن ان ڪري ابن بطوطه، دهلي سلطنت جي تاريخن، خطن ۽ پوءِ جي سنڌي تاريخن کي پاڻ ۾ ڀيٽي نئين تاريخي ترتيب ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Kingdom"/> == وفات == ڄام انڙ جي موت بابت پڻ مختلف روايتون آهن. [[تاريخ معصومي]] سان لاڳاپيل روايت موجب سندس عملدار '''ڪاهه بن تماچي''' ساڻس ناراض ٿيڻ کان پوءِ بکر جي علي شاهه ۽ ملڪ فيروز سان وڃي مليو. انهن جي حملي دوران ڄام انڙ مارجي ويو؛ پوءِ سمن ملڪ فيروز ۽ ڪاهه کي قتل ڪري انڙ جو بدلو ورتو.<ref name="Masumi"/> ٻين روايتن ۾ ڄام انڙ جي قدرتي موت جو ذڪر ملي ٿو. جديد سنڌيانا ۾ سندس وفات 1354ع ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي ترتيبن ۾ 1353ع يا ان کان اڳ جون تاريخون ڏنل آهن.<ref name="Sindhiana"/> ان ڪري سندس موت جو صحيح سال ۽ سبب قطعي طور طئي ٿيل نه سمجهيو وڃي ٿو. == جانشيني == ڄام انڙ کان پوءِ سما اقتدار سندس خاندان ۽ ويجهن مائٽن وٽ رهيو. مختلف ماخذن ۾ جانشينيءَ جي ترتيب بابت به اختلاف آهي، پر [[ڄام جوڻو]] ۽ ڄام ٻانڀڻيو شروعاتي سما حڪمرانن مان اهم آهن.<ref name="Kingdom"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڄام انڙ کان پوءِ سندس ڀاءُ ڄام جوڻي ۽ سندس پٽ ڄام ٻانڀڻي جي گڏيل حڪومت قائم ٿي.<ref name="Sindhiana"/> سمن جي ايندڙ حڪمرانن ۾ [[ڄام تماچي]]، ڄام صلاح الدين، ڄام نظام الدين ۽ ٻين ڄامن جو ذڪر ملي ٿو. سما اقتدار پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ثاني]] جي دور ۾ پهتو. == تاريخي اهميت == ڄام انڙ جي اهميت سندس حڪومت جي مختصر مدت کان وڌيڪ سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي گهراڻي جي قيام سبب آهي. سندس دور سان سومرا اقتدار کان سما اقتدار ڏانهن منتقلي جو اهم مرحلو ڳنڍيل آهي. سما حڪمرانن جي ايندڙ دور ۾ سنڌ ۾ مقامي خودمختيار حڪومت مضبوط ٿي، [[ٺٽو]] هڪ اهم شهري ۽ واپاري مرڪز بڻيو ۽ فن، تعمير ۽ علمي سرگرمين ۾ واڌ آئي. [[مڪلي]] جو وسيع تاريخي قبرستان سما دور جي سياسي ۽ ثقافتي عروج جو سڀ کان نمايان مادي ورثو آهي. [[File:Canopy tomb of Daya Khan Rahu.jpg|thumb|[[مڪلي]] ۾ سما دور سان لاڳاپيل ڇٽيءَ واري قبر؛ سما حڪمرانن جي دور ۾ ٺٽو ۽ مڪلي سنڌ جا اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيا.]] ڄام انڙ جي پنهنجي دور جون سڃاتل يادگار عمارتون تمام گهٽ آهن، تنهنڪري مڪلي جون گهڻيون مشهور سما اڏاوتون سندس دور جون نه پر پوءِ جي سما حڪمرانن جي زماني جون آهن. == تاريخي ماخذ == ڄام انڙ بابت معلومات مختلف دورن جي ماخذن مان ملي ٿي. انهن مان [[ابن بطوطه]] جو بيان خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هو سيوهڻ واري واقعي جي زماني ۾ سنڌ ۾ موجود هو. ان جي ڀيٽ ۾ [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] گهڻو پوءِ لکيل سنڌي-فارسي تاريخي ماخذ آهن، جن ۾ مقامي تاريخي روايتون محفوظ ٿيل آهن. ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي محققن، خاص طور [[نبي بخش خان بلوچ]]، [[غلام محمد لاکو]]، ايم. ايڇ. پنهور ۽ ٻين، انهن روايتن کي دهلي سلطنت جي همعصر ماخذن ۽ تاريخن سان ڀيٽي سما دور جي نئين تاريخي ترتيب ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Kingdom"/> == پڻ ڏسو == * [[سمن جي بادشاھي]] * [[سما]] * [[سومرا گهراڻو]] * [[ڄام جوڻو]] * [[ڄام تماچي]] * [[ڄام نظام الدين ٻيون]] * [[سيوهڻ]] * [[ٺٽو]] * [[مڪلي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ڪتابيات == * {{Citation |last=Panhwar |first=M. H. |title=Chronological Dictionary of Sindh (From Geological Times to 1539) |date=August 1983 |url=https://archive.org/details/ChronologicalDictionaryOfSindh |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |location=Jamshoro }} * {{Citation |last=Islam |first=Riazul |chapter=The Rise of the Sammas in Sindh (Based on Contemporary Sources) |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |year=2006 |isbn=9789694050782 |location=Jamshoro |pages=13–47 }} * {{Citation |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |chapter=Chronology of the Samma Rulers |title=The Samma Kingdom of Sindh: Historical Studies |editor-last=Lakho |editor-first=Ghulam Muhammad |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |year=2006 |isbn=9789694050782 |location=Jamshoro |pages=49–59 }} * {{Citation |last=Lari |first=Suhail Zaheer |title=A History of Sindh |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=9780195775013 }} * {{Citation |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=سمن جي سلطنت |trans-title=The Sultanate of Sammas |url=https://archive.org/details/san_0498 |publisher=Sindh University Press |location=Hyderabad |year=1987 |language=sd }} * {{Citation |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }} * {{Citation |last=Elliot |first=H. M. |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 }} * مير علي شير قانع ٺٽوي، ''تحفة الڪرام''، مرتب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، مترجم مخدوم امير احمد، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، 2006ع. {{S-start}} {{S-hou|[[سمن جي بادشاھي]]}} {{S-bef|before=[[سومرا گهراڻو]]}} {{S-ttl|title=[[سنڌ جا حڪمران|سنڌ جو سما حڪمران]]|years=14هين صدي}} {{S-aft|after=[[ڄام جوڻو]] ۽ ڄام ٻانڀڻيو}} {{S-end}} {{Samma monarchs}} [[زمرو:سمن جي بادشاھي]] [[زمرو:سما شاهي گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايشيائي حڪمران]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] gi5kdyd6cu16qhos2at4wfwdwibtuht 0 41633 413044 381623 2026-09-17T15:40:31Z Intisar Ali 8681 413044 wikitext text/x-wiki {{Short description|اٺين صديءَ جو عباسي گورنر ۽ فوجي اڳواڻ}} {{Infobox royalty | name = عمر بن حفص عتڪي | title = هزارمرد | image = | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | predecessor = [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] | successor = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | reign = لڳ ڀڳ 142هه–151هه<br />(760ع–768ع) | regent = [[ابو جعفر منصور]] | succession1 = [[افريقيه]] جو عباسي گورنر | predecessor1 = المخارق بن غفار | successor1 = ابو حاتم يعقوب بن حبيب اباضي | reign1 = 151هه–154هه<br />(768ع–771ع) | full_name = عمر بن حفص بن عثمان بن قبيصه بن ابي صفره عتڪي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | house = مهلب خاندان | birth_date = | birth_place = | death_date = 15 ذوالحج 154هه<br />27 نومبر 771ع | death_place = [[قيروان]]، [[افريقيه]] | religion = [[اسلام]] }} '''عمر بن حفص بن عثمان بن قبيصه بن ابي صفره عتڪي''' (وفات 154هه/771ع)، جنهن کي '''هزارمرد''' جي لقب سان سڃاتو ويندو هو، اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ [[عرب]] فوجي اڳواڻ ۽ [[عباسي خلافت]] جو صوبائي گورنر هو. هو مهلب خاندان سان واسطو رکندڙ هو ۽ ماخذن ۾ کيس '''عمر بن حفص مهلبي''' پڻ سڏيو ويو آهي. هن عباسي انقلاب جي زماني کان فوجي ۽ انتظامي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ [[بصره]]، بحرين، [[سنڌ]] ۽ [[افريقيه]] سميت مختلف علائقن جي گورنري ڪئي.<ref name="Kennedy">{{cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=The Early Abbasid Caliphate: A Political History |publisher=Croom Helm |year=1981 |isbn=0-389-20018-2 |location=London}}</ref><ref name="Khalifa">{{cite book |author=خليفة بن خياط |title=تاريخ خليفة بن خياط |edition=3 |editor=اكرم ضياء العمري |publisher=دار طيبة |location=الرياض |year=1985 |language=ar}}</ref> عمر عباسي خليفي [[ابو جعفر منصور]] جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. سنڌ ۾ سندس دور خاص ڪري اڳوڻي گورنر [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] سان ڇڪتاڻ ۽ [[محمد نفس زڪيه]] جي پٽ [[عبدالله اشتر]] جي سرگرمين سبب تاريخي اهميت رکي ٿو. 151هه/768ع ۾ منصور کيس سنڌ مان بدلي ڪري [[افريقيه]] جو گورنر مقرر ڪيو، جتي هن خارجي بغاوتن کي منهن ڏنو ۽ نيٺ 154هه/771ع ۾ [[قيروان]] جي گهيري دوران جنگ ۾ مارجي ويو.<ref name="Tabari">{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=تاريخ الرسل والملوك |language=ar}}</ref><ref name="Athir">{{cite book |last=ابن الأثير |first=عز الدين |title=الكامل في التاريخ |volume=5 |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1987 |language=ar}}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == عمر جو پورو نالو ماخذن ۾ '''عمر بن حفص بن عثمان بن قبيصه بن ابي صفره عتڪي''' ڏنو ويو آهي. قبيصه بن ابي صفره، مشهور عرب سپهه سالار [[مهلب بن ابي صفره]] جو ڀاءُ هو؛ انهيءَ خانداني نسبت سبب عمر کي مهلبي پڻ چيو وڃي ٿو.<ref name="Athir"/> سندس مشهور لقب '''هزارمرد''' هو، جيڪو فارسي لفظن ''هزار'' ۽ ''مرد'' مان ٺهيل آهي ۽ لفظي معنيٰ ”هزار مرد“ اٿس. وچئين دور جي تاريخدانن هن لقب کي سندس بهادري ۽ فوجي شهرت سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Athir"/> == شروعاتي سياسي ۽ فوجي زندگي == عمر بن حفص عباسي تحريڪ جي شروعاتي حامين مان هو ۽ [[واسط]] جي گهيري دوران عباسي فوج سان گڏ وڙهيو. اموي خلافت جي خاتمي کان پوءِ نئين عباسي انتظاميا کيس مختلف انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=The History of al-Tabari |volume=27 |editor=Ehsan Yar-Shater |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1985–2007}}</ref> پهرين عباسي خليفي [[ابو العباس سفاح]] جي دور ۾ هو [[بصره]] جو گورنر رهيو ۽ پوءِ بحرين جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو. [[ابو جعفر منصور]] جي خلافت دوران کيس ٻيهر بصره جي گورنري ڏني وئي؛ ماخذن مطابق هن 755ع کان 757ع ۽ وري 759ع کان 760ع تائين اتي خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="Khalifa"/> == سنڌ جي گورنري == === عينيه بن موسيٰ سان مقابلو === لڳ ڀڳ 142هه/760ع ۾ خليفي منصور عمر بن حفص کي [[سنڌ]] جو گورنر مقرر ڪيو. ان وقت سنڌ تي [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] جو قبضو هو، جنهن نئين مقرر ٿيل گورنر کي اقتدار ڏيڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Tabari"/><ref>{{cite book |last=اليعقوبي |first=احمد بن ابي يعقوب |title=Historiae |volume=2 |editor=M. Th. Houtsma |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1883 |language=ar}}</ref> عمر سنڌ پهچي عينيه خلاف فوجي ڪارروائي شروع ڪئي. عينيه [[منصوره]] ۾ مورچابند ٿيو ۽ ٻنهي ڌرين جي ڇڪتاڻ ڊگهي عرصي تائين جاري رهي. طبري ۽ ٻين قديم ماخذن مطابق گهيرو لڳ ڀڳ يارهن مهينا جاري رهيو، جنهن کان پوءِ عينيه اقتدار ڇڏڻ تي راضي ٿيو ۽ عمر سنڌ جي انتظام تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="Tabari"/><ref name="Khalifa"/> [[File:Mansura Sindh ruins.jpg|thumb|[[منصوره (سنڌ)|منصوره]] جا آثار؛ اٺين صديءَ ۾ شهر عرب سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز هو.]] سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ پڻ عمر جي آمد، عينيه سان سندس تڪرار ۽ منصوره تي قبضي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref name="Qudusi">{{cite book |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |edition=پهريون |year=2007 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |language=sd}}</ref> === عبدالله اشتر ۽ علوي تحريڪ === عمر بن حفص جي سنڌ واري دور جو سڀ کان اهم سياسي واقعو [[محمد نفس زڪيه]] جي خاندان سان سندس ڳجهي رابطي سان تعلق رکي ٿو. 145هه/762ع ۾ محمد نفس زڪيه ۽ سندس ڀاءُ ابراهيم عباسي خليفي منصور خلاف بغاوت ڪئي. ان تحريڪ سان لاڳاپيل محمد جو پٽ '''عبدالله بن محمد'''، جيڪو [[عبدالله اشتر]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سنڌ پهتو.<ref name="Tabari29">{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=The History of al-Tabari |volume=29 |editor=Ehsan Yar-Shater |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1985–2007}}</ref> طبري ۽ ابن اثير جي بيان موجب عبدالله ۽ سندس ساٿي واپارين جي روپ ۾ بصره مان اعليٰ نسل جا گهوڙا وٺي سامونڊي رستي سنڌ پهتا. گهوڙن جي واپار جو مقصد عمر بن حفص تائين بنا شڪ جي رسائي حاصل ڪرڻ هو. عمر سان ملاقات کان پوءِ هنن پنهنجي اصل سياسي مقصد کان کيس آگاهه ڪيو.<ref name="Tabari29"/><ref name="Athir"/> عمر بن حفص کي آلِ علي سان همدردي هئي. هن عبدالله اشتر کي پناهه ڏني ۽ پنهنجي ڪجهه فوجي ۽ مقامي بااثر ماڻهن کان محمد نفس زڪيه جي حق ۾ بيعت پڻ ورتي. عبدالله لاءِ سفيد لباس ۽ جهنڊن جو بندوبست ڪيو ويو ۽ کيس جمعي جو خطبو ڏيڻ لاءِ تيار ڪيو پئي ويو.<ref name="Tabari29"/> پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ عمر کي پنهنجي گهرواري طرفان موڪليل پيغام ذريعي خبر پئي ته محمد نفس زڪيه مديني ۾ عباسي فوج هٿان مارجي چڪو آهي. ان کان پوءِ عبدالله جي سنڌ ۾ کليل سياسي سرگرمي خطرناڪ ٿي وئي.<ref name="Athir"/> === عبدالله اشتر کي مقامي حڪمران وٽ پناهه === عمر بن حفص عبدالله اشتر کي هڪ مقامي غير مسلم حڪمران وٽ منتقل ڪيو، جنهن سان عمر جا سٺا تعلقات هئا. قديم روايت موجب انهيءَ حڪمران اهل بيت سان همدردي رکندي عبدالله کي تحفظ ڏنو. عبدالله ڪجهه عرصو انهيءَ علائقي ۾ رهيو ۽ سندس چوڌاري حامين جو حلقو پيدا ٿيو.<ref name="Athir"/> سنڌي تاريخدان ميمڻ عبدالمجيد سنڌي هن واقعي کي سنڌ ۾ ابتدائي شيعي سياسي ۽ مذهبي اثر جي واڌ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Memon">{{cite journal |author=ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1961 |language=sd}}</ref> بهرحال، سنڌ ۾ شيعت جي باقاعده شروعات کي صرف هن هڪ واقعي سان ڳنڍڻ تاريخي طور قطعي نتيجو نه آهي؛ قديم ماخذ بنيادي طور عبدالله اشتر جي سياسي سرگرمي ۽ عمر جي علوي همدرديءَ جو ذڪر ڪن ٿا. === منصور جو ردعمل ۽ سنڌ مان بدلي === جڏهن خليفي منصور کي عبدالله اشتر جي سنڌ ۾ موجودگي ۽ عمر جي ساڻس لاڳاپن جي خبر پئي ته عمر جي حيثيت خطري ۾ پئجي وئي. ابن اثير جي روايت موجب عمر جي هڪ ساٿي معاملي جي ذميواري پاڻ تي کنئي، جنهن سبب عمر فوري سزا کان بچي ويو.<ref name="Athir"/> 151هه/768ع ۾ منصور عمر بن حفص کي سنڌ جي گورنريءَ تان هٽائي [[هشام بن عمرو تغلبي]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو. هشام کي عبدالله اشتر واري معاملي کي ختم ڪرڻ جو پڻ حڪم ڏنو ويو.<ref name="Tabari"/><ref name="Athir"/> بعد ۾ هشام جي ڀاءُ جي فوج عبدالله اشتر ۽ سندس ساٿين سان سنڌ ۾ مقابلو ڪيو، جنهن ۾ عبدالله مارجي ويو.<ref name="Athir"/> == سنڌ ۾ خارجي سرگرميون == سنڌي تاريخي روايتن موجب عمر جي دور ۾ خارجي تحريڪ سان لاڳاپيل مبلغ پڻ سنڌ پهتا. انهن مان حسان يا حسام بن مجاهد همداني جو نالو ملي ٿو، پر عمر جي انتظام هيٺ انهن کي سياسي سهارو حاصل نه ٿيو ۽ تحريڪ مستقل اثر قائم نه ڪري سگهي.<ref name="Memon"/><ref name="Qudusi"/> عمر جي سنڌ واري دور جي مذهبي سياست مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته عباسي صوبائي انتظام کي هڪ ئي وقت مرڪزي خلافت، علوي مخالف تحريڪ ۽ ٻين مذهبي-سياسي گروهن جي سرگرمين سان منهن ڏيڻو پيو. == افريقيه جي گورنري == [[File:Courtyard of the Great Mosque of Kairouan - cour de la Grande Mosquée de Kairouan.jpg|thumb|[[قيروان]] جي وڏي مسجد؛ قيروان عمر بن حفص جي افريقيه واري گورنريءَ جو مرڪز هو.]] 151هه/768ع ۾ سنڌ مان بدلي ٿيڻ کان پوءِ عمر بن حفص کي [[افريقيه]] جو عباسي گورنر مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري اهڙي وقت ٿي جڏهن اتر آفريڪا ۾ عباسي اختيار کي اباضي ۽ صفري خارجي تحريڪن کان سخت خطرو هو.<ref name="Kennedy"/><ref name="Athir"/> عمر لڳ ڀڳ پنج سؤ گهوڙي سوارن سان [[قيروان]] پهتو. ابن اثير موجب هن شهر جي معززن سان سٺو ورتاءُ ڪيو ۽ شروعاتي لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين حالتون نسبتاً پرامن رهيون.<ref name="Athir"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''عمر بن حفص جون اهم گورنريون''' ! style="background:#E8D5B5;" | علائقو ! style="background:#E8D5B5;" | اندازي وارو دور ! style="background:#E8D5B5;" | اهم واقعا |- | style="background:#F8F3E8;" | [[بصره]] | 750ع کان اڳ؛ وري 755–757ع ۽ 759–760ع | عباسي اقتدار جي شروعاتي انتظام ۾ حصو |- | style="background:#EEF6E9;" | بحرين | اٺين صديءَ جو وچ | ابو العباس سفاح جي دور ۾ گورنري |- | style="background:#EAF2F8;" | [[سنڌ]] | لڳ ڀڳ 760–768ع | عينيه بن موسيٰ جي مزاحمت جو خاتمو؛ عبدالله اشتر وارو معاملو |- | style="background:#F5EEF8;" | [[افريقيه]] | 768–771ع | طبنه جي مضبوطي؛ خارجي بغاوت؛ قيروان جو گهيرو |} == طبنه ۽ اولهه طرف فوجي سرگرميون == منصور جي حڪم تي عمر [[زاب]] واري علائقي ۾ ويو ۽ '''طبنه''' کي مضبوط فوجي مرڪز بڻائڻ جو ڪم شروع ڪيو. وچئين دور جي ڪجهه ماخذن ۾ شهر جي تعمير يا نئين سر آبادڪاريءَ کي عمر سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Athir"/> [[بلاذري]] موجب عمر افريقيه مان اولهه طرف مهمون ڪيون ۽ بربرن جي پري وارن علائقن تائين پهتو. بلاذري هڪ شهر '''العباسيه''' جي اڏاوت به عمر سان منسوب ڪري ٿو، جيڪو بعد واري بغاوت دوران تباهه ڪيو ويو.<ref name="Baladhuri">{{cite book |author=البلاذري |title=فتوح البلدان |language=ar}}</ref> == خارجي بغاوت == عمر جڏهن طبنه ۾ مصروف هو ته افريقيه ۾ بربر قبيلن ۽ خارجي گروهن جي وڏي بغاوت شروع ٿي. هن قيروان ۾ [[حبيب بن حبيب مهلبي]] کي نائب ڇڏيو هو، پر حبيب باغين سان جنگ ۾ مارجي ويو.<ref name="Athir"/> باغي لشڪر [[طرابلس]] ڀرسان گڏ ٿيا ۽ اباضي اڳواڻ '''ابو حاتم يعقوب بن حبيب''' کي پنهنجو اڳواڻ بڻايائون. انهن سان گڏ [[عبدالرحمان بن رستم]]، ابو قره ۽ ٻين خارجي اڳواڻن جا لشڪر پڻ سرگرم هئا.<ref name="Athir"/><ref name="Kennedy"/> === طبنه جو گهيرو === خارجي فوجن طبنه کي گهيري هيٺ آندو. روايتن مطابق باغين جا ڪيترائي جدا لشڪر عمر خلاف گڏ ٿيا هئا. عمر فوجي ڪارروائي سان گڏ سفارتڪاري ۽ مالي ترغيبن جو استعمال ڪري باغي اتحاد کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Athir"/> ابو قره جي ڪجهه ساٿين جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ باغين جو اتحاد ڪمزور ٿيو. عمر جي فوج [[عبدالرحمان بن رستم]] جي لشڪر سان به وڙهي ۽ کيس [[تاهرت]] ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Athir"/> === قيروان جو گهيرو === طبنه وٽ فوري ڪاميابي حاصل نه ٿيڻ کان پوءِ ابو حاتم ۽ سندس ساٿي [[قيروان]] ڏانهن وڌيا. باغين شهر کي لڳ ڀڳ اٺ مهينا گهيري هيٺ رکيو. کاڌي پيتي جي کوٽ انتهائي شديد ٿي وئي.<ref name="Athir"/> عمر طبنه مان قيروان جي مدد لاءِ روانو ٿيو. باغين سندس رستو روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ڪري هو عارضي طور [[تونس]] ڏانهن ويو، پر پوءِ تيزيءَ سان قيروان ۾ داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ پاڻ سان خوراڪ، سواريون ۽ ٻيو ضروري سامان پڻ آندائين.<ref name="Athir"/> ابو حاتم ٻيهر شهر جو گهيرو ڪيو. گهيرو ڊگهو ٿيڻ سان قيروان اندر خوراڪ ٻيهر ختم ٿيڻ لڳي ۽ تاريخي روايتن موجب محافظن کي پنهنجا سواريءَ جا جانور کائڻا پيا.<ref name="Athir"/> == وفات == جڏهن عمر کي خبر پئي ته منصور سندس مدد لاءِ سندس مائٽ [[يزيد بن حاتم مهلبي]] جي اڳواڻيءَ ۾ وڏي عباسي فوج موڪلي آهي ته سندس ساٿين کيس امدادي فوج جي اچڻ تائين انتظار ڪرڻ جي صلاح ڏني. پر عمر شهر مان نڪري باغين سان سڌي جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Athir"/> ان مقابلي ۾ عمر بن حفص مارجي ويو. ابن اثير سندس وفات '''15 ذوالحج 154هه''' ۾ رکي ٿو، جيڪا 27 نومبر 771ع جي لڳ ڀڳ ٿئي ٿي.<ref name="Athir"/><ref name="Kennedy"/> عمر جي موت کان پوءِ قيروان جي بچيل عباسي فوج ابو حاتم سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر مان نڪري طبنه ڏانهن هلي وئي، جڏهن ته باغي قيروان ۾ داخل ٿيا.<ref name="Athir"/> == بغاوت جو خاتمو == عمر جي قتل کان پوءِ خليفي منصور [[يزيد بن حاتم مهلبي]] کي وڏي فوج سان افريقيه موڪليو. يزيد بعد ۾ ابو حاتم جي فوج کي شڪست ڏني، ابو حاتم مارجي ويو ۽ افريقيه ۾ عباسي اقتدار ٻيهر مضبوط ٿيو.<ref name="Baladhuri"/><ref name="Kennedy"/> عمر جي 151هه/768ع واري مقرريءَ سان افريقيه ۾ مهلبي خاندان جي اثر جو هڪ اهم دور شروع ٿيو. سندس پٺيان يزيد بن حاتم ۽ ٻين مهلبي گورنرن ڪيترن ڏهاڪن تائين صوبي جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Kennedy"/> == تاريخي اهميت == عمر بن حفص جي سياسي زندگي عباسي خلافت جي شروعاتي دور جي ٻن ڏورانهن سرحدي علائقن، [[سنڌ]] ۽ [[افريقيه]]، سان سڌي طرح لاڳاپيل هئي. ٻنهي علائقن ۾ کيس مرڪزي عباسي حڪومت جي نمائندي جي حيثيت سان مقامي ۽ مذهبي-سياسي بغاوتن سان منهن ڏيڻو پيو. سنڌ ۾ سندس دور جي خاص اهميت [[عبدالله اشتر]] کي ڏنل تحفظ ۽ علوي تحريڪ سان سندس همدرديءَ سبب آهي. ان واقعي مان معلوم ٿئي ٿو ته عباسي انتظام جي اندر به [[محمد نفس زڪيه]] جي تحريڪ لاءِ همدرديون موجود هيون.<ref name="Tabari29"/> افريقيه ۾ سندس دور وري اٺين صديءَ جي وڏي اباضي ۽ صفري مزاحمت سان ڳنڍيل آهي. سندس موت سان بغاوت فوري طور ختم نه ٿي، پر منصور طرفان موڪليل يزيد بن حاتم جي مهم بعد عباسي حڪومت ٻيهر قيروان تي پنهنجو اختيار مضبوط ڪيو.<ref name="Kennedy"/> == سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست == {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عربن جي حڪومت]] * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[محمد نفس زڪيه]] * [[عبدالله اشتر]] * [[هشام بن عمرو تغلبي]] * [[افريقيه]] * [[قيروان]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=The Early Abbasid Caliphate: A Political History |publisher=Croom Helm |year=1981 |isbn=0-389-20018-2 |location=London}} * {{cite book |author=ابن الأثير |title=الكامل في التاريخ |volume=5 |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1987 |language=ar}} * {{cite book |author=الطبري |title=تاريخ الرسل والملوك |language=ar}} * {{cite book |author=خليفة بن خياط |title=تاريخ خليفة بن خياط |publisher=دار طيبة |location=الرياض |year=1985 |language=ar}} * {{cite book |author=اليعقوبي |title=تاريخ اليعقوبي |language=ar}} * {{cite book |author=البلاذري |title=فتوح البلدان |language=ar}} * {{cite book |author=اعجاز الحق قدوسي |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd}} * {{cite journal |author=ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1961 |language=sd}} {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | before = [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] | after = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | years = لڳ ڀڳ 760ع–768ع }} {{succession box | title = [[افريقيه]] جو عباسي گورنر | before = المخارق بن غفار | after = ابو حاتم يعقوب بن حبيب اباضي | years = 768ع–771ع }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:عتڪي، عمر بن حفص}} [[زمرو:771ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:افريقيه جا عباسي گورنر]] [[زمرو:مهلبي]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:عباسي خلافت جا فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل عرب]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] cns5jgeq92yz9xeo8f6vt4nt6yf6a9c 413045 413044 2026-09-17T15:44:20Z Intisar Ali 8681 /* عينيه بن موسيٰ سان مقابلو */ 413045 wikitext text/x-wiki {{Short description|اٺين صديءَ جو عباسي گورنر ۽ فوجي اڳواڻ}} {{Infobox royalty | name = عمر بن حفص عتڪي | title = هزارمرد | image = | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | predecessor = [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] | successor = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | reign = لڳ ڀڳ 142هه–151هه<br />(760ع–768ع) | regent = [[ابو جعفر منصور]] | succession1 = [[افريقيه]] جو عباسي گورنر | predecessor1 = المخارق بن غفار | successor1 = ابو حاتم يعقوب بن حبيب اباضي | reign1 = 151هه–154هه<br />(768ع–771ع) | full_name = عمر بن حفص بن عثمان بن قبيصه بن ابي صفره عتڪي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | house = مهلب خاندان | birth_date = | birth_place = | death_date = 15 ذوالحج 154هه<br />27 نومبر 771ع | death_place = [[قيروان]]، [[افريقيه]] | religion = [[اسلام]] }} '''عمر بن حفص بن عثمان بن قبيصه بن ابي صفره عتڪي''' (وفات 154هه/771ع)، جنهن کي '''هزارمرد''' جي لقب سان سڃاتو ويندو هو، اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ [[عرب]] فوجي اڳواڻ ۽ [[عباسي خلافت]] جو صوبائي گورنر هو. هو مهلب خاندان سان واسطو رکندڙ هو ۽ ماخذن ۾ کيس '''عمر بن حفص مهلبي''' پڻ سڏيو ويو آهي. هن عباسي انقلاب جي زماني کان فوجي ۽ انتظامي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ [[بصره]]، بحرين، [[سنڌ]] ۽ [[افريقيه]] سميت مختلف علائقن جي گورنري ڪئي.<ref name="Kennedy">{{cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=The Early Abbasid Caliphate: A Political History |publisher=Croom Helm |year=1981 |isbn=0-389-20018-2 |location=London}}</ref><ref name="Khalifa">{{cite book |author=خليفة بن خياط |title=تاريخ خليفة بن خياط |edition=3 |editor=اكرم ضياء العمري |publisher=دار طيبة |location=الرياض |year=1985 |language=ar}}</ref> عمر عباسي خليفي [[ابو جعفر منصور]] جي دور ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. سنڌ ۾ سندس دور خاص ڪري اڳوڻي گورنر [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] سان ڇڪتاڻ ۽ [[محمد نفس زڪيه]] جي پٽ [[عبدالله اشتر]] جي سرگرمين سبب تاريخي اهميت رکي ٿو. 151هه/768ع ۾ منصور کيس سنڌ مان بدلي ڪري [[افريقيه]] جو گورنر مقرر ڪيو، جتي هن خارجي بغاوتن کي منهن ڏنو ۽ نيٺ 154هه/771ع ۾ [[قيروان]] جي گهيري دوران جنگ ۾ مارجي ويو.<ref name="Tabari">{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=تاريخ الرسل والملوك |language=ar}}</ref><ref name="Athir">{{cite book |last=ابن الأثير |first=عز الدين |title=الكامل في التاريخ |volume=5 |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1987 |language=ar}}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == عمر جو پورو نالو ماخذن ۾ '''عمر بن حفص بن عثمان بن قبيصه بن ابي صفره عتڪي''' ڏنو ويو آهي. قبيصه بن ابي صفره، مشهور عرب سپهه سالار [[مهلب بن ابي صفره]] جو ڀاءُ هو؛ انهيءَ خانداني نسبت سبب عمر کي مهلبي پڻ چيو وڃي ٿو.<ref name="Athir"/> سندس مشهور لقب '''هزارمرد''' هو، جيڪو فارسي لفظن ''هزار'' ۽ ''مرد'' مان ٺهيل آهي ۽ لفظي معنيٰ ”هزار مرد“ اٿس. وچئين دور جي تاريخدانن هن لقب کي سندس بهادري ۽ فوجي شهرت سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Athir"/> == شروعاتي سياسي ۽ فوجي زندگي == عمر بن حفص عباسي تحريڪ جي شروعاتي حامين مان هو ۽ [[واسط]] جي گهيري دوران عباسي فوج سان گڏ وڙهيو. اموي خلافت جي خاتمي کان پوءِ نئين عباسي انتظاميا کيس مختلف انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=The History of al-Tabari |volume=27 |editor=Ehsan Yar-Shater |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1985–2007}}</ref> پهرين عباسي خليفي [[ابو العباس سفاح]] جي دور ۾ هو [[بصره]] جو گورنر رهيو ۽ پوءِ بحرين جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو. [[ابو جعفر منصور]] جي خلافت دوران کيس ٻيهر بصره جي گورنري ڏني وئي؛ ماخذن مطابق هن 755ع کان 757ع ۽ وري 759ع کان 760ع تائين اتي خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="Khalifa"/> == سنڌ جي گورنري == === عينيه بن موسيٰ سان مقابلو === لڳ ڀڳ 142هه/760ع ۾ خليفي منصور عمر بن حفص کي [[سنڌ]] جو گورنر مقرر ڪيو. ان وقت سنڌ تي [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] جو قبضو هو، جنهن نئين مقرر ٿيل گورنر کي اقتدار ڏيڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Tabari"/><ref>{{cite book |last=اليعقوبي |first=احمد بن ابي يعقوب |title=Historiae |volume=2 |editor=M. Th. Houtsma |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |year=1883 |language=ar}}</ref> عمر سنڌ پهچي عينيه خلاف فوجي ڪارروائي شروع ڪئي. عينيه [[منصوره]] ۾ مورچابند ٿيو ۽ ٻنهي ڌرين جي ڇڪتاڻ ڊگهي عرصي تائين جاري رهي. طبري ۽ ٻين قديم ماخذن مطابق گهيرو لڳ ڀڳ يارهن مهينا جاري رهيو، جنهن کان پوءِ عينيه اقتدار ڇڏڻ تي راضي ٿيو ۽ عمر سنڌ جي انتظام تي مڪمل قبضو قائم ڪيو.<ref name="Tabari"/><ref name="Khalifa"/> [[File:Ruins of Brahmunabad in Sind.jpg|thumb|1857ع ۾ ڏيکاريل [[برهمڻ آباد]] جا آثار، سنڌ.]] سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن ۾ پڻ عمر جي آمد، عينيه سان سندس تڪرار ۽ منصوره تي قبضي جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref name="Qudusi">{{cite book |title=سنڌ جي تاريخ |author=اعجاز الحق قدوسي |edition=پهريون |year=2007 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |language=sd}}</ref> === عبدالله اشتر ۽ علوي تحريڪ === عمر بن حفص جي سنڌ واري دور جو سڀ کان اهم سياسي واقعو [[محمد نفس زڪيه]] جي خاندان سان سندس ڳجهي رابطي سان تعلق رکي ٿو. 145هه/762ع ۾ محمد نفس زڪيه ۽ سندس ڀاءُ ابراهيم عباسي خليفي منصور خلاف بغاوت ڪئي. ان تحريڪ سان لاڳاپيل محمد جو پٽ '''عبدالله بن محمد'''، جيڪو [[عبدالله اشتر]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سنڌ پهتو.<ref name="Tabari29">{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=The History of al-Tabari |volume=29 |editor=Ehsan Yar-Shater |publisher=State University of New York Press |location=Albany |year=1985–2007}}</ref> طبري ۽ ابن اثير جي بيان موجب عبدالله ۽ سندس ساٿي واپارين جي روپ ۾ بصره مان اعليٰ نسل جا گهوڙا وٺي سامونڊي رستي سنڌ پهتا. گهوڙن جي واپار جو مقصد عمر بن حفص تائين بنا شڪ جي رسائي حاصل ڪرڻ هو. عمر سان ملاقات کان پوءِ هنن پنهنجي اصل سياسي مقصد کان کيس آگاهه ڪيو.<ref name="Tabari29"/><ref name="Athir"/> عمر بن حفص کي آلِ علي سان همدردي هئي. هن عبدالله اشتر کي پناهه ڏني ۽ پنهنجي ڪجهه فوجي ۽ مقامي بااثر ماڻهن کان محمد نفس زڪيه جي حق ۾ بيعت پڻ ورتي. عبدالله لاءِ سفيد لباس ۽ جهنڊن جو بندوبست ڪيو ويو ۽ کيس جمعي جو خطبو ڏيڻ لاءِ تيار ڪيو پئي ويو.<ref name="Tabari29"/> پر ٿوري ئي عرصي کان پوءِ عمر کي پنهنجي گهرواري طرفان موڪليل پيغام ذريعي خبر پئي ته محمد نفس زڪيه مديني ۾ عباسي فوج هٿان مارجي چڪو آهي. ان کان پوءِ عبدالله جي سنڌ ۾ کليل سياسي سرگرمي خطرناڪ ٿي وئي.<ref name="Athir"/> === عبدالله اشتر کي مقامي حڪمران وٽ پناهه === عمر بن حفص عبدالله اشتر کي هڪ مقامي غير مسلم حڪمران وٽ منتقل ڪيو، جنهن سان عمر جا سٺا تعلقات هئا. قديم روايت موجب انهيءَ حڪمران اهل بيت سان همدردي رکندي عبدالله کي تحفظ ڏنو. عبدالله ڪجهه عرصو انهيءَ علائقي ۾ رهيو ۽ سندس چوڌاري حامين جو حلقو پيدا ٿيو.<ref name="Athir"/> سنڌي تاريخدان ميمڻ عبدالمجيد سنڌي هن واقعي کي سنڌ ۾ ابتدائي شيعي سياسي ۽ مذهبي اثر جي واڌ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Memon">{{cite journal |author=ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1961 |language=sd}}</ref> بهرحال، سنڌ ۾ شيعت جي باقاعده شروعات کي صرف هن هڪ واقعي سان ڳنڍڻ تاريخي طور قطعي نتيجو نه آهي؛ قديم ماخذ بنيادي طور عبدالله اشتر جي سياسي سرگرمي ۽ عمر جي علوي همدرديءَ جو ذڪر ڪن ٿا. === منصور جو ردعمل ۽ سنڌ مان بدلي === جڏهن خليفي منصور کي عبدالله اشتر جي سنڌ ۾ موجودگي ۽ عمر جي ساڻس لاڳاپن جي خبر پئي ته عمر جي حيثيت خطري ۾ پئجي وئي. ابن اثير جي روايت موجب عمر جي هڪ ساٿي معاملي جي ذميواري پاڻ تي کنئي، جنهن سبب عمر فوري سزا کان بچي ويو.<ref name="Athir"/> 151هه/768ع ۾ منصور عمر بن حفص کي سنڌ جي گورنريءَ تان هٽائي [[هشام بن عمرو تغلبي]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو. هشام کي عبدالله اشتر واري معاملي کي ختم ڪرڻ جو پڻ حڪم ڏنو ويو.<ref name="Tabari"/><ref name="Athir"/> بعد ۾ هشام جي ڀاءُ جي فوج عبدالله اشتر ۽ سندس ساٿين سان سنڌ ۾ مقابلو ڪيو، جنهن ۾ عبدالله مارجي ويو.<ref name="Athir"/> == سنڌ ۾ خارجي سرگرميون == سنڌي تاريخي روايتن موجب عمر جي دور ۾ خارجي تحريڪ سان لاڳاپيل مبلغ پڻ سنڌ پهتا. انهن مان حسان يا حسام بن مجاهد همداني جو نالو ملي ٿو، پر عمر جي انتظام هيٺ انهن کي سياسي سهارو حاصل نه ٿيو ۽ تحريڪ مستقل اثر قائم نه ڪري سگهي.<ref name="Memon"/><ref name="Qudusi"/> عمر جي سنڌ واري دور جي مذهبي سياست مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته عباسي صوبائي انتظام کي هڪ ئي وقت مرڪزي خلافت، علوي مخالف تحريڪ ۽ ٻين مذهبي-سياسي گروهن جي سرگرمين سان منهن ڏيڻو پيو. == افريقيه جي گورنري == [[File:Courtyard of the Great Mosque of Kairouan - cour de la Grande Mosquée de Kairouan.jpg|thumb|[[قيروان]] جي وڏي مسجد؛ قيروان عمر بن حفص جي افريقيه واري گورنريءَ جو مرڪز هو.]] 151هه/768ع ۾ سنڌ مان بدلي ٿيڻ کان پوءِ عمر بن حفص کي [[افريقيه]] جو عباسي گورنر مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري اهڙي وقت ٿي جڏهن اتر آفريڪا ۾ عباسي اختيار کي اباضي ۽ صفري خارجي تحريڪن کان سخت خطرو هو.<ref name="Kennedy"/><ref name="Athir"/> عمر لڳ ڀڳ پنج سؤ گهوڙي سوارن سان [[قيروان]] پهتو. ابن اثير موجب هن شهر جي معززن سان سٺو ورتاءُ ڪيو ۽ شروعاتي لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين حالتون نسبتاً پرامن رهيون.<ref name="Athir"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''عمر بن حفص جون اهم گورنريون''' ! style="background:#E8D5B5;" | علائقو ! style="background:#E8D5B5;" | اندازي وارو دور ! style="background:#E8D5B5;" | اهم واقعا |- | style="background:#F8F3E8;" | [[بصره]] | 750ع کان اڳ؛ وري 755–757ع ۽ 759–760ع | عباسي اقتدار جي شروعاتي انتظام ۾ حصو |- | style="background:#EEF6E9;" | بحرين | اٺين صديءَ جو وچ | ابو العباس سفاح جي دور ۾ گورنري |- | style="background:#EAF2F8;" | [[سنڌ]] | لڳ ڀڳ 760–768ع | عينيه بن موسيٰ جي مزاحمت جو خاتمو؛ عبدالله اشتر وارو معاملو |- | style="background:#F5EEF8;" | [[افريقيه]] | 768–771ع | طبنه جي مضبوطي؛ خارجي بغاوت؛ قيروان جو گهيرو |} == طبنه ۽ اولهه طرف فوجي سرگرميون == منصور جي حڪم تي عمر [[زاب]] واري علائقي ۾ ويو ۽ '''طبنه''' کي مضبوط فوجي مرڪز بڻائڻ جو ڪم شروع ڪيو. وچئين دور جي ڪجهه ماخذن ۾ شهر جي تعمير يا نئين سر آبادڪاريءَ کي عمر سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Athir"/> [[بلاذري]] موجب عمر افريقيه مان اولهه طرف مهمون ڪيون ۽ بربرن جي پري وارن علائقن تائين پهتو. بلاذري هڪ شهر '''العباسيه''' جي اڏاوت به عمر سان منسوب ڪري ٿو، جيڪو بعد واري بغاوت دوران تباهه ڪيو ويو.<ref name="Baladhuri">{{cite book |author=البلاذري |title=فتوح البلدان |language=ar}}</ref> == خارجي بغاوت == عمر جڏهن طبنه ۾ مصروف هو ته افريقيه ۾ بربر قبيلن ۽ خارجي گروهن جي وڏي بغاوت شروع ٿي. هن قيروان ۾ [[حبيب بن حبيب مهلبي]] کي نائب ڇڏيو هو، پر حبيب باغين سان جنگ ۾ مارجي ويو.<ref name="Athir"/> باغي لشڪر [[طرابلس]] ڀرسان گڏ ٿيا ۽ اباضي اڳواڻ '''ابو حاتم يعقوب بن حبيب''' کي پنهنجو اڳواڻ بڻايائون. انهن سان گڏ [[عبدالرحمان بن رستم]]، ابو قره ۽ ٻين خارجي اڳواڻن جا لشڪر پڻ سرگرم هئا.<ref name="Athir"/><ref name="Kennedy"/> === طبنه جو گهيرو === خارجي فوجن طبنه کي گهيري هيٺ آندو. روايتن مطابق باغين جا ڪيترائي جدا لشڪر عمر خلاف گڏ ٿيا هئا. عمر فوجي ڪارروائي سان گڏ سفارتڪاري ۽ مالي ترغيبن جو استعمال ڪري باغي اتحاد کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Athir"/> ابو قره جي ڪجهه ساٿين جي الڳ ٿيڻ کان پوءِ باغين جو اتحاد ڪمزور ٿيو. عمر جي فوج [[عبدالرحمان بن رستم]] جي لشڪر سان به وڙهي ۽ کيس [[تاهرت]] ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Athir"/> === قيروان جو گهيرو === طبنه وٽ فوري ڪاميابي حاصل نه ٿيڻ کان پوءِ ابو حاتم ۽ سندس ساٿي [[قيروان]] ڏانهن وڌيا. باغين شهر کي لڳ ڀڳ اٺ مهينا گهيري هيٺ رکيو. کاڌي پيتي جي کوٽ انتهائي شديد ٿي وئي.<ref name="Athir"/> عمر طبنه مان قيروان جي مدد لاءِ روانو ٿيو. باغين سندس رستو روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ڪري هو عارضي طور [[تونس]] ڏانهن ويو، پر پوءِ تيزيءَ سان قيروان ۾ داخل ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿيو ۽ پاڻ سان خوراڪ، سواريون ۽ ٻيو ضروري سامان پڻ آندائين.<ref name="Athir"/> ابو حاتم ٻيهر شهر جو گهيرو ڪيو. گهيرو ڊگهو ٿيڻ سان قيروان اندر خوراڪ ٻيهر ختم ٿيڻ لڳي ۽ تاريخي روايتن موجب محافظن کي پنهنجا سواريءَ جا جانور کائڻا پيا.<ref name="Athir"/> == وفات == جڏهن عمر کي خبر پئي ته منصور سندس مدد لاءِ سندس مائٽ [[يزيد بن حاتم مهلبي]] جي اڳواڻيءَ ۾ وڏي عباسي فوج موڪلي آهي ته سندس ساٿين کيس امدادي فوج جي اچڻ تائين انتظار ڪرڻ جي صلاح ڏني. پر عمر شهر مان نڪري باغين سان سڌي جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Athir"/> ان مقابلي ۾ عمر بن حفص مارجي ويو. ابن اثير سندس وفات '''15 ذوالحج 154هه''' ۾ رکي ٿو، جيڪا 27 نومبر 771ع جي لڳ ڀڳ ٿئي ٿي.<ref name="Athir"/><ref name="Kennedy"/> عمر جي موت کان پوءِ قيروان جي بچيل عباسي فوج ابو حاتم سان ٺاهه ڪيو ۽ شهر مان نڪري طبنه ڏانهن هلي وئي، جڏهن ته باغي قيروان ۾ داخل ٿيا.<ref name="Athir"/> == بغاوت جو خاتمو == عمر جي قتل کان پوءِ خليفي منصور [[يزيد بن حاتم مهلبي]] کي وڏي فوج سان افريقيه موڪليو. يزيد بعد ۾ ابو حاتم جي فوج کي شڪست ڏني، ابو حاتم مارجي ويو ۽ افريقيه ۾ عباسي اقتدار ٻيهر مضبوط ٿيو.<ref name="Baladhuri"/><ref name="Kennedy"/> عمر جي 151هه/768ع واري مقرريءَ سان افريقيه ۾ مهلبي خاندان جي اثر جو هڪ اهم دور شروع ٿيو. سندس پٺيان يزيد بن حاتم ۽ ٻين مهلبي گورنرن ڪيترن ڏهاڪن تائين صوبي جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Kennedy"/> == تاريخي اهميت == عمر بن حفص جي سياسي زندگي عباسي خلافت جي شروعاتي دور جي ٻن ڏورانهن سرحدي علائقن، [[سنڌ]] ۽ [[افريقيه]]، سان سڌي طرح لاڳاپيل هئي. ٻنهي علائقن ۾ کيس مرڪزي عباسي حڪومت جي نمائندي جي حيثيت سان مقامي ۽ مذهبي-سياسي بغاوتن سان منهن ڏيڻو پيو. سنڌ ۾ سندس دور جي خاص اهميت [[عبدالله اشتر]] کي ڏنل تحفظ ۽ علوي تحريڪ سان سندس همدرديءَ سبب آهي. ان واقعي مان معلوم ٿئي ٿو ته عباسي انتظام جي اندر به [[محمد نفس زڪيه]] جي تحريڪ لاءِ همدرديون موجود هيون.<ref name="Tabari29"/> افريقيه ۾ سندس دور وري اٺين صديءَ جي وڏي اباضي ۽ صفري مزاحمت سان ڳنڍيل آهي. سندس موت سان بغاوت فوري طور ختم نه ٿي، پر منصور طرفان موڪليل يزيد بن حاتم جي مهم بعد عباسي حڪومت ٻيهر قيروان تي پنهنجو اختيار مضبوط ڪيو.<ref name="Kennedy"/> == سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست == {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عربن جي حڪومت]] * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[محمد نفس زڪيه]] * [[عبدالله اشتر]] * [[هشام بن عمرو تغلبي]] * [[افريقيه]] * [[قيروان]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=The Early Abbasid Caliphate: A Political History |publisher=Croom Helm |year=1981 |isbn=0-389-20018-2 |location=London}} * {{cite book |author=ابن الأثير |title=الكامل في التاريخ |volume=5 |publisher=دار الكتب العلمية |location=بيروت |year=1987 |language=ar}} * {{cite book |author=الطبري |title=تاريخ الرسل والملوك |language=ar}} * {{cite book |author=خليفة بن خياط |title=تاريخ خليفة بن خياط |publisher=دار طيبة |location=الرياض |year=1985 |language=ar}} * {{cite book |author=اليعقوبي |title=تاريخ اليعقوبي |language=ar}} * {{cite book |author=البلاذري |title=فتوح البلدان |language=ar}} * {{cite book |author=اعجاز الحق قدوسي |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd}} * {{cite journal |author=ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1961 |language=sd}} {{s-start}} {{succession box | title = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | before = [[عينيه بن موسيٰ تميمي]] | after = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | years = لڳ ڀڳ 760ع–768ع }} {{succession box | title = [[افريقيه]] جو عباسي گورنر | before = المخارق بن غفار | after = ابو حاتم يعقوب بن حبيب اباضي | years = 768ع–771ع }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:عتڪي، عمر بن حفص}} [[زمرو:771ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:افريقيه جا عباسي گورنر]] [[زمرو:مهلبي]] [[زمرو:اٺين صديءَ جا عرب]] [[زمرو:عباسي خلافت جا فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل عرب]] [[زمرو:ڄمڻ جو سال نامعلوم]] pdddifh00kq967lgqjlvdyrl9o50tin 0 42085 413057 379473 2026-09-17T16:56:20Z Intisar Ali 8681 413057 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪانگن جي خاندان جو پکي}} {{Speciesbox | name = ڪانءُ | image = Corvus splendens.jpg | image_caption = ڪانءُ (''Corvus splendens'') | image2 = Corvus splendens.ogg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Corvus splendens'' |volume=2018 |article-number=e.T22705938A131944731 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22705938A131944731.en |access-date=17 September 2026 }}</ref> | genus = Corvus | species = splendens | authority = [[لوئي پيئر ويئيو|ويئيو]]، 1817ع | range_map = Corvus_splendens_map.jpg | range_map_caption = ڪانءُ جي اصل ۽ متعارف ٿيل پکيڙ }} {{Birdsong | song1 = House crow, Corvus splendens.ogg | caption song1 = ڪانءُ جو آواز | image = House Crow.jpg }} {{Clear}} '''ڪانءُ''' يا '''گهر ڪانءُ''' (سائنسي نالو: '''''Corvus splendens''''') [[ڪانگ خاندان]] سان تعلق رکندڙ وچولي جسامت جو هڪ پکي آهي، جيڪو اصل ۾ [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو رهواسي آهي. اهو [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[بنگلاديش]]، [[سري لنڪا]] ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ عام آهي.<ref name="GISD">{{cite web |title=Corvus splendens |url=https://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1199 |website=Global Invasive Species Database |publisher=IUCN |access-date=17 September 2026 }}</ref> سنڌ ۾ پڻ هي شهرن، ڳوٺن، بازارن، زرعي علائقن ۽ انساني آبادين ڀرسان عام ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ڪانءُ انسانن سان تمام ويجهي ماحولياتي وابستگي رکندڙ پکي آهي. اهو هر قسم جو کاڌو کائيندڙ ۽ موقعي پرست خوراڪ خور آهي ۽ انساني کاڌي جي بچيل شين، ڪچري، اناج، ميون، جيتن، ننڍن جانورن، آنن ۽ ٻين پکين جي ٻچن سميت ڪيترن قسمن جي خوراڪ استعمال ڪري سگهي ٿو.<ref name="GISD"/><ref name="eBird">{{cite web |title=House Crow – Corvus splendens |url=https://ebird.org/species/houcro1 |publisher=Cornell Lab of Ornithology |website=eBird |access-date=17 September 2026 }}</ref> اهڙي خوراڪي لچڪ سبب اهو وڏن شهرن جي ماحول سان غيرمعمولي حد تائين مطابقت پيدا ڪري سگهي ٿو. == نالا == سنڌيءَ ۾ هن پکيءَ لاءِ '''ڪانءُ''' ۽ '''ڪانگ''' ٻئي نالا رائج آهن. انگريزيءَ ۾ ان جو معياري نالو ''House Crow'' آهي، جڏهن تہ ''Indian Crow''، ''Grey-necked Crow''، ''Ceylon Crow'' ۽ ''Colombo Crow'' جهڙا نالا پڻ تاريخي طور استعمال ٿيا آهن.<ref name="GISD"/> == درجابندي ۽ نالو == [[File:View of a single crow.jpg|thumb|ساڄو|ڪانءُ، [[ممبئي]]، ڀارت]] ڪانءُ کي پهريون ڀيرو فرانسيسي پکين جي ماهر [[لوئي پيئر ويئيو]] 1817ع ۾ سائنسي طور '''''Corvus splendens''''' نالي بيان ڪيو. هن جو بيان [[بنگال]] مان حاصل ڪيل نموني جي بنياد تي ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last=Vieillot |first=Louis Pierre |author-link=لوئي پيئر ويئيو |year=1817 |title=Nouveau dictionnaire d'histoire naturelle, appliquée aux arts, à l'agriculture, à l'économie rurale et domestique, à la médecine, etc. |volume=8 |location=Paris |publisher=Deterville |page=44 |language=fr |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/18035157 }}</ref><ref name="ITIS">{{cite web |title=Corvus splendens |url=https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=559513 |publisher=Integrated Taxonomic Information System |access-date=17 September 2026 }}</ref> جنس جو سائنسي نالو ''Corvus'' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ٻوليءَ ۾ ڪانگ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، جڏهن تہ ''splendens'' جي معنيٰ ”چمڪندڙ“ يا ”جرڪندڙ“ آهي. موجوده درجابنديءَ ۾ ڪانءُ [[پئسريفورميز]] ترتيب ۽ [[ڪورويڊي]] خاندان سان تعلق رکي ٿو.<ref name="ITIS"/> === ذيلي جنسون === ڪانءُ جي مختلف آباديءَ ۾ ڳچيءَ جي رنگ، کنڀن جي اونداهپ ۽ چهنب جي بناوت ۾ جاگرافيائي فرق ملن ٿا. مختلف درجابنديءَ وارن نظامن ۾ ذيلي جنسن جي انگ بابت ڪجهه فرق رهيو آهي. موجوده آءِ او سي سان هم آهنگ آءِ ٽي آءِ ايس درجابندي ٽي ذيلي جنسون درج ڪري ٿي:<ref name="ITIS"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | ذيلي جنس ! style="background:#00695c;color:white;" | بيان ڪندڙ ! style="background:#1565c0;color:white;" | اهم پکيڙ |- | '''''C. s. splendens''''' | ويئيو، 1817ع | [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[نيپال]] ۽ [[بنگلاديش]] |- | '''''C. s. zugmayeri''''' | لائوبمان، 1913ع | ڏکڻ ايشيا جا خشڪ اتر-اولهندي علائقا ۽ [[ايران]] |- | '''''C. s. protegatus''''' | ماداراس، 1904ع | ڏاکڻو ڏکڻ ايشيا |} ڪجهه پراڻين درجابندين ۾ مالديپ جي آباديءَ کي ''maledivicus'' ۽ ميانمار واري آباديءَ کي ''insolens'' نالن سان الڳ ذيلي جنسون پڻ سمجهيو ويو آهي.<ref name="GISD"/> == جسماني بناوت == ڪانءُ سنهڙي جسم، نسبتاً ڊگهي ڳچي ۽ مضبوط چهنب وارو وچولي جسامت جو پکي آهي. جسم جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 40 کان 42 سينٽي ميٽر هوندي آهي، جڏهن تہ وزن تقريباً 245 کان 370 گرام تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name="GISD"/><ref name="NParks">{{cite web |title=House Crows in Singapore |url=https://avs.nparks.gov.sg/wildlife/encountering-wildlife/house-crows-pigeons-javan-mynas/house-crows/ |publisher=National Parks Board, Singapore |access-date=17 September 2026 }}</ref> مٿو، پيشاني، ڳلو، پر ۽ پڇ چمڪندڙ ڪارا هوندا آهن. ڳچيءَ جو پويون ۽ پاسن وارو حصو ۽ مٿيون سينو هلڪي سرمائي يا دونهين جهڙي ڀوري رنگ جو هوندو آهي، جنهن سان ڳچيءَ جي چوڌاري نمايان هلڪو پٽو ٺهي ٿو. نر ۽ مادي ظاهري طور تمام گهڻو هڪجهڙا هوندا آهن، پر نر عام طور ٿورو وڏو هوندو آهي.<ref name="GISD"/> == پکيڙ == ڪانءُ جو اصل قدرتي علائقو ڏکڻ ايشيا آهي. ان جي قدرتي پکيڙ ۾ [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]]، [[نيپال]]، [[ڀوٽان]]، [[سري لنڪا]]، [[مالديپ]]، ڏاکڻو [[ايران]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ايشيا جا ڪجهه علائقا شامل آهن.<ref name="GISD"/> انسانن جي واپار ۽ خاص ڪري سامونڊي جهازن سان گڏ هن پکيءَ پنهنجي قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن تائين پهچ حاصل ڪئي. اڄ ان جون متعارف ٿيل آباديون آفريڪا، عربي اپٻيٽ، ڏکڻ-اوڀر ايشيا ۽ ڪيترن ٻيٽن تي ملن ٿيون.<ref name="GISD"/> [[File:Corvus splendens insolens @ Kuala Lumpur (2) alternate crop.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪوالالمپور]] ۾ ڪانءُ؛ انسانن جي آبادين سان ويجهي وابستگي هن جنس جي عالمي پکيڙ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.]] == رهائش == ڪانءُ جي سڀ کان نمايان ماحولياتي خاصيت انسانن سان ان جي مضبوط وابستگي آهي. اهو ننڍن ڳوٺن کان وڏن شهرن تائين آبادين، بازارن، بندرگاهن، مڇي مارڪيٽن، ڪچري جي هنڌن ۽ زرعي علائقن ۾ ملي ٿو.<ref name="eBird"/><ref name="NParks"/> گلوبل انويسيو اسپيشيز ڊيٽابيس موجب هن جنس ۾ تمام گهڻي ماحولياتي لچڪ آهي ۽ اهڙي مستقل آبادي معلوم ناهي جيڪا انسانن کان مڪمل طور آزاد ماحول ۾ رهي ٿي.<ref name="GISD"/> == پاڪستان ۽ سنڌ ۾ == [[پاڪستان]] ڪانءُ جي قدرتي پکيڙ جو حصو آهي.<ref name="GISD"/> ملڪ جي شهري ۽ زرعي ماحول ۾ اهو عام پکي آهي. پاڪستان ۾ ٿيل تحقيق مان پڻ ان جي انساني آبادين سان مضبوط وابستگي ظاهر ٿئي ٿي. 2023ع دوران [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا ضلعي]] جي زرعي ۽ نيم شهري علائقن مان 60 بالغ ڪانئن تي ڪيل مطالعي ۾ انهن جي جسماني ماپن، خوراڪ، رت جي خاصيتن ۽ ڳرن ڌاتن جي جسم ۾ گڏ ٿيڻ جو جائزو ورتو ويو. محققن ڪانءُ کي پاڪستان جي شهري ماحول ۾ ماحولياتي آلودگي جي ممڪن حياتياتي اشاري طور پڻ بحث هيٺ آندو.<ref>{{cite journal |last1=Masood |first1=Aqsa |last2=Khan |first2=Muhammad Saleem |last3=Jahangeer |first3=Muhammad |last4=Wajid |first4=Muhammad |title=Morphometry, Feeding Ecology, Haematology, and Heavy Metal Bioaccumulation in House Crow (Corvus splendens) from Central Punjab, Pakistan |journal=Kashmir Journal of Science |doi=10.63147/krjs.v4i4.220 |year=2026 }}</ref> == خوراڪ == ڪانءُ [[سڀ کائو جاندار|سڀ کائو]] ۽ انتهائي موقعي پرست پکي آهي. ان جي خوراڪ ۾ انساني کاڌي جون بچيل شيون، ڪچرو، اناج، ميوا، جيت، ننڍا بنا ڪرنگهي وارا جاندار، ننڍا ڪرنگهي وارا جانور، آنا، ٻين پکين جا ٻچا ۽ مردار شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="GISD"/> بازارن، هوٽلن، مڇي مارڪيٽن ۽ ڪچري جي ڍيرن وٽ آسانيءَ سان خوراڪ ملڻ سبب شهري علائقا هن لاءِ تمام سازگار رهائش بڻجي سگهن ٿا.<ref name="NParks"/> == ورتاءُ == ڪانءُ ذهين، سماجي ۽ ماحول سان جلدي مطابقت پيدا ڪندڙ پکي آهي. اهو اڪيلو، جوڙي ۾ يا ٽولن ۾ خوراڪ ڳوليندي ڏسي سگهجي ٿو. رات جو ڪيترائي پکي گڏجي وڏن اجتماعي آرامگاهن تي گڏ ٿين ٿا.<ref name="NParks"/> === آواز === ڪانءُ جو آواز سخت، تيز ۽ بار بار ٿيندڙ ”ڪان ڪان“ جهڙو هوندو آهي. مختلف حالتن، خطري ۽ سماجي رابطن دوران آواز جي انداز ۾ فرق اچي سگهي ٿو.<ref name="eBird"/> === اجتماعي آرامگاهون === ڪانءُ اڪثر شام جو وڏي انگ ۾ گڏجي مخصوص وڻن تي رات گذاريندو آهي. شهري ماحول ۾ اهي اجتماعي آرامگاهون وڏن ۽ گهاٽن وڻن، روڊن ۽ انسانن جي سرگرمين واري هنڌن ڀرسان پڻ ٺهن ٿيون. سنگاپور جي مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ڪانءُ جا اجتماعي رات گذارڻ وارا ماڳ خوراڪ جي ذريعن ۽ انساني آبادين سان ويجهو لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Peh |first1=Kelvin S.-H. |last2=Sodhi |first2=Navjot S. |year=2002 |title=Characteristics of Nocturnal Roosts of House Crows in Singapore |journal=The Journal of Wildlife Management |volume=66 |issue=4 |pages=1128–1133 }}</ref> == نسل وڌائڻ == [[File:House Crow(Chicks) I IMG 0175.jpg|thumb|ساڄو|آکيري ۾ ڪانءُ جا ٻچا]] [[File:House Crow eggs I IMG 1890.jpg|thumb|ساڄو|ڪانءُ جا آنا]] ڪانءُ عام طور وڻن جي مٿانهن حصن ۾ ٽارين مان کليل پيالي جهڙو آکيرو ٺاهي ٿو، پر شهري ماحول ۾ بجليءَ يا ٽيليفون جي اڏاوتن ۽ ٻين مصنوعي اوچن هنڌن تي پڻ آکيرا ٺاهي سگهي ٿو. مادي عام طور '''3 کان 5''' آنا لاهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه مطالعي ۾ 3 کان 6 آنن تائين جو تعداد درج ٿيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Can |title=No evidence of host-specific egg mimicry in Asian koels |journal=PLOS ONE |year=2021 |doi=10.1371/journal.pone.0253985 }}</ref> وڏا ۽ گهاٽي ڇانوَ وارا وڻ آکيري لاءِ پسند ڪيا وڃن ٿا. نسل وڌائڻ جو وقت جاگرافيائي علائقي مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن علائقن ۾ بهار کان اونهاري تائين نسل وڌائڻ وڌيڪ ٿيندو آهي. === ڪوئل سان تعلق === [[File:Eudynamys scolopaceus MHNT.ZOO.2010.11.152.12.jpg|thumb|کاٻو|[[ايشيائي ڪوئل]] جو آنو ڪانءُ جي آنن سان گڏ؛ ڪوئل ڪانءُ جي آکيري ۾ آنا لاهيندڙ نسلي طفيلي آهي.]] [[ايشيائي ڪوئل]] ڪانءُ جو مشهور [[نسلي طفيلي]] آهي. ڪوئل پنهنجو آکيرو ٺاهڻ بدران ڪانءُ سميت ٻين پکين جي آکيرن ۾ آنا لاهي ٿي ۽ ميزبان پکي انهن آنن کي سيڪڻ ۽ نڪتل ٻچن کي پالڻ ۾ حصو وٺندو آهي. پاڪستان جي [[پوٺوهار]] واري علائقي ۾ ڪيل تحقيق ۾ شهري، نيم شهري ۽ زرعي ٽنهي قسمن جي رهائشگاهن ۾ ايشيائي ڪوئل طرفان ڪانءُ جي آکيرن ۾ آنا لاهڻ درج ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |title=Brood parasitism of Asian koel (Eudynamys scolopacea) on the house crow (Corvus splendens) in Pothwar region of Pakistan |year=2007 |journal=Pakistan Journal of Agricultural Sciences |volume=44 |issue=4 |pages=627–634 }}</ref> جديد تحقيق موجب ڪوئل جا آنا ڪانءُ جي آنن سان لازمي طور مڪمل نقل يا مشابهت پيدا نٿا ڪن؛ 2021ع ۽ 2025ع جي مطالعي ۾ ڪانءُ لاءِ مخصوص آنن جي نقل جا واضح ثبوت نه مليا.<ref>{{cite journal |title=No evidence of host-specific egg mimicry in Asian koels |journal=PLOS ONE |year=2021 |doi=10.1371/journal.pone.0253985 }}</ref> == ذهانت == ڪانگ خاندان جا پکي پنهنجي پيچيده سکيا ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيتن لاءِ مشهور آهن. ڪانءُ بابت تجرباتي تحقيق ۾ پڻ اهڙي قسم جا پيچيده رويا ڏٺا ويا آهن. === اوزارن جو استعمال === 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ مشاهدي ۾ سنگاپور جي هڪ ڪانءُ کي ڪنڊي جهڙي ڪاٺي استعمال ڪري بند اوزار مان خوراڪ ڪڍندي دستاويز ڪيو ويو. ڪانءُ ۾ اوزار استعمال ڪرڻ جا اڳوڻا قيدي مشاهدا پڻ موجود هئا؛ نئين مشاهدي هن صلاحيت بابت وڌيڪ ثبوت مهيا ڪيا.<ref>{{cite journal |last1=Giri |first1=Tanita |last2=Garcia-Pelegrin |first2=Elias |date=2025 |title=Opportunistic Tool Use by Two Unexpected Corvid Species |journal=Ecology and Evolution |volume=15 |issue=5 |article-number=e71314 |doi=10.1002/ece3.71314 |doi-access=free }}</ref> === آئيني ۾ پاڻ سڃاڻڻ بابت تحقيق === ڪانءُ جي آئيني ۾ پاڻ سڃاڻڻ جي صلاحيت بابت تحقيق جا نتيجا هڪجهڙا ناهن. 2020ع ۾ ڇهن ڪانئن تي ٿيل هڪ تجربي ۾ چئن پکين اهڙو ورتاءُ ڏيکاريو، جنهن کي محققن آئيني ۾ پاڻ سڃاڻڻ جي ممڪن ثبوت طور بيان ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Buniyaadi |first1=Amaan |last2=Taufique |first2=S. K. Tahajjul |last3=Kumar |first3=Vinod |year=2020 |title=Self-recognition in corvids: evidence from the mirror-mark test in Indian house crows (Corvus splendens) |journal=Journal of Ornithology |volume=161 |pages=341–350 |doi=10.1007/s10336-019-01730-2 }}</ref> پر 2021ع ۾ پنج ڪانئن تي ڪيل ٻي مطالعي ۾ ڪو بہ پکي آئيني آڏو نشان کي هٽائڻ وارو مخصوص ورتاءُ نه ڏيکاري سگهيو.<ref>{{cite journal |last1=Parishar |first1=Pooja |last2=Mohapatra |first2=Alok Nath |last3=Iyengar |first3=Soumya |year=2021 |title=Investigating Behavioral Responses to Mirrors and the Mark Test in Adult Male Zebra Finches and House Crows |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |article-number=637850 |doi=10.3389/fpsyg.2021.637850 |doi-access=free }}</ref> ان ڪري ڪانءُ ۾ آئيني ذريعي پاڻ سڃاڻڻ جي صلاحيت کي اڃا حتمي طور ثابت ٿيل خاصيت سمجهڻ مناسب ناهي. == انسانن سان تعلق == [[File:House crow near Chandigarh.jpg|thumb|ساڄو|انساني آباديءَ ڀرسان ڪانءُ]] ڪانءُ انساني آبادين سان هزارين سالن کان ويجهي نموني لاڳاپيل رهيو آهي. شهرن ۾ اهو نامياتي ڪچري ۽ مردار کي کائڻ سان صفائيءَ واري ماحولياتي ڪردار ۾ حصو وٺي سگهي ٿو، پر تمام وڏي آباديءَ جي صورت ۾ شور، ڪچري کي ڦهلائڻ، ٻين پکين جي آکيرن تي حملن ۽ انسانن سان تڪرارن جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو.<ref name="GISD"/> == متعارف ٿيل ۽ حمله آور آباديون == پنهنجي قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪانءُ دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ [[حمله آور جنس]] بڻجي ويو آهي. عالمي حمله آور جنسن واري ڊيٽابيس موجب هن جون قائم ٿيل آباديون گهٽ ۾ گهٽ 25 ملڪن ۾ درج ٿي چڪيون آهن.<ref name="GISD"/> هن جي عالمي پکيڙ ۾ سامونڊي واپار جو وڏو ڪردار رهيو آهي. پکي جهازن سان بندرگاهن تائين پهتا، جڏهن تہ ڪجهه علائقن ۾ انهن کي ڄاڻي واڻي ڪچرو صاف ڪرڻ يا زرعي جيتن کي گهٽائڻ لاءِ پڻ متعارف ڪرايو ويو.<ref name="GISD"/> متعارف ٿيل علائقن ۾ ڪانءُ مقامي پکين جا آنا ۽ ٻچا کائي سگهي ٿو ۽ خوراڪ يا آکيرن لاءِ مقامي پکين سان مقابلو ڪري سگهي ٿو.<ref name="GISD"/> === سنگاپور === [[سنگاپور]] ڪانءُ جي شهري حمله آور آباديءَ بابت سڀ کان وڌيڪ اڀياس ڪيل علائقن مان هڪ آهي. هڪ 2003ع جي مطالعي مطابق 1985ع کان پوءِ اتي آبادي گهٽ ۾ گهٽ 30 ڀيرا وڌي ۽ 2000–2001ع جي عرصي ۾ اندازي موجب 130,000 کان وڌيڪ پکين تائين پهتي.<ref name="Singapore">{{cite journal |last1=Brook |first1=Barry W. |last2=Sodhi |first2=Navjot S. |last3=Soh |first3=Malcolm C. K. |last4=Lim |first4=Haw Chuan |year=2003 |title=Abundance and projected control of invasive house crows in Singapore |journal=Journal of Wildlife Management |volume=67 |issue=4 |pages=808–817 |doi=10.2307/3802688 }}</ref> سنگاپور جي موجوده جهنگلي جيوت اداري مطابق ڪانءُ اتي شهري ۽ ساحلي ماحول ۾ خوراڪ جي ڪچري ۽ آکيرا ٺاهڻ لاءِ موزون هنڌن جي موجودگيءَ سبب ڪاميابيءَ سان رهي ٿو.<ref name="NParks"/> === سوڪوٽرا مان خاتمو === [[سوڪوٽرا]] ٻيٽ تي ڪانءُ 1995ع ۾ جهاز وسيلي پهتو. ٻيٽ جي مقامي ۽ مخصوص حياتياتي تنوع تي ممڪن اثرن سبب ان جي خاتمي لاءِ ڊگهي مهم هلائي وئي. اپريل 2009ع ۾ آخري 13 ڪانئن کي ختم ڪرڻ کان پوءِ ٻيٽ تان متعارف ٿيل آباديءَ جي مڪمل خاتمي جو اعلان ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Suliman |first1=Ahmed Saeid |last2=Meier |first2=Guntram G. |last3=Haverson |first3=Peter J. |year=2010 |title=Eradication of Invasive House Crow (Corvus splendens) from Socotra Island, Republic of Yemen – Lessons Learned from 15 Years of Facing a Bird Invasion |journal=Proceedings of the Vertebrate Pest Conference |volume=24 |pages=257–262 |doi=10.5070/V424110552 |doi-access=free }}</ref> == صحت سان لاڳاپو == ڪانئن مان مختلف جراثيم ۽ پکين جون بيماريون پيدا ڪندڙ جاندار الڳ ڪيا ويا آهن. انهن ۾ [[نيوڪاسل بيماري]] جو وائرس ۽ ''Cryptococcus neoformans'' جهڙا جاندار شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=P. |last2=Venugopalan |first2=A. T. |last3=Manvell |first3=R. |year=1998 |title=Isolation of Newcastle disease virus from an Indian house crow |journal=Tropical Animal Health and Production |volume=30 |issue=3 |pages=177–178 }}</ref> پر ڪنهن جاندار يا جراثيم جو ڪانءُ ۾ ملڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري تہ ڪانءُ انسانن ۾ ان بيماريءَ جي اهم منتقلي جو ذريعو آهي. گلوبل انويسيو اسپيشيز ڊيٽابيس پڻ ڄاڻائي ٿو تہ ڪانءُ ڪيترائي انساني مرض پيدا ڪندڙ جاندار کڻي سگهي ٿو، پر انهن جي موجودگي ۽ انساني بيماريءَ وچ ۾ سڌي تعلق بابت ثبوت محدود آهن.<ref name="GISD"/> == ثقافت ۾ == ڏکڻ ايشيا ۾ ڪانءُ جي انساني آبادين سان پراڻي وابستگي سبب اهو لوڪ ادب، چوڻين، ڪهاڻين، شاعري ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. [[File:Dhumavati.JPG|thumb|[[ڌوماوتي]] کي ڪانءُ سان ڏيکاريندڙ روايتي تصوير]] [[هندو ڌرم|هندو]] روايتن ۾ ديوي [[ڌوماوتي]] کي ڪڏهن ڪانءُ سان يا ڪانءُ جي نشان واري سواريءَ سان ڏيکاريو ويندو آهي. سنڌي لوڪ ثقافت ۽ ادب ۾ پڻ '''ڪانءُ''' ۽ '''ڪانگ''' جا حوالا عام آهن. [[رائچند هريجن]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ ريگستان'' ۾ ٿر جي پکين جي ذڪر دوران ڪانءُ جي آکيري، آنن ۽ ٻچن جي حفاظت واري ورتاءَ جو بيان ڪيو آهي.<ref name="رائچند هريجن">رائچند هريجن، ''تاريخ ريگستان''، ڀاڱو ٻيون، ٽيون ڇاپو، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2005ع.</ref> == تحفظ واري حيثيت == [[بين الاقوامي اتحاد براءِ تحفظ فطرت]] ڪانءُ کي پنهنجي ڳاڙهي فهرست ۾ '''گهٽ ڳڻتي جوڳي''' جنس قرار ڏنو آهي.<ref name="IUCN"/> پنهنجي قدرتي ڏکڻ ايشيائي پکيڙ ۾ هي هڪ عام ۽ وڏي پيماني تي پکڙيل پکي آهي، جڏهن تہ قدرتي پکيڙ کان ٻاهر ڪيترن ملڪن ۾ ان کي حمله آور جنس طور منظم ڪيو وڃي ٿو. == بنيادي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#263238;color:white;" | خاصيت ! style="background:#00695c;color:white;" | ڄاڻ |- ! style="background:#e8f5e9;" | سنڌي نالو | ڪانءُ، ڪانگ |- ! style="background:#e3f2fd;" | سائنسي نالو | '''''Corvus splendens''''' |- ! style="background:#fff8e1;" | خاندان | [[ڪورويڊي]] |- ! style="background:#f3e5f5;" | ترتيب | [[پئسريفورميز]] |- ! style="background:#fce4ec;" | جسم جي ڊيگهه | لڳ ڀڳ 40–42 سينٽي ميٽر |- ! style="background:#e0f2f1;" | وزن | لڳ ڀڳ 245–370 گرام |- ! style="background:#fff3e0;" | خوراڪ | سڀ کائو؛ ڪچرو، اناج، ميوا، جيت، آنا، ننڍا جانور ۽ مردار |- ! style="background:#e8eaf6;" | آنا | عام طور 3–5 |- ! style="background:#e1f5fe;" | اصل پکيڙ | ڏکڻ ايشيا ۽ ڀرپاسي وارا علائقا |- ! style="background:#f1f8e9;" | رهائش | شهر، ڳوٺ، زرعي علائقا، بازارون ۽ ساحلي آباديون |- ! style="background:#fffde7;" | تحفظ واري حيثيت | گهٽ ڳڻتي جوڳو |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:House Crow (Corvus splendens) sleeping at night in Kolkata W IMG 4532.jpg|رات جو آرام ڪندڙ ڪانءُ File:House Crows (Corvus splendens) grooming in Kolkata I IMG 4324.jpg|کنڀ صاف ڪندڙ ڪانءُ File:House Crows (Corvus splendens) bathing in Kolkata I IMG 4324.jpg|وهنجندڙ ڪانءُ File:House Crow I IMG 6211.jpg|اڏام دوران File:House Crow feeding chicks.jpg|ٻچن کي خوراڪ ڏيندڙ ڪانءُ File:House-crow fledgling, 2014.jpg|ڪانءُ جو اڏام سکندڙ ٻچو File:House Crow collecting twigs.JPG|آکيري لاءِ ٽاريون گڏ ڪندي File:House Crow Chennai.jpg|[[چنائي]] ۾ ڪانءُ </gallery> == ڏسو پڻ == * [[ڪانگ خاندان]] * [[ايشيائي ڪوئل]] * [[حمله آور جنس]] * [[سنڌ جا پکي]] * [[پاڪستان جا پکي]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Corvus splendens}} {{Wikispecies|Corvus splendens}} * [https://www.iucngisd.org/gisd/species.php?sc=1199 عالمي حمله آور جنسن واري ڊيٽابيس ۾ ڪانءُ] * [https://ebird.org/species/houcro1 اي برڊ تي ڪانءُ] * [https://itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=559513 آءِ ٽي آءِ ايس ۾ ''Corvus splendens''] {{Corvidae}} {{Taxonbar|from=Q507383}} [[زمرو:ڪوروس]] [[زمرو:ڪانگ]] [[زمرو:پاڪستان جا پکي]] [[زمرو:سنڌ جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:1817ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:لوئي پيئر ويئيو جا نالي ڏنل ٽيڪسا]] [[زمرو:حمله آور پکي]] sd6g4ydhd7wfvvlukjln5qtm6qj5rd8 0 42119 413099 312947 2026-09-18T01:30:51Z Intisar Ali 8681 413099 wikitext text/x-wiki {{Short description|نوشهروفيروز ضلعي جو شهر}} {{Infobox settlement | name = محرابپور | settlement_type = [[شهر]] | coordinates = {{coord|27.099444|68.420833|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ محرابپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[نوشهروفيروز ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[محرابپور تعلقو]] | elevation_m = 28 | population_as_of = 2023ع | population_total = 57978 | population_male = 29397 | population_female = 28572 | population_density_km2 = auto | postal_code = 67000 | area_code = 0242 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻوليون | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] }} '''محرابپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] جي [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي '''57,978''' هئي، جنهن ڪري اهو تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.<ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> محرابپور وچولي سنڌ جي زرعي علائقي ۾ واقع هڪ واپاري ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي. شهر [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سنڌ ۽ پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="PR">{{cite web |title=General Information |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |publisher=Pakistan Railways |access-date=18 September 2026 }}</ref> شهر ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن جي واپار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. == نالو == شهر جي نالي جي اصليت بابت سنڌي تاريخي ادب ۾ ان کي '''مهراب جتوئي''' سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي تاريخي لکڻين ۾ مهراب جتوئي کي ساهتي علائقي جو بااثر جتوئي سردار ڄاڻايو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> مقامي تاريخ بابت مولائي ملاح جي ڪتاب ۾ پڻ شهر جي نالي کي مهراب جتوئي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر مصنف ان روايت بابت اهو به نشاندهي ڪري ٿو تہ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ جتوئي سردار سان سڌي طرح لاڳاپيل جاگير، رهائش يا قبرستان جا واضح آثار نه ملڻ سبب شهر جي قيام جي تفصيلي تاريخ وڌيڪ تحقيق جي محتاج آهي.<ref name="Mallah">{{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2017 }}</ref> == جاگرافي == محرابپور نوشهروفيروز ضلعي جي اتر اوڀر واري حصي ۾، سنڌ جي زرخيز [[سنڌو ماٿري]] واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''28 ميٽر''' آهي. شهر جو ڀرپاسي وارو علائقو گهڻي ڀاڱي سنئين زرعي زمين تي مشتمل آهي. واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ جي معيشت ۽ آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. شهر مان لانگڙجي شاخ پڻ گذري ٿي.<ref name="Mallah"/> [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي، جڏهن تہ ريلوي شهر کي ڪراچي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === محرابپور جي موجوده شهر کان اڳ ڀرپاسي ۾ [[هالاڻي]] ۽ [[بهلاڻي]] جهڙيون آباديون موجود هيون. ساهتي خطو تاريخي طور وچولي سنڌ جو اهم زرعي ۽ آباد علائقو رهيو آهي.<ref name="Mallah"/> سنڌي تاريخي روايت موجب محرابپور جو نالو مهراب جتوئي تان پيو. [[مرزا قليچ بيگ]] موجب 1189هه واري سياسي ڇڪتاڻ دوران مهراب جتوئي ساهتيءَ جو بااثر سردار هو ۽ ڪلهوڙا حڪمرانن سان سياسي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="Qaleech"/> ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي بيان، جنهن کي مقامي تاريخ ۾ نقل ڪيو ويو آهي، موجب مهراب جتوئيءَ کي ساهتيءَ جو پرڳڻو جاگير طور مليو ۽ هالاڻيءَ کي علائقي جو مرڪز بڻايو ويو. هن سان منسوب روايت موجب هالاڻيءَ جي اوڀر طرف آباد ڪيل نئين وسندي بعد ۾ محرابپور سڏجڻ لڳي.<ref name="Mallah"/> مهراب جتوئي ڪلهوڙا ۽ ٽالپرن جي اقتداري ڇڪتاڻ ۾ پڻ شامل رهيو. تاريخي روايتن موجب هو چالڪ جي پل وٽ ٿيل ويڙهه ۾ مارجي ويو.<ref name="Qaleech"/> === برطانوي دور === اڻويهين صديءَ دوران ريلوي ۽ نئين انتظامي نظام محرابپور جي شهري واڌ تي وڏو اثر وڌو. مقامي تاريخي ماخذ ريلوي سهولت جي شروعات کي شهر جي واپاري ترقيءَ جو اهم سبب قرار ڏين ٿا.<ref name="Mallah"/> محرابپور ۾ جديد رسمي تعليم جي شروعات بابت مقامي رڪارڊ اپريل 1886ع ۾ '''سنڌي مين پرائمري اسڪول ڳوٺ محرابپور''' جي قيام جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Mallah"/> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ انتظامي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ علائقو نوابشاهه ضلعي سان شامل ٿيو. نوابشاهه ضلعو 1912ع ۾ باقاعدي قائم ٿيو.<ref name="Chandio">{{cite book |last=چانڊيو |first=خادم حسين |title=نواب شاهه کان شهيد بينظير تائين هڪ صديءَ جو سفر |publisher=مارئي اڪيڊمي |location=حيدرآباد |year=2013 }}</ref> === پاڪستان کان پوءِ === 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي آباديءَ جي لساني ۽ سماجي بناوت ۾ تبديليون آيون ۽ هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ خاندان پڻ هتي آباد ٿيا.<ref name="Mallah"/> 1968ع ۾ شهر جي ڪميونٽي سينٽر ۽ ٽائون ڪاميٽي سان لاڳاپيل عمارت جو افتتاح ڪيو ويو.<ref name="Mallah"/> 1989ع ۾ [[نوشهروفيروز ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ محرابپور ان ضلعي جو حصو بڻيو.<ref name="Abbasi">{{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز، سنڌ }}</ref> === تعلقي جو صدر مقام === محرابپور تاريخي طور [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]] سان لاڳاپيل هو. 22 اپريل 2005ع تي سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير ڊاڪٽر ارباب غلام رحيم شهر کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻائڻ جو اعلان ڪيو. مقامي تاريخي ماخذ موجب سنڌ حڪومت 21 جون 2005ع تي ان سلسلي ۾ نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.<ref name="Mallah"/> ان کان پوءِ محرابپور [[محرابپور تعلقو|نئين قائم ڪيل تعلقي]] جو انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. == آبادي == محرابپور جي آبادي گذريل ڪيترن ڏهاڪن دوران مسلسل وڌي آهي. 1981ع ۾ شهر جي آبادي '''16,158''' هئي، جيڪا 1998ع ۾ '''30,686''' ٿي وئي. 2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ آبادي '''53,608''' ۽ 2023ع ۾ '''57,978''' رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017 – Naushahro Feroze |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10202.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%;text-align:center;" |+ '''محرابپور شهر جي آباديءَ ۾ واڌ''' ! style="background:#00695c;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#00897b;color:white;" | آبادي ! style="background:#26a69a;color:white;" | تبديلي |- | 1981ع | 16,158 | — |- | 1998ع | 30,686 | {{increase}} 89.92٪ |- | 2017ع | 53,608 | {{increase}} 74.70٪ |- | '''2023ع''' | '''57,978''' | {{increase}} 8.15٪ |} 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سالياني اوسط آبادي واڌ '''1.32 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> === جنس ۽ گهراڻا === 2023ع ۾ شهر جي 57,978 ماڻهن مان '''29,397 مرد'''، '''28,572 عورتون''' ۽ '''9 خواجه سرا''' هئا. سراسري گهراڻي ۾ '''5.62 ماڻهو''' رهندا هئا.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''آباديءَ جي بناوت، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | زمرو ! style="background:#1976d2;color:white;" | آبادي ! style="background:#1e88e5;color:white;" | حصو |- | مرد | 29,397 | 50.70٪ |- | عورتون | 28,572 | 49.28٪ |- | خواجه سرا | 9 | 0.02٪ کان گهٽ |- ! ڪل ! '''57,978''' ! '''100٪''' |} == ٻوليون == محرابپور گهڻ لساني شهر آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جڏهن تہ [[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] پڻ وڏي تعداد ۾ ڳالهائجن ٿيون.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population Census 2023 |url=https://census23.pbos.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=26 August 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = محرابپور شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value1 = 46.9 | color1 = Goldenrod | label2 = [[اردو]] | value2 = 28.3 | color2 = Green | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 22.6 | color3 = Purple | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value4 = 1.1 | color4 = Skyblue | label5 = ٻيون | value5 = 1.1 | color5 = Silver }} {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''مادري ٻولين جو تناسب، 2023ع''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | '''46.9٪''' |- | [[اردو]] | 28.3٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 22.6٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 1.1٪ |- | ٻيون | 1.1٪ |} <ref name="PBSLanguage"/> == شهري انتظام == محرابپور کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> شهر [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. شهر جي مقامي انتظامي حدن ۽ وارڊن ۾ وقت بوقت حدبندين سبب تبديليون ٿينديون رهيون آهن؛ تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن ۽ وارڊن جي انگ کي موجوده انتظامي جوڙجڪ سان نه ملائڻ گهرجي. == معيشت == محرابپور ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. اناج، زرعي پيداوار، ڪاٺ، تعميراتي سامان، پرچون واپار ۽ خدمتون مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. === فرنيچر جي صنعت === شهر خاص طور ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ وڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. مقامي تاريخي ادب ۾ فرنيچر کي محرابپور جي نمايان صنعتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ فرنيچر ٺاهيندڙ ڪيترائي ڪارخانا ۽ دڪان ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Manufacture of furniture in Mehrabpur, Sindh |url=https://www.cybo.com/PK/mehrabpur/manufacture-of-furniture/ |website=Cybo |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي طور محرابپور کي ڪاٺ جي ڪاريگريءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن پنجاب جي فرنيچر واري شهر [[چنيوٽ]] سان ڀيٽيو ويندو آهي؛ البت ''سنڌ جو چنيوٽ'' جهڙو لقب سرڪاري درجو نه رکي ٿو. == آمدرفت == === روڊ === محرابپور سنڌ جي اهم روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي ۽ مقامي رستا محرابپور کي هالاڻي، ڪنڊيارو، لاکا روڊ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ملائين ٿا. === ريلوي === [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي. پاڪستان ريلوي جي موجوده انتظامي معلومات ۾ محرابپور کي ريلوي نيٽ ورڪ جي سکر واري حصي جي اهم هنڌن مان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PR"/> مقامي تاريخي ماخذن موجب ويهين صديءَ دوران محرابپور کان هالاڻي، ڪنڊيارو، ٺاروشاهه ۽ نوشهروفيروز ڏانهن هڪ ننڍي ريلوي شاخ پڻ هلندي هئي، جيڪا بعد ۾ بند ٿي وئي.<ref name="Somro">{{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه |year=2010 |page=183 }}</ref> اسٽيشن اڄ به شهر جي آمدرفت واري اهميت جو بنيادي حصو آهي. == 2007ع جو ريل حادثو == {{Main|محرابپور ريل حادثو}} 19 ڊسمبر 2007ع جي صبح جو ڪراچي کان لاهور ويندڙ '''ڪراچي ايڪسپريس''' محرابپور ڀرسان پٽڙي تان لهي وئي. حادثي وقت ريل ۾ عيدالاضحيٰ لاءِ گهر ويندڙ مسافرن جو وڏو انگ موجود هو.<ref name="DawnCrash">{{cite news |last=Aziz |first=Abdul |title=50 Eid passengers die in train crash: Over 200 hurt as Karachi Express derails |url=https://www.dawn.com/news/281183 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan Railways train.jpg|thumb|[[پاڪستان ريلوي]] جي ريل گاڏي؛ محرابپور ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين تي واقع آهي.]] حادثي ۾ ريل جا ڪيترائي گاڏا پٽڙي تان لهي ويا. ان وقت شايع ٿيل رپورٽن ۾ فوتين جي انگ بابت اختلاف هو؛ ''ڊان'' 50 فوتين ۽ 203 زخمين جي رپورٽ ڏني، جڏهن تہ بعد ۾ ڪجهه سرڪاري ذريعن فوتين جو انگ 40 ڄاڻايو.<ref name="DawnCrash"/><ref>{{cite news |title=Sabotage ruled out as cause of Pakistan train crash |url=https://www.abc.net.au/news/2007-12-20/sabotage-ruled-out-as-cause-of-pakistan-train-crash/993536 |publisher=ABC News |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> شروعاتي جاچ ۾ ريلوي پٽڙيءَ جي ڀڳل يا خراب حصي کي ممڪن سبب قرار ڏنو ويو، جڏهن تہ تخريبڪاري بابت شروعاتي خدشن جي پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Dozens die in Pakistan train crash |url=https://www.aljazeera.com/news/2007/12/20/dozens-die-in-pakistan-train-crash-2 |work=Al Jazeera |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> حادثي سبب ڪراچي ۽ لاهور وچ ۾ ريلوي آمدرفت سخت متاثر ٿي ۽ ڪيترين ريل گاڏين کي ملتوي يا منسوخ ڪرڻو پيو.<ref>{{cite news |title=Train tragedy throws into disarray PR schedule |url=https://www.dawn.com/news/281106 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == محرابپور ۾ سرڪاري ۽ خانگي سطح تي پرائمري کان اعليٰ تعليم تائين ادارا موجود آهن. شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان سنڌي مين پرائمري اسڪول جو قيام مقامي تاريخي ماخذ موجب 1886ع ۾ ٿيو.<ref name="Mallah"/> موجوده سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج محرابپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج محرابپور''' شامل آهن. سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده فهرست ٻنهي ادارن کي نوشهروفيروز ضلعي جي سرڪاري ڪاليجن طور درج ڪري ٿي.<ref name="CollegeSindh">{{cite web |title=Government Colleges |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج جي قيام بابت مقامي رڪارڊ 17 ڊسمبر 2004ع جي تاريخ ڏئي ٿو، جڏهن تہ گرلز ڊگري ڪاليج جي شروعات 2013ع ۾ ٿي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ سرڪاري هاءِ اسڪولن کان سواءِ مختلف خانگي اسڪول ۽ ڪاليج پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Educational Institutions of Mehrabpur |url=https://www.mehrabpursindh.com/school-collages/ |website=Mehrabpur Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> '''اورينٽل لا ڪاليج محرابپور''' شهر ۾ قانون جي تعليم جو ادارو آهي ۽ اداري موجب اهو [[سنڌ يونيورسٽي]]، ڄامشورو سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Oriental Law College Mehrabpur |url=https://olcmhr.edu.pk/ |publisher=Oriental Law College Mehrabpur |access-date=18 September 2026 }}</ref> == صحت == شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي تاريخ موجب ضلعي ڪائونسل پاران حسيني چوڪ ڀرسان هڪ ڊسپينسري قائم ڪئي وئي هئي، جيڪا بعد ۾ سرڪاري صحت مرڪز ۾ تبديل ٿي.<ref name="Mallah"/> 1980ع واري ڏهاڪي دوران صحت مرڪز کي شهر کان ٻاهر نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ڀرپاسي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ علاج ۽ طبي خدمتن لاءِ محرابپور تي ڀاڙي ٿي. == بجلي ۽ بنيادي ڍانچو == محرابپور ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' موجود آهي. عدالتي رڪارڊ پڻ 132 ڪلو وولٽ محرابپور گرڊ اسٽيشن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Judgment relating to 132 KV Grid Station Mehrabpur |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjczODc3Y2Ztcy1kYzgz |publisher=Sindh High Court |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخ موجب گرڊ اسٽيشن جو سنگ بنياد 24 فيبروري 2007ع تي رکيو ويو ۽ 27 آگسٽ 2010ع کان ان ڪم شروع ڪيو.<ref name="Mallah"/> == عدالتي ادارا == محرابپور تعلقي جو صدر مقام ٿيڻ کان پوءِ شهر ۾ عدالتي ادارن جو دائرو پڻ وڌيو. سنڌ جي ضلعي عدالتي رڪارڊ ۾ '''سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ محرابپور''' جي عدالت موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Office of the Civil Judge and Judicial Magistrate I, Mehrabpur |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/181602 |publisher=District Courts Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخي رڪارڊ موجب محرابپور ۾ سينيئر سول جج سان لاڳاپيل عدالتي انتظام 30 ڊسمبر 2016ع کان شروع ٿيو.<ref name="Mallah"/> == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | مقدار |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | صوبو | [[سنڌ]] |- | ضلعو | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- | تعلقو | [[محرابپور تعلقو]] |- | بلندي | 28 ميٽر |- | آبادي، 1981ع | 16,158 |- | آبادي، 1998ع | 30,686 |- | آبادي، 2017ع | 53,608 |- | style="background:#e8f5e9;" | '''آبادي، 2023ع''' | style="background:#e8f5e9;" | '''57,978''' |- | مرد، 2023ع | 29,397 |- | عورتون، 2023ع | 28,572 |- | 2017–2023ع سالياني واڌ | 1.32٪ |- | سراسري گهراڻي جو قد | 5.62 ماڻهو |- | مکيه مادري ٻولي | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |- | ريلوي اسٽيشن | [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] |- | ڊائلنگ ڪوڊ | 0242 |- | پوسٽل ڪوڊ | 67000 |} == پڻ ڏسو == * [[محرابپور تعلقو]] * [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[محرابپور ريل حادثو]] * [[هالاڻي]] * [[بهلاڻي]] * [[ڪوٽڙي ڪبير]] * [[نوشهروفيروز ضلعو]] * [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |year=2017 |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ }} * {{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |year=2010 |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه }} * {{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز }} {{نوشهروفيروز ضلعو}} [[زمرو:محرابپور]] [[زمرو:محرابپور تعلقو]] [[زمرو:نوشهروفيروز ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] bhf1l86bo5edjqlso9hg3y69zml60r6 413100 413099 2026-09-18T01:31:57Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 413100 wikitext text/x-wiki {{Short description|نوشهروفيروز ضلعي جو شهر}} {{Infobox settlement | name = محرابپور | settlement_type = [[شهر]] | coordinates = {{coord|27.099444|68.420833|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ محرابپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[نوشهروفيروز ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[محرابپور تعلقو]] | elevation_m = 28 | population_as_of = 2023ع | population_total = 57978 | population_male = 29397 | population_female = 28572 | population_density_km2 = auto | postal_code = 67000 | area_code = 0242 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻوليون | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] }} '''محرابپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] جي [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي '''57,978''' هئي، جنهن ڪري اهو تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.<ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> محرابپور وچولي سنڌ جي زرعي علائقي ۾ واقع هڪ واپاري ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي. شهر [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سنڌ ۽ پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="PR">{{cite web |title=General Information |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |publisher=Pakistan Railways |access-date=18 September 2026 }}</ref> شهر ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن جي واپار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. == نالو == شهر جي نالي جي اصليت بابت سنڌي تاريخي ادب ۾ ان کي '''مهراب جتوئي''' سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي تاريخي لکڻين ۾ مهراب جتوئي کي ساهتي علائقي جو بااثر جتوئي سردار ڄاڻايو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> مقامي تاريخ بابت مولائي ملاح جي ڪتاب ۾ پڻ شهر جي نالي کي مهراب جتوئي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر مصنف ان روايت بابت اهو به نشاندهي ڪري ٿو تہ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ جتوئي سردار سان سڌي طرح لاڳاپيل جاگير، رهائش يا قبرستان جا واضح آثار نه ملڻ سبب شهر جي قيام جي تفصيلي تاريخ وڌيڪ تحقيق جي محتاج آهي.<ref name="Mallah">{{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2017 }}</ref> == جاگرافي == محرابپور نوشهروفيروز ضلعي جي اتر اوڀر واري حصي ۾، سنڌ جي زرخيز [[سنڌو ماٿري]] واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''28 ميٽر''' آهي. شهر جو ڀرپاسي وارو علائقو گهڻي ڀاڱي سنئين زرعي زمين تي مشتمل آهي. واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ جي معيشت ۽ آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. شهر مان لانگڙجي شاخ پڻ گذري ٿي.<ref name="Mallah"/> [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي، جڏهن تہ ريلوي شهر کي ڪراچي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === محرابپور جي موجوده شهر کان اڳ ڀرپاسي ۾ [[هالاڻي]] ۽ [[بهلاڻي]] جهڙيون آباديون موجود هيون. ساهتي خطو تاريخي طور وچولي سنڌ جو اهم زرعي ۽ آباد علائقو رهيو آهي.<ref name="Mallah"/> سنڌي تاريخي روايت موجب محرابپور جو نالو مهراب جتوئي تان پيو. [[مرزا قليچ بيگ]] موجب 1189هه واري سياسي ڇڪتاڻ دوران مهراب جتوئي ساهتيءَ جو بااثر سردار هو ۽ ڪلهوڙا حڪمرانن سان سياسي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="Qaleech"/> ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي بيان، جنهن کي مقامي تاريخ ۾ نقل ڪيو ويو آهي، موجب مهراب جتوئيءَ کي ساهتيءَ جو پرڳڻو جاگير طور مليو ۽ هالاڻيءَ کي علائقي جو مرڪز بڻايو ويو. هن سان منسوب روايت موجب هالاڻيءَ جي اوڀر طرف آباد ڪيل نئين وسندي بعد ۾ محرابپور سڏجڻ لڳي.<ref name="Mallah"/> مهراب جتوئي ڪلهوڙا ۽ ٽالپرن جي اقتداري ڇڪتاڻ ۾ پڻ شامل رهيو. تاريخي روايتن موجب هو چالڪ جي پل وٽ ٿيل ويڙهه ۾ مارجي ويو.<ref name="Qaleech"/> === برطانوي دور === اڻويهين صديءَ دوران ريلوي ۽ نئين انتظامي نظام محرابپور جي شهري واڌ تي وڏو اثر وڌو. مقامي تاريخي ماخذ ريلوي سهولت جي شروعات کي شهر جي واپاري ترقيءَ جو اهم سبب قرار ڏين ٿا.<ref name="Mallah"/> محرابپور ۾ جديد رسمي تعليم جي شروعات بابت مقامي رڪارڊ اپريل 1886ع ۾ '''سنڌي مين پرائمري اسڪول ڳوٺ محرابپور''' جي قيام جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Mallah"/> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ انتظامي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ علائقو نوابشاهه ضلعي سان شامل ٿيو. نوابشاهه ضلعو 1912ع ۾ باقاعدي قائم ٿيو.<ref name="Chandio">{{cite book |last=چانڊيو |first=خادم حسين |title=نواب شاهه کان شهيد بينظير تائين هڪ صديءَ جو سفر |publisher=مارئي اڪيڊمي |location=حيدرآباد |year=2013 }}</ref> === پاڪستان کان پوءِ === 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي آباديءَ جي لساني ۽ سماجي بناوت ۾ تبديليون آيون ۽ هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ خاندان پڻ هتي آباد ٿيا.<ref name="Mallah"/> 1968ع ۾ شهر جي ڪميونٽي سينٽر ۽ ٽائون ڪاميٽي سان لاڳاپيل عمارت جو افتتاح ڪيو ويو.<ref name="Mallah"/> 1989ع ۾ [[نوشهروفيروز ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ محرابپور ان ضلعي جو حصو بڻيو.<ref name="Abbasi">{{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز، سنڌ }}</ref> === تعلقي جو صدر مقام === محرابپور تاريخي طور [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]] سان لاڳاپيل هو. 22 اپريل 2005ع تي سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير ڊاڪٽر ارباب غلام رحيم شهر کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻائڻ جو اعلان ڪيو. مقامي تاريخي ماخذ موجب سنڌ حڪومت 21 جون 2005ع تي ان سلسلي ۾ نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.<ref name="Mallah"/> ان کان پوءِ محرابپور [[محرابپور تعلقو|نئين قائم ڪيل تعلقي]] جو انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. == آبادي == محرابپور جي آبادي گذريل ڪيترن ڏهاڪن دوران مسلسل وڌي آهي. 1981ع ۾ شهر جي آبادي '''16,158''' هئي، جيڪا 1998ع ۾ '''30,686''' ٿي وئي. 2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ آبادي '''53,608''' ۽ 2023ع ۾ '''57,978''' رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017 – Naushahro Feroze |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10202.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%;text-align:center;" |+ '''محرابپور شهر جي آباديءَ ۾ واڌ''' ! style="background:#00695c;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#00897b;color:white;" | آبادي ! style="background:#26a69a;color:white;" | تبديلي |- | 1981ع | 16,158 | — |- | 1998ع | 30,686 | {{increase}} 89.92٪ |- | 2017ع | 53,608 | {{increase}} 74.70٪ |- | '''2023ع''' | '''57,978''' | {{increase}} 8.15٪ |} 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سالياني اوسط آبادي واڌ '''1.32 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> === جنس ۽ گهراڻا === 2023ع ۾ شهر جي 57,978 ماڻهن مان '''29,397 مرد'''، '''28,572 عورتون''' ۽ '''9 خواجه سرا''' هئا. سراسري گهراڻي ۾ '''5.62 ماڻهو''' رهندا هئا.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''آباديءَ جي بناوت، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | زمرو ! style="background:#1976d2;color:white;" | آبادي ! style="background:#1e88e5;color:white;" | حصو |- | مرد | 29,397 | 50.70٪ |- | عورتون | 28,572 | 49.28٪ |- | خواجه سرا | 9 | 0.02٪ کان گهٽ |- ! ڪل ! '''57,978''' ! '''100٪''' |} == ٻوليون == محرابپور گهڻ لساني شهر آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جڏهن تہ [[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] پڻ وڏي تعداد ۾ ڳالهائجن ٿيون.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population Census 2023 |url=https://census23.pbos.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=26 August 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = محرابپور شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value1 = 46.9 | color1 = Goldenrod | label2 = [[اردو]] | value2 = 28.3 | color2 = Green | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 22.6 | color3 = Purple | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value4 = 1.1 | color4 = Skyblue | label5 = ٻيون | value5 = 1.1 | color5 = Silver }} {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''مادري ٻولين جو تناسب، 2023ع''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | '''46.9٪''' |- | [[اردو]] | 28.3٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 22.6٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 1.1٪ |- | ٻيون | 1.1٪ |} <ref name="PBSLanguage"/> == شهري انتظام == محرابپور کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> شهر [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. شهر جي مقامي انتظامي حدن ۽ وارڊن ۾ وقت بوقت حدبندين سبب تبديليون ٿينديون رهيون آهن؛ تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن ۽ وارڊن جي انگ کي موجوده انتظامي جوڙجڪ سان نه ملائڻ گهرجي. == معيشت == محرابپور ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. اناج، زرعي پيداوار، ڪاٺ، تعميراتي سامان، پرچون واپار ۽ خدمتون مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. === فرنيچر جي صنعت === شهر خاص طور ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ وڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. مقامي تاريخي ادب ۾ فرنيچر کي محرابپور جي نمايان صنعتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ فرنيچر ٺاهيندڙ ڪيترائي ڪارخانا ۽ دڪان ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Manufacture of furniture in Mehrabpur, Sindh |url=https://www.cybo.com/PK/mehrabpur/manufacture-of-furniture/ |website=Cybo |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي طور محرابپور کي ڪاٺ جي ڪاريگريءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن پنجاب جي فرنيچر واري شهر [[چنيوٽ]] سان ڀيٽيو ويندو آهي؛ البت ''سنڌ جو چنيوٽ'' جهڙو لقب سرڪاري درجو نه رکي ٿو. == آمدرفت == === روڊ === محرابپور سنڌ جي اهم روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي ۽ مقامي رستا محرابپور کي هالاڻي، ڪنڊيارو، لاکا روڊ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ملائين ٿا. === ريلوي === [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي. پاڪستان ريلوي جي موجوده انتظامي معلومات ۾ محرابپور کي ريلوي نيٽ ورڪ جي سکر واري حصي جي اهم هنڌن مان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PR"/> مقامي تاريخي ماخذن موجب ويهين صديءَ دوران محرابپور کان هالاڻي، ڪنڊيارو، ٺاروشاهه ۽ نوشهروفيروز ڏانهن هڪ ننڍي ريلوي شاخ پڻ هلندي هئي، جيڪا بعد ۾ بند ٿي وئي.<ref name="Somro">{{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه |year=2010 |page=183 }}</ref> اسٽيشن اڄ به شهر جي آمدرفت واري اهميت جو بنيادي حصو آهي. == 2007ع جو ريل حادثو == {{Main|محرابپور ريل حادثو}} 19 ڊسمبر 2007ع جي صبح جو ڪراچي کان لاهور ويندڙ '''ڪراچي ايڪسپريس''' محرابپور ڀرسان پٽڙي تان لهي وئي. حادثي وقت ريل ۾ عيدالاضحيٰ لاءِ گهر ويندڙ مسافرن جو وڏو انگ موجود هو.<ref name="DawnCrash">{{cite news |last=Aziz |first=Abdul |title=50 Eid passengers die in train crash: Over 200 hurt as Karachi Express derails |url=https://www.dawn.com/news/281183 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan Railways train.jpg|thumb|[[پاڪستان ريلوي]] جي ريل گاڏي؛ محرابپور ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين تي واقع آهي.]] حادثي ۾ ريل جا ڪيترائي گاڏا پٽڙي تان لهي ويا. ان وقت شايع ٿيل رپورٽن ۾ فوتين جي انگ بابت اختلاف هو؛ ''ڊان'' 50 فوتين ۽ 203 زخمين جي رپورٽ ڏني، جڏهن تہ بعد ۾ ڪجهه سرڪاري ذريعن فوتين جو انگ 40 ڄاڻايو.<ref name="DawnCrash"/><ref>{{cite news |title=Sabotage ruled out as cause of Pakistan train crash |url=https://www.abc.net.au/news/2007-12-20/sabotage-ruled-out-as-cause-of-pakistan-train-crash/993536 |publisher=ABC News |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> شروعاتي جاچ ۾ ريلوي پٽڙيءَ جي ڀڳل يا خراب حصي کي ممڪن سبب قرار ڏنو ويو، جڏهن تہ تخريبڪاري بابت شروعاتي خدشن جي پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Dozens die in Pakistan train crash |url=https://www.aljazeera.com/news/2007/12/20/dozens-die-in-pakistan-train-crash-2 |work=Al Jazeera |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> حادثي سبب ڪراچي ۽ لاهور وچ ۾ ريلوي آمدرفت سخت متاثر ٿي ۽ ڪيترين ريل گاڏين کي ملتوي يا منسوخ ڪرڻو پيو.<ref>{{cite news |title=Train tragedy throws into disarray PR schedule |url=https://www.dawn.com/news/281106 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == محرابپور ۾ سرڪاري ۽ خانگي سطح تي پرائمري کان اعليٰ تعليم تائين ادارا موجود آهن. شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان سنڌي مين پرائمري اسڪول جو قيام مقامي تاريخي ماخذ موجب 1886ع ۾ ٿيو.<ref name="Mallah"/> موجوده سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج محرابپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج محرابپور''' شامل آهن. سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده فهرست ٻنهي ادارن کي نوشهروفيروز ضلعي جي سرڪاري ڪاليجن طور درج ڪري ٿي.<ref name="CollegeSindh">{{cite web |title=Government Colleges |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج جي قيام بابت مقامي رڪارڊ 17 ڊسمبر 2004ع جي تاريخ ڏئي ٿو، جڏهن تہ گرلز ڊگري ڪاليج جي شروعات 2013ع ۾ ٿي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ سرڪاري هاءِ اسڪولن کان سواءِ مختلف خانگي اسڪول ۽ ڪاليج پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Educational Institutions of Mehrabpur |url=https://www.mehrabpursindh.com/school-collages/ |website=Mehrabpur Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> '''اورينٽل لا ڪاليج محرابپور''' شهر ۾ قانون جي تعليم جو ادارو آهي ۽ اداري موجب اهو [[سنڌ يونيورسٽي]]، ڄامشورو سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Oriental Law College Mehrabpur |url=https://olcmhr.edu.pk/ |publisher=Oriental Law College Mehrabpur |access-date=18 September 2026 }}</ref> == صحت == شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي تاريخ موجب ضلعي ڪائونسل پاران حسيني چوڪ ڀرسان هڪ ڊسپينسري قائم ڪئي وئي هئي، جيڪا بعد ۾ سرڪاري صحت مرڪز ۾ تبديل ٿي.<ref name="Mallah"/> 1980ع واري ڏهاڪي دوران صحت مرڪز کي شهر کان ٻاهر نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ڀرپاسي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ علاج ۽ طبي خدمتن لاءِ محرابپور تي ڀاڙي ٿي. == بجلي ۽ بنيادي ڍانچو == محرابپور ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' موجود آهي. عدالتي رڪارڊ پڻ 132 ڪلو وولٽ محرابپور گرڊ اسٽيشن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Judgment relating to 132 KV Grid Station Mehrabpur |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjczODc3Y2Ztcy1kYzgz |publisher=Sindh High Court |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخ موجب گرڊ اسٽيشن جو سنگ بنياد 24 فيبروري 2007ع تي رکيو ويو ۽ 27 آگسٽ 2010ع کان ان ڪم شروع ڪيو.<ref name="Mallah"/> == عدالتي ادارا == محرابپور تعلقي جو صدر مقام ٿيڻ کان پوءِ شهر ۾ عدالتي ادارن جو دائرو پڻ وڌيو. سنڌ جي ضلعي عدالتي رڪارڊ ۾ '''سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ محرابپور''' جي عدالت موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Office of the Civil Judge and Judicial Magistrate I, Mehrabpur |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/181602 |publisher=District Courts Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخي رڪارڊ موجب محرابپور ۾ سينيئر سول جج سان لاڳاپيل عدالتي انتظام 30 ڊسمبر 2016ع کان شروع ٿيو.<ref name="Mallah"/> == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | مقدار |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | صوبو | [[سنڌ]] |- | ضلعو | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- | تعلقو | [[محرابپور تعلقو]] |- | بلندي | 28 ميٽر |- | آبادي، 1981ع | 16,158 |- | آبادي، 1998ع | 30,686 |- | آبادي، 2017ع | 53,608 |- | style="background:#e8f5e9;" | '''آبادي، 2023ع''' | style="background:#e8f5e9;" | '''57,978''' |- | مرد، 2023ع | 29,397 |- | عورتون، 2023ع | 28,572 |- | 2017–2023ع سالياني واڌ | 1.32٪ |- | سراسري گهراڻي جو قد | 5.62 ماڻهو |- | مکيه مادري ٻولي | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |- | ريلوي اسٽيشن | [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] |- | ڊائلنگ ڪوڊ | 0242 |- | پوسٽل ڪوڊ | 67000 |} == پڻ ڏسو == * [[محرابپور تعلقو]] * [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[محرابپور ريل حادثو]] * [[هالاڻي]] * [[بھلاڻي]] * [[ڪوٽڙي ڪبير]] * [[نوشھروفيروز ضلعو]] * [[شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |year=2017 |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ }} * {{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |year=2010 |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه }} * {{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز }} {{نوشهروفيروز ضلعو}} [[زمرو:محرابپور]] [[زمرو:محرابپور تعلقو]] [[زمرو:نوشهروفيروز ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] s7t3jotnb3gw3i8wosxwgw36je8yg4e 413101 413100 2026-09-18T01:33:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 413101 wikitext text/x-wiki {{Short description|نوشهروفيروز ضلعي جو شهر}} {{Infobox settlement | name = محرابپور<br/> مھراب پور | settlement_type = [[شهر]] | coordinates = {{coord|27.099444|68.420833|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ محرابپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[نوشهروفيروز ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[محرابپور تعلقو]] | elevation_m = 28 | population_as_of = 2023ع | population_total = 57978 | population_male = 29397 | population_female = 28572 | population_density_km2 = auto | postal_code = 67000 | area_code = 0242 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻوليون | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] }} '''محرابپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] جي [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي '''57,978''' هئي، جنهن ڪري اهو تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.<ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> محرابپور وچولي سنڌ جي زرعي علائقي ۾ واقع هڪ واپاري ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي. شهر [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سنڌ ۽ پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="PR">{{cite web |title=General Information |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |publisher=Pakistan Railways |access-date=18 September 2026 }}</ref> شهر ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن جي واپار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. == نالو == شهر جي نالي جي اصليت بابت سنڌي تاريخي ادب ۾ ان کي '''مهراب جتوئي''' سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي تاريخي لکڻين ۾ مهراب جتوئي کي ساهتي علائقي جو بااثر جتوئي سردار ڄاڻايو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> مقامي تاريخ بابت مولائي ملاح جي ڪتاب ۾ پڻ شهر جي نالي کي مهراب جتوئي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر مصنف ان روايت بابت اهو به نشاندهي ڪري ٿو تہ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ جتوئي سردار سان سڌي طرح لاڳاپيل جاگير، رهائش يا قبرستان جا واضح آثار نه ملڻ سبب شهر جي قيام جي تفصيلي تاريخ وڌيڪ تحقيق جي محتاج آهي.<ref name="Mallah">{{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2017 }}</ref> == جاگرافي == محرابپور نوشهروفيروز ضلعي جي اتر اوڀر واري حصي ۾، سنڌ جي زرخيز [[سنڌو ماٿري]] واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''28 ميٽر''' آهي. شهر جو ڀرپاسي وارو علائقو گهڻي ڀاڱي سنئين زرعي زمين تي مشتمل آهي. واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ جي معيشت ۽ آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. شهر مان لانگڙجي شاخ پڻ گذري ٿي.<ref name="Mallah"/> [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي، جڏهن تہ ريلوي شهر کي ڪراچي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === محرابپور جي موجوده شهر کان اڳ ڀرپاسي ۾ [[هالاڻي]] ۽ [[بهلاڻي]] جهڙيون آباديون موجود هيون. ساهتي خطو تاريخي طور وچولي سنڌ جو اهم زرعي ۽ آباد علائقو رهيو آهي.<ref name="Mallah"/> سنڌي تاريخي روايت موجب محرابپور جو نالو مهراب جتوئي تان پيو. [[مرزا قليچ بيگ]] موجب 1189هه واري سياسي ڇڪتاڻ دوران مهراب جتوئي ساهتيءَ جو بااثر سردار هو ۽ ڪلهوڙا حڪمرانن سان سياسي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="Qaleech"/> ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي بيان، جنهن کي مقامي تاريخ ۾ نقل ڪيو ويو آهي، موجب مهراب جتوئيءَ کي ساهتيءَ جو پرڳڻو جاگير طور مليو ۽ هالاڻيءَ کي علائقي جو مرڪز بڻايو ويو. هن سان منسوب روايت موجب هالاڻيءَ جي اوڀر طرف آباد ڪيل نئين وسندي بعد ۾ محرابپور سڏجڻ لڳي.<ref name="Mallah"/> مهراب جتوئي ڪلهوڙا ۽ ٽالپرن جي اقتداري ڇڪتاڻ ۾ پڻ شامل رهيو. تاريخي روايتن موجب هو چالڪ جي پل وٽ ٿيل ويڙهه ۾ مارجي ويو.<ref name="Qaleech"/> === برطانوي دور === اڻويهين صديءَ دوران ريلوي ۽ نئين انتظامي نظام محرابپور جي شهري واڌ تي وڏو اثر وڌو. مقامي تاريخي ماخذ ريلوي سهولت جي شروعات کي شهر جي واپاري ترقيءَ جو اهم سبب قرار ڏين ٿا.<ref name="Mallah"/> محرابپور ۾ جديد رسمي تعليم جي شروعات بابت مقامي رڪارڊ اپريل 1886ع ۾ '''سنڌي مين پرائمري اسڪول ڳوٺ محرابپور''' جي قيام جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Mallah"/> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ انتظامي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ علائقو نوابشاهه ضلعي سان شامل ٿيو. نوابشاهه ضلعو 1912ع ۾ باقاعدي قائم ٿيو.<ref name="Chandio">{{cite book |last=چانڊيو |first=خادم حسين |title=نواب شاهه کان شهيد بينظير تائين هڪ صديءَ جو سفر |publisher=مارئي اڪيڊمي |location=حيدرآباد |year=2013 }}</ref> === پاڪستان کان پوءِ === 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي آباديءَ جي لساني ۽ سماجي بناوت ۾ تبديليون آيون ۽ هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ خاندان پڻ هتي آباد ٿيا.<ref name="Mallah"/> 1968ع ۾ شهر جي ڪميونٽي سينٽر ۽ ٽائون ڪاميٽي سان لاڳاپيل عمارت جو افتتاح ڪيو ويو.<ref name="Mallah"/> 1989ع ۾ [[نوشهروفيروز ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ محرابپور ان ضلعي جو حصو بڻيو.<ref name="Abbasi">{{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز، سنڌ }}</ref> === تعلقي جو صدر مقام === محرابپور تاريخي طور [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]] سان لاڳاپيل هو. 22 اپريل 2005ع تي سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير ڊاڪٽر ارباب غلام رحيم شهر کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻائڻ جو اعلان ڪيو. مقامي تاريخي ماخذ موجب سنڌ حڪومت 21 جون 2005ع تي ان سلسلي ۾ نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.<ref name="Mallah"/> ان کان پوءِ محرابپور [[محرابپور تعلقو|نئين قائم ڪيل تعلقي]] جو انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. == آبادي == محرابپور جي آبادي گذريل ڪيترن ڏهاڪن دوران مسلسل وڌي آهي. 1981ع ۾ شهر جي آبادي '''16,158''' هئي، جيڪا 1998ع ۾ '''30,686''' ٿي وئي. 2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ آبادي '''53,608''' ۽ 2023ع ۾ '''57,978''' رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017 – Naushahro Feroze |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10202.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%;text-align:center;" |+ '''محرابپور شهر جي آباديءَ ۾ واڌ''' ! style="background:#00695c;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#00897b;color:white;" | آبادي ! style="background:#26a69a;color:white;" | تبديلي |- | 1981ع | 16,158 | — |- | 1998ع | 30,686 | {{increase}} 89.92٪ |- | 2017ع | 53,608 | {{increase}} 74.70٪ |- | '''2023ع''' | '''57,978''' | {{increase}} 8.15٪ |} 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سالياني اوسط آبادي واڌ '''1.32 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> === جنس ۽ گهراڻا === 2023ع ۾ شهر جي 57,978 ماڻهن مان '''29,397 مرد'''، '''28,572 عورتون''' ۽ '''9 خواجه سرا''' هئا. سراسري گهراڻي ۾ '''5.62 ماڻهو''' رهندا هئا.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''آباديءَ جي بناوت، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | زمرو ! style="background:#1976d2;color:white;" | آبادي ! style="background:#1e88e5;color:white;" | حصو |- | مرد | 29,397 | 50.70٪ |- | عورتون | 28,572 | 49.28٪ |- | خواجه سرا | 9 | 0.02٪ کان گهٽ |- ! ڪل ! '''57,978''' ! '''100٪''' |} == ٻوليون == محرابپور گهڻ لساني شهر آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جڏهن تہ [[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] پڻ وڏي تعداد ۾ ڳالهائجن ٿيون.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population Census 2023 |url=https://census23.pbos.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=26 August 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = محرابپور شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value1 = 46.9 | color1 = Goldenrod | label2 = [[اردو]] | value2 = 28.3 | color2 = Green | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 22.6 | color3 = Purple | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value4 = 1.1 | color4 = Skyblue | label5 = ٻيون | value5 = 1.1 | color5 = Silver }} {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''مادري ٻولين جو تناسب، 2023ع''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | '''46.9٪''' |- | [[اردو]] | 28.3٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 22.6٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 1.1٪ |- | ٻيون | 1.1٪ |} <ref name="PBSLanguage"/> == شهري انتظام == محرابپور کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> شهر [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. شهر جي مقامي انتظامي حدن ۽ وارڊن ۾ وقت بوقت حدبندين سبب تبديليون ٿينديون رهيون آهن؛ تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن ۽ وارڊن جي انگ کي موجوده انتظامي جوڙجڪ سان نه ملائڻ گهرجي. == معيشت == محرابپور ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. اناج، زرعي پيداوار، ڪاٺ، تعميراتي سامان، پرچون واپار ۽ خدمتون مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. === فرنيچر جي صنعت === شهر خاص طور ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ وڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. مقامي تاريخي ادب ۾ فرنيچر کي محرابپور جي نمايان صنعتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ فرنيچر ٺاهيندڙ ڪيترائي ڪارخانا ۽ دڪان ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Manufacture of furniture in Mehrabpur, Sindh |url=https://www.cybo.com/PK/mehrabpur/manufacture-of-furniture/ |website=Cybo |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي طور محرابپور کي ڪاٺ جي ڪاريگريءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن پنجاب جي فرنيچر واري شهر [[چنيوٽ]] سان ڀيٽيو ويندو آهي؛ البت ''سنڌ جو چنيوٽ'' جهڙو لقب سرڪاري درجو نه رکي ٿو. == آمدرفت == === روڊ === محرابپور سنڌ جي اهم روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي ۽ مقامي رستا محرابپور کي هالاڻي، ڪنڊيارو، لاکا روڊ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ملائين ٿا. === ريلوي === [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي. پاڪستان ريلوي جي موجوده انتظامي معلومات ۾ محرابپور کي ريلوي نيٽ ورڪ جي سکر واري حصي جي اهم هنڌن مان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PR"/> مقامي تاريخي ماخذن موجب ويهين صديءَ دوران محرابپور کان هالاڻي، ڪنڊيارو، ٺاروشاهه ۽ نوشهروفيروز ڏانهن هڪ ننڍي ريلوي شاخ پڻ هلندي هئي، جيڪا بعد ۾ بند ٿي وئي.<ref name="Somro">{{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه |year=2010 |page=183 }}</ref> اسٽيشن اڄ به شهر جي آمدرفت واري اهميت جو بنيادي حصو آهي. == 2007ع جو ريل حادثو == {{Main|محرابپور ريل حادثو}} 19 ڊسمبر 2007ع جي صبح جو ڪراچي کان لاهور ويندڙ '''ڪراچي ايڪسپريس''' محرابپور ڀرسان پٽڙي تان لهي وئي. حادثي وقت ريل ۾ عيدالاضحيٰ لاءِ گهر ويندڙ مسافرن جو وڏو انگ موجود هو.<ref name="DawnCrash">{{cite news |last=Aziz |first=Abdul |title=50 Eid passengers die in train crash: Over 200 hurt as Karachi Express derails |url=https://www.dawn.com/news/281183 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Pakistan Railways train.jpg|thumb|[[پاڪستان ريلوي]] جي ريل گاڏي؛ محرابپور ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين تي واقع آهي.]] حادثي ۾ ريل جا ڪيترائي گاڏا پٽڙي تان لهي ويا. ان وقت شايع ٿيل رپورٽن ۾ فوتين جي انگ بابت اختلاف هو؛ ''ڊان'' 50 فوتين ۽ 203 زخمين جي رپورٽ ڏني، جڏهن تہ بعد ۾ ڪجهه سرڪاري ذريعن فوتين جو انگ 40 ڄاڻايو.<ref name="DawnCrash"/><ref>{{cite news |title=Sabotage ruled out as cause of Pakistan train crash |url=https://www.abc.net.au/news/2007-12-20/sabotage-ruled-out-as-cause-of-pakistan-train-crash/993536 |publisher=ABC News |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> شروعاتي جاچ ۾ ريلوي پٽڙيءَ جي ڀڳل يا خراب حصي کي ممڪن سبب قرار ڏنو ويو، جڏهن تہ تخريبڪاري بابت شروعاتي خدشن جي پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Dozens die in Pakistan train crash |url=https://www.aljazeera.com/news/2007/12/20/dozens-die-in-pakistan-train-crash-2 |work=Al Jazeera |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> حادثي سبب ڪراچي ۽ لاهور وچ ۾ ريلوي آمدرفت سخت متاثر ٿي ۽ ڪيترين ريل گاڏين کي ملتوي يا منسوخ ڪرڻو پيو.<ref>{{cite news |title=Train tragedy throws into disarray PR schedule |url=https://www.dawn.com/news/281106 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == محرابپور ۾ سرڪاري ۽ خانگي سطح تي پرائمري کان اعليٰ تعليم تائين ادارا موجود آهن. شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان سنڌي مين پرائمري اسڪول جو قيام مقامي تاريخي ماخذ موجب 1886ع ۾ ٿيو.<ref name="Mallah"/> موجوده سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج محرابپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج محرابپور''' شامل آهن. سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده فهرست ٻنهي ادارن کي نوشهروفيروز ضلعي جي سرڪاري ڪاليجن طور درج ڪري ٿي.<ref name="CollegeSindh">{{cite web |title=Government Colleges |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج جي قيام بابت مقامي رڪارڊ 17 ڊسمبر 2004ع جي تاريخ ڏئي ٿو، جڏهن تہ گرلز ڊگري ڪاليج جي شروعات 2013ع ۾ ٿي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ سرڪاري هاءِ اسڪولن کان سواءِ مختلف خانگي اسڪول ۽ ڪاليج پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Educational Institutions of Mehrabpur |url=https://www.mehrabpursindh.com/school-collages/ |website=Mehrabpur Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> '''اورينٽل لا ڪاليج محرابپور''' شهر ۾ قانون جي تعليم جو ادارو آهي ۽ اداري موجب اهو [[سنڌ يونيورسٽي]]، ڄامشورو سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Oriental Law College Mehrabpur |url=https://olcmhr.edu.pk/ |publisher=Oriental Law College Mehrabpur |access-date=18 September 2026 }}</ref> == صحت == شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي تاريخ موجب ضلعي ڪائونسل پاران حسيني چوڪ ڀرسان هڪ ڊسپينسري قائم ڪئي وئي هئي، جيڪا بعد ۾ سرڪاري صحت مرڪز ۾ تبديل ٿي.<ref name="Mallah"/> 1980ع واري ڏهاڪي دوران صحت مرڪز کي شهر کان ٻاهر نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ڀرپاسي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ علاج ۽ طبي خدمتن لاءِ محرابپور تي ڀاڙي ٿي. == بجلي ۽ بنيادي ڍانچو == محرابپور ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' موجود آهي. عدالتي رڪارڊ پڻ 132 ڪلو وولٽ محرابپور گرڊ اسٽيشن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Judgment relating to 132 KV Grid Station Mehrabpur |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjczODc3Y2Ztcy1kYzgz |publisher=Sindh High Court |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخ موجب گرڊ اسٽيشن جو سنگ بنياد 24 فيبروري 2007ع تي رکيو ويو ۽ 27 آگسٽ 2010ع کان ان ڪم شروع ڪيو.<ref name="Mallah"/> == عدالتي ادارا == محرابپور تعلقي جو صدر مقام ٿيڻ کان پوءِ شهر ۾ عدالتي ادارن جو دائرو پڻ وڌيو. سنڌ جي ضلعي عدالتي رڪارڊ ۾ '''سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ محرابپور''' جي عدالت موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Office of the Civil Judge and Judicial Magistrate I, Mehrabpur |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/181602 |publisher=District Courts Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخي رڪارڊ موجب محرابپور ۾ سينيئر سول جج سان لاڳاپيل عدالتي انتظام 30 ڊسمبر 2016ع کان شروع ٿيو.<ref name="Mallah"/> == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | مقدار |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | صوبو | [[سنڌ]] |- | ضلعو | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- | تعلقو | [[محرابپور تعلقو]] |- | بلندي | 28 ميٽر |- | آبادي، 1981ع | 16,158 |- | آبادي، 1998ع | 30,686 |- | آبادي، 2017ع | 53,608 |- | style="background:#e8f5e9;" | '''آبادي، 2023ع''' | style="background:#e8f5e9;" | '''57,978''' |- | مرد، 2023ع | 29,397 |- | عورتون، 2023ع | 28,572 |- | 2017–2023ع سالياني واڌ | 1.32٪ |- | سراسري گهراڻي جو قد | 5.62 ماڻهو |- | مکيه مادري ٻولي | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |- | ريلوي اسٽيشن | [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] |- | ڊائلنگ ڪوڊ | 0242 |- | پوسٽل ڪوڊ | 67000 |} == پڻ ڏسو == * [[محرابپور تعلقو]] * [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[محرابپور ريل حادثو]] * [[هالاڻي]] * [[بھلاڻي]] * [[ڪوٽڙي ڪبير]] * [[نوشھروفيروز ضلعو]] * [[شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |year=2017 |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ }} * {{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |year=2010 |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه }} * {{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز }} {{نوشهروفيروز ضلعو}} [[زمرو:محرابپور]] [[زمرو:محرابپور تعلقو]] [[زمرو:نوشهروفيروز ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] b0decdzm3lh4p6n6kt5wcifairrpmsz 413102 413101 2026-09-18T01:35:04Z Intisar Ali 8681 413102 wikitext text/x-wiki {{Short description|نوشهروفيروز ضلعي جو شهر}} {{Infobox settlement | name = محرابپور<br/> مھراب پور | settlement_type = [[شهر]] | coordinates = {{coord|27.099444|68.420833|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ محرابپور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[نوشهروفيروز ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[محرابپور تعلقو]] | elevation_m = 28 | population_as_of = 2023ع | population_total = 57978 | population_male = 29397 | population_female = 28572 | population_density_km2 = auto | postal_code = 67000 | area_code = 0242 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻوليون | demographics1_info1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] }} '''محرابپور''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] جي [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جو هڪ شهر ۽ [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو صدر مقام آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب شهر جي آبادي '''57,978''' هئي، جنهن ڪري اهو تعلقي جو سڀ کان وڏو شهري مرڪز آهي.<ref name="PBS2023Urban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size: Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> محرابپور وچولي سنڌ جي زرعي علائقي ۾ واقع هڪ واپاري ۽ آمدرفت جو مرڪز آهي. شهر [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي ۽ [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] وسيلي سنڌ ۽ پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="PR">{{cite web |title=General Information |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |publisher=Pakistan Railways |access-date=18 September 2026 }}</ref> شهر ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ ڀرپاسي جي زرعي علائقن جي واپار لاءِ پڻ سڃاتو وڃي ٿو. == نالو == شهر جي نالي جي اصليت بابت سنڌي تاريخي ادب ۾ ان کي '''مهراب جتوئي''' سان منسوب ڪيو ويو آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي تاريخي لکڻين ۾ مهراب جتوئي کي ساهتي علائقي جو بااثر جتوئي سردار ڄاڻايو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }}</ref> مقامي تاريخ بابت مولائي ملاح جي ڪتاب ۾ پڻ شهر جي نالي کي مهراب جتوئي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر مصنف ان روايت بابت اهو به نشاندهي ڪري ٿو تہ شهر ۽ ڀرپاسي ۾ جتوئي سردار سان سڌي طرح لاڳاپيل جاگير، رهائش يا قبرستان جا واضح آثار نه ملڻ سبب شهر جي قيام جي تفصيلي تاريخ وڌيڪ تحقيق جي محتاج آهي.<ref name="Mallah">{{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ |year=2017 }}</ref> == جاگرافي == محرابپور نوشهروفيروز ضلعي جي اتر اوڀر واري حصي ۾، سنڌ جي زرخيز [[سنڌو ماٿري]] واري ميداني علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ '''28 ميٽر''' آهي. شهر جو ڀرپاسي وارو علائقو گهڻي ڀاڱي سنئين زرعي زمين تي مشتمل آهي. واهن ۽ شاخن تي ٻڌل آبپاشي نظام ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ جي معيشت ۽ آبادڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. شهر مان لانگڙجي شاخ پڻ گذري ٿي.<ref name="Mallah"/> [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي، جڏهن تہ ريلوي شهر کي ڪراچي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ پنجاب ڏانهن ويندڙ ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿي. == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === محرابپور جي موجوده شهر کان اڳ ڀرپاسي ۾ [[هالاڻي]] ۽ [[بهلاڻي]] جهڙيون آباديون موجود هيون. ساهتي خطو تاريخي طور وچولي سنڌ جو اهم زرعي ۽ آباد علائقو رهيو آهي.<ref name="Mallah"/> سنڌي تاريخي روايت موجب محرابپور جو نالو مهراب جتوئي تان پيو. [[مرزا قليچ بيگ]] موجب 1189هه واري سياسي ڇڪتاڻ دوران مهراب جتوئي ساهتيءَ جو بااثر سردار هو ۽ ڪلهوڙا حڪمرانن سان سياسي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="Qaleech"/> ڊاڪٽر حامد علي خانائي جي بيان، جنهن کي مقامي تاريخ ۾ نقل ڪيو ويو آهي، موجب مهراب جتوئيءَ کي ساهتيءَ جو پرڳڻو جاگير طور مليو ۽ هالاڻيءَ کي علائقي جو مرڪز بڻايو ويو. هن سان منسوب روايت موجب هالاڻيءَ جي اوڀر طرف آباد ڪيل نئين وسندي بعد ۾ محرابپور سڏجڻ لڳي.<ref name="Mallah"/> مهراب جتوئي ڪلهوڙا ۽ ٽالپرن جي اقتداري ڇڪتاڻ ۾ پڻ شامل رهيو. تاريخي روايتن موجب هو چالڪ جي پل وٽ ٿيل ويڙهه ۾ مارجي ويو.<ref name="Qaleech"/> === برطانوي دور === اڻويهين صديءَ دوران ريلوي ۽ نئين انتظامي نظام محرابپور جي شهري واڌ تي وڏو اثر وڌو. مقامي تاريخي ماخذ ريلوي سهولت جي شروعات کي شهر جي واپاري ترقيءَ جو اهم سبب قرار ڏين ٿا.<ref name="Mallah"/> محرابپور ۾ جديد رسمي تعليم جي شروعات بابت مقامي رڪارڊ اپريل 1886ع ۾ '''سنڌي مين پرائمري اسڪول ڳوٺ محرابپور''' جي قيام جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Mallah"/> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ انتظامي نئين سر جوڙجڪ کان پوءِ علائقو نوابشاهه ضلعي سان شامل ٿيو. نوابشاهه ضلعو 1912ع ۾ باقاعدي قائم ٿيو.<ref name="Chandio">{{cite book |last=چانڊيو |first=خادم حسين |title=نواب شاهه کان شهيد بينظير تائين هڪ صديءَ جو سفر |publisher=مارئي اڪيڊمي |location=حيدرآباد |year=2013 }}</ref> === پاڪستان کان پوءِ === 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ شهر جي آباديءَ جي لساني ۽ سماجي بناوت ۾ تبديليون آيون ۽ هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ خاندان پڻ هتي آباد ٿيا.<ref name="Mallah"/> 1968ع ۾ شهر جي ڪميونٽي سينٽر ۽ ٽائون ڪاميٽي سان لاڳاپيل عمارت جو افتتاح ڪيو ويو.<ref name="Mallah"/> 1989ع ۾ [[نوشهروفيروز ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ محرابپور ان ضلعي جو حصو بڻيو.<ref name="Abbasi">{{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز، سنڌ }}</ref> === تعلقي جو صدر مقام === محرابپور تاريخي طور [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]] سان لاڳاپيل هو. 22 اپريل 2005ع تي سنڌ جي ان وقت جي وڏي وزير ڊاڪٽر ارباب غلام رحيم شهر کي نئين تعلقي جو صدر مقام بڻائڻ جو اعلان ڪيو. مقامي تاريخي ماخذ موجب سنڌ حڪومت 21 جون 2005ع تي ان سلسلي ۾ نوٽيفڪيشن جاري ڪيو.<ref name="Mallah"/> ان کان پوءِ محرابپور [[محرابپور تعلقو|نئين قائم ڪيل تعلقي]] جو انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. == آبادي == محرابپور جي آبادي گذريل ڪيترن ڏهاڪن دوران مسلسل وڌي آهي. 1981ع ۾ شهر جي آبادي '''16,158''' هئي، جيڪا 1998ع ۾ '''30,686''' ٿي وئي. 2017ع جي سرڪاري آدمشماريءَ ۾ آبادي '''53,608''' ۽ 2023ع ۾ '''57,978''' رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census 2017 – Naushahro Feroze |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10202.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:75%;text-align:center;" |+ '''محرابپور شهر جي آباديءَ ۾ واڌ''' ! style="background:#00695c;color:white;" | آدمشماري ! style="background:#00897b;color:white;" | آبادي ! style="background:#26a69a;color:white;" | تبديلي |- | 1981ع | 16,158 | — |- | 1998ع | 30,686 | {{increase}} 89.92٪ |- | 2017ع | 53,608 | {{increase}} 74.70٪ |- | '''2023ع''' | '''57,978''' | {{increase}} 8.15٪ |} 2017ع کان 2023ع تائين شهر جي سالياني اوسط آبادي واڌ '''1.32 سيڪڙو''' رهي.<ref name="PBS2023Urban"/> === جنس ۽ گهراڻا === 2023ع ۾ شهر جي 57,978 ماڻهن مان '''29,397 مرد'''، '''28,572 عورتون''' ۽ '''9 خواجه سرا''' هئا. سراسري گهراڻي ۾ '''5.62 ماڻهو''' رهندا هئا.<ref name="PBS2023Urban"/> {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''آباديءَ جي بناوت، 2023ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | زمرو ! style="background:#1976d2;color:white;" | آبادي ! style="background:#1e88e5;color:white;" | حصو |- | مرد | 29,397 | 50.70٪ |- | عورتون | 28,572 | 49.28٪ |- | خواجه سرا | 9 | 0.02٪ کان گهٽ |- ! ڪل ! '''57,978''' ! '''100٪''' |} == ٻوليون == محرابپور گهڻ لساني شهر آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڏي مادري ٻولي هئي، جڏهن تہ [[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] پڻ وڏي تعداد ۾ ڳالهائجن ٿيون.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Population Census 2023 |url=https://census23.pbos.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=26 August 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = محرابپور شهر جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | value1 = 46.9 | color1 = Goldenrod | label2 = [[اردو]] | value2 = 28.3 | color2 = Green | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | value3 = 22.6 | color3 = Purple | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | value4 = 1.1 | color4 = Skyblue | label5 = ٻيون | value5 = 1.1 | color5 = Silver }} {| class="wikitable" style="width:70%;text-align:center;" |+ '''مادري ٻولين جو تناسب، 2023ع''' ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | سيڪڙو |- | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | '''46.9٪''' |- | [[اردو]] | 28.3٪ |- | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 22.6٪ |- | [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | 1.1٪ |- | ٻيون | 1.1٪ |} <ref name="PBSLanguage"/> == شهري انتظام == محرابپور کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''ٽائون ڪاميٽي''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PBS2023Urban"/> شهر [[محرابپور تعلقو|محرابپور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام پڻ آهي. شهر جي مقامي انتظامي حدن ۽ وارڊن ۾ وقت بوقت حدبندين سبب تبديليون ٿينديون رهيون آهن؛ تنهنڪري پراڻن ماخذن ۾ ڏنل يونين ڪائونسلن ۽ وارڊن جي انگ کي موجوده انتظامي جوڙجڪ سان نه ملائڻ گهرجي. == معيشت == محرابپور ڀرپاسي جي زرعي علائقي لاءِ واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي. اناج، زرعي پيداوار، ڪاٺ، تعميراتي سامان، پرچون واپار ۽ خدمتون مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. === فرنيچر جي صنعت === شهر خاص طور ڪاٺ جي فرنيچر جي تياري ۽ وڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. مقامي تاريخي ادب ۾ فرنيچر کي محرابپور جي نمايان صنعتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ فرنيچر ٺاهيندڙ ڪيترائي ڪارخانا ۽ دڪان ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Manufacture of furniture in Mehrabpur, Sindh |url=https://www.cybo.com/PK/mehrabpur/manufacture-of-furniture/ |website=Cybo |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي طور محرابپور کي ڪاٺ جي ڪاريگريءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن پنجاب جي فرنيچر واري شهر [[چنيوٽ]] سان ڀيٽيو ويندو آهي؛ البت ''سنڌ جو چنيوٽ'' جهڙو لقب سرڪاري درجو نه رکي ٿو. == آمدرفت == === روڊ === محرابپور سنڌ جي اهم روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[قومي شاهراهه 5]] شهر جي اوڀر طرف کان گذري ٿي ۽ مقامي رستا محرابپور کي هالاڻي، ڪنڊيارو، لاکا روڊ ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن علائقن سان ملائين ٿا. === ريلوي === [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] [[ڪراچي–پشاور ريلوي لائين]] تي واقع آهي. پاڪستان ريلوي جي موجوده انتظامي معلومات ۾ محرابپور کي ريلوي نيٽ ورڪ جي سکر واري حصي جي اهم هنڌن مان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="PR"/> مقامي تاريخي ماخذن موجب ويهين صديءَ دوران محرابپور کان هالاڻي، ڪنڊيارو، ٺاروشاهه ۽ نوشهروفيروز ڏانهن هڪ ننڍي ريلوي شاخ پڻ هلندي هئي، جيڪا بعد ۾ بند ٿي وئي.<ref name="Somro">{{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه |year=2010 |page=183 }}</ref> اسٽيشن اڄ به شهر جي آمدرفت واري اهميت جو بنيادي حصو آهي. == 2007ع جو ريل حادثو == {{Main|محرابپور ريل حادثو}} 19 ڊسمبر 2007ع جي صبح جو ڪراچي کان لاهور ويندڙ '''ڪراچي ايڪسپريس''' محرابپور ڀرسان پٽڙي تان لهي وئي. حادثي وقت ريل ۾ عيدالاضحيٰ لاءِ گهر ويندڙ مسافرن جو وڏو انگ موجود هو.<ref name="DawnCrash">{{cite news |last=Aziz |first=Abdul |title=50 Eid passengers die in train crash: Over 200 hurt as Karachi Express derails |url=https://www.dawn.com/news/281183 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> حادثي ۾ ريل جا ڪيترائي گاڏا پٽڙي تان لهي ويا. ان وقت شايع ٿيل رپورٽن ۾ فوتين جي انگ بابت اختلاف هو؛ ''ڊان'' 50 فوتين ۽ 203 زخمين جي رپورٽ ڏني، جڏهن تہ بعد ۾ ڪجهه سرڪاري ذريعن فوتين جو انگ 40 ڄاڻايو.<ref name="DawnCrash"/><ref>{{cite news |title=Sabotage ruled out as cause of Pakistan train crash |url=https://www.abc.net.au/news/2007-12-20/sabotage-ruled-out-as-cause-of-pakistan-train-crash/993536 |publisher=ABC News |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> شروعاتي جاچ ۾ ريلوي پٽڙيءَ جي ڀڳل يا خراب حصي کي ممڪن سبب قرار ڏنو ويو، جڏهن تہ تخريبڪاري بابت شروعاتي خدشن جي پڻ جاچ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Dozens die in Pakistan train crash |url=https://www.aljazeera.com/news/2007/12/20/dozens-die-in-pakistan-train-crash-2 |work=Al Jazeera |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> حادثي سبب ڪراچي ۽ لاهور وچ ۾ ريلوي آمدرفت سخت متاثر ٿي ۽ ڪيترين ريل گاڏين کي ملتوي يا منسوخ ڪرڻو پيو.<ref>{{cite news |title=Train tragedy throws into disarray PR schedule |url=https://www.dawn.com/news/281106 |work=Dawn |date=20 December 2007 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == تعليم == محرابپور ۾ سرڪاري ۽ خانگي سطح تي پرائمري کان اعليٰ تعليم تائين ادارا موجود آهن. شهر جي پراڻن تعليمي ادارن مان سنڌي مين پرائمري اسڪول جو قيام مقامي تاريخي ماخذ موجب 1886ع ۾ ٿيو.<ref name="Mallah"/> موجوده سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن ۾ '''گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج محرابپور''' ۽ '''گورنمينٽ گرلز ڊگري ڪاليج محرابپور''' شامل آهن. سنڌ ڪاليج ايجوڪيشن کاتي جي موجوده فهرست ٻنهي ادارن کي نوشهروفيروز ضلعي جي سرڪاري ڪاليجن طور درج ڪري ٿي.<ref name="CollegeSindh">{{cite web |title=Government Colleges |url=https://college.sindh.gov.pk/government-colleges |publisher=College Education Department, Government of Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج جي قيام بابت مقامي رڪارڊ 17 ڊسمبر 2004ع جي تاريخ ڏئي ٿو، جڏهن تہ گرلز ڊگري ڪاليج جي شروعات 2013ع ۾ ٿي.<ref name="Mallah"/> شهر ۾ سرڪاري هاءِ اسڪولن کان سواءِ مختلف خانگي اسڪول ۽ ڪاليج پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Educational Institutions of Mehrabpur |url=https://www.mehrabpursindh.com/school-collages/ |website=Mehrabpur Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> '''اورينٽل لا ڪاليج محرابپور''' شهر ۾ قانون جي تعليم جو ادارو آهي ۽ اداري موجب اهو [[سنڌ يونيورسٽي]]، ڄامشورو سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Oriental Law College Mehrabpur |url=https://olcmhr.edu.pk/ |publisher=Oriental Law College Mehrabpur |access-date=18 September 2026 }}</ref> == صحت == شهر ۾ سرڪاري ۽ خانگي صحت جون سهولتون موجود آهن. مقامي تاريخ موجب ضلعي ڪائونسل پاران حسيني چوڪ ڀرسان هڪ ڊسپينسري قائم ڪئي وئي هئي، جيڪا بعد ۾ سرڪاري صحت مرڪز ۾ تبديل ٿي.<ref name="Mallah"/> 1980ع واري ڏهاڪي دوران صحت مرڪز کي شهر کان ٻاهر نئين عمارت ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ڀرپاسي جي وڏي ڳوٺاڻي آبادي پڻ علاج ۽ طبي خدمتن لاءِ محرابپور تي ڀاڙي ٿي. == بجلي ۽ بنيادي ڍانچو == محرابپور ۾ '''132 ڪلو وولٽ گرڊ اسٽيشن''' موجود آهي. عدالتي رڪارڊ پڻ 132 ڪلو وولٽ محرابپور گرڊ اسٽيشن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Judgment relating to 132 KV Grid Station Mehrabpur |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MjczODc3Y2Ztcy1kYzgz |publisher=Sindh High Court |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخ موجب گرڊ اسٽيشن جو سنگ بنياد 24 فيبروري 2007ع تي رکيو ويو ۽ 27 آگسٽ 2010ع کان ان ڪم شروع ڪيو.<ref name="Mallah"/> == عدالتي ادارا == محرابپور تعلقي جو صدر مقام ٿيڻ کان پوءِ شهر ۾ عدالتي ادارن جو دائرو پڻ وڌيو. سنڌ جي ضلعي عدالتي رڪارڊ ۾ '''سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ محرابپور''' جي عدالت موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Office of the Civil Judge and Judicial Magistrate I, Mehrabpur |url=https://cases.districtcourtssindh.gos.pk/release-writs/view/181602 |publisher=District Courts Sindh |access-date=18 September 2026 }}</ref> مقامي تاريخي رڪارڊ موجب محرابپور ۾ سينيئر سول جج سان لاڳاپيل عدالتي انتظام 30 ڊسمبر 2016ع کان شروع ٿيو.<ref name="Mallah"/> == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | مقدار |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | صوبو | [[سنڌ]] |- | ضلعو | [[نوشهروفيروز ضلعو]] |- | تعلقو | [[محرابپور تعلقو]] |- | بلندي | 28 ميٽر |- | آبادي، 1981ع | 16,158 |- | آبادي، 1998ع | 30,686 |- | آبادي، 2017ع | 53,608 |- | style="background:#e8f5e9;" | '''آبادي، 2023ع''' | style="background:#e8f5e9;" | '''57,978''' |- | مرد، 2023ع | 29,397 |- | عورتون، 2023ع | 28,572 |- | 2017–2023ع سالياني واڌ | 1.32٪ |- | سراسري گهراڻي جو قد | 5.62 ماڻهو |- | مکيه مادري ٻولي | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |- | ريلوي اسٽيشن | [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] |- | ڊائلنگ ڪوڊ | 0242 |- | پوسٽل ڪوڊ | 67000 |} == پڻ ڏسو == * [[محرابپور تعلقو]] * [[محرابپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] * [[محرابپور ريل حادثو]] * [[هالاڻي]] * [[بھلاڻي]] * [[ڪوٽڙي ڪبير]] * [[نوشھروفيروز ضلعو]] * [[شھيد بينظيرآباد ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ــ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو }} * {{cite book |last=ملاح |first=مولائي |title=محرابپور جي عزاداري |year=2017 |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد، سنڌ }} * {{cite book |last=سومرو |first=زاهد |title=پڊعيدن تاريخ جي آئيني ۾: شهر ۽ شخصيتون |year=2010 |publisher=سپ پبليڪيشن |location=نوابشاهه }} * {{cite book |last=عباسي |first=اسلم |title=ضلعو نوشهروفيروز تاريخ جي آئيني ۾ |year=2007 |location=نوشهروفيروز }} {{نوشهروفيروز ضلعو}} [[زمرو:محرابپور]] [[زمرو:محرابپور تعلقو]] [[زمرو:نوشهروفيروز ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون وسنديون]] kbw2mxw0gqxjqx5nczldeualrsq5lw0 0 44612 413056 248649 2026-09-17T16:43:22Z Intisar Ali 8681 413056 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان ۾ رامسر آبي ماڳ}} {{Infobox body of water | name = جڀو ڍورو | other_name = جڀو ليگون | image = | caption = | location = [[جاتي تعلقو]]، [[سجاول ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|24|20|N|68|40|E|type:waterbody_region:PK|display=inline,title}} | type = کارو ۽ لوڻياٺو ساحلي ڍورو | area = {{convert|706|ha|km2 acre|abbr=on}} | elevation = لڳ ڀڳ {{convert|50|m|ft|abbr=on}} | countries = [[پاڪستان]] }} {{Designation list | designation1 = رامسر | designation1_date = 10 مئي 2001ع | designation1_number = 1067 }} '''جڀو ڍورو''' يا '''جڀو ليگون''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[سجاول ضلعو|سجاول ضلعي]] جي [[جاتي تعلقو|جاتي تعلقي]] ۾ واقع هڪ وڏو، تانگهو ۽ لوڻياٺو ساحلي [[ڍورو]] ۽ [[آبي زمين]] آهي. هي گپ وارن ميدانن، ڌٻڻين ۽ لوڻياٺن پاڻيءَ وارن حصن تي مشتمل هڪ اهم ساحلي ماحولياتي نظام آهي.<ref name="RSIS">{{cite web |title=Jubho Lagoon |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1067 |website=Ramsar Sites Information Service |publisher=Convention on Wetlands |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref name="RIS">{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands: Jubho Lagoon |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1067RIS.pdf |publisher=Ramsar Convention |date=24 April 2001 |access-date=17 September 2026 }}</ref> جڀو ڍورو خاص ڪري سياري ۾ ايندڙ [[لڏپلاڻ ڪندڙ پکي|لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين]]، فليمنگن ۽ ڊالميشيائي پيليڪن جي وڏي انگ سبب بين الاقوامي اهميت رکي ٿو. مڇي مارڻ پڻ هن آبي ماڳ ۽ ڀرپاسي رهندڙ آباديءَ جي روايتي معيشت جو اهم حصو رهيو آهي.<ref name="RIS"/> پاڪستان هن آبي ماڳ کي 10 مئي 2001ع تي [[رامسر ڪنوينشن]] تحت بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين طور نامزد ڪيو؛ ان جو رامسر ماڳ نمبر '''1067''' آهي.<ref name="RSIS"/> سرڪاري رامسر رڪارڊ موجب ماڳ جي ايراضي لڳ ڀڳ '''706 هيڪٽر'''، يعني '''7.06 چورس ڪلوميٽر''' آهي.<ref name="RIS"/> == نالو == سنڌيءَ ۾ هن ماڳ لاءِ '''جڀو ڍورو''' ۽ '''جڀو ليگون''' ٻئي نالا استعمال ٿين ٿا. رامسر جي سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ نالو ''Jubho Lagoon'' لکيل آهي، جڏهن تہ حياتياتي تنوع بابت ڪجهه بين الاقوامي ذريعن ۾ ان کي ''Jubo Ramsar Site'' پڻ لکيو ويو آهي.<ref name="KBA">{{cite web |title=Jubo Ramsar Site |url=https://www.keybiodiversityareas.org/en/site/factsheet/16448 |publisher=Key Biodiversity Areas Partnership |access-date=17 September 2026 }}</ref> == جاگرافي ۽ هنڌ == جڀو ڍورو سنڌ جي ڏاکڻي ساحلي ميدان ۾، [[ڪراچي]] کان لڳ ڀڳ 138 ڪلوميٽر ڏکڻ-اوڀر طرف، [[جاتي تعلقو|جاتي]] واري علائقي ۾ واقع آهي. هن جا جاگرافيائي هم آهنگ لڳ ڀڳ 24°20′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°40′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن.<ref name="RIS"/> رامسر جي 2001ع واري معلوماتي ورق ۾ ماڳ کي ان وقت جي انتظامي حدن موجب [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ ڄاڻايو ويو هو؛ موجوده انتظامي ورهاست ۾ اهو [[سجاول ضلعو|سجاول ضلعي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="RIS"/><ref>{{cite web |title=Jubho Lagoon |url=https://paktourismportal.com/jubho-lagoon/ |publisher=Pakistan Tourism Portal |access-date=17 September 2026 }}</ref> سرڪاري رامسر رڪارڊ موجب هن ماڳ جي پکيڙ 706 هيڪٽر آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 7.06 چورس ڪلوميٽر يا 1,745 ايڪڙ ٿئي ٿي.<ref name="RSIS"/> == آبي نظام == جڀو ڍورو هڪ تانگهو، لوڻياٺو آبي نظام آهي، جنهن ۾ کليل پاڻيءَ سان گڏ [[ڌٻڻ]] ۽ گپ وارا ميدان شامل آهن. سامونڊي پاڻي، موسمي مٺو پاڻي ۽ نيڪال جي وهڪرن جو گڏيل اثر هتان جي پاڻيءَ جي لوڻياٺ ۽ نباتات تي اثرانداز ٿيندو رهي ٿو.<ref name="RIS"/> جڀو علائقي جي ٻين ساحلي آبي زمينن سان به ماحولياتي ۽ آبي لاڳاپو رکي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي جائزي موجب جڀو، چولري، پٽيجي ۽ نڙي/نوڙي آبي زمينون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل ساحلي آبي نظام جو حصو رهيون آهن، جڏهن تہ ٽائيڊل لنڪ جي اڏاوت کان پوءِ انهن جي قدرتي آبي نظام ۾ اهم تبديليون آيون.<ref name="WBInvestigation">{{cite web |title=Investigation Report: Pakistan National Drainage Program Project |url=https://aconsole-static.s3.amazonaws.com/media/public/cases/34-Investigation_Report_English.pdf |publisher=World Bank Inspection Panel |access-date=17 September 2026 }}</ref> [[File:Dalmatian Pelican Pelecanus crispus by Dr. Raju Kasambe DSCN6899 (3).jpg|thumb|ساڄو|[[ڊالميشيائي پيليڪن]] جڀو ڍوري جي تاريخي طور اهم سياري جي آبي پکين مان هڪ آهي.]] == رامسر ماڳ == [[رامسر ڪنوينشن]] تحت جڀو ڍوري کي '''10 مئي 2001ع''' تي بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين طور درج ڪيو ويو. ان جو سرڪاري رامسر نمبر '''1067''' آهي.<ref name="RSIS"/> رامسر جي معلوماتي ورق موجب جڀو کي ان جي قدرتي لوڻياٺن ڍورن، گپ وارن ميدانن ۽ ڌٻڻين تي ٻڌل آبي نظام ۽ تمام وڏي انگ ۾ موسمي آبي پکين جي موجودگي سبب اهم قرار ڏنو ويو.<ref name="RIS"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; border-collapse:collapse;" ! style="background:#00897b;color:white;" | خاصيت ! style="background:#00897b;color:white;" | تفصيل |- ! style="background:#e0f2f1;" | سرڪاري نالو | جڀو ڍورو |- ! style="background:#e8f5e9;" | رامسر نمبر | 1067 |- ! style="background:#fff8e1;" | نامزدگي | 10 مئي 2001ع |- ! style="background:#e3f2fd;" | ايراضي | 706 هيڪٽر (7.06 چورس ڪلوميٽر) |- ! style="background:#f3e5f5;" | هم آهنگ | 24°20′ اتر، 68°40′ اوڀر |- ! style="background:#fce4ec;" | آبي زمين جو قسم | تانگهو لوڻياٺو ڍورو، ڌٻڻيون ۽ گپ وارا ميدان |- ! style="background:#e8eaf6;" | ضلعو | [[سجاول ضلعو]] |- ! style="background:#fff3e0;" | اهميت | سياري جا آبي پکي ۽ مڇيگيري |} == پکين جي حياتياتي اهميت == جڀو ڍورو تاريخي طور سنڌ جي اهم سياري وارن آبي پکين جي ماڳن مان رهيو آهي. رامسر بابت دستاويزن موجب هتي هڪ موسم دوران لڳ ڀڳ '''60,000 کان 100,000''' لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکي اچڻ جا انگ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="WBInvestigation"/> 1997ع جي پکين جي ڳڻپ بابت رامسر جي معلومات ۾ فليمنگن جا لڳ ڀڳ '''40,000 کان 50,000''' پکي درج ڪيا ويا هئا. انهن ۾ [[وڏو فليمنگو]] ۽ [[ننڍو فليمنگو]] شامل هئا.<ref name="RIS"/> [[File:Greater Flamingo, Phoenicopterus roseus at Marievale Nature Reserve, Gauteng, South Afr (22773937344).jpg|thumb|کاٻو|[[وڏو فليمنگو]]؛ جڀو ڍورو تاريخي طور فليمنگن جي وڏن ولرن لاءِ اهم ماڳ رهيو آهي.]] جڀو خاص طور [[ڊالميشيائي پيليڪن]] جي وڏي گڏجاڻيءَ لاءِ پڻ مشهور رهيو آهي. پراڻن انگن موجب هتي لڳ ڀڳ '''6,000''' ڊالميشيائي پيليڪن درج ڪيا ويا، جنهن کي پاڪستان ۾ هن نسل جي غيرمعمولي وڏي گڏجاڻي قرار ڏنو ويو هو.<ref name="RIS"/> جڀو جو ماڳ پکين جي عالمي اهميت سبب '''اهم حياتياتي تنوع وارو علائقو''' پڻ سڃاتو وڃي ٿو. ڪي بايوڊائورسٽي ايرياز جي موجوده ڊيٽابيس ۾ ''Jubo Ramsar Site'' کي تصديق ٿيل اهم حياتياتي تنوع واري ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="KBA"/> ان ڊيٽابيس ۾ جڀو واري وسيع حياتياتي ماڳ سان لاڳاپيل اهم پکين ۾ [[اوڀر وارو شاهي عقاب]]، [[پالاس مڇي خور عقاب]]، [[وڏو چٽڪٻرو عقاب]] ۽ [[سنگ مرمري بدڪ]] جهڙا نسل پڻ درج ٿيل آهن.<ref>{{cite web |title=Jubo Ramsar Site – Assessment Details |url=https://www.keybiodiversityareas.org/en/site/factsheet/16448/assessment |publisher=Key Biodiversity Areas Partnership |access-date=17 September 2026 }}</ref> == وچ ايشيائي لڏپلاڻ وارو رستو == جڀو ڍورو ڏکڻ ايشيا جي لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين جي وسيع رستي سان لاڳاپيل اهم ماڳن مان آهي. گڏيل قومن جي لڏپلاڻ ڪندڙ جهنگلي جانورن بابت ڪنوينشن جي '''وچ ايشيائي لڏپلاڻ واري رستي''' بابت جائزي ۾ ''Jubo Ramsar Site'' کي پاڪستان جي اهم پکين وارن ماڳن ۾ '''پي ڪي-052''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Central Asian Flyway – Situation Analysis 2023 |url=https://www.cms.int/sites/default/files/document/cms_cop14_inf.28.4.2_central-asian-flyway-situation-analysis-2023_e.pdf |publisher=Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals |year=2023 |access-date=17 September 2026 }}</ref> == نباتات == ڍوري جي نسبتاً مٿانهين ۽ وڌيڪ لوڻياٺ وارن حصن ۾ [[تمر]] جي جنس جا ٻوٽا ۽ ٻيون لوڻ برداشت ڪندڙ ٻوٽيون ملن ٿيون. جتي نيڪال جي وهڪرن وسيلي مٺو پاڻي پهچي ٿو، اتي [[ڊڀ]] جي جنس جا گهاٽا ٻوٽا پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="RIS"/> کليل ۽ تانگهي پاڻيءَ وارن حصن ۾ آبي نباتات نسبتاً محدود رهي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار ۽ لوڻياٺ ۾ تبديلي اچڻ سان ٻوٽن جي ورڇ ۾ پڻ تبديليون اچن ٿيون.<ref name="RIS"/> == مڇيگيري ۽ مقامي آبادي == رامسر جي سرڪاري وضاحت ۾ جڀو ڍوري کي نه رڳو پکين پر '''تجارتي مڇيگيري''' لاءِ پڻ اهم قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="RSIS"/> ڍوري ۽ ان جي ڀرپاسي جون زمينون تاريخي طور مقامي ماڻهن جي ملڪيت رهيون آهن. مڇي مارڻ ۽ [[مال پالڻ]] مقامي روزگار جا اهم ذريعا رهيا آهن.<ref name="RIS"/><ref name="WBInvestigation"/> رامسر جي پاڪستان بابت تشريحي فهرست موجب [[ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر]] 1999ع ۾ عالمي آبي زمينن واري ڏينهن جي موقعي تي هتي آبي زمينن بابت هڪ سياحتي ۽ آگاهي مرڪز پڻ قائم ڪيو هو.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance: Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=17 September 2026 }}</ref> == ٽائيڊل لنڪ ۽ آبي تبديليون == جڀو ڍوري جي ماحولياتي تاريخ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] ۽ ان سان لاڳاپيل '''ٽائيڊل لنڪ''' سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٽائيڊل لنڪ جو مقصد سنڌ جي کاٻي ڪناري واري نيڪال جي لوڻياٺي ۽ برساتي پاڻيءَ کي ساحلي علائقي مان [[عربي سمنڊ]] ڏانهن ڪڍڻ هو.<ref name="WBTechnical">{{cite web |title=Left Bank Outfall Drain Stage 1 Project – Tidal Link: Technical Note and Recommendations |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/963611468290115625/pdf/30704.pdf |publisher=World Bank |access-date=17 September 2026 }}</ref> هن نظام جڀو سميت ويجهن ڍورن جي پاڻيءَ جي قدرتي وهڪري ۽ لوڻياٺ تي اثر وڌو. ورلڊ بئنڪ جي انسپيڪشن پينل جي رپورٽ جڀو کي ٽائيڊل لنڪ کان متاثر ٿيل آبي زمينن ۾ شمار ڪري ٿي ۽ ان جو چولري، پٽيجي ۽ نوڙي وارن آبي ماڳن سان لاڳاپو بيان ڪري ٿي.<ref name="WBInvestigation"/> == ماحولياتي خطرا == جڀو ڍوري جي ماحولياتي حالت تي ڪيترن ئي انساني ۽ آبي دٻائن جا اثر رپورٽ ٿيا آهن. انهن ۾ سامونڊي کاري پاڻيءَ جي اڳڀرائي، پاڻيءَ جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، زرعي ۽ صنعتي گدلاڻ، نيڪال جو پاڻي ۽ غيرقانوني شڪار شامل آهن.<ref name="RIS"/> سياري دوران پکين جو غيرقانوني شڪار تاريخي طور هڪ اهم مسئلو رهيو آهي. ساڳئي وقت کاري پاڻيءَ جي وڌندڙ اثر سبب مٺي پاڻيءَ سان لاڳاپيل نباتات متاثر ٿي آهي.<ref name="RIS"/> سنڌ جي حياتياتي تنوع واري حڪمت عملي بابت رپورٽ ۾ پڻ جڀو کي تانگهي لوڻياٺي ڍوري، گپ وارن ميدانن ۽ ڌٻڻين تي ٻڌل اهم لڏپلاڻ ڪندڙ پکين واري آبي زمين طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Biodiversity Strategy and Action Plan |url=https://www.shehri.org/Sindh%20Biodiversity%20Strategy%20and%20Action%20Plan.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ ميداني رپورٽ ۾ جڀو واري علائقي ۾ پاڻيءَ جي سخت گهٽتائي ۽ اڳوڻي آبي پکيءَ واري رهائشگاهه جي زوال جو مشاهدو پڻ بيان ڪيو ويو، جنهن مان هن ساحلي آبي نظام جي تبديليءَ جي شدت ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=کہ یہاں پانی ایک خُوبصورت سپنا ہے! |url=https://www.dawnnews.tv/news/1103551 |website=Dawn News |access-date=17 September 2026 }}</ref> == تحفظ ۽ انتظام == جڀو کي رامسر ڪنوينشن تحت بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل آهي. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام]] جي ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر جي '''پروٽيڪٽيڊ پلينيٽ''' ڊيٽابيس ۾ ان کي بين الاقوامي سطح تي نامزد ڪيل سامونڊي ۽ ساحلي محفوظ ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="ProtectedPlanet">{{cite web |title=Jubho Lagoon |url=https://www.protectedplanet.net/900601 |publisher=UNEP-WCMC |website=Protected Planet |access-date=17 September 2026 }}</ref> ان ڊيٽابيس موجب جڀو جو رپورٽ ڪيل محفوظ علائقو 7.06 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ان جي بين الاقوامي نامزدگيءَ جو سال 2001ع آهي. ساڳئي ڊيٽابيس ۾ هن ماڳ لاءِ لاڳو ٿيل مخصوص انتظامي منصوبي جي موجودگي درج ٿيل ناهي.<ref name="ProtectedPlanet"/> جڀو بابت سائنسي ۽ تحفظ واري ڪم ۾ مختلف وقتن تي [[سنڌ وائلڊ لائيف کاتو]]، [[آءِ يو سي اين]]، پاڪستان جو زولاجيڪل سروي کاتو ۽ سامونڊي تحقيق سان لاڳاپيل ادارا حصو وٺندا رهيا آهن. آءِ يو سي اين موجب جڀو انهن ست پاڪستاني رامسر ماڳن مان هو، جن جي رامسر نامزدگيءَ لاءِ فني ڄاڻ ۽ انگ اکر گڏ ڪرڻ واري ڪم ۾ آءِ يو سي اين پاڪستان حصو ورتو.<ref>{{cite web |title=Fathering an ecosystem! |url=https://iucn.org/news/pakistan/202107/fathering-ecosystem |publisher=International Union for Conservation of Nature |date=2021 |access-date=17 September 2026 }}</ref> == اهم حياتياتي تنوع وارو ماڳ == برڊ لائيف انٽرنيشنل ۽ اهم حياتياتي تنوع وارن علائقن جي عالمي ڀائيواري جڀو رامسر ماڳ کي عالمي حياتياتي اهميت رکندڙ ماڳ طور سڃاڻي ٿي.<ref name="BirdLife">{{cite web |title=World Wetlands Day: Preserving Wetlands for People and Wildlife |url=https://www.birdlife.org/news/2024/02/01/world-wetlands-day-preserving-wetlands-for-people-and-wildlife/ |publisher=BirdLife International |date=1 February 2024 |access-date=17 September 2026 }}</ref> رامسر ۽ اهم حياتياتي تنوع واري ماڳ جون حدون ۽ انهن لاءِ رپورٽ ڪيل ايراضيون لازمي طور هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جڀو جي '''706 هيڪٽر رامسر ايراضي''' کي وسيع حياتياتي تنوع واري ماڳ لاءِ ٻين ذريعن ۾ ڏنل ايراضيءَ سان گڏي نه ڏسڻ گهرجي.<ref name="RSIS"/><ref name="KBA"/> == ڏسو پڻ == * [[سنڌ جون ڍنڍون]] * [[پاڪستان جا رامسر ماڳ]] * [[پاڪستان جون آبي زمينون]] * [[سنڌو درياهه جو ڊيلٽا]] * [[نوڙي ڍورو]] * [[ڪينجهر ڍنڍ]] * [[هاليجي ڍنڍ]] * [[رڻ ڪڇ]] == حوالا == {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://rsis.ramsar.org/ris/1067 رامسر ماڳن جي معلوماتي نظام ۾ جڀو ڍورو] * [https://www.protectedplanet.net/900601 پروٽيڪٽيڊ پلينيٽ ۾ جڀو ڍورو] * [https://www.keybiodiversityareas.org/en/site/factsheet/16448 اهم حياتياتي تنوع وارن علائقن جي ڊيٽابيس ۾ جڀو] {{Protected areas of Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان جا رامسر ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان جون آبي زمينون]] [[زمرو:پاڪستان جا ڍورا]] [[زمرو:سنڌ جون زميني شڪليون]] [[زمرو:سنڌ جون آبي زمينون]] [[زمرو:سجاول ضلعو]] [[زمرو:2001ع ۾ قائم ٿيل محفوظ علائقا]] d1sd02zjdwberrbucwziwujqi0r4awy 0 64466 413085 393885 2026-09-18T00:52:12Z Intisar Ali 8681 413085 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = گشڪور تحصيل | other_name = گِشڪَور | settlement_type = [[بلوچستان جون تحصيلون|تحصيل]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ گشڪور تحصيل جو مقام | coordinates = {{coord|25|40|N|64|30|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[گشڪور]] | area_total_km2 = 4578 | population_as_of = 2023ع | population_total = 31462 | population_urban = 0 | population_rural = 31462 | population_density_km2 = 6.87 | population_male = 16104 | population_female = 15355 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_title1 = مجموعي شرح | demographics2_info1 = 36.34٪ }} '''گشڪور تحصيل'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] ۾ واقع [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جو هڪ [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[گشڪور]] آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب تعلقي جي آبادي '''31,462''' ۽ ايراضي '''4,578 چورس ڪلوميٽر''' هئي. آباديءَ جي گهاٽائي 6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي ۽ سرڪاري آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي آبادي لساني لحاظ کان تمام گهڻي يڪسان آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 31,424 رهواسين، يعني لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' آباديءَ، [[بلوچي ٻولي|بلوچيءَ]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف انگريزي ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ڪڏهن ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيو ويو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدولن ۾ تعلقي جو نالو '''گشڪور تحصيل''' درج ٿيل آهي، جڏهن تہ ٻين سرڪاري ۽ تاريخي دستاويزن ۾ ''گشڪور سب-تحصيل'' جي صورت پڻ ملي ٿي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBS1998">{{cite web |title=1998 District Census Report – Awaran |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District104_Combined.pdf |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور تعلقو ڏاکڻي [[بلوچستان]] جي وسيع ۽ گهٽ آباديءَ واري [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي. تعلقي جي پکيڙ '''4,578 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جيڪا آواران ضلعي جي 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور سميت آواران جو وسيع خطو خشڪ جبلن، پٿريلي زمين، ماٿرين، برساتي نالن ۽ قدرتي چراگاهن تي مشتمل آهي. آواران ضلعي بابت ترقياتي جائزي موجب خطي ۾ قدرتي ٻوٽن جو وڏو حصو جهنگلي ٻوٽن، ٻوڙن ۽ گاهن تي مشتمل چراگاهن جي صورت ۾ آهي، جيڪي چوپائي مال لاءِ خوراڪ جو اهم ذريعو آهن.<ref name="PPAFProfile">{{cite web |title=Situation Analysis and Baseline Surveys for Poverty Reduction – District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 |access-date=18 September 2026 }}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي رڳو '''6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هجڻ سبب گشڪور جون آباديون وڏي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبهوا == گشڪور جي آبهوا آواران جي مجموعي خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سان لاڳاپيل آهي. ضلعي بابت ترقياتي جائزي موجب اونهارو گرم، جڏهن تہ سيارو نسبتاً معتدل کان ٿڌو رهي ٿو. برسات محدود ۽ غيريقيني آهي ۽ سال جي مختلف حصن ۾ خشڪ ساليءَ جا اثر به ظاهر ٿيندا آهن.<ref name="PPAFProfile"/> آواران بابت ساڳئي مطالعي ۾ پاڻيءَ جي کوٽ کي زرعي ترقيءَ جي اهم رڪاوٽن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ ڪري برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جا وسيلا ڳوٺاڻن آبادين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="PPAFProfile"/> == انتظامي تاريخ == گشڪور جي انتظامي حيثيت وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماريءَ جي رپورٽ ۾ ان کي '''گشڪور سب تحصيل''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="PBS1998"/> 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ ۾ پڻ گشڪور کي '''گشڪور سب تحصيل''' ڄاڻايو ويو. ان سروي ۾ گشڪور هيٺ '''44 آباد ڳوٺاڻا موضع''' رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس ان انتظامي يونٽ کي باقاعدي '''گشڪور تحصيل''' جي نالي سان درج ڪيو آهي.<ref name="PBS2023"/> == انتظامي ورهاست == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي پنجن تحصيلن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي پنجن تحصيلن جي آبادي ۽ ايراضي هن ريت هئي:<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جون تحصيلون، 2023ع''' ! style="background:#004d40;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تحصيل ! style="background:#00796b;color:white;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#00897b;color:white;" | آبادي ! style="background:#009688;color:white;" | گهاٽائي<br />(في چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#26a69a;color:white;" | خواندگي |- | 1 | [[آواران تحصيل]] | 13,075 | 45,774 | 3.50 | 42.90٪ |- | style="background:#e0f2f1;" | '''2''' | style="background:#e0f2f1;" | '''گشڪور تحصيل''' | style="background:#e0f2f1;" | '''4,578''' | style="background:#e0f2f1;" | '''31,462''' | style="background:#e0f2f1;" | '''6.87''' | style="background:#e0f2f1;" | '''36.34٪''' |- | 3 | [[جھل جھائو تحصيل]] | 6,381 | 28,132 | 4.41 | 26.62٪ |- | 4 | [[ڪوراڪ جھائو تحصيل]] | 3,058 | 27,652 | 9.04 | 26.71٪ |- | 5 | [[مشڪي تحصيل]] | 2,418 | 45,938 | 19.00 | 41.21٪ |} == آباديون == گشڪور جي علائقي ۾ ڪيتريون ننڍيون ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن. پراڻن مقامي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ '''هور غربي، هور شرقي، ماراه اوٽون غربي، ماراه اوٽون شرقي، راڪي چاهه، گوشئانگ، چيري مالار، سري مالار''' ۽ '''زيلاگ''' جهڙين آبادين جا نالا ملن ٿا. 2020ع جي موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور سب تحصيل ۾ 44 آباد ڳوٺاڻا موضع هئا.<ref name="Mouza2020"/> == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب گشڪور تحصيل جي ڪل آبادي '''31,462''' هئي. ان ۾ '''16,104 مرد'''، '''15,355 عورتون''' ۽ '''3 خواجه سرا''' شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''گشڪور تحصيل جي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | لڳ ڀڳ حصو |- | مرد | 16,104 | 51.18٪ |- | عورتون | 15,355 | 48.81٪ |- | خواجه سرا | 3 | 0.01٪ کان گهٽ |- ! ڪل ! '''31,462''' ! '''100٪''' |} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ گشڪور جي سموري '''31,462''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ درج ڪئي وئي. تحصيل ۾ ڪا به آبادي سرڪاري طور شهري آبادي طور شمار نه ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> {{Pie chart | thumb = right | caption = گشڪور تحصيل جي شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع | label1 = ٻهراڙي | value1 = 100 | label2 = شهري | value2 = 0 }} === تاريخي آبادي === گشڪور جي آبادي مختلف مردم شمارين ۾ هن ريت درج ڪئي وئي آهي: {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''گشڪور جي آدمشماري''' ! style="background:#4a148c;color:white;" | سال ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | آبادي ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | انتظامي حيثيت |- | 1998ع | 22,430 | سب تحصيل |- | 2017ع | 18,390 | انتظامي يونٽ |- | style="background:#f3e5f5;" | '''2023ع''' | style="background:#f3e5f5;" | '''31,462''' | style="background:#f3e5f5;" | '''تحصيل''' |} 2017ع کان 2023ع تائين آبادي 18,390 مان وڌي 31,462 ٿي. 2023ع جي سرڪاري جدول ۾ ان عرصي جي سالياني اوسط واڌ جي شرح '''9.39 سيڪڙو''' ڏني وئي آهي.<ref name="PBS2023"/> 1998ع، 2017ع ۽ 2023ع جي انگن جي سڌي ڀيٽ ڪندي احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ هن عرصي دوران گشڪور جي انتظامي حيثيت ۽ حدن ۾ تبديليون ٿيون آهن. 1998ع واري سرڪاري رپورٽ ان کي سب تحصيل ڄاڻائي ٿي.<ref name="PBS1998"/> == گهراڻا == 2023ع ۾ گشڪور تحصيل ۾ '''6,191 گهراڻا''' رڪارڊ ڪيا ويا. آبادي ۽ گهراڻن جي انگ مان هڪ گهراڻي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ '''5.1 ماڻهو''' ٿين ٿا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] گشڪور تحصيل جي تقريباً سموري آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب '''31,424''' ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو. باقي ٻولين جا ڳالهائيندڙ گڏجي لڳ ڀڳ 0.12 سيڪڙو هئا.<ref name="PBSLanguage"/> {{Pie chart | thumb = right | caption = گشڪور تحصيل جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون | value2 = 0.12 }} {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''مادري ٻوليون، 2023ع''' ! style="background:#880e4f;color:white;" | ٻولي ! style="background:#ad1457;color:white;" | ڳالهائيندڙ ! style="background:#c2185b;color:white;" | سيڪڙو |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 31,424 | '''99.88٪''' |- | ٻيون ٻوليون | 38 | 0.12٪ |- ! ڪل ! 31,462 ! 100٪ |} == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن '''20,875''' ماڻهن مان '''7,585''' پڙهيل لکيل هئا. مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate and Out of School Population Age 5–16 by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.74 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''26.52 سيڪڙو''' هئي. اهڙيءَ طرح مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''19.22 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو.<ref name="PBSLiteracy"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''خواندگي، 2023ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | 10 سال يا وڌيڪ عمر ! style="background:#f57c00;color:white;" | پڙهيل لکيل ! style="background:#fb8c00;color:white;" | شرح |- | ڪل | 20,875 | 7,585 | '''36.34٪''' |- | مرد | 10,658 | 4,875 | 45.74٪ |- | عورتون | 10,214 | 2,709 | 26.52٪ |} 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده گشڪور واري انتظامي يونٽ لاءِ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي 12,404 ماڻهن مان 2,754 پڙهيل لکيل ڄاڻايا ويا هئا ۽ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''22.20 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS1998"/> انهن انگن موجب موجوده انتظامي حدن جي فرق کي نظر ۾ رکندي به ڊگهي عرصي دوران خواندگيءَ ۾ واڌ جو رجحان نظر اچي ٿو. == زراعت ۽ معيشت == گشڪور جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ ۾ گشڪور سب تحصيل جا '''44 آباد موضع''' رڪارڊ ڪيا ويا ۽ انهن سڀني ۾ ڪڻڪ کي اهم فصل طور ڄاڻايو ويو. ٻن موضعن ۾ باغباني پڻ رپورٽ ڪئي وئي.<ref name="Mouza2020"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ اهم زرعي سرگرميون، موضع آدمشماري 2020ع''' ! style="background:#33691e;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#558b2f;color:white;" | موضع ! style="background:#689f38;color:white;" | حصو |- | آباد ڳوٺاڻا موضع | 44 | 100٪ |- | ڪڻڪ پوکيندڙ موضع | 44 | 100٪ |- | باغباني رپورٽ ڪندڙ موضع | 2 | لڳ ڀڳ 5٪ |} آواران ضلعي جي مجموعي معيشت ۾ زراعت ۽ چوپايو مال پالڻ اهم آهن. ضلعي بابت PPAF جي مطالعي ۾ ڪڻڪ، جَوَ، بصر ۽ صوف اهم زرعي پيداوار ۾ شمار ڪيا ويا آهن، جڏهن تہ چراگاهه مقامي چوپائي مال لاءِ اهم قدرتي وسيلو آهن.<ref name="PPAFProfile"/> پاڻيءَ جي محدود دستيابي زرعي توسيع لاءِ اهم رڪاوٽ آهي. خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سبب مقامي معيشت موسمي برسات، زميني پاڻي ۽ پاڻي گڏ ڪرڻ جي روايتي يا جديد طريقن کان متاثر ٿئي ٿي.<ref name="PPAFProfile"/> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ آواران ضلعي ۾ آيل ٻوڏ گشڪور کي پڻ متاثر ڪيو. آواران ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي موجب گشڪور ۾ '''295 گهراڻن جا 1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيا.<ref name="Flood2007">{{cite web |title=District Profile Awaran – Awaran Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''2007ع واري ٻوڏ جا گشڪور تي اثر''' ! style="background:#01579b;color:white;" | متاثر آبادي ! style="background:#0277bd;color:white;" | متاثر گهراڻا |- | 1,038 | 295 |} اهو واقعو ڏيکاري ٿو تہ گهٽ برسات واري ماحول باوجود شديد برسات ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ علائقي لاءِ اهم قدرتي خطرو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Flood2007"/> == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران جي ويجهو '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. زلزلي جو مرڪز لڳ ڀڳ 26.97° اتر ۽ 65.52° اوڀر تي ۽ زمين کان لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر هيٺ هو.<ref name="IISEE">{{cite web |title=2013/09/24 NNE of Awaran, Pakistan Earthquake |url=https://iisee.kenken.go.jp/special2/20130924pakistan.htm |publisher=International Institute of Seismology and Earthquake Engineering |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي آواران ضلعي کي وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. [[عالمي صحت تنظيم]] جي رپورٽ موجب آواران ضلعي ۾ 330 ماڻهو فوت ۽ 594 زخمي ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 160,000 ماڻهو متاثر ٿيا. صوبائي اختيارين '''گشڪور''' سميت آواران، تيرتيج، گجر، نوڪجو ۽ پارور کي آفت سٽيل علائقا قرار ڏنو.<ref name="WHO2013">{{cite web |title=Updates on the Pakistan earthquake, 3 October 2013 |url=https://www.emro.who.int/pak/pakistan-infocus/updates-on-the-pakistan-earthquake.html |publisher=World Health Organization |date=3 October 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان پاورٽي ايليويئيشن فنڊ]] جي سالياني رپورٽ موجب زلزلي کان پوءِ امدادي ۽ بحاليءَ واري پروگرام ۾ گشڪور، آواران ۽ تيرتيج کي آواران ضلعي جي ترجيحي متاثر يونين ڪائونسلن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="PPAF2014">{{cite web |title=Annual Report 2014 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/Annual_Reports/2014-ENG.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي کان پوءِ تيار ڪيل تعليمي سهولتن جي نقصان واري جائزي ۾ گشڪور واري انتظامي علائقي جي تعليمي ادارن کي به متاثر ٿيل ادارن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="EarthquakeAtlas">{{cite web |title=Atlas of Earthquake 2013 – District Awaran |url=https://itacec.org/document/earthquake/2013/Workshop.pdf |year=2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == قدرتي خطرا == گشڪور لاءِ زلزلا، خشڪ سالي ۽ اوچتي ٻوڏ اهم قدرتي خطرا آهن. 2013ع جي زلزلي مان علائقي جي زلزلي واري خطري جي شدت ظاهر ٿي، جڏهن تہ 2007ع جي ٻوڏ گشڪور جي سوين گهراڻن کي متاثر ڪيو.<ref name="WHO2013"/><ref name="Flood2007"/> آواران جي خشڪ ماحول ۾ پاڻيءَ جي کوٽ هڪ ڊگهي مدي وارو مسئلو آهي، پر شديد برسات دوران برساتي نالن ۾ اوچتو ٻوڏ اچڻ جو خطرو پڻ موجود رهي ٿو.<ref name="PPAFProfile"/> == آمدرفت == گشڪور جي ڳوٺاڻين آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ جبلائي جاگرافي آمدرفت ۽ سرڪاري خدمتن جي فراهميءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. آواران بابت ترقياتي مطالعي ۾ روڊن، مواصلات ۽ بنيادي سهولتن تائين محدود رسائيءَ کي ضلعي جي ترقيءَ سان لاڳاپيل مسئلن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="PPAFProfile"/> گشڪور نالي سان هڪ اهم پاڻي ذخيرو ڪرڻ وارو منصوبو، '''گش ڪور اسٽوريج ڊيم'''، پڻ ڏاکڻي بلوچستان ۾ تعمير هيٺ آهي؛ پر اهو منصوبو گشڪور تحصيل بدران پاڙيسري [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ ضلعي]] ۾ واقع آهي. وفاقي حڪومت 2021ع ۾ ان منصوبي لاءِ 11.789 ارب رپين جي لاڳت منظور ڪئي هئي. منصوبي جي رٿيل ذخيرو گنجائش 94,500 ايڪڙ فوٽ ۽ آبپاشيءَ هيٺ آڻڻ وارو علائقو 13,800 ايڪڙ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=ECNEC approves Gish Kaur Storage Dam |url=https://pid.gov.pk/site/press_detail/16821 |publisher=Press Information Department, Government of Pakistan |date=4 June 2021 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور تحصيل هڪ نظر ۾''' ! style="background:#263238;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#37474f;color:white;" | مقدار |- | ايراضي | 4,578 چورس ڪلوميٽر |- | 2023ع جي آبادي | '''31,462''' |- | مرد | 16,104 |- | عورتون | 15,355 |- | خواجه سرا | 3 |- | ٻهراڙي آبادي | 31,462 (100٪) |- | شهري آبادي | 0 |- | آباديءَ جي گهاٽائي | 6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | گهراڻا | 6,191 |- | 2017–2023ع سالياني اوسط آبادي واڌ | 9.39٪ |- | مجموعي خواندگي | 36.34٪ |- | مردن جي خواندگي | 45.74٪ |- | عورتن جي خواندگي | 26.52٪ |- | مکيه مادري ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |- | بلوچي ڳالهائيندڙ | 31,424 (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران تحصيل]] * [[جهل جهائو تحصيل]] * [[ڪوراڪ جهائو تحصيل]] * [[مشڪي تحصيل]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Situation Analysis and Baseline Surveys for Poverty Reduction – District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 }} * {{cite book |title=1998 District Census Report of Awaran |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |location=Islamabad |year=2000 |series=Census publication |volume=89 }} {{آواران ضلعو}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} {{DEFAULTSORT:گشڪور تحصيل}} [[زمرو:گشڪور تحصيل]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جون تحصيلون]] sy7bozdzvnlu43d6vulc5xxy73czbmh 413086 413085 2026-09-18T00:53:00Z Intisar Ali 8681 413086 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو تعلقو}} {{Infobox settlement | name = گشڪور تحصيل | other_name = گِشڪَور | settlement_type = [[بلوچستان جون تحصيلون|تحصيل]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ گشڪور تحصيل جو مقام | coordinates = {{coord|25|40|N|64|30|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[گشڪور]] | area_total_km2 = 4578 | population_as_of = 2023ع | population_total = 31462 | population_urban = 0 | population_rural = 31462 | population_density_km2 = 6.87 | population_male = 16104 | population_female = 15355 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه مادري ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_title1 = مجموعي شرح | demographics2_info1 = 36.34٪ }} '''گشڪور تحصيل'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[قلات ڊويزن]] ۾ واقع [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جو هڪ [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] آهي. ان جو انتظامي صدر مقام [[گشڪور]] آهي. [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب تعلقي جي آبادي '''31,462''' ۽ ايراضي '''4,578 چورس ڪلوميٽر''' هئي. آباديءَ جي گهاٽائي 6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي ۽ سرڪاري آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ٿيل هئي.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي آبادي لساني لحاظ کان تمام گهڻي يڪسان آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ 31,424 رهواسين، يعني لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' آباديءَ، [[بلوچي ٻولي|بلوچيءَ]] کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف انگريزي ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ڪڏهن ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيو ويو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي جدولن ۾ تعلقي جو نالو '''گشڪور تحصيل''' درج ٿيل آهي، جڏهن تہ ٻين سرڪاري ۽ تاريخي دستاويزن ۾ ''گشڪور سب-تحصيل'' جي صورت پڻ ملي ٿي.<ref name="PBS2023"/><ref name="PBS1998">{{cite web |title=1998 District Census Report – Awaran |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/District104_Combined.pdf |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور تحصيل ڏاکڻي [[بلوچستان]] جي وسيع ۽ گهٽ آباديءَ واري [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع آهي. تحصيل جي پکيڙ '''4,578 چورس ڪلوميٽر''' آهي، جيڪا آواران ضلعي جي 29,510 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15.5 سيڪڙو بڻجي ٿي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور سميت آواران جو وسيع خطو خشڪ جبلن، پٿريلي زمين، ماٿرين، برساتي نالن ۽ قدرتي چراگاهن تي مشتمل آهي. آواران ضلعي بابت ترقياتي جائزي موجب خطي ۾ قدرتي ٻوٽن جو وڏو حصو جهنگلي ٻوٽن، ٻوڙن ۽ گاهن تي مشتمل چراگاهن جي صورت ۾ آهي، جيڪي چوپائي مال لاءِ خوراڪ جو اهم ذريعو آهن.<ref name="PPAFProfile">{{cite web |title=Situation Analysis and Baseline Surveys for Poverty Reduction – District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 |access-date=18 September 2026 }}</ref> آباديءَ جي گهاٽائي رڳو '''6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' هجڻ سبب گشڪور جون آباديون وڏي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبهوا == گشڪور جي آبهوا آواران جي مجموعي خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سان لاڳاپيل آهي. ضلعي بابت ترقياتي جائزي موجب اونهارو گرم، جڏهن تہ سيارو نسبتاً معتدل کان ٿڌو رهي ٿو. برسات محدود ۽ غيريقيني آهي ۽ سال جي مختلف حصن ۾ خشڪ ساليءَ جا اثر به ظاهر ٿيندا آهن.<ref name="PPAFProfile"/> آواران بابت ساڳئي مطالعي ۾ پاڻيءَ جي کوٽ کي زرعي ترقيءَ جي اهم رڪاوٽن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ ڪري برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻي ۽ مقامي آبپاشيءَ جا وسيلا ڳوٺاڻن آبادين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="PPAFProfile"/> == انتظامي تاريخ == گشڪور جي انتظامي حيثيت وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. 1998ع جي ضلعي آدمشماريءَ جي رپورٽ ۾ ان کي '''گشڪور سب تحصيل''' طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="PBS1998"/> 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ ۾ پڻ گشڪور کي '''گشڪور سب تحصيل''' ڄاڻايو ويو. ان سروي ۾ گشڪور هيٺ '''44 آباد ڳوٺاڻا موضع''' رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس ان انتظامي يونٽ کي باقاعدي '''گشڪور تحصيل''' جي نالي سان درج ڪيو آهي.<ref name="PBS2023"/> == انتظامي ورهاست == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي پنجن تحصيلن مان هڪ آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ضلعي جي پنجن تحصيلن جي آبادي ۽ ايراضي هن ريت هئي:<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''آواران ضلعي جون تحصيلون، 2023ع''' ! style="background:#004d40;color:white;" | # ! style="background:#00695c;color:white;" | تحصيل ! style="background:#00796b;color:white;" | ايراضي<br />(چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#00897b;color:white;" | آبادي ! style="background:#009688;color:white;" | گهاٽائي<br />(في چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#26a69a;color:white;" | خواندگي |- | 1 | [[آواران تحصيل]] | 13,075 | 45,774 | 3.50 | 42.90٪ |- | style="background:#e0f2f1;" | '''2''' | style="background:#e0f2f1;" | '''گشڪور تحصيل''' | style="background:#e0f2f1;" | '''4,578''' | style="background:#e0f2f1;" | '''31,462''' | style="background:#e0f2f1;" | '''6.87''' | style="background:#e0f2f1;" | '''36.34٪''' |- | 3 | [[جھل جھائو تحصيل]] | 6,381 | 28,132 | 4.41 | 26.62٪ |- | 4 | [[ڪوراڪ جھائو تحصيل]] | 3,058 | 27,652 | 9.04 | 26.71٪ |- | 5 | [[مشڪي تحصيل]] | 2,418 | 45,938 | 19.00 | 41.21٪ |} == آباديون == گشڪور جي علائقي ۾ ڪيتريون ننڍيون ڳوٺاڻيون وسنديون پکڙيل آهن. پراڻن مقامي ۽ انتظامي رڪارڊن ۾ '''هور غربي، هور شرقي، ماراه اوٽون غربي، ماراه اوٽون شرقي، راڪي چاهه، گوشئانگ، چيري مالار، سري مالار''' ۽ '''زيلاگ''' جهڙين آبادين جا نالا ملن ٿا. 2020ع جي موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور سب تحصيل ۾ 44 آباد ڳوٺاڻا موضع هئا.<ref name="Mouza2020"/> == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] موجب گشڪور تحصيل جي ڪل آبادي '''31,462''' هئي. ان ۾ '''16,104 مرد'''، '''15,355 عورتون''' ۽ '''3 خواجه سرا''' شامل هئا.<ref name="PBS2023"/> {| class="wikitable" style="width:75%; text-align:center;" |+ '''گشڪور تحصيل جي آبادي، 2023ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | لڳ ڀڳ حصو |- | مرد | 16,104 | 51.18٪ |- | عورتون | 15,355 | 48.81٪ |- | خواجه سرا | 3 | 0.01٪ کان گهٽ |- ! ڪل ! '''31,462''' ! '''100٪''' |} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ گشڪور جي سموري '''31,462''' آبادي ٻهراڙيءَ ۾ درج ڪئي وئي. تحصيل ۾ ڪا به آبادي سرڪاري طور شهري آبادي طور شمار نه ڪئي وئي.<ref name="PBS2023"/> {{Pie chart | thumb = right | caption = گشڪور تحصيل جي شهري ۽ ٻهراڙي آبادي، 2023ع | label1 = ٻهراڙي | value1 = 100 | label2 = شهري | value2 = 0 }} === تاريخي آبادي === گشڪور جي آبادي مختلف مردم شمارين ۾ هن ريت درج ڪئي وئي آهي: {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''گشڪور جي آدمشماري''' ! style="background:#4a148c;color:white;" | سال ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | آبادي ! style="background:#7b1fa2;color:white;" | انتظامي حيثيت |- | 1998ع | 22,430 | سب تحصيل |- | 2017ع | 18,390 | انتظامي يونٽ |- | style="background:#f3e5f5;" | '''2023ع''' | style="background:#f3e5f5;" | '''31,462''' | style="background:#f3e5f5;" | '''تحصيل''' |} 2017ع کان 2023ع تائين آبادي 18,390 مان وڌي 31,462 ٿي. 2023ع جي سرڪاري جدول ۾ ان عرصي جي سالياني اوسط واڌ جي شرح '''9.39 سيڪڙو''' ڏني وئي آهي.<ref name="PBS2023"/> 1998ع، 2017ع ۽ 2023ع جي انگن جي سڌي ڀيٽ ڪندي احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ هن عرصي دوران گشڪور جي انتظامي حيثيت ۽ حدن ۾ تبديليون ٿيون آهن. 1998ع واري سرڪاري رپورٽ ان کي سب تحصيل ڄاڻائي ٿي.<ref name="PBS1998"/> == گهراڻا == 2023ع ۾ گشڪور تحصيل ۾ '''6,191 گهراڻا''' رڪارڊ ڪيا ويا. آبادي ۽ گهراڻن جي انگ مان هڪ گهراڻي ۾ سراسري طور لڳ ڀڳ '''5.1 ماڻهو''' ٿين ٿا.<ref name="PBSHousing">{{cite web |title=Table 24: Housing Characteristics, Facilities of Toilet and Washroom Used by Households, Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_24_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == ٻوليون == [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] گشڪور تحصيل جي تقريباً سموري آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب '''31,424''' ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو. باقي ٻولين جا ڳالهائيندڙ گڏجي لڳ ڀڳ 0.12 سيڪڙو هئا.<ref name="PBSLanguage"/> {{Pie chart | thumb = right | caption = گشڪور تحصيل جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون | value2 = 0.12 }} {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''مادري ٻوليون، 2023ع''' ! style="background:#880e4f;color:white;" | ٻولي ! style="background:#ad1457;color:white;" | ڳالهائيندڙ ! style="background:#c2185b;color:white;" | سيڪڙو |- | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 31,424 | '''99.88٪''' |- | ٻيون ٻوليون | 38 | 0.12٪ |- ! ڪل ! 31,462 ! 100٪ |} == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن '''20,875''' ماڻهن مان '''7,585''' پڙهيل لکيل هئا. مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''36.34 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBSLiteracy">{{cite web |title=Table 12: Literacy Rate and Out of School Population Age 5–16 by Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح '''45.74 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''26.52 سيڪڙو''' هئي. اهڙيءَ طرح مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''19.22 سيڪڙو پوائنٽن''' جو فرق هو.<ref name="PBSLiteracy"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''خواندگي، 2023ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | 10 سال يا وڌيڪ عمر ! style="background:#f57c00;color:white;" | پڙهيل لکيل ! style="background:#fb8c00;color:white;" | شرح |- | ڪل | 20,875 | 7,585 | '''36.34٪''' |- | مرد | 10,658 | 4,875 | 45.74٪ |- | عورتون | 10,214 | 2,709 | 26.52٪ |} 1998ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده گشڪور واري انتظامي يونٽ لاءِ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر جي 12,404 ماڻهن مان 2,754 پڙهيل لکيل ڄاڻايا ويا هئا ۽ مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''22.20 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS1998"/> انهن انگن موجب موجوده انتظامي حدن جي فرق کي نظر ۾ رکندي به ڊگهي عرصي دوران خواندگيءَ ۾ واڌ جو رجحان نظر اچي ٿو. == زراعت ۽ معيشت == گشڪور جي معيشت بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ ۾ گشڪور سب تحصيل جا '''44 آباد موضع''' رڪارڊ ڪيا ويا ۽ انهن سڀني ۾ ڪڻڪ کي اهم فصل طور ڄاڻايو ويو. ٻن موضعن ۾ باغباني پڻ رپورٽ ڪئي وئي.<ref name="Mouza2020"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ اهم زرعي سرگرميون، موضع آدمشماري 2020ع''' ! style="background:#33691e;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#558b2f;color:white;" | موضع ! style="background:#689f38;color:white;" | حصو |- | آباد ڳوٺاڻا موضع | 44 | 100٪ |- | ڪڻڪ پوکيندڙ موضع | 44 | 100٪ |- | باغباني رپورٽ ڪندڙ موضع | 2 | لڳ ڀڳ 5٪ |} آواران ضلعي جي مجموعي معيشت ۾ زراعت ۽ چوپايو مال پالڻ اهم آهن. ضلعي بابت PPAF جي مطالعي ۾ ڪڻڪ، جَوَ، بصر ۽ صوف اهم زرعي پيداوار ۾ شمار ڪيا ويا آهن، جڏهن تہ چراگاهه مقامي چوپائي مال لاءِ اهم قدرتي وسيلو آهن.<ref name="PPAFProfile"/> پاڻيءَ جي محدود دستيابي زرعي توسيع لاءِ اهم رڪاوٽ آهي. خشڪ ۽ نيم خشڪ ماحول سبب مقامي معيشت موسمي برسات، زميني پاڻي ۽ پاڻي گڏ ڪرڻ جي روايتي يا جديد طريقن کان متاثر ٿئي ٿي.<ref name="PPAFProfile"/> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ آواران ضلعي ۾ آيل ٻوڏ گشڪور کي پڻ متاثر ڪيو. آواران ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي موجب گشڪور ۾ '''295 گهراڻن جا 1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيا.<ref name="Flood2007">{{cite web |title=District Profile Awaran – Awaran Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 |access-date=18 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''2007ع واري ٻوڏ جا گشڪور تي اثر''' ! style="background:#01579b;color:white;" | متاثر آبادي ! style="background:#0277bd;color:white;" | متاثر گهراڻا |- | 1,038 | 295 |} اهو واقعو ڏيکاري ٿو تہ گهٽ برسات واري ماحول باوجود شديد برسات ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ علائقي لاءِ اهم قدرتي خطرو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Flood2007"/> == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي آواران جي ويجهو '''7.7 شدت''' جو طاقتور زلزلو آيو. زلزلي جو مرڪز لڳ ڀڳ 26.97° اتر ۽ 65.52° اوڀر تي ۽ زمين کان لڳ ڀڳ 15 ڪلوميٽر هيٺ هو.<ref name="IISEE">{{cite web |title=2013/09/24 NNE of Awaran, Pakistan Earthquake |url=https://iisee.kenken.go.jp/special2/20130924pakistan.htm |publisher=International Institute of Seismology and Earthquake Engineering |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي آواران ضلعي کي وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. [[عالمي صحت تنظيم]] جي رپورٽ موجب آواران ضلعي ۾ 330 ماڻهو فوت ۽ 594 زخمي ٿيا ۽ لڳ ڀڳ 160,000 ماڻهو متاثر ٿيا. صوبائي اختيارين '''گشڪور''' سميت آواران، تيرتيج، گجر، نوڪجو ۽ پارور کي آفت سٽيل علائقا قرار ڏنو.<ref name="WHO2013">{{cite web |title=Updates on the Pakistan earthquake, 3 October 2013 |url=https://www.emro.who.int/pak/pakistan-infocus/updates-on-the-pakistan-earthquake.html |publisher=World Health Organization |date=3 October 2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[پاڪستان پاورٽي ايليويئيشن فنڊ]] جي سالياني رپورٽ موجب زلزلي کان پوءِ امدادي ۽ بحاليءَ واري پروگرام ۾ گشڪور، آواران ۽ تيرتيج کي آواران ضلعي جي ترجيحي متاثر يونين ڪائونسلن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="PPAF2014">{{cite web |title=Annual Report 2014 |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/Annual_Reports/2014-ENG.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي کان پوءِ تيار ڪيل تعليمي سهولتن جي نقصان واري جائزي ۾ گشڪور واري انتظامي علائقي جي تعليمي ادارن کي به متاثر ٿيل ادارن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="EarthquakeAtlas">{{cite web |title=Atlas of Earthquake 2013 – District Awaran |url=https://itacec.org/document/earthquake/2013/Workshop.pdf |year=2013 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == قدرتي خطرا == گشڪور لاءِ زلزلا، خشڪ سالي ۽ اوچتي ٻوڏ اهم قدرتي خطرا آهن. 2013ع جي زلزلي مان علائقي جي زلزلي واري خطري جي شدت ظاهر ٿي، جڏهن تہ 2007ع جي ٻوڏ گشڪور جي سوين گهراڻن کي متاثر ڪيو.<ref name="WHO2013"/><ref name="Flood2007"/> آواران جي خشڪ ماحول ۾ پاڻيءَ جي کوٽ هڪ ڊگهي مدي وارو مسئلو آهي، پر شديد برسات دوران برساتي نالن ۾ اوچتو ٻوڏ اچڻ جو خطرو پڻ موجود رهي ٿو.<ref name="PPAFProfile"/> == آمدرفت == گشڪور جي ڳوٺاڻين آبادين جي وچ ۾ وڏا فاصلا ۽ جبلائي جاگرافي آمدرفت ۽ سرڪاري خدمتن جي فراهميءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. آواران بابت ترقياتي مطالعي ۾ روڊن، مواصلات ۽ بنيادي سهولتن تائين محدود رسائيءَ کي ضلعي جي ترقيءَ سان لاڳاپيل مسئلن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="PPAFProfile"/> گشڪور نالي سان هڪ اهم پاڻي ذخيرو ڪرڻ وارو منصوبو، '''گش ڪور اسٽوريج ڊيم'''، پڻ ڏاکڻي بلوچستان ۾ تعمير هيٺ آهي؛ پر اهو منصوبو گشڪور تحصيل بدران پاڙيسري [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ ضلعي]] ۾ واقع آهي. وفاقي حڪومت 2021ع ۾ ان منصوبي لاءِ 11.789 ارب رپين جي لاڳت منظور ڪئي هئي. منصوبي جي رٿيل ذخيرو گنجائش 94,500 ايڪڙ فوٽ ۽ آبپاشيءَ هيٺ آڻڻ وارو علائقو 13,800 ايڪڙ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=ECNEC approves Gish Kaur Storage Dam |url=https://pid.gov.pk/site/press_detail/16821 |publisher=Press Information Department, Government of Pakistan |date=4 June 2021 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == اهم انگ == {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور تحصيل هڪ نظر ۾''' ! style="background:#263238;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#37474f;color:white;" | مقدار |- | ايراضي | 4,578 چورس ڪلوميٽر |- | 2023ع جي آبادي | '''31,462''' |- | مرد | 16,104 |- | عورتون | 15,355 |- | خواجه سرا | 3 |- | ٻهراڙي آبادي | 31,462 (100٪) |- | شهري آبادي | 0 |- | آباديءَ جي گهاٽائي | 6.87 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر |- | گهراڻا | 6,191 |- | 2017–2023ع سالياني اوسط آبادي واڌ | 9.39٪ |- | مجموعي خواندگي | 36.34٪ |- | مردن جي خواندگي | 45.74٪ |- | عورتن جي خواندگي | 26.52٪ |- | مکيه مادري ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |- | بلوچي ڳالهائيندڙ | 31,424 (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران تحصيل]] * [[جهل جهائو تحصيل]] * [[ڪوراڪ جهائو تحصيل]] * [[مشڪي تحصيل]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Situation Analysis and Baseline Surveys for Poverty Reduction – District Profile Awaran |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |year=2014 }} * {{cite book |title=1998 District Census Report of Awaran |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |location=Islamabad |year=2000 |series=Census publication |volume=89 }} {{آواران ضلعو}} {{بلوچستان جون تحصيلون}} {{DEFAULTSORT:گشڪور تحصيل}} [[زمرو:گشڪور تحصيل]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون تحصيلون]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جون تحصيلون]] 4lxqzlrujvae9ur9zv9z4ujahkmmx18 3 67618 413109 226653 2026-09-18T02:48:50Z Max 18129 Max صفحي [[واپرائيندڙ بحث:SHB2000]] کي [[واپرائيندڙ بحث:SHB]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 226653 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 07:47, 1 جُونِ 2021 (UTC) s1cip0vces5tm0s97zhmp6bgbmkkszw 0 67670 413108 307296 2026-09-18T02:07:14Z Intisar Ali 8681 413108 wikitext text/x-wiki {{Short description|شهدادڪوٽ تعلقي جي ديهه}} {{Infobox settlement | name = ڀٽي | native_name = ديهه ڀٽي | settlement_type = [[ديھ]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ ڀٽي جو مقام | coordinates = {{coord|27|54|23|N|68|01|05|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[شهدادڪوٽ تعلقو]] | subdivision_type5 = تپو | subdivision_name5 = جمالي | population_total = 1096 | population_as_of = 2017ع | population_footnotes = <ref name="PBS2017"/> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڀٽي''' يا '''ديهه ڀٽي''' ({{langx|en|Deh Bhatti}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديھ]] آهي. ديهه روينيو انتظام هيٺ '''تپي جمالي''' ۾ اچي ٿي ۽ مقامي انتظامي ورهاست موجب جمالي واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. 2017ع جي آدمشماريءَ موجب ديهه جي ڳوٺن جي گڏيل آبادي '''1,096''' هئي ۽ هتي '''166 گهر''' شمار ڪيا ويا هئا.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Block Wise Provisional Summary Results of 6th Population & Housing Census-2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> شهدادڪوٽ تعلقي جي ديهن جي فهرستن ۾ '''ڀٽي''' الڳ ديهه طور درج ٿيل آهي. ساڳئي تعلقي ۾ [[سنجر ڀٽي]] نالي هڪ ٻي ديهه پڻ موجود آهي؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي ديهه نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.scribd.com/document/426014180/listofdeh-pdf |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == ديهه جو نالو '''ڀٽي''' هتي تاريخي طور آباد [[ڀٽي]] برادريءَ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مقامي روايت موجب ديهه ۾ ڀٽي برادريءَ جا ڪيترائي ڳوٺ موجود هئا، جڏهن تہ وقت سان گڏ ان برادريءَ جي آباديءَ جو هڪ حصو ويجهي [[شهدادڪوٽ]] شهر ڏانهن منتقل ٿيو. == تاريخ == ڀٽي شهدادڪوٽ واري علائقي جي پراڻين روينيو ديهن مان هڪ آهي. ديهه جي '''1882ع واري روينيو نقشي''' موجب ان وقت هتي '''ڳوٺ لعلو ڀٽي''' ۽ ان کان ڪجهه فاصلي تي ڀٽي برادريءَ جي هڪ ٻي آبادي موجود هئي. پراڻي نقشي ۾ لاڙڪاڻي کان ڳڙهي خيرو طرف ويندڙ رستو پڻ هن ديهه مان گذرندي ڏيکاريل هو. وقت سان گڏ آبادين جي نالن ۽ آباديءَ جي ورڇ ۾ تبديليون آيون. موجوده دور ۾ ديهه اندر يا ان سان لاڳاپيل آبادين ۾ '''ڳوٺ گل بهار لغاري'''، '''ڳوٺ محمد صديق جلباڻي''' ۽ '''ڳوٺ ڀنڀو ڀٽي''' شامل آهن. [[شهدادڪوٽ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو علائقو تاريخي طور زرعي نوعيت وارو رهيو آهي. ديهه ڀٽي جي آبادي پڻ آبپاشيءَ، زرعي زمين ۽ ڳوٺاڻين وسندين جي چوڌاري ترقي ڪئي. == جاگرافي == ديهه ڀٽي شهدادڪوٽ تعلقي جي ڏکڻ اوڀر واري ٻهراڙيءَ واري حصي ۾ واقع آهي. ان جا ڏنل جاگرافيائي بيهڪ جا انگ تقريباً '''27°54′23″ اتر''' ۽ '''68°01′05″ اوڀر''' آهن. ديهه جي ڀرسان '''سکر واهه''' وهي ٿو، جيڪو علائقي جي زرعي زمينن جي آبپاشيءَ سان لاڳاپيل اهم واهن مان آهي. سنڌ جي ٻين آبپاشي هيٺ ايندڙ ميداني علائقن وانگر ڀٽي جي زمين به گهڻي ڀاڱي زرعي استعمال هيٺ آهي. ديهه جي اتر ۽ ڀرپاسي ۾ [[ڊکڻ (شهدادڪوٽ)|ڊکڻ]]، [[جتوئي (شهدادڪوٽ)|جتوئي]] ۽ [[جهرڙ]] جون ديهون، اولهه طرف [[ڪلر (شهدادڪوٽ)|ڪلر]] ديهه ۽ ڏکڻ اوڀر طرف [[ميروخان تعلقو|ميروخان تعلقي]] جي [[فتح خان ڌامراهه]] ديهه واقع آهي. لاڙڪاڻي کان [[ڳڙهي خيرو]] طرف ويندڙ هڪ رابطا روڊ پڻ ديهه مان گذري ٿو، جنهن وسيلي مقامي آبادين جو شهدادڪوٽ، ڳڙهي خيرو ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان زميني رابطو قائم ٿئي ٿو. == انتظامي حيثيت == ڀٽي [[شهدادڪوٽ تعلقو|شهدادڪوٽ تعلقي]] جي روينيو انتظام هيٺ ايندڙ ديهه آهي ۽ '''تپي جمالي''' جو حصو آهي. ديهه جو نالو زمين جي مالڪي، روينيو رڪارڊ، زرعي حدبندي ۽ ڳوٺاڻين آبادين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. {| class="wikitable" style="width:82%; text-align:center;" |+ '''ديهه ڀٽي جي انتظامي ورهاست''' ! style="background:#00695c;color:white;" | انتظامي سطح ! style="background:#00897b;color:white;" | نالو |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | صوبو | [[سنڌ]] |- | ڊويزن | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] |- | ضلعو | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] |- | تعلقو | [[شهدادڪوٽ تعلقو]] |- | تپو | جمالي |- | روينيو يونٽ | [[ديھ]] |} == آبادي == [[2017ع پاڪستان جي آدمشماري|2017ع جي آدمشماري]] موجب ديهه ڀٽي جي ڳوٺن جي گڏيل آبادي '''1,096''' هئي ۽ گهرن جو انگ '''166''' هو.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:65%; text-align:center;" |+ '''ديهه ڀٽي جا آبادي انگ، 2017ع''' ! style="background:#1565c0;color:white;" | زمرو ! style="background:#1976d2;color:white;" | انگ |- | ڪل آبادي | '''1,096''' |- | گهر | '''166''' |- | في گهر سراسري ماڻهو | '''6.6''' |} انهن انگن مان في گهر سراسري آبادي لڳ ڀڳ '''6.6 ماڻهو''' ٿئي ٿي. == آباديون == ديهه ڀٽي ۾ مختلف ننڍيون ڳوٺاڻيون آباديون موجود رهيون آهن. پراڻي ۽ موجوده رڪارڊ ۾ ڄاڻايل آبادين مان هي نالا شامل آهن: * لعلو ڀٽي — 1882ع واري نقشي ۾ ڄاڻايل پراڻي آبادي * ڀنڀو ڀٽي * گل بهار لغاري * محمد صديق جلباڻي ديهه جي آبادين جي جوڙجڪ زرعي زمينن، واهن ۽ مقامي رستن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي. == معيشت == ديهه ڀٽي جي معيشت بنيادي طور [[زراعت]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڳوٺاڻي سرگرمين تي ٻڌل آهي. آبپاشيءَ جي دستيابي سبب ديهه جون زمينون زرعي استعمال لاءِ موزون آهن. مقامي آباديءَ لاءِ پوکي، زرعي مزدوري ۽ چوپائي مال جي پالنا روايتي معاشي سرگرمين ۾ شامل آهن. ويجهي [[شهدادڪوٽ]] شهر جي موجودگي سبب ديهه جي رهواسين کي زرعي پيداوار جي وڪري، روزمره ضرورتن، تعليم، صحت ۽ ٻين خدمتن لاءِ هڪ اهم شهري منڊي حاصل آهي. == آمدرفت == ديهه جي تاريخي نقشن ۾ لاڙڪاڻي کان ڳڙهي خيرو طرف ويندڙ رستو هن علائقي مان گذرندي ڏيکاريل آهي. موجوده دور ۾ پڻ [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[ڳڙهي خيرو]] کي ملائيندڙ مقامي رابطا رستو ديهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين کي شهدادڪوٽ ۽ ٻين شهرن سان ڳنڍي ٿو. == ڀٽي ۽ سنجر ڀٽي == شهدادڪوٽ تعلقي ۾ '''ڀٽي''' ۽ '''[[سنجر ڀٽي]]''' ٻه الڳ ديهون آهن. ٻنهي نالن ۾ ''ڀٽي'' اچڻ سبب ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو پيدا ٿي سگهي ٿو، پر روينيو ۽ آباديءَ جي رڪارڊ ۾ ٻنهي کي جدا علائقن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DehList"/> تنهنڪري سنجر ڀٽي جا آبادي، تعليم يا ٻين ادارن بابت انگ اکر ديهه ڀٽي سان منسوب نه ڪرڻ گهرجن. == پڻ ڏسو == * [[شهدادڪوٽ تعلقو]] * [[شهدادڪوٽ]] * [[سنجر ڀٽي]] * [[جمالي (شهدادڪوٽ)|جمالي]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] * [[سنڌ جون ديهون]] == حوالا == {{حوالا}} {{شهدادڪوٽ تعلقو}} [[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقو]] [[زمرو:شهدادڪوٽ تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] hog9jmabrmr8ti2sjj8c3ribn7qr9de 0 81343 413118 386825 2026-09-18T08:06:14Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413118 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Tombouctou Region, Mali}} {{Infobox settlement | name = ٽمبڪٽو<br>Timbuktu | official_name = | native_name = Tumbutu (تماشيڪ بولي)<br/>Tin Bukt (تواريگ ٻولي) | other_name = همبا (Himba) | settlement_type = شهر | translit_lang1 = Names | translit_lang1_type = تماشيڪ ٻولي | translit_lang1_info = ⵜⵏⵀⵗⵜ (تِينْ بُكْتْ) | translit_lang1_type1 = ڪوئرا چائني ٻولي | translit_lang1_info1 = تُمْبُتُ (عربي) | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 2/1/2 |image4 =Timbuktu market women sellers.jpg |image2 = Sankore Madrasah.jpg |image1 =Donkeys, Timbuktu.jpg |image3 = |image5 = Fennek in Timboektoe.jpg }} | imagesize = 250px | image_caption = کاٻي کان ساڄي: جنگويربر مسجد، سانڪوري مدرسو، ٽمبڪٽو جو فضائي منظر، ٽمبڪٽو جو هڪ بازار، ٽمبڪٽو ايئرپورٽ تي "فينيڪ" | image_flag = | image_seal = | image_shield = | nickname = | motto = | image_map = Niger saharan medieval trade routes.PNG | map_caption = Map showing main [[Trans-Saharan trade|trans-Saharan caravan routes]] {{circa| 1400}}. Also shown are the [[Ghana Empire]] (until the 13th century) and 13th – 15th century [[Mali Empire]], with the western route running from [[Djenné]] via Timbuktu to [[Sijilmassa]]. Present day [[Niger]] in yellow. | pushpin_map = | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Location of Timbuktu within Mali <!-- Location ------------------>| coordinates = {{coord|16|46|33|N|3|00|34|W|region:ML|display=inline,title}} | coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to --> | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Mali}} | subdivision_type1 = ريجن | subdivision_name1 = ٽمبوڪٽو ريجن | subdivision_type2 = سيرڪل | subdivision_name2 = ٽمبڪٽو سيرڪل | established_title = قائم ٿيو | established_date = پنجين صدي ق.م. | founder = | named_for = | government_type = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = <ref name="CGLU">{{cite web |url=https://www.agenda21culture.net/sites/default/files/files/documents/minidocuments/tombouctou_fra.pdf |title= 2016 TOMBOUCTOU PRIX INTERNATIONAL CGLU-VILLE DE MEXICO-CULTURE 21 CATÉGORIE VILLE/GOUVERNEMENT LOCAL GAGNANT 2016|publisher= [[United Cities and Local Governments]]|access-date=17 July 2024}}</ref> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 21 | area_water_km2 = | area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = 261 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> | population_footnotes = <ref name="population">{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/guide-timbuktu|title=A Guide to Timbuktu|website=education.nationalgeographic.org}}</ref><ref name="CGLU"/> | population_total = 54,453 | population_as_of = 2009ع | population_density_km2 = auto | population_note = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = [[Köppen climate classification|Climate]] | blank_info = [[Desert climate#Hot desert climates|BWh]] | website = | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |ID = 119 |Year = 1988 |Danger = 1990–2005؛ 2012–تاحال |Criteria = ثقافتي: ii, iv, v }} }} '''ٽمبڪٽو''' (Timbuktu) [[مالي]] ۾ هڪ قديم شهر آهي، جيڪو نائجر نديءَ جي اتر ۾ 20 ڪلوميٽر (12 ميل) تي واقع آهي. اها مالي جي اٺن انتظامي علائقن مان هڪ، ٽمبڪٽو علائقي جي راڄڌاني آهي. سال 2018ع جي ​​مردم شماري ۾ آبادي 32,460 هئي. آثار قديمه جا ثبوت خطي ۾ ماقبل تاريخ آبادي جي نشاندهي ڪن ٿا، جيڪي وچين دور ۾ شهر جي اسلامي علمي ۽ واپاري اهميت جي اڳڪٿي ڪن ٿا. ٽمبڪٽو هڪ موسمي آبادي جي طور تي شروع ٿيو ۽ 12هين صدي جي شروعات ۾ مستقل ٿي ويو. واپاري رستن ۾ تبديليءَ کان پوءِ، خاص طور تي 1325ع جي آس پاس مانسا موسيٰ جي دور کان پوءِ، ٽمبڪٽو، ان جي اسٽريٽجڪ محل وقوع، لوڻ، سون ۽ هاٿي ڏند جي واپار جي ڪري ترقي ڪئي. 14هين صدي جي شروعات ۾ مالي سلطنت جو حصو بڻجڻ کان اڳ اهو صحارا واپاري رستي تي هڪ اهم اسلامي شهر جي طور تي آهستي آهستي وڌايو ويو ۽ ڪيترن ئي عالمن ۽ واپارين کي راغب ڪيو. 15هين صدي عيسويء جي پهرين اڌ ۾، تواريگ ماڻهن ٿوري عرصي لاء قبضو ڪيو، ايتري قدر تي سونگھائي سلطنت ان کي سال 1468ع ۾ پاڻ ۾ جذب ​​ڪيو. سال 1591ع ۾ مراڪش جي فوج سونگھائي کي شڪست ڏني ۽ ٽمبڪٽو کي سندن گاديءَ جو هنڌ بڻايو. حملي آورن هڪ نئون حڪمران طبقو، ارما قائم ڪيو، جيڪو سال 1612ع کان پوءِ مراڪش کان بلڪل آزاد ٿي ويو. ان جي سونهري دور ۾، شهر جي اسلامي عالمن ۽ وسيع واپاري نيٽ ورڪ هڪ اهم ڪتابن جي واپار جي حمايت ڪئي. سنڪوري مدرسي جي ڪيمپس سان گڏ، هڪ اسلامي يونيورسٽي، ٽمبڪٽو کي آفريڪا ۾ هڪ علمي مرڪز طور قائم ڪيو. قابل ذڪر تاريخي اديبن، جهڙوڪ شابيني ۽ ليو افريڪانس، هن شهر بابت لکيو آهي. انهن ڪهاڻين يورپ ۾ قياس آرائي کي تيز ڪيو، جتي شهر جي شهرت امير جي طور تي پراسرار ٿي وئي. شهر جو سونهري دور مالي سلطنت جي هڪ وڏي سکيا ۽ ثقافتي مرڪز جي طور تي زوال جي ڊگهي عرصي کان پوءِ هو. مختلف قبيلن حڪومت ڪئي جيستائين فرانسيسي سال 1893ع ۾ مالي تي قبضو ڪيو، فرانس جو راڄ سال 1960ع ۾ مالي جي جمهوريه ٿيڻ تائين برقرار رهيو. تازن تاريخ ۾، ٽمبڪٽو کي انتهاپسند گروهن جي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سبب ثقافتي ماڳن جي تباهي ٿي. مقامي ۽ بين الاقوامي برادرين جي ڪوششن جو مقصد ان جي ورثي کي بچائڻ آهي. هاڻوڪي مسئلن جي نتيجي ۾ شهر جي آبادي گهٽجي وئي آهي. ==نالو== [[File:Caillie 1830 Timbuktu view.jpg|thumb|Timbuktu looking west, [[René Caillié]] (1830)]] [[File:Barth 1858 Timbuktu from terrace.jpg|thumb|View of Timbuktu, [[Heinrich Barth]] (1858)]] Over the centuries, the spelling of Timbuktu has varied a great deal: from ''Tenbuch'' on the [[Catalan Atlas]] (1375), to traveller [[Antonio Malfante]]'s ''Thambet'', used in a letter he wrote in 1447 and also adopted by [[Alvise Cadamosto]] in his ''Voyages of Cadamosto'', to [[Heinrich Barth]]'s ''Timbúktu'' and ''Timbu'ktu''. French spelling often appears in international reference as 'Tombouctou'. The German spelling 'Timbuktu' and its variant 'Timbucktu' have passed into English and the former has become widely used in recent years. Major English-language works have employed the spelling 'Timbuctoo', and this is considered the correct English form by scholars; 'Timbuctou' and 'Timbuctu' are sometimes used as well. The French continue to use the spelling 'Tombouctou', as they have for over a century; variants include 'Temboctou' (used by explorer René Caillié) and 'Tombouktou', but they are seldom seen. Variant spellings exist for other places as well, such as Jenne (Djenné) and Segu (Ségou).<ref name="Stamm">{{cite book | last1 = Stamm | first1 = Andrea L. | last2 = Bastian | first2 = Dawn E. | last3 = Myers | first3 = Robert A. | title = Mali, The World Bibliographical Series | publisher = ABC-CLIO | year = 1998 | volume = 207 | pages = 30}}</ref> As well as its spelling, Timbuktu's [[toponymy]] is still open to discussion.{{efn|"Timbuktu" – regardless of spelling, has long been used as a metaphor for "out in the middle of nowhere". E.g. "From here to Timbuktu and back."<ref name="Pelizzo">{{Cite journal|last=Pelizzo |first=Riccardo |title=Timbuktu: A Lesson in Underdevelopment |journal=Journal of World-Systems Research |volume=7 |issue=2 |pages=265–283 |year=2001 |doi=10.5195/JWSR.2001.166|doi-access=free }}</ref>}} At least four possible origins of the name of Timbuktu have been described: *Songhay origin: both [[Leo Africanus]] and Heinrich Barth believed the name was derived from two [[Songhay languages|Songhay words]]:<ref name="Pelizzo"/> Leo Africanus writes the Kingdom of Tombuto was named after a town of the same name, founded in 1213 or 1214 by [[Sulayman of Mali|Mansa Sulayman]].{{sfn|Leo Africanus|1896|p=[https://archive.org/stream/historyanddescr02porygoog#page/n140/mode/1up 824 Vol. 3]}} The word itself consisted of two parts: ''tin'' (wall) and ''butu'' (Wall of Butu). Africanus did not explain the meaning of this ''Butu''.<ref name="Pelizzo" /> Heinrich Barth wrote: "The town was probably so called, because it was built originally in a hollow or cavity in the sand-hills. Tùmbutu means hole or womb in the Songhay language: if it were a Temáshight ([[Tamashek]]) word, it would be written Timbuktu. The name is generally interpreted by Europeans as ''well'' of Buktu (also same word in [[Persian language|Persian]] is bâkhtàr باختر = where the sun sets, West), but ''tin'' has nothing to do with ''well''."{{sfn|Barth|1857|p=[https://archive.org/details/bub_gb_Yy1ufHcjtIQC/page/n285 284 footnote Vol. 3]}} *Berber origin: Malian historian Sekene Cissoko proposes a different [[etymology]]: the Tuareg founders of the city gave it a [[Berber languages|Berber name]], a word composed of two parts: ''tin'', the feminine form of ''in'' (place of) and ''bouctou'', a small dune. Hence, Timbuktu would mean "place covered by small dunes".<ref>{{cite book |last=Cissoko |first=S.M |year=1996 |title=l'Empire Songhai |place=Paris |publisher=L'Harmattan |language=fr |isbn=978-2-7384-4384-7 |url=https://books.google.com/books?id=CFXJZboYT30C}}</ref> *Abd al-Sadi offers a third explanation in his 17th-century ''[[Tarikh al-Sudan]]'': "The Tuareg made it a depot for their belongings and provisions, and it grew into a crossroads for travelers coming and going. Looking after their belongings was a slave woman of theirs called Timbuktu, which in their language means [the one having a] 'lump'. The blessed spot where she encamped was named after her."{{sfn|Hunwick|2003|p=29}} *The French [[Oriental studies|Orientalist]] [[René Basset]] forwarded another theory: the name derives from the [[Zenaga language|Zenaga]] root ''b-k-t'', meaning "to be distant" or "hidden", and the feminine possessive particle ''tin''. The meaning "hidden" could point to the city's location in a slight hollow.{{sfn|Hunwick|2003|p=29 note 4}} The validity of these theories depends on the identity of the original founders of the city: as recently as 2000, [[Archaeology|archaeological research]] has not found remains dating from the 11th/12th century within the limits of the modern city given the difficulty of excavating through [[desertification|metres of sand]] that have buried the remains over the past centuries.{{sfn|Insoll|2002|p=9}}{{sfn|Insoll|2004}} Without [[Scientific consensus|consensus]], the etymology of Timbuktu remains unclear. ==قبل از تاريخ== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==معيشت== ==يورپ ۾ ابتدائي خيالات== ==فن ۽ ثقافت== ==تعليم== ==ٻولي== ==انفراسٽرڪچر== ==قابل ذڪر ماڻهو== ==مشهور ثقافت ۾== ==ڀينر شهر== ==پڻ ڏسو== * [[آفريڪا ۾ اسلام]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Timbuktu}} {{wikivoyage|ٽمبڪٽو }} {{Wikiquote|ٽمبڪٽو }} * [https://www.worldhistory.org/Timbuktu/ Timbuktu – World History Encyclopedia] * Jeppie, Ahamil [https://web.archive.org/web/20130526140307/http://ias.umn.edu/outcomes/symposia/mediterranean-conference-2013/program/ "A Timbuktu book collector between the Mediterranean and Sahel"], Video of a presentation given at the conference ''The southern shores of the Mediterranean and beyond: 1800 – to the present'' held at the University of Minnesota in April 2013. * {{youTube|b9LkpJdll9A| Ancient West Africa's Megacities}} – contains video footage of Timbuktu's Iron Age occupation * [http://international.loc.gov/intldl/malihtml/ Islamic Manuscripts from Mali, Library of Congress] – fuller presentation of the same manuscripts from the Mamma Haidara Commemorative Library *{{cite web | last=Green | first=Jonathan | title=S2 07 - Timbuktu - a true story | website=[[ABC Radio National]]| series=Return Ticket | date=24 November 2022 | url=https://www.abc.net.au/radionational/programs/return-ticket/timbuktu-mali-a-true-story/14106236 |format = audio (30 mins)}} Features interviews with [[Cynthia Schneider]] and [[Manny Ansar]], co-directors of the Timbuktu Renaissance, and Lazare Eloundou Assomo, director of UNESCO World Heritage * [https://archive.today/20121220114548/http://www.aluka.org/action/showCompilationPage?doi=10.5555/AL.CH.COMPILATION.HERITAGE-SITE.Timbucktu Timbuktu materials in the Aluka digital library] * [http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001894/189454e.pdf Timbuktu manuscripts: Africa's written history unveiled], ''The UNESCO Courier'', 2007–5, pp.&nbsp;7–9 * [http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000666/066613eo.pdf#66052 Ancient chroniclers of West Africa's past; journeys of discovery through the 'country of the black people'], ''The UNESCO Courier'', October 1959 * [https://web.archive.org/web/20150114174219/http://www.ghn.globalheritagefund.org/explore.php?id=1126 Timbuktu on Global Heritage Network] – ''early warning and threat monitoring system for endangered cultural heritage sites'' * [http://www.slidespost.com/slides/3661/Timbuktu Presentation showing images of Timbuktu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417003805/http://www.slidespost.com/slides/3661/Timbuktu |date=2019-04-17 }} * {{cite web |author=ArchNet.org |url=http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=2181&collection_id=23 |title=Timbuctu |publisher=MIT School of Architecture and Planning |location=Cambridge, Massachusetts |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130414071957/http://archnet.org/library/places/one-place.jsp?place_id=2181&collection_id=23 |archive-date=14 April 2013}} {{Authority control}} [[Category:Timbuktu| ]] [[Category:Ancient cities]] [[Category:Communes of Tombouctou Region]] [[Category:Communities on the Niger River]] [[Category:History of the Sahara]] [[Category:Mali Empire]] [[Category:Massina Empire]] [[Category:Regional capitals in Mali]] [[Category:Songhai Empire]] [[Category:World Heritage Sites in Mali]] [[Category:World Heritage Sites in Danger]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مالي]] [[زمرو:مالي جا شهر]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:مالي ۾ تاريخي ماڳ]] [[زمرو:آفريڪا جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:مالي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] nvcrqb13rqz1hi7z0vni8cd18s6pj17 3 86355 413125 338915 2026-09-18T10:53:24Z SHB 13946 SHB صفحي [[واپرائيندڙ بحث:Amnnagh-Nuzilal]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Afgan-Amazigh207]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Amnnagh-Nuzilal|Amnnagh-Nuzilal]]" to "[[Special:CentralAuth/Afgan-Amazigh207|Afgan-Amazigh207]]" 338915 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 16:57, 2 نومبر 2025 ( يو.ٽي.سي) n2cl9q1lje1cvjzny6v19yhu31uhrgw 14 96038 413070 375772 2026-09-17T20:44:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413070 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 7fd6440axj2g7fvh4d2owoip8avkb1o 0 98912 413124 385924 2026-09-18T10:02:25Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:USKMXMTZLFA6BBRJWSG66DOG2Y.jpg|USKMXMTZLFA6BBRJWSG66DOG2Y.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: © 2026 La Tercera. 413124 wikitext text/x-wiki {{Short description|ميڪسيڪي راڪ بينڊ}} {{Infobox musical artist | name = زوئي | image = Zoé Bluebird Theater 08.11.11.jpg | caption = | landscape = yes | background = group_or_band | origin = [[ڪويرناواڪا]]، [[موريلوس]]، [[ميڪسيڪو]] | genre = {{hlist|[[متبادل راڪ]]|[[نئو-سائيڪيڊيليا]]|[[سائيڪيڊيلڪ راڪ]]|[[اسپيس راڪ]]}} | years_active = 1994–هينئر تائين | label = {{hlist|[[سوني ميوزڪ|سوني]] (2001–2004)|نوئيزلئب (2005–2008)|[[ڪيپيٽول لاطين]] (2008–هينئر تائين)}} | website = [http://www.zoetheband.com/ zoetheband.com] | current_members = * [[ليون لاريگي]] (آواز) * سرجيو اڪوستا (ليڊ گٽار) * خيسوس بائيس (ڪي بورڊ) * آنخيل موسڪيدا (بيس گٽار) * روڊريگو گوارديوالا (ڊرم) | past_members = * [[سڌارٿا (موسيقار)|سڌارٿا]] (ڊرم) * البرتو ڪابريرا (ڊرم) }} '''زوئي''' [Zoé] [[گريمي ايوارڊ]] ۽ [[لاطيني گريمي ايوارڊ]] کٽيندڙ [[ميڪسيڪي راڪ]] بينڊ آهي. اهو شروعاتي طور 1994ع ۾ [[ڪويرناواڪا، ميڪسيڪو]] ۾ ٺهيو، جيتوڻيڪ ان جي ميمبرشپ 1997ع ۾ وڌيڪ مستحڪم ٿيڻ شروع ٿي. بينڊ کي ميڪسيڪو ۽ گهڻن هسپانوي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾ ''راڪن لور''، ''[[ميمو ريڪس ڪوماندير ي ايل ڪوراسون اٽوميڪو دي لا وِيا لاڪٽيا]]'' ۽ ''[[ريپٽيليڪٽرڪ]]'' جهڙن البمن سان ڪاميابي ملي.<ref>{{Cite web |last=C |first=Por Areli Méndez |date=2025-09-25 |title=Tenemos que hablar de Zoé: a 28 años de un viaje galáctico que maduró en 5 estadios GNP |url=https://www.cronica.com.mx//destino-c/2025/09/25/tenemos-que-hablar-de-zoe-a-28-anos-de-un-viaje-galactico-que-maduro-en-5-estadios-gnp/ |access-date=2026-01-10 |website=La Crónica de Hoy |language=es}}</ref> == تاريخ == زوئي جي شروعات 1994ع ۾ [[ميڪسيڪو]] ۾ ٿي. [[سيئٽل]] جي [[گرانج]] کان متاثر هن بينڊ 1997ع ۾ مستحڪم ٿيڻ کان اڳ ميمبرن ۽ اندازن جي تبديليءَ جو دور ڏٺو. 1997ع ۾ بينڊ ۾ ليون لاريگي (گٽار ۽ آواز)، سرجيو اڪوستا (گٽار)، البرتو ڪابريرا (ڊرم)، آنخيل موسڪيدا (بيس گٽار) ۽ خيسوس بائيس (ڪي بورڊ) شامل هئا. ان وقت تائين [[دي بيٽلز]] جو واضح اثر، برٽ پاپ ۽ گرانج اندازن سان گڏ، ڏسي سگهجي پيو. === 1998–2004: پهريون البم ۽ ''راڪن لور'' === پنهنجي موسيقي پيش ڪرڻ لاءِ مناسب هنڌن جي کوٽ سبب زوئي پاڻ منظم ڪيل ڪنسرٽن، انٽرنيٽ ۽ پاڻ شايع ڪيل ڊيمو تي ڀاڙيو. انهن ڪوششن ۽ ماڻهن جي مثبت راءِ سبب بينڊ کي [[آمريڪا]] جي [[هسپانوي ٻولي]] وارن [[ريڊيو اسٽيشن]]ن تي مقبوليت ملي. بينڊ 1998ع ۾ پنهنجو پهريون رڪارڊنگ معاهدو ڪيو، پر ان مان ڪجهه به نه نڪتو. 2000ع ۾ بينڊ پاڻمرادو هڪ البم جاري ڪيو، جنهن [[سوني ميوزڪ]] جو ڌيان ڇڪايو، جنهن پوءِ ان جي ورڇ سنڀالي. هن رڪارڊنگ جا مشهور گيت "ايسٽروئڊ" ۽ "ميئل" هئا. هن البم جي ڪاميابي کان پوءِ سندن ڪجهه گيت فلمن ''امار تي ڊئيولي''، ''[[عورتن جي رات (فلم)|ليڊيز نائيٽ ]]'' ۽ ''[[ڊريمر (2000 فلم)| ڊريمر]]'' جي [[سائونڊ ٽريڪ]] ۾ شامل ڪيا ويا. نومبر 2003ع ۾ زوئي پنهنجو ٻيو البم ''راڪن لور'' جاري ڪيو، جنهن جو پروڊيوسر فل وائينل هو، جيڪو اڳ ۾ [[پلاسيبو (بينڊ)|پلاسيبو]] ۽ [[ايلاسٽيڪا]] جهڙن بينڊن سان ڪم ڪري چڪو هو. البم ۾ "امن ۽ پيار"، "پيار" ۽ "وينينو" سنگل شامل هئا. 2017ع ۾ هن دور کي ياد ڪندي لاريگي ان کي تجربن ۽ مختلف شين آزمائڻ جو وقت قرار ڏنو؛ مثال طور، بينڊ اڃا اهو فيصلو نه ڪيو هو ته هو انگريزي ۾ وڌيڪ گيت رڪارڊ ڪرڻ چاهي ٿو يا نه.<ref>{{cite web |title=Vuelve la música botánica de Zoé |url=https://www.esquire.com/es/actualidad/musica/a11641993/vuelve-la-musica-botanica-de-zoe/ |website=Esquire |date=August 2017 |access-date=17 September 2019}}</ref> === 2004–2007: '' روم''، ''راڪن لور'' ۽ ''ميمو ريڪس ڪمانڊر'' === زوئي 2004ع جي شروعات ۾ سوني ڇڏي ڏنو. بينڊ سال دوران ڪنهن ليبل کانسواءِ ڪم ۽ دوري جاري رکيو ۽ پاڻمرادو پروموٽ ڪيل سنگلن "پيار" ۽ "وينينو" ذريعي وڌيڪ وڏو مداح حلقو حاصل ڪرڻ لڳو. 2005ع جي شروعات ۾ بينڊ پنهنجي ايندڙ البم لاءِ نون گيتن تي ڪم شروع ڪيو. 2005ع ۾ بينڊ پنهنجي وسيلن سان "[[مئل (زوئي گانو)|ڊيڊ]]" گيت رڪارڊ ڪيو. ساڳئي وقت ڪابريرا بينڊ ڇڏي ويو ۽ روڊريگو گوارديوالا شامل ٿيو. ميڪسيڪو جا ڪجهه وڏا ليبل بينڊ کي سائن ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا{{Citation needed|date=June 2009}}، پر اڳين خراب تجربن کان بيزار زوئي ميڪسيڪو جي تيزي سان وڌندڙ آزاد ليبل نوئيزلئب سان آزاد معاهدو ڪيو. '' روم'' نالي اي پي مڪمل ڪرڻ لاءِ نوان گيت لکيا ويا. اي پي جون 50,000 کان وڌيڪ ڪاپيون وڪاميون ۽ اها ميڪسيڪي وڪري چارٽ ۾ شامل ٿي.<ref>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=5RQEAAAAMBAJ&dq=%22the+room%22+zoe&pg=PA62|title=Hits of the World|page=62|journal=[[Billboard Magazine]]|date=2005-11-19|accessdate=2012-01-09}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=6hUEAAAAMBAJ&dq=billboard+zoe+%22the+room%22&pg=PA12|title=Noiselabs Raises Indie Acts' Volume in Mexico|journal=[[Billboard Magazine]]|date=2006-05-06|page=12|first=Olaf|last=Furniss|accessdate=2012-01-09}}</ref> ڪجهه نوان گيت انگريزي ۾ رڪارڊ ڪيا ويا، ۽ [[ايلن ميگي]] جهڙن ڪجهه پروڊيوسرن کين برطانيا ۽ يورپ وٺي وڃڻ ۾ دلچسپي ڏيکاري. اي پي جي جاري ٿيڻ کان پوءِ ميڪسيڪو سٽي جي ميٽروپوليٽن ٿيٽر ۾ ٻه هائوس فل شو ۽ هڪ قومي دورو ٿيو. 2006ع ۾ زوئي [[ويوي لاطينو]] فيسٽيول ۾ پرفارم ڪيو ۽ پنهنجي ٽئين اسٽوڊيو البم جي تياري شروع ڪئي. جنوري ۾ بينڊ فل وائينل سان ڪم شروع ڪرڻ لاءِ مانزانيئو ويو. مارچ ۾ بنيادي رڪارڊنگ [[سونڪ رينچ]] اسٽوڊيوز، [[تورنيو، ٽيڪساس]] ۾ ڪئي وئي، مڪسنگ مئي ۾ ٿي ۽ ڪم جون ۾ مڪمل ٿيو.{{Citation needed|date=August 2025}} ''[[ميمو ريڪس ڪوماندير ي ايل ڪوراسون اٽوميڪو دي لا وِيا لاڪٽيا]]'' 12 جولاءِ 2006ع تي جاري ٿيو ۽ ميڪسيڪي چارٽن تي پهرين نمبر تي آيو. البم جو پهريون سنگل "[[وِيا لاڪٽيا]]" مقامي موسيقي چينلن جهڙوڪ [[ايم ٽي وي لاطيني آمريڪا]] ۽ [[ٽيلي هٽ]] تي هليو. جاري ٿيڻ کان پوءِ چئن هفتن ۾ 40,000 کان وڌيڪ ڪاپيون وڪامڻ تي البم [[موسيقي رڪارڊنگ وڪري سرٽيفڪيشن|گولڊ]] حيثيت حاصل ڪئي ۽ خاص پريس کان مثبت تبصرا حاصل ڪيا.{{Citation needed|date=June 2009}} 1 سيپٽمبر 2006ع تي Zoé ميڪسيڪو جي [[نيشنل آڊيٽوريم]] ۾ پرفارم ڪيو، جيڪو ميڪسيڪو ۾ موسيقي جي اهم ترين اسٽيجن مان هڪ تي هائوس فل شو هو. بعد ۾ [[پالاسيو دي لوس ديپورٽس]] ۾ هنن [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽش]] بينڊ [[فرانز فرڊينينڊ (بينڊ)|فرانز فرڊينينڊ]] جي گٽارسٽ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳائڪ [[نڪ ميڪارٿي]] سان گڏ پرفارم ڪيو. نومبر 2006ع ۾ هنن [[گستاوو سيراتي]] ۽ [[لوس تريس]] سان ميڪسيڪو ۽ آمريڪا ۾ دورو ڪيو. 28 نومبر 2007ع تي هنن [[پالاسيو دي لوس ديپورٽس]] ۾ پنهنجو پهريون لائيو سي ڊي/ڊي وي ڊي رڪارڊ ڪيو، جيڪو ''281107'' طور جاري ٿيو. === 2008–2010: ''ريپٽيليڪٽرڪ'' === 2008ع جي خزاں ۾ زوئي پنهنجو چوٿون البم ''ريپٽيليڪٽرڪ'' جاري ڪيو. 11 گيتن تي ٻڌل، سڀ اسپينش ۾، ''Reptilectric'' زوئي جي انگريزي گيت لکڻ ۽ رڪارڊ ڪرڻ واري تجرباتي دور جي پڄاڻي جو نشان هو. ان جو پروڊيوسر فل وائينل هو. عنواني گيت 8 سيپٽمبر تي پهرين سنگل طور جاري ٿيو. البم ميڪسيڪي چارٽن تي پهرين نمبر تي آيو ۽ پوءِ اتي 80,000 کان وڌيڪ ڪاپيون وڪامڻ تي پلاٽينم سرٽيفائيڊ ٿيو. بينڊ البم جي حمايت ۾ ميڪسيڪو، لاطيني آمريڪا، آمريڪا ۽ اسپين ۾ دورو ڪيو. ''ريپٽيليڪٽرڪ ريوزٽيڊو'' نالي ريمڪس البم آڪٽوبر 2009ع ۾ جاري ٿيو، جنهن ۾ اصل البم جي گيتن جا ريمڪس ۽ ٻين لاطيني آمريڪي فنڪارن طرفان ڪيل ڪَوَر نسخا شامل هئا. اسپين ۾ بينڊ ''01-10'' نالي گڏيل البم جاري ڪيو، جنهن ۾ بينڊ جا ڪجهه وڏا هٽ ۽ ''ريپٽيليڪٽرڪ'' ۽ ''ميمو ريڪس ڪمانڊر'' جي گيتن جا نوان نسخا شامل هئا، جن ۾ اسپيني فنڪار [[اينريڪي بونبري]]، [[آني بي. سويٽ]]، [[ڊوريان (اسپيني پاپ بينڊ)|ڊوريان]] ۽ [[ويتستا مورلا]] شامل هئا. بينڊ ''ريپٽيليڪٽرڪ'' جي حمايت ۾ ڪوچيلا ۾ پڻ پرفارم ڪيو. === 2011–2012: ''ميوزڪا ڊي فونڊو'' === مارچ 2011ع ۾ بينڊ [[ايم ٽي وي ان پلگڊ/ميوزڪا ڊي فونڊو]] نالي ايم ٽي وي ان پلگڊ البم جاري ڪيو، جنهن ۾ سندن مشهور گيتن جون نيون تشريحون ۽ نئين موسيقي شامل هئي. مهمان فنڪارن ۾ [[ادريان دارخيلوس]]، [[اينريڪي بونبري]]، [[چيٽيس]] ۽ [[هيلو سي هارس!]] جي ڊينيس گوتيئريس شامل هئا. البم مان چار سنگل جاري ٿيا: "سوني"، "لابئوس روتوس"، "ليونا" ۽ "[[باسمي موخو]]" جو ڪَوَر نسخو. هن البم سان بينڊ کي [[لاطيني گريمي]]، [[لوناس ڊيل آڊيٽوريو]] ۽ [[ايم ٽي وي يورپ ميوزڪ ايوارڊز]] لاءِ نامزدگيون مليون. آڪٽوبر 2011ع ۾ البم ڪولمبيا ۾ گولڊ ٿيو، جيڪو ميڪسيڪو کان ٻاهر بينڊ جو پهريون اهڙو البم هو. هن البم جي غيرمعمولي ڪاميابي تي ذاتي شڪراني طور بينڊ فيبروري 2012ع ۾ "انرجيا" نالي خاص سنگل جاري ڪيو. === 2013–2019: ''پرگراميٽن'' ۽ ''ازتلان'' === زوئي پنهنجو پنجون البم ''[[پروگراميٽن]]'' جاري ڪيو ۽ 16 ملڪن ۾ 75 شوز تي مشتمل ڊگهي دوري جو اعلان ڪيو. هن نئين مرحلي ۾ Zoé پنهنجو شايد سڀ کان وڌيڪ پختو ۽ تجرباتي ڪم پيش ڪيو. هن موسيقي، ٻولن ۽ سازي قابليتن جي ميلاپ کي انجام ڏيندڙ عملي ۾ ليون لاريگي (آواز، گٽار)، سرجيو اڪوستا (گٽار)، خيسوس بائيس (ڪي بورڊ)، آنخيل موسڪيدا (بيس گٽار) ۽ روڊريگو گوارديوالا (ڊرم) شامل هئا. ٻن سالن جي وقفي کان پوءِ، جنهن دوران بينڊ ''پينوراماز'' نالي دستاويزي فلم جاري ڪئي ۽ لاريگي پنهنجو ٻيو سولو البم ''واليما'' جاري ڪيو، Zoé 1 مارچ 2018ع تي "ازول" سنگل جاري ڪيو. ڪجهه هفتن بعد "تيمور يي ٽيمبلر" ۽ "ڪلاريوداد" سنگل پڻ جاري ڪيا ويا، ۽ انهن جي ''[[ازتلان (البم)|ازتلان]]'' البم ۾ شموليت جو اعلان ڪيو ويو، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي جاري ٿيو. البم جي تشهير لاءِ بينڊ ''زوئي ٽوئر 2018-2019'' شروع ڪيو، جنهن ۾ ميڪسيڪو، لاطيني آمريڪا جي ٻين ملڪن جهڙوڪ پيرو ۽ ارجنٽينا، اسپين ۽ آمريڪا ۾ شوز شامل هئا.<ref>{{cite web |website=Setlist.fm |url=https://www.setlist.fm/search?artist=4bd6030e&tour=43d0bfd7 |title=Zoé Tour 2018-2019}}</ref><ref>{{cite press release |author=<!-- not stated --> |date= 27 June 2019|title= ZOÉ Y METRIC CERRARÁN GIRA EN EL AUDITORIO NACIONAL CON DOS CONCIERTOS SOLD OUT|url= https://www.auditorio.com.mx/assets/files/prensa/boletines/zoe/auditorio-nacional-zoe-zoe-y-metric-cerraran-gira-en-el-auditorio-nacional-con-dos-conciertos-sold-out-2019.pdf|location= Mexico City|publisher= |agency= Coordinación de Prensa Auditorio Nacional|access-date=30 Dec 2025 |trans-title=Zoé and Metricto close out tour at the Auditorio Nacional with two sold out concerts |language=Spanish}}</ref> === 2020ع کان هينئر تائين: ''سونيڊوز ڊي ڪرماٽڪا ريزوننسيا'' ۽ ''ريڪسيڪسيڪس'' === سيپٽمبر 2020ع ۾ بينڊ اڳوڻي ميمبر [[سڌارٿا (موسيقار)|سڌارٿا]] جي سنگل ''لا ڪئوڊاڊ (چيپٽر. 6)'' ۾ شامل ٿيو، جيڪو سندس البم ''ميموريا فيوچرو'' مان هو. 14 مئي 2020ع تي Zoé پنهنجي ايندڙ البم ''سونيڊوز ڊي ڪرماٽڪا ريزوننسيا'' لاءِ پهريون سنگل ''SKR'' جاري ڪيو. البم جي تشهير لاءِ بينڊ چار وڌيڪ سنگل جاري ڪيا: ''فائيبر''، ''ڪرماديم''، ''ايل ڊئيلو'' ۽ ''ويلر''. البم 16 اپريل 2021ع تي جاري ٿيو. البم جي تشهير لاءِ بينڊ 2022ع ۾ ''سونيڊوز ڊي ڪرماٽڪا ريزوننسيا ٽوئر'' شروع ڪيو، جنهن ۾ جنوري کان ڊسمبر 2022ع تائين 6 ملڪن ۾ 36 ڪنسرٽ شامل هئا.<ref>{{cite web |website=Setlist.fm |url=https://www.setlist.fm/search?artist=4bd6030e&tour=3bde8434 |title=Sonidos de Karmática Resonancia Tour 2022}}</ref> هي سندن پهرين البم کان پوءِ پهريون البم هو، جنهن ۾ ڊگهي عرصي واري ساٿي فل وائينل جو ڪم شامل نه هو. 25 آڪٽوبر 2024ع تي بينڊ مارچ 2025ع ۾ [[ويوي لاطينو]] ميوزڪ فيسٽيول ۾ پنهنجي شرڪت جو اعلان ڪيو، جيڪو 2022ع کان پوءِ سندن پهريون ڪنسرٽ هو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number= 1849912103047422300|title=¡Nos vemos en el @vivelatino! #VL25 ⚡}}</ref> بينڊ جي اڳواڻ ليون لاريگي جي هن بيان باوجود ته اهو سال جو سندن واحد ڪنسرٽ هوندو،<ref>{{Cite tweet |user= LeonBenLarregui |number=1851830571032248601 |title=Solo para volver cuando sea el momento , y con algo nuevo que presentar!! Si, afirmo el hecho de tocar el VVL 25 no quiere decir habra gira ni mucho menos. Es una reunion especial y unica.❤️🙏🏼}}</ref> 25 اپريل تي هنن 2 آڪٽوبر تي [[ايسٽاديو جي اين پي سيگوروس]] ۾ ''ميموريڪس + ريڪسيڪسيڪس يي ماس'' نالي جدا ڪنسرٽ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1915892184621924673 |title=⚡️Y sé que te vuelvo a encontrar… ⚡️ Estadio GNP Seguros, 2 de octubre #PreventaBanamex- 2 de Mayo, 10 am Venta General- 3 de mayo , 10 am}}</ref> وڏي عوامي گهرج سبب گروپ ايسٽاديو جي اين پي سيگوروس ۾ وڌيڪ 5 شوز شامل ڪيا، ۽ اهو پهريون ميڪسيڪي عمل بڻيو جنهن ان هنڌ کي 4 يا وڌيڪ ڀيرا هائوس فل ڪيو.<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date= 14 Nov 2025|title= Zoé cierra con broche de oro tras seis conciertos sold out|url= https://joya937.mx/blogs/zoe-hace-historia-con-seis-sold-outs-en-el-estadio-gnp-seguros|website= Joya 93.7 FM|location= |publisher= |access-date=30 Dec 2025 |trans-title=Zoé ends on a high note after 6 sold out concerts |language=Spanish}}</ref> ڪنسرٽن جي تشهير لاءِ بينڊ ٻه سنگل جاري ڪيا، جيڪي 2021ع کان پوءِ سندن پهريون نئون مواد هو. پهريون سنگل ''ڪيمپو ڊي فيوئرزا'' پهريون ڀيرو 8 آگسٽ تي اشارن ۾ ڏيکاريو ويو، 10 آگسٽ تي باضابطه اعلان ٿيو، ۽ 14 آگسٽ 2025ع تي جاري ڪيو ويو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1955026444306022553 |title=14-08-25 ⚡️ Campo de Fuerza}}</ref> ٻيو سنگل ''ريڪسيڪسيڪس'' ايندڙ مهيني 4 سيپٽمبر تي جاري ٿيو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1962606388980392077 |title=04-09-25 ✨ REXSEXEX}}</ref> 14 نومبر تي بينڊ ''ميمو ريڪس ڪومانڊير ي ايل ڪوراثون آتوميڪو دي لا وِيا لاڪٽيا اِن ويبو'' پڻ جاري ڪيو، جيڪو هڪ [[البم#لائيو|لائيو البم]] آهي. ان ۾ اصل ''ميمو ريڪس ڪمانڊر'' البم جا 10 اسپينش ٻولي وارا گيت شامل آهن، جيڪي ايسٽاديو جي اين پي سيگوروس جي تازن ڪنسرٽن ۾ سڌي رڪارڊ ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |last= Hana|first=Yumi |date=19 Nov 2025 |title= Zoé Comparte Álbum en Vivo|url=https://www.indierocks.mx/musica/noticias/zoe-comparte-album-en-vivo/ |trans-title=Zoé Shares Live Album |website=Indie Rocks MX |language=Spanish |location= |publisher= |access-date=30 Dec 2025}}</ref> Zoé جو 2025ع هڪ ڪامياب خاص واپسي دوري، “ميموريڪس + ريڪسيڪسيڪس ٽوئر”، سان نمايان رهيو، جنهن ۾ ميڪسيڪو ۾، خاص طور ميڪسيڪو سٽي جي ايسٽاديو جي اين پي ۾، ڪيترائي هائوس فل شو ۽ ويوي لاطينو ۽ فيسٽيول ڪورڊيليرا جهڙن فيسٽيولن ۾ شرڪت شامل هئي. هنن سيپٽمبر 2025ع ۾ هڪ نئون البم پڻ جاري ڪيو، جيڪو ڪجهه وقت جي وقفي کان پوءِ ميڪسيڪي راڪ بينڊ جي وڏي واپسي هو.<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=Alejandro |date=2025-11-15 |title=Zoé: “Se duplicaron nuestros fans porque ahora nos siguen los hijos de los primeros” |url=https://elpais.com/mexico/gente/2025-11-15/zoe-se-duplicaron-nuestros-fans-porque-ahora-nos-siguen-los-hijos-de-los-primeros.html |access-date=2026-01-07 |website=El País México |language=es-MX}}</ref> بينڊ 2025ع دوران [[بوگوٽا]]، [[گوادالاخارا]]، [[ڪيريتارو]]، [[سيوداد خواريز]] ۽ [[پويبلا]] ۾ ننڍن موسيقي فيسٽيولن ۾ پڻ ڪنسرٽ ڪيا.<ref>{{Cite web |website=Setlist.fm |url=https://www.setlist.fm/search?artist=4bd6030e&year=2025 |title=Zoé in 2025}}</ref> == دورو == * زوئي انپلگڊ ٽوئر == ڊسڪوگرافي == === اسٽوڊيو البم === * ''زوئي'' (2001) * ''Rocanlover'' (2003) * ''Memo Rex Commander y el Corazón Atómico de la Vía Láctea '' (2006) * ''Reptilectric'' (2008) * ''Prográmaton'' (2013) * ''Aztlán (album)|Aztlán'' (2018) * ''Sonidos de Karmática Resonancia'' (2021) === اي پي === * ''The Room (EP)'' (2005) === گڏيل البم === * ''Grandes Hits'' (2005) * ''Noiselab 001'' (2002) * ''Zoé Hits 01–06'' (2006) * ''Reptilectric Revisitado'' (2009) * ''01-10'' (2010) === لائيو البم === * ''281107'' (2008) * ''MTV Unplugged/Música de Fondo'' (2011) * ''8.11.14'' (2015) * ''Memo Rex Commander y el Corazón Atómico de la Vía Láctea'' (2025) === سنگل === * "Deja te Conecto" (2001) ("مون کي توسان ڳنڍڻ ڏي") * "Asteroide" (2002) ("ايسٽروئڊ") * "Miel" (2002) ("ماکي") * "Peace and Love" (2003) * "Love" (2004) * "Veneno" (2004) ("زهر") * "Dead" (2005) * "[[Vía Láctea]]" (2006) ("کيرائين واٽ") * "No me Destruyas" (2006) ("مون کي تباهه نه ڪر") * "[[Paula (Zoé song)|Paula]]" (2007) * "Reptilectric" (2008) * "Nada" (2009) ("ڪجهه به نه") * "Poli" (2009) * "Labios Rotos" (2010) ("ڦاٽل چپ") * "Luna" (2011) ("چنڊ") * "[[Bésame Mucho]]" (2011) ("مون کي گهڻو چم") * "Energía" (2012) ("توانائي") * "10 A.M." (2013) * "Azul" (2018) ("نيرو") * "Temor y Temblor" (2018) ("ڊپ ۽ ڏڪڻي") * "Clarividad" (2018) ("چٽوپن") * "SKR" (2020) * "Fiebre" (2020) ("بخار") * "El Duelo" (2020) ("غم") * "Velur" (2021) ("ويلور") * "Campo de Fuerza" (2025) ("طاقت جو ميدان") * "REXSEXEX" (2025) === 2013–2019: ''پروگراماتون'' ۽ ''آزتلان'' === زوئي پنهنجو پنجون اسٽوڊيو البم ''[[پروگراماتون]]'' جاري ڪيو ۽ 16 ملڪن ۾ 75 موسيقي پيشڪشن تي ٻڌل هڪ ڊگهي دوري جو اعلان ڪيو. هن نئين مرحلي ۾ زوئي اهڙو ڪم پيش ڪيو جنهن کي سندن سڀ کان وڌيڪ پختو ۽ تجربيڪار موسيقي منصوبو قرار ڏئي سگهجي ٿو. موسيقي، شاعري ۽ سازن جي مهارتن جي هن ميلاپ کي ليئون لارريگئي (آواز، گٽار)، سرخيو آڪوستا (گٽار)، خيسوس بائيث (ڪي بورڊ)، آنخيل موسڪيدا (باس گٽار) ۽ رودريگو گوارديولا (ڊرمز) ترتيب ڏنو. ٻن سالن جي وقفي کان پوءِ، جنهن دوران هنن ''پينوراماز'' نالي دستاويزي فلم جاري ڪئي ۽ ليئون لارريگئي پنهنجو ٻيون سولو البم ''واليما'' جاري ڪيو، زوئي 1 مارچ 2018ع تي نئون سنگل ''ايزول'' جاري ڪيو. ڪجهه هفتن بعد ''ٽيمر يي ٽيمبلر'' ۽ ''Clarividad'' پڻ جاري ڪيا ويا، جن سان گڏ اعلان ڪيو ويو ته اهي سندن نئين البم ''[[آزتلان (البم)|آزتلان]]'' ۾ شامل هوندا، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي جاري ٿيو. البم جي تشهير لاءِ بينڊ ''زوئي ٽوئر 2018–2019'' شروع ڪيو، جنهن دوران ميڪسيڪو، پيرو، ارجنٽينا، اسپين ۽ آمريڪا سميت ڪيترن ئي ملڪن ۾ موسيقي پيشڪشون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |website=Setlist.fm |url=https://www.setlist.fm/search?artist=4bd6030e&tour=43d0bfd7 |title=Zoé Tour 2018-2019}}</ref><ref>{{cite press release |date=27 June 2019 |title=ZOÉ Y METRIC CERRARÁN GIRA EN EL AUDITORIO NACIONAL CON DOS CONCIERTOS SOLD OUT |url=https://www.auditorio.com.mx/assets/files/prensa/boletines/zoe/auditorio-nacional-zoe-zoe-y-metric-cerraran-gira-en-el-auditorio-nacional-con-dos-conciertos-sold-out-2019.pdf |language=Spanish}}</ref> === 2020–هاڻوڪو دور: ''سونيدوس دي ڪارماتيڪا ريسونانسيا'' ۽ ''ريڪسسيڪس'' === سيپٽمبر 2020ع ۾ زوئي اڳوڻي ميمبر [[سڌارتا (موسيقار)|سڌارتا]] جي سنگل ''La Ciudad (Cap. 6)'' (شهر، باب 6) ۾ مهمان طور شامل ٿيو، جيڪو سندس البم ''ميموريا فيوچرو'' (مستقبل جي يادگيري) جو حصو هو. 14 مئي 2020ع تي زوئي ''SKR'' جاري ڪيو، جيڪو سندن ايندڙ البم ''Sonidos de Karmática Resonancia'' جو پهريون سنگل هو. البم جي تشهير لاءِ وڌيڪ چار سنگل جاري ڪيا ويا: * ''Fiebre'' * ''Karmadame'' * ''El Duelo'' * ''Velur'' ان کان پوءِ البم 16 اپريل 2021ع تي جاري ڪيو ويو. بينڊ 2022ع ۾ ''Sonidos de Karmática Resonancia Tour'' شروع ڪيو، جنهن دوران جنوري کان ڊسمبر تائين ڇهن ملڪن ۾ 36 موسيقي پيشڪشون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |website=Setlist.fm |url=https://www.setlist.fm/search?artist=4bd6030e&tour=3bde8434 |title=Sonidos de Karmática Resonancia Tour 2022}}</ref> هي سندن پهريون البم هو جيڪو ڊگهي عرصي جي ساٿي پروڊيوسر فل وينال کان سواءِ تيار ڪيو ويو. === 2025ع: واپسي، ''ميموريڪس + ريڪسيڪسيڪس'' ۽ نوان رڪارڊ === 25 آڪٽوبر 2024ع تي بينڊ اعلان ڪيو ته هو مارچ 2025ع ۾ ٿيندڙ [[ويئي لاتينو]] موسيقي ميلي ۾ شرڪت ڪندو. هي 2022ع کان پوءِ سندن پهريون عوامي ڪنسرٽ هو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1849912103047422300}}</ref> بينڊ جي مرڪزي ڳائڻي ليئون لارريگئي واضح ڪيو ته هي سال جو واحد گڏيل ڪنسرٽ هوندو ۽ هن مان ڪنهن نئين دوري جو اشارو نه ورتو وڃي.<ref>{{Cite tweet |user=LeonBenLarregui |number=1851830571032248601}}</ref> تنهن هوندي به، 25 اپريل 2025ع تي زوئي هڪ الڳ وڏي موسيقي پيشڪش جو اعلان ڪيو، جيڪا 2 آڪٽوبر 2025ع تي [[ايسٽاديو جي اين پي سيگوروس]] ۾ ''ميموريڪس + ريڪسيڪسيڪس يي ماس'' جي نالي سان منعقد ٿي.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1915892184621924673}}</ref> مداحن جي وڏي دلچسپي سبب پنج وڌيڪ پيشڪشون شامل ڪيون ويون. نتيجي ۾ زوئي ميڪسيڪو جو پهريون موسيقي گروهه بڻجي ويو جنهن هن اسٽيڊيم ۾ چار يا وڌيڪ مڪمل طور وڪرو ٿيل ڪنسرٽ منعقد ڪيا.<ref>{{cite web |title=Zoé cierra con broche de oro tras seis conciertos sold out|url=https://joya937.mx/blogs/zoe-hace-historia-con-seis-sold-outs-en-el-estadio-gnp-seguros}}</ref> انهن ڪنسرٽن جي تشهير لاءِ بينڊ 2021ع کان پوءِ پنهنجا پهريان نوان گيت جاري ڪيا. پهريون سنگل: * ''Campo de Fuerza'' (طاقت جو ميدان) هي گيت 14 آگسٽ 2025ع تي جاري ٿيو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1955026444306022553}}</ref> ٻيو سنگل: * ''REXSEXEX'' هي 4 سيپٽمبر 2025ع تي جاري ڪيو ويو.<ref>{{Cite tweet |user=zoetheband |number=1962606388980392077}}</ref> 14 نومبر 2025ع تي بينڊ هڪ نئون زنده البم جاري ڪيو: ''Memo Rex Commander y el Corazón Atómico de la Vía Láctea En Vivo'' (ميمو ريڪس ڪومانڊير ي ايل ڪوراثون آتوميڪو دي لا وِيا لاڪٽيا اِن ويبو) هن البم ۾ اصل ''Memo Rex Commander y el Corazón Atómico de la Vía Láctea'' جي ڏهن هسپانوي ٻوليءَ وارن گيتن جون زنده رڪارڊنگون شامل هيون، جيڪي ايسٽاديو جي اين پي سيگوروس ۾ ٿيل تازين پيشڪشن دوران رڪارڊ ڪيون ويون هيون.<ref>{{cite web |last=Hana |first=Yumi |title=Zoé Comparte Álbum en Vivo |url=https://www.indierocks.mx/musica/noticias/zoe-comparte-album-en-vivo/}}</ref> 2025ع زوئي لاءِ هڪ انتهائي ڪامياب واپسي وارو سال ثابت ٿيو. بينڊ ''MEMOREX + REXSEXEX Tour'' جي نالي سان هڪ خاص گڏيل دوري تي نڪتو، جنهن ۾ ميڪسيڪو سٽي جي ايسٽاديو جي اين پي سيگوروس ۾ ڪيترائي مڪمل طور وڪرو ٿيل ڪنسرٽ شامل هئا. بينڊ [[Vive Latino|ويئي لاتينو]] ۽ [[Festival Cordillera|فيسٽيول ڪورديئيرا]] جهڙن وڏن موسيقي ميلن ۾ پڻ شرڪت ڪئي. سيپٽمبر 2025ع ۾ زوئي هڪ نئون البم به جاري ڪيو، جنهن کي ميڪسيڪي راڪ موسيقي جي دنيا ۾ سندن وڏي واپسي قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |last=Guzmán |first=Alejandro |title=Zoé: “Se duplicaron nuestros fans porque ahora nos siguen los hijos de los primeros” |url=https://elpais.com/mexico/gente/2025-11-15/zoe-se-duplicaron-nuestros-fans-porque-ahora-nos-siguen-los-hijos-de-los-primeros.html}}</ref> 2025ع دوران بينڊ [[بوگوتا]]، [[گواڊالاخارا]]، [[ڪيريتارو]]، [[سيوداد خواريث]] ۽ [[پويبلا]] سميت مختلف شهرن جي ننڍن موسيقي ميلن ۾ پڻ پيشڪشون ڪيون.<ref>{{Cite web |website=Setlist.fm |url=https://www.setlist.fm/search?artist=4bd6030e&year=2025 |title=Zoé in 2025}}</ref> == انعام ۽ نامزدگيون == === گريمي ايوارڊ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- ! style="background:#BFD7FF;" | سال ! style="background:#BFD7FF;" | زمرو ! style="background:#BFD7FF;" | نامزد ڪم ! style="background:#BFD7FF;" | نتيجو |- | 2008ع | بهترين لاطيني راڪ، اربن يا متبادل البم | ''ميمو ريڪس ڪومانڊير ي ايل ڪوراثون آتوميڪو دي لا وِيا لاڪٽيا'' | {{nom}} |- | 2019ع | بهترين لاطيني راڪ، اربن يا متبادل البم | ''آزتلان'' | {{won}} |- | 2021ع | بهترين لاطيني راڪ، اربن يا متبادل البم | ''سونيدوس دي ڪارماتيڪا ريسونانسيا'' | {{nom}} |}} === لاطيني گريمي ايوارڊ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- ! style="background:#D5F5E3;" | سال ! style="background:#D5F5E3;" | زمرو ! style="background:#D5F5E3;" | نامزد ڪم ! style="background:#D5F5E3;" | نتيجو |- | rowspan="2" | 2007ع | بهترين متبادل گيت | ''No Me Destruyas'' | {{nom}} |- | بهترين متبادل موسيقي البم | ''ميمو ريڪس ڪومانڊير ي ايل ڪوراثون آتوميڪو دي لا وِيا لاڪٽيا'' | {{nom}} |- | rowspan="2" | 2009ع | بهترين متبادل موسيقي البم | ''ريپٽائليڪٽرڪ'' | {{nom}} |- | بهترين مختصر موسيقي وڊيو | ''Reptilectric'' | {{nom}} |- | rowspan="3" | 2011ع | بهترين راڪ گيت | ''Labios Rotos'' | {{won}} |- | بهترين متبادل موسيقي البم | rowspan="2" | ''ايم ٽي وي اَن پلگڊ: موسيڪا دي فوندو'' | {{won}} |- | بهترين ڊگهي موسيقي وڊيو | {{nom}} |- | 2012ع | سال جي رڪارڊنگ | ''Bésame Mucho'' | {{nom}} |- | 2014ع | بهترين مختصر موسيقي وڊيو | ''Arrullo de Estrellas'' | {{nom}} |- | rowspan="3" | 2018ع | بهترين متبادل گيت | ''Azul'' | {{nom}} |- | بهترين ڊگهي موسيقي وڊيو | ''Panoramas'' | {{nom}} |- | بهترين متبادل موسيقي البم | ''آزتلان'' | {{nom}} |} == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Zoé (band)}} * {{Official website|http://www.zoetheband.com/}} * [https://web.archive.org/web/20071222111854/http://www.groundcontrolmag.com/detail/1/593/ Zoé]، ''Ground Control''، سيپٽمبر 2007ع * [https://web.archive.org/web/20110715194300/http://www.rockenespanol.com/?artists/zoe Zoé]، ''Rock en Español'' {{Zoé}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Zoe}} [[زمرو:ڪيپيٽول لاطيني ريڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:لاطيني گريمي ايوارڊ يافته]] [[زمرو:ميڪسيڪي متبادل راڪ موسيقي گروهه]] [[زمرو:راڪ اِن اسپانيول موسيقي گروهه]] [[زمرو:يونيورسل ميوزڪ لاطيني انٽرٽينمينٽ جا فنڪار]] sohucaep7dph6rrlrcfiowdxnfgdk64 0 99584 413071 388965 2026-09-17T21:53:47Z Redaktor GLAM 19451 Higher resolution version of image 413071 wikitext text/x-wiki {{Short description|سوئٽزرلينڊ ۾ پروٽيسٽنٽ اصلاحي تحريڪ جو اڳواڻ، سوئس سڌاريل چرچ جو باني (1484–1531)}} {{Infobox theologian |name = هلڊرخ زونگلي |image = Ulrich-Zwingli-1.jpg |caption = 1531ع جو پورٽريٽ |birth_date = {{Birth date|1484|1|1|df=y}} |birth_place = [[وائلڊهاوس]]، [[سينٽ گال جي شاهي ايبي]] جو محافظ علائقو |death_date = {{Death date and age|df=yes|1531|10|11|1484|1|1}} |death_place = [[ڪيپل ام البس|ڪيپل]]، [[زيورخ ڪنٽون]]، [[سوئس وفاق]] |education = {{ubl|[[ويانا يونيورسٽي]]|[[بازل يونيورسٽي]]}} |occupation = {{flatlist| * پادري * علمِ الٰهيات جو ماهر }} |spouse = {{marriage|[[انا زونگلي|انا رائينهارڊ]]|2 April 1524}} |period = |notable_works = |ordination = |era = [[نشاة ثانيه]] |language = |tradition_movement = {{flatlist| * [[رومن ڪيٿولڪ مذهب]] (1522ع تائين) ** سڌاريل رومن ڪيٿولڪيت؛ 1519ع کان 1522ع تائين * [[سڌاريل عيسائيت|سڌاريل]] [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** [[زونگليائي]]؛<br />1522ع کان 1531ع تائين }} |school_tradition = |main_interests = {{flatlist| * [[عيسائي عبادت]] * [[نجاتيات]] * [[مقدس رسمن جو نظريو]] }} |notable_ideas = {{flatlist| * [[يادگاريت]] * [[بت شڪني]] }} |signature = Signature of Huldrych Zwingli.svg }} '''هلڊرخ زونگلي'''{{efn|{{IPAc-en|lang|'|z|w|ɪ|ŋ|g|l|i}} {{respell|ZWING|glee}};<ref>''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]'': [http://dictionary.reference.com/browse/zwingli "Zwingli"].</ref> {{IPA|de|ˈhʊldriːç ˈʊlrɪç ˈtsvɪŋli|lang}}}} (اصل نالو '''الرخ زونگلي''';{{efn|زونگلي جو اصل ذاتي نالو ''[[الرخ]]'' هو، پر هو پنهنجي نالي جي لاطيني صورت ''Huldricus'' يا ''Huldrychus Zwinglius'' استعمال ڪندو هو. 1500ع ۾ [[ويانا يونيورسٽي]] ۾ داخلا وقت هن پنهنجو نالو ''Udalricus Zwingling de [[ليختن شٽائگ]]'' لکرايو.<ref>{{Harvnb|Jackson|1900|p=57}}.</ref> 1529ع ۾ [[ماربرگ ڪولوڪي]] دوران سندس صحيح ''Huldrychus Zwinglius'' هئي.<ref>{{Harvnb|Bainton|1995|p=251}}.</ref><ref>Schuler, Schultess (eds.), ''Huldrici Zuinglii opera'', 1830, p. 55.</ref> جديد علمي ادب ۾ ڪڏهن ''الرخ'' ۽ ڪڏهن ''هلڊرخ'' استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976}}.</ref><ref>{{Harvnb|Gäbler|1986}}.</ref><ref>{{Harvnb|Stephens|1986}}.</ref><ref>{{Harvnb|Furcha|1985}}.</ref>}} 1 جنوري 1484ع – 11 آڪٽوبر 1531ع) سوئٽزرلينڊ جو هڪ [[عيسائي علمِ الٰهيات|عيسائي علمِ الٰهيات جو ماهر]]، موسيقار، ۽ [[سوئٽزرلينڊ ۾ اصلاحي تحريڪ]] جو اڳواڻ هو. هو اهڙي دور ۾ پيدا ٿيو، جڏهن سوئس قومي سڃاڻپ اڀري رهي هئي ۽ [[سوئس ڀاڙي جي سپاهين واري نظام]] تي تنقيد وڌي رهي هئي. هن [[ويانا يونيورسٽي]] ۽ پوءِ [[بازل يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جيڪا [[نشاة ثانيه انسانيت پسندي]] جو هڪ اهم علمي مرڪز هئي. بعد ۾ هو [[گلاروس]] ۾ پادري طور خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو ۽ پوءِ [[آئنزيدلن]] منتقل ٿيو، جتي [[ايراسمس]] جي لکڻين سندس سوچ تي گهرو اثر وڌو. بازل ۽ آئنزيدلن ۾ رهڻ دوران زونگلي عيسائي مذهبي ادارن تي ٿيندڙ مختلف تنقيدن کان واقف ٿيو ۽ انهن مسئلن جي حل لاءِ صحيفن جو گهرو مطالعو ڪرڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Visser |first=Dick |date=March 1986 |title=Prophet, Pastor, Protestant: The Work of Huldrych Zwingli after Five Hundred Years. Huldrych Zwingli, E. J. Furcha, and H. Wayne Pipkin; Huldrych, Zwingli. J. V. Pollet |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/2541374 |journal=The Sixteenth Century Journal |volume=17 |issue=1 |pages=122–123 |doi=10.2307/2541374 |jstor=2541374 |issn=0361-0160|url-access=subscription }}</ref> 1519ع ۾ زونگلي [[زيورخ]] جي [[گروسمونسٽر]] ۾ {{lang|de|Leutpriester}} (عوامي پادري) مقرر ٿيو، جتي هن [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي سڌارن بابت پنهنجا خيال تبليغ ڪرڻ شروع ڪيا.<ref>Lindberg, Carter. ''The European Reformations''. 2nd ed., Wiley-Blackwell, 2010, p. 164.</ref> 1522ع ۾ پنهنجي پهرين عوامي تڪرار دوران هن [[ڪيٿولڪ چرچ ۾ روزو ۽ پرهيز|چاليهي (لينٽ) دوران روزي رکڻ جي رسم]] تي تنقيد ڪئي. پنهنجي تصنيفن ۾ هن مذهبي پيشوائيت جي درجابندي ۾ موجود بدعنوانيءَ کي اجاگر ڪيو، [[پادرين جي شادي]] جي حمايت ڪئي، ۽ عبادت گاهن ۾ تصويرن جي استعمال تي اعتراض ڪيو. [[اصلاحي تحريڪ]] ۾ سندس سڀ کان نمايان خدمتن مان هڪ [[تشريحي وعظ]] هو، جيڪو هن 1519ع ۾ [[متي جي انجيل]] کان شروع ڪيو. ان کان پوءِ هن [[بائبلي تفسير]] جي طريقي سان سڄي [[نئون عهدنامو|نئين عهدنامي]] جي ترتيبوار تشريح ڪئي، جيڪا [[ڪيٿولڪ ماس]] جي روايتي طريقي کان هڪ بنيادي ۽ انقلابي تبديلي هئي.<ref>Lindberg, Carter. ''The European Reformations''. 2nd ed., Wiley-Blackwell, 2010, pp. 165–166.</ref> 1525ع ۾ هن [[ماس (عبادت)|ماس]] جي جاءِ تي عشائيه رباني لاءِ هڪ نئون عبادتي دستور (لٽرجي) متعارف ڪرايو. سندس [[اينابپٽسٽ]]ن سان پڻ سخت اختلاف پيدا ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ انهن تي ظلم ۽ ستم ڪيو ويو. مؤرخن جي وچ ۾ اڃا تائين بحث جاري آهي ته ڇا زونگلي واقعي زيورخ کي هڪ مذهبي رياست (ٿيئوڪريسي) ۾ تبديل ڪيو هو يا نه.<ref>Robert Walton, ''Zwingli's Theocracy'' (Toronto University Press. 1967).</ref> اصلاحي تحريڪ آهستي آهستي [[سوئس وفاق]] جي ٻين علائقن تائين به پکڙجي وئي، پر ڪيترن ئي [[سوئٽزرلينڊ جا ڪنٽون|ڪنٽونن]] ان جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڪيٿولڪ]] مذهب تي قائم رهڻ کي ترجيح ڏني. زونگلي سڌاريل عقيدي وارن ڪنٽونن جو هڪ اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سوئس وفاق مذهبي بنيادن تي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. 1529ع ۾ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ جنگ ٿيڻ واري هئي، پر آخري گهڙيءَ ۾ اها ٽري وئي. ان دوران زونگلي جي نظرين [[مارٽن لوٿر]] ۽ ٻين اصلاحي اڳواڻن جو ڌيان به ڇڪايو. اهي سڀ [[ماربرگ ڪولوڪي]] ۾ مليا، جتي ڪيترن ئي مذهبي اصولن تي اتفاق ڪيو، پر [[عشائيه رباني ۾ مسيح جي حقيقي موجودگي]] واري عقيدي تي ڪنهن گڏيل راءِ تائين نه پهچي سگهيا. 1531ع ۾ زونگلي جي اتحاد ڪيٿولڪ ڪنٽونن خلاف خوراڪ جي ناڪابندي لاڳو ڪئي، پر اها ڪامياب نه ٿي سگهي. ان جي جواب ۾ ڪيٿولڪ ڪنٽونن اهڙي وقت حملو ڪيو، جڏهن [[زيورخ]] فوجي طور تي مناسب تياري ۾ نه هو. زونگلي [[ڪيپل جي ٻي جنگ]] دوران جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. زونگلي جي وراثت اڄ به [[سڌاريل عقيدي جا ايماني اقرار]]، عبادتي دستور (لٽرجي)، ۽ دنيا جي مختلف [[سڌاريل چرچ]]ن جي ڪليسيائي ضابطن ۾ زنده آهي. ==تاريخي پسمنظر== [[File:Historische Karte CH 1515.png|thumb|right|1515ع ۾ [[سوئس وفاق]] جو نقشو.<ref>{{cite book|language=de|title=Historische Karte zur territorialen Entwicklung der Schweizerischen Eidgenossenschaft 1291-1797|last=Gasser|first= Adolf|url=https://doc.rero.ch/record/307442/?ln=en|location=Aarau|publisher=H.R. Sauerländer|year=1932}}</ref>]] هلڊرخ زونگلي جي دور ۾ [[سوئس وفاق]] تيرهن رياستن ([[سوئٽزرلينڊ جا ڪنٽون|ڪنٽونن]]) سان گڏ انهن سان لاڳاپيل علائقن ۽ گڏيل جاگيرن تي مشتمل هو. اڄوڪي [[سوئٽزرلينڊ]] جيان، جيڪو هڪ وفاقي حڪومت هيٺ ڪم ڪري ٿو، ان وقت هر هڪ ڪنٽون تقريباً مڪمل خودمختيار هو ۽ پنهنجا اندروني توڙي خارجي معاملا پاڻ هلائيندو هو. هر ڪنٽون وفاق جي اندر توڙي ان کان ٻاهر پنهنجا الڳ اتحاد قائم ڪندو هو. اها نسبي خودمختياري اصلاحي تحريڪ جي دور ۾ تڪرارن جو هڪ اهم سبب بڻجي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف ڪنٽون مختلف مذهبي ڌرين ۾ ورهائجي ويا. فوجي خواهشن کي پڻ نون علائقن ۽ وسيلن تي قبضي جي مقابلي سبب وڌيڪ هٿي ملي، جيئن 1440ع کان 1446ع تائين ٿيندڙ [[پراڻي زيورخ جي جنگ]] مان ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=1–4}}</ref> پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران يورپ جو وسيع سياسي ماحول پڻ تمام گهڻو غير مستحڪم هو. ڪيترين ئي صدين تائين سوئس وفاق جي طاقتور پاڙيسري [[فرانس]] سان لاڳاپن وفاق جي پرڏيهي پاليسيءَ جو رخ طئي ڪيو. نالي ماتر سوئس وفاق [[مقدس رومي سلطنت]] جو حصو هو، پر لڳاتار جنگين، خاص طور تي 1499ع جي [[شوابين جي جنگ]]، کان پوءِ وفاق عملي طور (''de facto'') آزاد ٿي ويو. جيئن اهي ٻئي يورپي طاقتون ۽ علائقائي رياستون، جهڙوڪ [[ملان جي ڊچي]]، [[ساووئي جي ڊچي]] ۽ [[پوپ جون رياستون]]، هڪ ٻئي سان مقابلو ۽ جنگيون ڪنديون رهيون، تيئن انهن جا سوئس وفاق تي گهرا سياسي، معاشي ۽ سماجي اثر پيا. انهيءَ دور ۾ [[سوئس ڀاڙي جي سپاهين وارو نظام|ڀاڙي جي سپاهين جي پينشن واري نظام]] بابت شديد اختلاف پيدا ٿيا. زونگلي جي زماني جون مذهبي ڌريون ان ڳالهه تي سخت بحث ڪنديون هيون ته ڇا نوجوان سوئس ماڻهن کي پرڏيهي جنگين ۾ رڳو ڪنٽونن جي حڪمرانن کي مالا مال ڪرڻ لاءِ موڪلڻ جائز آهي يا نه.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=4–6}}</ref> انهن اندروني ۽ بيروني حالتن گڏجي سوئس وفاق ۾ قومي سڃاڻپ جي شعور کي هٿي ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ ''وطن'' ({{langx|la|patria}}) جو تصور رڳو هڪ ڪنٽون تائين محدود نه رهيو، پر سڄي وفاق لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ساڳئي وقت [[نشاة ثانيه انسانيت پسندي]]، جيڪا عالمي انساني قدرن ۽ علمي تحقيق تي زور ڏيندي هئي ۽ جنهن جي بهترين نمائندگي [[ايراسمس]]، يعني "انسانيت پسنديءَ جي شهزادي"، ڪندو هو، سوئس وفاق ۾ پڻ مضبوط بنياد حاصل ڪري چڪي هئي. اهڙي ماحول ۾، جتي سوئس [[وطن پرستي]] ۽ انسانيت پسندي هڪ ٻئي سان ملي رهيون هيون، 1484ع ۾ هلڊرخ زونگلي جي پيدائش ٿي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=6–7}}</ref> ==زندگي== ===ابتدائي سال (1484–1518)=== [[File:Geburtshaus von Huldrych Zwingli.jpg|thumb|right|اهو گهر جتي هلڊرخ زونگلي [[وائلڊهاوس]] ۾ ڄائو، جيڪو اڄ [[سينٽ گالن ڪنٽون]] جو حصو آهي.]] هلڊرخ زونگلي 1 جنوري 1484ع تي [[سوئٽزرلينڊ]] جي [[ٽوگنبرگ]] واديءَ ۾ واقع [[وائلڊهاوس]] ڳوٺ ۾ هڪ هاري خاندان ۾ ڄائو. هو يارهن ڀائرن ۽ ڀينرن مان ٽيون ٻار هو. سندس پيءُ، الرخ، مقامي برادريءَ جي انتظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو ۽ ''[[امٽمان]]'' (مقامي اعليٰ عملدار يا چيف مئجسٽريٽ) جي حيثيت رکندڙ هو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=6}}</ref> زونگلي ابتدائي تعليم پنهنجي چاچي بارٿولوميو وٽ حاصل ڪئي، جيڪو [[ويسن]] ۾ هڪ عيسائي عالم هو. اتي ئي غالباً سندس ملاقات [[ڪيٿارينا فان زمرن]] سان ٿي.<ref name="katharina">{{cite web|url=http://frauen-und-reformation.de/?s=bio&id=93|title=Katharina von Zimmern|publisher=frauen-und-reformation.de|access-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331123825/http://www.frauen-und-reformation.de/?s=bio&id=93|archive-date=31 March 2016|url-status=dead}}</ref> ڏهن ورهين جي عمر ۾ کيس ثانوي تعليم لاءِ [[بازل]] موڪليو ويو، جتي هن مئجسٽريٽ گريگوري بونزلي کان [[لاطيني ٻولي]] سکي. بازل ۾ ٽن سالن کان پوءِ هو ڪجهه وقت لاءِ [[برن]] ويو، جتي هن انسانيت پسند عالم هينري وولفلن وٽ تعليم حاصل ڪئي. برن ۾ [[ڊومينيڪن جماعت]] جي راهبن کيس پنهنجي جماعت ۾ شامل ٿيڻ لاءِ قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ ممڪن آهي ته کيس نئين راهب (نوويس) طور قبول پڻ ڪيو ويو هجي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=24}}; {{Harvnb|Potter|1976|p=9}}.</ref> پر سندس پيءُ ۽ چاچي ان ڳالهه سان متفق نه هئا، تنهنڪري هن برن ڇڏي ڏنو ۽ لاطيني تعليم اتي مڪمل نه ڪئي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=24}}; {{Harvnb|Potter|1976|p=9}}</ref> 1498ع جي سياري واري تعليمي سيمسٽر ۾ هن [[ويانا يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي. يونيورسٽي جي رڪارڊ موجب کيس خارج ڪيو ويو، پر اهو يقيني نه آهي ته واقعي ائين ٿيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ 1500ع جي اونهاري واري سيمسٽر ۾ هن ٻيهر داخلا ورتي، جڏهن ته 1499ع دوران سندس سرگرمين بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود نه آهي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=25}}</ref> 1502ع تائين هن ويانا ۾ تعليم جاري رکي، پوءِ [[بازل يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتان 1506ع ۾ ''ماجسٽر'' (ماسٽر آف آرٽس) جي ڊگري حاصل ڪيائين.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=26}}</ref> بازل ۾ سندس استادن مان هڪ [[ٿامس وٽنباخ]] هو، جيڪو [[بيل/بيئن]] سان تعلق رکندو هو. بعد ۾ زونگلي سندس سان [[جوهري تبديلي]] (Transubstantiation) جي عقيدي بابت خط و ڪتابت پڻ ڪندو رهيو. زونگلي کي [[ڪونسٽانس]] ۾، جيڪو مقامي ڊائيوسس جو مرڪز هو، بشپ [[هوگو فان هوهنلانڊنبرگ]] هٿان پادرپڻو ڏنو ويو. 29 سيپٽمبر 1506ع تي هن پنهنجي آبائي ڳوٺ [[وائلڊهاوس]] ۾ پهريون [[ماس (عبادت)]] ادا ڪيو. نوجوان پادري جي حيثيت سان هن اڃا گهڻي علمِ الٰهيات نه پڙهي هئي، پر ان دور ۾ اها ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. سندس پهريون مذهبي عهدو [[گلاروس]] جي پادريءَ جو هو، جتي هو ڏهه سال رهيو. گلاروس جا ڪيترائي ماڻهو يورپ جي مختلف ملڪن ۾ [[سوئس ڀاڙي جي سپاهين وارو نظام|ڀاڙي جا سپاهي]] طور خدمتون سرانجام ڏيندا هئا، تنهنڪري زونگلي به جلد سياسي معاملن ۾ دلچسپي وٺڻ لڳو. ان وقت [[سوئس وفاق]] پنهنجي پاڙيسرين، يعني فرانسين، [[هابسبرگ خاندان]] ۽ [[پوپ جون رياستون|پوپ جي رياستن]] سان مختلف جنگين ۾ شامل هو. زونگلي مڪمل طور [[رومي مقدس گادي]] جي حمايت ڪئي. ان جي بدلي ۾ [[پوپ جوليس ٻيون]] کيس هر سال وظيفو مقرر ڪيو. هن اٽلي ۾ ٿيندڙ ڪيترين ئي فوجي مهمن ۾ فوجي پادري طور حصو ورتو، جن مان 1513ع جي [[نووارا جي جنگ]] خاص طور مشهور آهي.<ref>{{cite book |last=Schaff |first=Philip |date=May 2011 |title=History of the Christian Church, Vol. 8 |location=Peabody, Massachusetts |publisher=Hendrickson Publishers Marketing, LLC |page=26 |isbn=978-1-56563-196-0 }}</ref> پر 1515ع ۾ [[مارينيانو جي جنگ]] ۾ سوئس فوج جي فيصلاڪن شڪست کان پوءِ [[گلاروس]] ۾ سياسي فضا تبديل ٿي وئي، ۽ پوپ جي بدران فرانس جي حمايت وڌڻ لڳي. زونگلي، جيڪو پوپ جو حامي هو، پاڻ کي ڏکئي سياسي ماحول ۾ ڏٺو، تنهنڪري هن [[شويز ڪنٽون]] جي [[آئنزيدلن]] ڏانهن منتقل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. ان وقت تائين هو ان نتيجي تي پهچي چڪو هو ته [[سوئس ڀاڙي جي سپاهين وارو نظام|ڀاڙي جي فوجي خدمت]] غيراخلاقي آهي، ۽ مستقبل ۾ سوئس قوم جي ڪاميابي لاءِ قومي اتحاد لازمي آهي. سندس ابتدائي محفوظ رهيل تصنيفن مان ''The Ox'' (1510ع) ۽ ''The Labyrinth'' (1516ع) ۾ تمثيل ۽ طنز ذريعي ڀاڙي جي سپاهين واري نظام تي سخت تنقيد ڪئي وئي آهي. انهن تصنيفن ۾ هن سوئس ماڻهن کي فرانس، سلطنت ۽ پوپ جي ٽڪنڊي طاقت جي وچ ۾ اخلاقي ۽ بهادر قوم طور پيش ڪيو.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|p=8}}; {{Harvnb|Potter|1976|pp=35, 37}}</ref> زونگلي ٻه سال [[آئنزيدلن]] ۾ رهيو، جتي هن تقريباً مڪمل طور سياست کان ڪنارو ڪري مذهبي خدمتن ۽ ذاتي علمي مطالعي تي ڌيان ڏنو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=29–33}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=22–40}}</ref> [[گلاروس]] ۽ [[آئنزيدلن]] ۾ سندس پادري واري دور کي سندس اندروني فڪري واڌ ويجهه جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. هن [[يوناني ٻولي]] تي مڪمل عبور حاصل ڪيو ۽ [[عبراني ٻولي]] پڻ سکڻ شروع ڪئي. سندس ذاتي لائبريريءَ ۾ ٽي سؤ کان وڌيڪ ڪتاب موجود هئا، جن مان هو [[ڪلاسيڪي ادب]]، [[چرچ جي ابتدائي عالمن]] ۽ [[اسڪولاستڪ فلسفو]] بابت مواد جو مطالعو ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سوئس انسانيت پسند عالمن سان علمي خط و ڪتابت جاري رکي ۽ [[ايراسمس]] جي تصنيفن جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو. گلاروس ۽ پوءِ آئنزيدلن ۾ پادري طور خدمتون انجام ڏيندي به هو ايراسمس جي لکڻين کان گهڻو متاثر رهيو.<ref>Lindberg, Carter. ''The European Reformations''. 2nd ed., Wiley-Blackwell, 2010, p. 162.</ref> آگسٽ 1514ع کان مئي 1516ع تائين، جڏهن ايراسمس [[بازل]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن زونگلي کي ساڻس ذاتي ملاقات جو موقعو پڻ مليو. زونگلي جو نسبتاً [[امن پسندي]] ڏانهن لاڙو ۽ تبليغ تي وڌندڙ زور، گهڻي حد تائين ايراسمس جي اثر جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=33–41}}</ref> 1518ع جي آخر ۾ [[زيورخ]] جي [[گروسمونسٽر]] ۾ ''Leutpriestertum'' (عوامي پادري) جو عهدو خالي ٿيو. گروسمونسٽر جي انتظام سنڀاليندڙ [[ڪينن (پادري)|ڪيننن]] زونگلي کي هڪ بهترين واعظ ڪندڙ ۽ قابل ليکڪ طور سڃاڻندا هئا. انسانيت پسند عالمن سان سندس ويجها لاڳاپا پڻ سندس حق ۾ ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي ڪينن ايراسمس جي اصلاحي نظرين جا حامي هئا. ان کان علاوه فرانس ۽ ڀاڙي جي سپاهين واري نظام جي سندس مخالفت زيورخ جي سياسي اڳواڻن کي به پسند هئي. 11 ڊسمبر 1518ع تي ڪيننن زونگلي کي وظيفي واري پادري طور چونڊيو، ۽ 27 ڊسمبر تي هو مستقل طور [[زيورخ]] منتقل ٿي ويو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=43–44}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=45–46}}</ref> ===زيورخ ۾ مذهبي خدمتن جي شروعات (1519–1521)=== 1 جنوري 1519ع تي زونگلي زيورخ ۾ پنهنجو پهريون وعظ ڏنو. ان وقت عام رواج اهو هو ته هر آچر جي وعظ جو بنياد انهيءَ ڏينهن لاءِ مقرر انجيل جي حصي تي رکيو ويندو هو، پر زونگلي هن روايت کان هٽي ڪري [[ايراسمس]] جي نئين عهدنامي کي رهنمائي طور استعمال ڪيو ۽ [[متي جي انجيل]] کي شروع کان پڙهندي هر وعظ ۾ ان جي تشريح ڪرڻ لڳو. اهو طريقو ''[[ليڪٽيو ڪنٽينوا]]'' (''lectio continua'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Harvnb|Old|1998|pp=46–47}}</ref> هو هر ايندڙ آچر تي به ساڳئي طريقي سان انجيل جي باقي حصن جي تشريح ڪندو رهيو، تان جو سڄي [[متي جي انجيل]] مڪمل ڪيائين. ان کان پوءِ هن [[رسولن جا اعمال]]، پوءِ نئين عهدنامي جا [[خط (نئون عهدنامو)|خط]]، ۽ آخر ۾ [[پراڻو عهدنامو]] به ساڳئي ترتيب سان پڙهائي ۽ سمجهايو. هن اهو طريقو ڇو اختيار ڪيو، ان بابت قطعي ڄاڻ موجود نه آهي، پر پنهنجي وعظن ۾ هو اخلاقي ۽ مذهبي سڌاري تي زور ڏيندو هو، جيڪي مقصد [[ايراسمس]] جي اصلاحي تحريڪ سان گهڻي مشابهت رکندا هئا. لڳ ڀڳ 1520ع کان پوءِ زونگلي جو مذهبي فڪر آهستي آهستي اهڙي منفرد صورت اختيار ڪرڻ لڳو، جيڪا نه مڪمل طور ايراسمس جي هئي ۽ نه ئي [[مارٽن لوٿر]] جي. عالمن ۾ ان ڳالهه تي اتفاق نه آهي ته هن پنهنجي الڳ فڪري نظام کي ڪيئن ترقي ڏني.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=44–45}}</ref> هڪ راءِ موجب زونگلي شروعات ۾ ايراسمس جي انسانيت پسند فڪر جو پوئلڳ هو، پر بعد ۾ لوٿر سندس علمِ الٰهيات تي فيصلائتو اثر ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=46}}.</ref> ٻي راءِ اها آهي ته زونگلي لوٿر جي نظرين تي گهڻو ڌيان ئي نه ڏنو، بلڪه انهن کي انسانيت پسند اصلاحي تحريڪ جو حصو سمجهندو هو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=46}}.</ref> ٽئين راءِ موجب زونگلي 1516ع کان ئي ايراسمس کان نظرياتي طور الڳ ٿي چڪو هو ۽ هن پنهنجي مذهبي فڪر کي مڪمل طور آزاديءَ سان ترقي ڏني.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=46–47}}.</ref> زونگلي جا مذهبي نظريا آهستي آهستي سندس وعظن ذريعي ظاهر ٿيڻ لڳا. هن اخلاقي بدعنوانيءَ تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان سلسلي ۾ انهن ماڻهن جا نالا به ورتا، جن کي هو ذميوار سمجهندو هو. هن راهبن تي سستي، عيش عشرت ۽ آرام طلب زندگي گذارڻ جا الزام هنيا. 1519ع ۾ هن خاص طور [[مقدسن جي تعظيم]] کي رد ڪيو ۽ زور ڏنو ته مقدسن بابت حقيقي ۽ افسانوي روايتن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. هن [[دوزخ جي باهه]] بابت روايتي تصور تي به شڪ ظاهر ڪيو، چيو ته بپتسما کان سواءِ فوت ٿيندڙ ٻار لازمي طور دوزخ ۾ نه ويندا، ۽ [[مذهبي اخراج]] جي طاقت تي پڻ سوال اٿاريا. پر سندس سڀ کان وڏو مذهبي ۽ سماجي اثر ان دعويٰ جي مخالفت سبب ٿيو ته [[عشر]] (Tithe) خدا جي طرفان مقرر ڪيل لازمي ادارو آهي. اها راءِ سڌيءَ طرح گروسمونسٽر جي انتظاميا جي معاشي مفادن جي خلاف هئي. انهن بزرگ ڪيننن مان هڪ، [[ڪونراڊ هوفمان]]، جنهن اڳ ۾ زونگلي جي چونڊ جي حمايت ڪئي هئي، سندس وعظن بابت هڪ خط ۾ شڪايت ڪئي. جيتوڻيڪ ڪجهه ٻين ڪيننن به هوفمان جي حمايت ڪئي، پر مخالفت ڪڏهن به ايتري مضبوط نه ٿي سگهي جو زونگلي جي اثر کي ختم ڪري سگهي. زونگلي هميشه اهو اصرار ڪندو رهيو ته هو ڪو نئون مذهب متعارف ڪرائيندڙ نه آهي، بلڪه سندس تعليمات جو واحد بنياد [[صرف صحيفا]] (''Sola scriptura'') آهن.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=49–52}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=66}}</ref> [[ڪونسٽانس جو ڊائيوسس]] اندر برنهارڊن سانسون روم ۾ [[سينٽ پيٽر بيسيليڪا]] جي تعمير لاءِ چندو ڏيندڙن کي خاص [[معافي نامو (انڊلجنس)]] وڪرو ڪري رهيو هو. جڏهن جنوري 1519ع جي آخر ۾ سانسون [[زيورخ]] جي دروازن تي پهتو ته ماڻهن زونگلي کان هن معاملي بابت سوال ڪيا. زونگلي سخت ناراضگيءَ سان جواب ڏنو ته ماڻهن کي انڊلجنس جي اصل شرطن بابت صحيح ڄاڻ نه ڏني پئي وڃي ۽ کين ڪوڙن واعدن وسيلي پنهنجو مال خرچ ڪرڻ تي آماده ڪيو پيو وڃي. اهو واقعو [[مارٽن لوٿر]] جي [[پچاڻويهه مقالا]] (31 آڪٽوبر 1517ع) شايع ڪرڻ کان هڪ سال کان به وڌيڪ عرصي پوءِ پيش آيو.<ref>{{Harvnb|Bainton|1995|p=xii}}</ref> زيورخ جي شهر ڪائونسل سانسون کي شهر ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. روم جا اختيارين، جيڪي اڳ ئي لوٿر جي تحريڪ سبب پيدا ٿيل بحران کي روڪڻ جا خواهشمند هئا، تنهنڪري [[ڪونسٽانس جو بشپ]] به سانسون جي حمايت کان هٿ کڻي ويو ۽ کيس واپس گهرايو ويو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=44, 66–67}}</ref> آگسٽ 1519ع ۾ زيورخ ۾ [[طاعون]] جي سخت وبا پکڙجي وئي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هر چئن مان هڪ ماڻهو فوت ٿي ويو. جيڪي ماڻهو شهر ڇڏڻ جي سگهه رکندا هئا، سي ٻاهر نڪري ويا، پر زونگلي شهر ۾ ئي رهيو ۽ پنهنجي مذهبي ذميوارين کي جاري رکيو. سيپٽمبر ۾ هو پاڻ به هن بيماريءَ ۾ مبتلا ٿيو ۽ لڳ ڀڳ موت جي ڪناري تي پهچي ويو. هن پنهنجي موت جي تياري ۽ پوءِ صحتيابيءَ جي احساسن کي ''زونگلي جو پيسٽليڊ'' (''Pestlied'') نالي نظم ۾ بيان ڪيو، جيڪو ٽن حصن تي مشتمل آهي: بيماريءَ جي شروعات، موت جي ويجهڙائي، ۽ صحتيابيءَ جي خوشي. نظم جي پهرين حصي جون آخري سٽون هي آهن:<ref>see e.g. {{Harvnb|Potter|1976|pp=69–70}}</ref> {|class="wikitable" style="margin:1em auto;" |- | :''Thuo, wie du wilt;'' :''mich nüt befilt.'' :''Din haf bin ich.'' :''Mach gantz ald brich;'' :''dann nimpst mich hin'' :''der geiste min von diser Erd,'' :''thuost du's, dass er nit böser werd,'' :''ald anderen nit'' :''befleck ir läben fromm und sit.'' | :اي رب، جيئن تنهنجي مرضي، :مون لاءِ ڪا به سختي وڌيڪ نه آهي. :مان تنهنجو اوزار آهيان؛ :تون چاهين ته مون کي سلامت رک، :يا ٽڪر ٽڪر ڪري ڇڏ. :جيڪڏهن تون منهنجي روح کي :هن ڌرتيءَ تان پاڻ وٽ گهرائين، :ته ائين ان لاءِ ڪر، :جو اهو برائيءَ ۾ نه وڌي، :۽ نه ئي ٻين نيڪ ماڻهن جي زندگين کي :آلوده ڪري. |} صحتيابيءَ کان پوءِ وارن سالن ۾ زونگلي جا مخالف اڃا تائين اقليت ۾ رهيا. جڏهن [[گروسمونسٽر]] جي ڪيننن مان هڪ جي جاءِ خالي ٿي، تڏهن 29 اپريل 1521ع تي زونگلي ان عهدي لاءِ چونڊيو ويو. ڪينن بڻجڻ سان هو زيورخ جو مڪمل شهري پڻ بڻجي ويو، جڏهن ته ساڳئي وقت گروسمونسٽر جي عوامي پادري واري پنهنجي ذميواري به برقرار رکيائين.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=51}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=73}}</ref> ===پهريون اختلاف (1522–1524)=== زونگلي جي تبليغ بابت پهريون عوامي تڪرار 1522ع ۾ [[لينٽ]] (چاليهي) جي موسم دوران پيدا ٿيو. روزي جي پهرين آچر، يعني 9 مارچ تي، زونگلي ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن ٻين ماڻهن ڄاڻي واڻي روزي جي قاعدي جي ڀڃڪڙي ڪئي. هنن [[ڪرسٽوف فروشاور]] جي ڇاپخاني ۾ ٻه دونهين سان پچايل ساسيج ڪٽي کائي ۽ ٻين ۾ ورهايا (هي واقعو ''Wurstessen'' جي نالي سان مشهور ٿيو). زونگلي هن عمل جو دفاع هڪ وعظ ذريعي ڪيو، جيڪو 16 اپريل تي ''Von Erkiesen und Freiheit der Speisen'' (''کاڌن جي چونڊ ۽ آزادي بابت'') جي عنوان سان شايع ٿيو. هن دليل ڏنو ته [[بائبل]] مان کاڌي بابت ڪو اهڙو عام ۽ هميشه لاءِ لازمي حڪم نٿو نڪري، تنهنڪري اهڙي قاعدي جي ڀڃڪڙي گناهه نٿي چئي سگهجي. هي واقعو، جيڪو پوءِ [[ساسيج وارو واقعو]] جي نالي سان مشهور ٿيو، عام طور تي [[سوئٽزرلينڊ ۾ اصلاحي تحريڪ]] جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Janz2008">{{cite book|author=Denis Janz|title=A Reformation reader: primary texts with introductions|url=https://books.google.com/books?id=AJWyDNATVwcC&pg=PA183|access-date=15 January 2012|year=2008|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-6310-0|page=183}}</ref> هي ڪتاب شايع ٿيڻ کان اڳ ئي [[ڪونسٽانس جو ڊائيوسس]] پنهنجو هڪ وفد زيورخ موڪلي چڪو هو. شهر جي ڪائونسل روزي جي قاعدي جي ڀڃڪڙيءَ کي ناپسند ڪيو، پر ساڳئي وقت مذهبي معاملن جي ذميواري پاڻ سنڀالي ۽ مذهبي اختيارين کان مطالبو ڪيو ته اهي هن مسئلي بابت واضح رهنمائي فراهم ڪن. بشپ 24 مئي تي جواب ڏيندي گروسمونسٽر ۽ شهر جي ڪائونسل کي تنبيه ڪئي ۽ روايتي ڪيٿولڪ موقف کي ٻيهر ورجايو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=52–56}}</ref> هن واقعي کان پوءِ زونگلي ۽ سندس ٻين انسانيت پسند ساٿين 2 جولاءِ تي بشپ ڏانهن هڪ درخواست موڪلي، جنهن ۾ مطالبو ڪيو ويو ته پادرين لاءِ تجرد (شادي نه ڪرڻ) جي شرط ختم ڪئي وڃي. ٻن هفتن کان پوءِ اها درخواست جرمن ٻوليءَ ۾ ''Eine freundliche Bitte und Ermahnung an die Eidgenossen'' (''سوئس وفاق جي ماڻهن ڏانهن دوستانه درخواست ۽ نصيحت'') جي عنوان سان عام ماڻهن لاءِ پڻ شايع ڪئي وئي. هي معاملو زونگلي لاءِ صرف نظرياتي بحث نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان ئي سال ڳجهي نموني هڪ بيوهه عورت [[انا زونگلي|انا رائينهارڊ]] سان شادي ڪري چڪو هو. سندن گڏ رهڻ جي ڳالهه ماڻهن ۾ مشهور هئي، جڏهن ته سندن عوامي شادي 2 اپريل 1524ع تي ٿي، جيڪا سندن پهرين ٻار جي ڄمڻ کان ٽي مهينا اڳ هئي.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=80}}</ref> انهن کي چار ٻار ٿيا: ريگولا، وليم، هلڊرخ ۽ انا. ڇاڪاڻ⁠تہ اها درخواست دنياوي حڪمرانن کي مخاطب ڪري لکي وئي هئي، تنهنڪري بشپ به ساڳئي انداز ۾ جواب ڏيندي زيورخ جي حڪومت کي مذهبي نظم برقرار رکڻ جي هدايت ڪئي. سوئٽزرلينڊ جي ٻين ڪيترن ئي پادرين به زونگلي جي حمايت ڪئي، جنهن کيس پنهنجي پهرين وڏي اعتقادي تصنيف ''Apologeticus Archeteles'' (''پهريون ۽ آخري جواب'') لکڻ تي همٿايو. هن ڪتاب ۾ زونگلي پاڻ تي لڳايل فساد پکيڙڻ ۽ بدعقيديءَ جي الزامن جو تفصيلي جواب ڏنو. هن دليل ڏنو ته مذهبي انتظاميا، جيڪا پاڻ بدعنوانيءَ جو شڪار ٿي چڪي آهي، ان کي چرچ جي انتظامي معاملن بابت فيصلو ڪرڻ يا ٻين تي حڪم هلائڻ جو ڪو اخلاقي يا مذهبي حق حاصل نه آهي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=57–59}}</ref> ===زيورخ جا مناظرا (1523)=== [[File:Switzerland Zürich Grossmünster Zwingli Münch 1935.jpg|right|thumb|[[اوٽو مونش]] جو 1935ع ۾ تيار ڪيل [[ابھاريل سنگتراش]]، جنهن ۾ زونگلي کي منبر تان وعظ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.]] 1522ع جا واقعا ڪنهن به مسئلي جو حتمي حل آڻي نه سگهيا. نه رڳو [[زيورخ]] ۽ بشپ جي وچ ۾ اختلاف برقرار رهيا، پر [[سوئس ڊائٽ]] ۾ زيورخ جي وفاقي ساٿين سان پڻ ڇڪتاڻ وڌڻ لڳي. 22 ڊسمبر تي ڊائٽ پنهنجي ميمبرن کي سفارش ڪئي ته اهي نون مذهبي نظرين تي پابندي لڳائين، جيڪا حقيقت ۾ زيورخ خلاف هڪ سخت قدم هو. ان صورتحال ۾ شهر جي ڪائونسل محسوس ڪيو ته کيس پاڻ اڳڀرائي ڪري پنهنجي طرفان ڪو حل ڳولڻو پوندو. 3 جنوري 1523ع تي زيورخ جي شهر ڪائونسل شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي پادرين کي هڪ اجلاس ۾ شرڪت جي دعوت ڏني، جيئن مختلف ڌريون پنهنجا پنهنجا موقف پيش ڪري سگهن. [[ڪونسٽانس جو بشپ]] پڻ پاڻ يا پنهنجو نمائندو موڪلڻ لاءِ مدعو ڪيو ويو. ڪائونسل اهو فيصلو ڪرڻ واري هئي ته ڪير پنهنجا مذهبي خيال تبليغ ڪرڻ جاري رکي سگهي ٿو. هي اجلاس، جيڪو ''پهريون زيورخ مناظرو'' سڏجي ٿو، 29 جنوري 1523ع تي منعقد ٿيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=63–65}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=97–100}}</ref> هن اجلاس ۾ لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ماڻهو شريڪ ٿيا. بشپ پنهنجي [[عام نائب]] [[يوهانس فابري]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وفد موڪليو. زونگلي پنهنجي موقف جو خلاصو ''Schlussreden'' (''اختتامي بيان'' يا ''سٺ ست مقالا'') جي صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=99}}</ref><ref>The Sixty-seven Articles are contained in [https://archive.org/details/selectedworksofh00zwin ''Selected Works of Huldreich Zwingli'', Philadelphia, 1901], pp. 111–117. At Internet Archive. Accessed 13 March 2015.</ref> فابري اهڙي علمي مناظري لاءِ تيار نه هو، جهڙي نموني زونگلي اڳواٽ تياري ڪئي هئي.<ref>{{Harvnb|Cameron|1991|pp=108}}</ref> کيس عام ماڻهن جي سامهون اعليٰ علمِ الٰهيات تي بحث ڪرڻ کان روڪيو ويو، تنهنڪري هن رڳو چرچ جي مذهبي اختيار جي ضرورت تي زور ڏنو. آخرڪار شهر جي ڪائونسل فيصلو ڪيو ته زونگلي کي پنهنجي تبليغ جاري رکڻ جي اجازت هوندي، ۽ ٻين سڀني واعظ ڪندڙن کي پڻ رڳو [[صحيفا]] جي مطابق تعليم ڏيڻ گهرجي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=67–71}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=100–104}}</ref> سيپٽمبر 1523ع ۾ زونگلي جي ويجهي دوست، ساٿي ۽ [[سينٽ پيٽر چرچ (زيورخ)|سينٽ پيٽر چرچ]] جي پادري [[ليو يوڊ]] عوامي طور مقدسن جي بتن ۽ ٻين مذهبي تصويرن کي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو. ان جي نتيجي ۾ احتجاج ۽ [[بت شڪني]] جون ڪارروايون شروع ٿي ويون. شهر جي ڪائونسل فيصلو ڪيو ته تصويرن واري معاملي تي ٻيو مناظرو ڪوٺايو وڃي. ان سان گڏ [[ماس (عبادت)|ماس]] جي حقيقي ماهيت ۽ ان جي قرباني واري حيثيت کي پڻ بحث جو موضوع بڻايو ويو. ماس جي حامين جو چوڻ هو ته [[عشائيه رباني]] هڪ حقيقي قرباني آهي، جڏهن ته زونگلي جو موقف هو ته اها صرف هڪ يادگار تقريب آهي. پهرئين مناظري وانگر هن ڀيري به زيورخ جي پادرين ۽ [[ڪونسٽانس جو بشپ|ڪونسٽانس جي بشپ]] کي دعوت ڏني وئي. پر هن دفعي [[زيورخ]] جا عام شهري، [[خور]] ۽ [[بازل]] جا ڊائيوسس، [[بازل يونيورسٽي]] ۽ [[سوئس وفاق]] جي سڀني ٻارهن ميمبرن کي پڻ شرڪت جي دعوت ڏني وئي. تقريباً نو سؤ ماڻهو هن اجلاس ۾ شريڪ ٿيا، پر نه [[ڪونسٽانس جو بشپ]] ۽ نه ئي [[سوئس وفاق]] پنهنجا نمائندا موڪليا. مناظرو 26 آڪٽوبر 1523ع تي شروع ٿيو ۽ ٻه ڏينهن جاري رهيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=72, 76–77}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=130–131}}</ref> زونگلي هڪ ڀيرو ٻيهر مناظري جي اڳواڻي ڪئي. سندس بنيادي مخالف ساڳيو ڪينن، [[ڪونراڊ هوفمان]]، هو، جنهن شروعات ۾ زونگلي جي چونڊ جي حمايت ڪئي هئي. هن مناظري ۾ اصلاحي تحريڪ جو هڪ وڌيڪ انتها پسند ڌڙو پڻ شامل ٿيو، جيڪو وڌيڪ تيز رفتاري سان سڌارا آڻڻ جو مطالبو ڪري رهيو هو. هن گروهه جي اڳواڻي [[ڪونراڊ گريبل]] ڪري رهيو هو، جيڪو بعد ۾ [[اينابپٽسٽ]] تحريڪ جو باني بڻيو. هي تحريڪ بالغن جي بپتسمي کي خاص اهميت ڏيندي هئي ۽ ٻارن جي بپتسمي کي رد ڪندي هئي. مناظري جي پهرين ٽن ڏينهن دوران، جيتوڻيڪ مقدسن جي تصويرن ۽ [[ماس (عبادت)|ماس]] بابت بحث ٿيندو رهيو، پر اصل اختلاف ان سوال تي اچي بيٺو ته انهن معاملن بابت فيصلو ڪرڻ جو اختيار [[زيورخ]] جي شهر ڪائونسل وٽ هجڻ گهرجي يا مذهبي انتظاميا وٽ. ان موقعي تي [[آرگائو]] جو هڪ پادري ۽ زونگلي جو حامي [[ڪونراڊ شمڊ]] هڪ عملي تجويز پيش ڪئي. هن چيو ته، ڇاڪاڻ⁠تہ اڃا تائين سڀ ماڻهو مقدسن جي تصويرن کي بيڪار نه سمجهندا هئا، تنهنڪري پادرين کي انهن بابت تبليغ ڪرڻ گهرجي، ۽ جيڪڏهن ڪو ان حڪم جي ڀڃڪڙي ڪري ته کيس سزا ڏني وڃي. سندس خيال هو ته ماڻهن جا نظريا آهستي آهستي تبديل ٿيندا ۽ پوءِ اهي پاڻ مرادو تصويرون هٽائي ڇڏيندا. تنهنڪري شمڊ انتها پسندن ۽ سندن [[بت شڪني]] واري مهم جي مخالفت ڪئي، پر زونگلي جي بنيادي موقف جي حمايت ڪئي. نومبر ۾ شهر ڪائونسل شمڊ جي تجويز جي حمايت ۾ ضابطا جاري ڪيا. زونگلي ''Kurze, christliche Einleitung'' (''مختصر عيسائي تعارف'') نالي هڪ ڪتابڙو لکيو، جنهن ۾ هن هڪ پادريءَ جي انجيلي ذميوارين جي وضاحت ڪئي، ۽ ڪائونسل اهو ڪتاب پادرين ۽ [[سوئس وفاق]] جي ميمبرن ڏانهن موڪليو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=78–81}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=131–135}}</ref> ===زيورخ ۾ اصلاحي تحريڪ جي اڳڀرائي (1524–1525)=== هلڊرخ زونگلي [[سوئٽزرلينڊ ۾ اصلاحي تحريڪ]] جي اهم اڳواڻن مان هڪ هو. هن [[صحيفا]] کي مذهبي اختيار جو بنيادي سرچشمو قرار ڏنو ۽ انهن سڀني مذهبي رسمن ۽ رواجن کي رد ڪيو، جن جي حمايت [[بائبل]] مان نه ٿي ملي. سندس وعظن ۽ تعليمات اصلاحي تحريڪ جي نظرين کي سوئٽزرلينڊ کان ٻاهر به ڦهلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سڄي يورپ ۾ [[پروٽيسٽنٽ ازم]] جي ترقي تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite web |title=Zuerich |url=https://www.zuerich.com/en/visit/culture/huldrych-zwingli. }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Zue Grossmuenster 06.jpg|thumb|right|[[گروسمونسٽر]] جي مکيه دروازي جي مٿان [[متي جي انجيل]] 11:28 جا لفظ لکيل آهن: ''"اي سڀ محنت ڪندڙ ۽ بار هيٺ جهڪيل ماڻهن، مون وٽ اچو، ۽ آءٌ اوهان کي آرام ڏيندس."'' ]] ڊسمبر 1523ع ۾ شهر جي ڪائونسل فيصلو ڪيو ته [[پينتيڪاسٽ]] 1524ع تائين [[ماس (عبادت)|ماس]] ۽ مذهبي تصويرن جي خاتمي بابت حتمي حل ڪڍيو وڃي. زونگلي ''Vorschlag wegen der Bilder und der Messe'' (''تصويرن ۽ ماس بابت تجويز'') نالي هڪ رسمي راءِ پيش ڪئي. هن تصويرن يا ماس جي فوري ۽ مڪمل خاتمي جو مطالبو نه ڪيو. شهر جي ڪائونسل فيصلو ڪيو ته زيورخ شهر اندر مذهبي تصويرون منظم طريقي سان هٽايون وڃن، جڏهن ته ٻهراڙيءَ جي جماعتن کي اجازت ڏني وئي ته جيڪڏهن اڪثريت چاهي ته اهي پنهنجن علائقن مان تصويرون هٽائي سگهن. البت، [[ماس (عبادت)|ماس]] بابت فيصلو بعد لاءِ ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=81–82}}</ref> 1524ع جي شروعات ۾ ئي اصلاحي تحريڪ جا عملي اثر نمايان ٿيڻ لڳا. [[ڪينڊلماس]] جو ڏهاڙو نه ملهايو ويو، مذهبي لباس پهريل پادرين جون جلوس بند ٿي ويون، [[پام سنڊي]] تي عبادت ڪندڙ ماڻهو کجين جون ٽاريون يا تبرڪ کڻي [[لنڊنهوف]] نه ويا، ۽ [[ٽرپٽڪ]] (ٽن حصن وارا مذهبي نقش يا قربانگاهيءَ جا پينل) [[لينٽ]] ختم ٿيڻ کان پوءِ به ڍڪيل ۽ بند ئي رهيا.<ref name="Potter138">{{Harvnb|Potter|1976|p=138}}</ref> انهن تبديلين جي مخالفت [[ڪونراڊ هوفمان]] ۽ سندس ساٿين ڪئي، پر شهر جي ڪائونسل حڪومتي فيصلن کي برقرار رکڻ جي حق ۾ بيٺي. جڏهن هوفمان شهر ڇڏي ويو ته اصلاحي تحريڪ جي مخالف پادرين جي مزاحمت گهڻي حد تائين ختم ٿي وئي. [[ڪونسٽانس جو بشپ]] [[ماس (عبادت)|ماس]] ۽ مذهبي تصويرن جي تعظيم جي دفاع لاءِ مداخلت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر زونگلي شهر جي ڪائونسل جي طرفان هڪ سرڪاري جواب تيار ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ شهر ۽ ڊائيوسس جا سڀ لاڳاپا ختم ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=82–83}}</ref> جيتوڻيڪ شهر جي ڪائونسل [[ماس (عبادت)|ماس]] کي ختم ڪرڻ ۾ ڪجهه هٻڪ محسوس ڪري رهي هئي، پر روايتي مذهبي رسمن جي اهميت آهستي آهستي گهٽجڻ سبب ڪيترن ئي پادرين عملي طور ماس پڙهڻ ڇڏي ڏنو. جيئن هر پادري پنهنجي پنهنجي طريقي سان عبادت ۾ تبديليون آڻڻ لڳو، تيئن زونگلي محسوس ڪيو ته هن افراتفريءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ هڪ منظم عبادتي نظام ضروري آهي. ان مقصد لاءِ هن جرمن ٻوليءَ ۾ عشائيه رباني جي نئين عبادتي رسم تيار ڪئي، جيڪا ''Aktion oder Brauch des Nachtmahls'' (''عشائيه رباني جي رسم يا طريقو'') جي نالي سان شايع ٿي. [[ايسٽر]] کان ٿورو اڳ زونگلي ۽ سندس ويجهن ساٿين شهر جي ڪائونسل کان مطالبو ڪيو ته [[ماس (عبادت)|ماس]] کي مڪمل طور ختم ڪيو وڃي ۽ نئون عوامي عبادتي نظام لاڳو ڪيو وڃي. [[مونڊي ٿرسڊي]]، 13 اپريل 1525ع تي، زونگلي پنهنجي نئين عبادتي طريقي مطابق پهريون ڀيرو عشائيه رباني ادا ڪرائي. رسمي ڏيکاءُ کان بچڻ لاءِ ڪاٺ جا پيالا ۽ ٿالهيون استعمال ڪيون ويون. جماعت کي مقرر ميزن تي ويهاريو ويو ته جيئن هن عبادت جي ضيافت واري پهلو کي نمايان ڪيو وڃي. عبادت جو مرڪزي حصو وعظ هو، ۽ نه ساز وڄايا ويا ۽ نه ئي مذهبي گيت ڳايا ويا. زونگلي عبادت ۾ وعظ جي اهميت تي ايترو زور ڏيندو هو، جو هن تجويز ڏني ته عشائيه رباني صرف سال ۾ چار ڀيرا ملهايو وڃي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=105–106}}</ref> زونگلي ڪافي عرصي کان [[فقيرانه مذهبي جماعت]]ن تي منافقت جا الزام لڳائيندو رهيو هو ۽ انهن جي خاتمي جو مطالبو ڪندو هو، ته جيئن حقيقي غريبن جي مدد ڪري سگهجي. هن تجويز ڏني ته خانقاهن کي اسپتالن ۽ فلاحي ادارن ۾ تبديل ڪيو وڃي ۽ سندن ملڪيت کي عوامي فلاحي فنڊ ۾ شامل ڪيو وڃي. اهو ڪم [[گروسمونسٽر]] ۽ [[فرائومونسٽر]] جي بنيادن کي نئين سر منظم ڪري عملي طور ڪيو ويو، جڏهن ته باقي راهبن ۽ راهبائن کي وظيفا ڏئي رخصت ڪيو ويو. شهر جي ڪائونسل چرچ جي ملڪيت کي سرڪاري ملڪيت بڻايو (جنهن ۾ [[فرائومونسٽر]] کي 1524ع ۾ زونگلي جي سڃاڻپ واري [[ڪاترينا فون زمرن]] طرفان زيورخ جي حوالي ڪيو ويو) ۽ غريبن لاءِ نوان فلاحي پروگرام شروع ڪيا.<ref>{{Cite web |last=Wiener |first=James Blake |title=Fraumunster |url=https://www.worldhistory.org/Fraumunster/ |access-date=1 May 2023 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref> زونگلي [[گروسمونسٽر]] ۾ ''Prophezei'' (''نبوت'') يا [[ڪارولينم، زيورخ|''ڪارولينم'']] نالي هڪ لاطيني اسڪول قائم ڪرڻ جي اجازت گهري. شهر جي ڪائونسل اها درخواست منظور ڪئي، ۽ 19 جون 1525ع تي زونگلي ۽ [[ليو يوڊ]] جي استادن طور موجودگيءَ ۾ ان جو باضابطه افتتاح ڪيو ويو. هن اداري جو مقصد پادرين کي ٻيهر تعليم ڏيڻ ۽ سندن نئين سر تربيت ڪرڻ هو. [[زيورخ بائبل]] جو ترجمو، جيڪو روايتي طور زونگلي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ڪرسٽوف فروشاور]] ڇپايو، ان تي ''پرافيزائي'' اسڪول جي گڏيل علمي ڪم جا واضح نشان موجود آهن.<ref>According to {{Harvnb|Gäbler|1986|p=102}}, the first complete Bible was printed in 1531. Other sources say 1529 or 1530. See {{Harvnb|Estep|1986|p=96}} and {{Harvnb|Greenslade|1975|p=106}}. Early editions were called the Froschauer Bible, see {{Harvnb|Chadwick|2001|p=35}}.</ref> بهرحال، عالمن اڃا تائين ٻاهرين شاهدين يا اسلوبي تجزيي جي بنياد تي اهو واضح ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي آهي ته هن ترجمي ۾ زونگلي جو ذاتي حصو ڪيترو هو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=222–223}}</ref><ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=97–103}}</ref> ===اينابپٽسٽن سان تڪرار (1525–1527)=== زيورخ جي ٻئي مناظري کان ٿوري ئي عرصي پوءِ [[اصلاحي تحريڪ جو انتها پسند ڌڙو|اصلاحي تحريڪ جي انتها پسند ڌڙي]] سان تعلق رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ان نتيجي تي پهتا ته زونگلي زيورخ جي شهر ڪائونسل آڏو ضرورت کان وڌيڪ رعايتون ڏئي رهيو آهي. هنن مذهبي معاملن ۾ شهري حڪومت جي ڪردار کي رد ڪري ڇڏيو ۽ مطالبو ڪيو ته ايمان وارن جي هڪ الڳ جماعت کي فوري طور قائم ڪيو وڃي. انتها پسندن جي اڳواڻ ۽ اڀرندڙ [[اينابپٽسٽ]] تحريڪ جي قائد [[ڪونراڊ گريبل]] ذاتي محفلن ۾ زونگلي بابت توهين آميز لفظ استعمال ڪندو هو. زيورخ جي اينابپٽسٽن جو خيال هو ته اصلاحي عقيدي ۽ چرچ بابت زونگلي جو تصور سندن تعليمات سان ٽڪراءُ ۾ آهي، ۽ هنن اها دعويٰ پڻ ڪئي ته زونگلي جي ابتدائي تعليمات سندن موقف جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite journal |last=Birnbaum |first=Norman |date=1959-04-01 |title=The Zwinglian Reformation in Zurich |url=https://academic.oup.com/past/article-abstract/15/1/27/1499989?redirectedFrom=fulltext |journal=Past & Present |issue=1 |pages=27–47 |doi=10.1093/past/15.1.27 |issn=0031-2746|url-access=subscription }}</ref> 15 آگسٽ 1524ع تي شهر جي ڪائونسل حڪم جاري ڪيو ته سڀني نون ڄاول ٻارن کي لازمي طور بپتسما ڏني وڃي. زونگلي ڳجهي نموني گريبل جي گروهه سان ملاقاتون ڪندو رهيو، ۽ 1524ع جي آخر ڌاري ڪائونسل هن معاملي تي سرڪاري ڳالهين جو بندوبست ڪيو. جڏهن اهي ڳالهيون ناڪام ٿي ويون ته زونگلي ''Wer Ursache gebe zu Aufruhr'' (''جيڪو فساد جو سبب بڻجي'') نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جي اختلافن کي واضح ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=125–126}}</ref> 17 جنوري 1525ع تي هڪ عوامي مناظرو منعقد ٿيو، جنهن کان پوءِ شهر جي ڪائونسل زونگلي جي حق ۾ فيصلو ڏنو. جن ماڻهن پنهنجن ٻارن کي بپتسما ڏيڻ کان انڪار ڪيو، تن کي زيورخ ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو. انتها پسندن انهن حڪمن کي نظرانداز ڪيو، ۽ 21 جنوري تي هو هڪ ٻئي اڳواڻ [[فيليڪس مانز]] جي ماءُ جي گهر ۾ گڏ ٿيا. اتي [[ڪونراڊ گريبل]] ۽ ٽئين اڳواڻ [[جارج بلائوروڪ]] تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اينابپٽسٽ طريقي مطابق بالغ ماڻهن کي بپتسما ڏني.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=177–182}}</ref> 2 فيبروري تي شهر جي ڪائونسل هڪ ڀيرو ٻيهر حڪم جاري ڪيو ته سڀني ٻارن کي لازمي بپتسما ڏني وڃي. جيڪي ماڻهو ان حڪم تي عمل نه ڪندا، تن کي گرفتار ڪري ڏنڊ هنيو ويندو. [[فيليڪس مانز]] ۽ [[جارج بلائوروڪ]] به گرفتار ٿيل ماڻهن ۾ شامل هئا. زونگلي ۽ [[ليو يوڊ]] سندن سان ملاقاتون ڪيون، ۽ زيورخ جي شهر ڪائونسل آڏو وڌيڪ بحث پڻ ٿيا. ساڳئي وقت اهي نوان مذهبي نظريا نه رڳو [[سوئس وفاق]] جي ٻين علائقن ۾، پر [[شوابيا]] جي ڪيترن ئي شهرن ۾ پڻ پکڙجڻ لڳا. 6 کان 8 نومبر تائين گروسمونسٽر ۾ بپتسمي جي مسئلي تي آخري مناظرو ٿيو. [[ڪونراڊ گريبل]]، [[فيليڪس مانز]] ۽ [[جارج بلائوروڪ]] زونگلي، [[ليو يوڊ]] ۽ ٻين اصلاحي اڳواڻن جي سامهون پنهنجو موقف پيش ڪيو. ٻنهي ڌرين مان ڪا به پنهنجي راءِ تان هٽڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري سنجيده بحث بدران مناظرو شور شرابي ۾ تبديل ٿي ويو، جتي هر ڌر ٻي ڌر تي سخت لفظن سان حملا ڪندي رهي.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=183–186}}</ref> زيورخ جي شهر ڪائونسل آخرڪار اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪنهن به قسم جو ٺاهه ممڪن نه آهي. 7 مارچ 1526ع تي هن مشهور حڪم جاري ڪيو ته جيڪو به ڪنهن شخص کي ٻيهر بپتسما ڏيندو، ان کي موت جي سزا ڏني ويندي.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=187}}</ref> جيتوڻيڪ فني لحاظ کان زونگلي هن حڪم جي تياري ۾ شامل نه هو، پر اهڙو ڪو به ثبوت موجود نه آهي ته هن ان جي مخالفت ڪئي هجي. [[فيليڪس مانز]]، جنهن اڳ ۾ واعدو ڪيو هو ته هو زيورخ ڇڏي ڏيندو ۽ ٻيهر ڪنهن کي بپتسما نه ڏيندو، ڄاڻي واڻي واپس موٽي آيو ۽ ساڳيو عمل جاري رکيو. گرفتار ٿيڻ ۽ مقدمي کان پوءِ 5 جنوري 1527ع تي کيس [[ليمات درياهه]] ۾ ٻوڙي موت جي سزا ڏني وئي. هو اينابپٽسٽ تحريڪ جو پهريون شهيد بڻيو. ان کان پوءِ ٽي ٻيا اينابپٽسٽ پڻ ساڳئي انجام تي پهتا، جڏهن ته باقي سڀ يا ته زيورخ مان ڀڄي ويا يا شهر بدر ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=186–188}}</ref><ref>{{cite web|last=Sharp|first=John|title=The Reformation and the Anabaptists: Steps to Reconciliation, 26 June, 2004, Zurich, Switzerland|publisher=Mennonite Historical Committee|date=July 2004|url=http://www.mcusa-archives.org/events/statements_index.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324075102/http://www.mcusa-archives.org/events/statements_index.htm|archive-date=24 March 2012|access-date=23 December 2012}} The descendants of the Zwinglian Reformation, the Reformed Church of Zurich, and the descendants of the Anabaptist movement ([[ايمش]], [[هٽرائيٽ]], and [[مينونائيٽ]]) held a Reconciliation Conference at the Grossmünster on 26 June 2004. This link includes the conference program, and all statements made at that conference.</ref> ===وفاق ۾ اصلاحي تحريڪ (1526–1528)=== {{further|سوئٽزرلينڊ ۾ اصلاحي تحريڪ|برن جو مناظرو}} [[File:Ulrich Zwingli Denkmal - Wasserkirche - Limmatquai 2011-08-10 11-47-50.jpg|right|thumb|زيورخ ۾ ''[[واسرڪرخي]]'' چرچ جي سامهون زونگلي جو مجسمو]] 8 اپريل 1524ع تي پنجن ڪنٽونن—[[لوسرن ڪنٽون|لوسرن]]، [[يوري ڪنٽون|يوري]]، [[شويز ڪنٽون|شويز]]، [[اونٽروالڊن]] ۽ [[زوگ ڪنٽون|زوگ]]—پاڻ ۾ ''die fünf Orte'' (''پنج رياستون'') نالي اتحاد قائم ڪيو، جنهن جو مقصد زونگلي جي اصلاحي تحريڪ کان پنهنجو بچاءُ ڪرڻ هو.<ref name="Potter138" /> انهن [[مارٽن لوٿر]] جي مخالفن سان رابطو ڪيو، جن ۾ [[يوهان ايڪ]] پڻ شامل هو، جنهن 1519ع ۾ [[لائپزگ جو مناظرو|لائپزگ جي مناظري]] ۾ لوٿر سان بحث ڪيو هو. ايڪ زونگلي سان مناظري جي آڇ ڪئي، جنهن کي زونگلي قبول ڪيو، پر ٻنهي ڌرين وچ ۾ فيصلي ڪندڙ اداري، مناظري جي هنڌ ۽ [[سوئس ڊائٽ]] کي عدالت طور استعمال ڪرڻ بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. انهن اختلافن سبب زونگلي مناظري جي بائيڪاٽ جو فيصلو ڪيو. 19 مئي 1526ع تي سڀني ڪنٽونن پنهنجا نمائندا [[بادن، سوئٽزرلينڊ|بادن]] موڪليا. جيتوڻيڪ زيورخ جا نمائندا موجود هئا، پر انهن بحث ۾ حصو نه ورتو. ايڪ ڪيٿولڪ ڌر جي اڳواڻي ڪئي، جڏهن ته اصلاحي ڌر جي نمائندگي [[بازل]] جي عالم [[يوهانس اويڪولامپاڊيوس]] ڪئي، جيڪو [[ورٽمبرگ]] سان تعلق رکندو هو ۽ زونگلي سان ڊگهي عرصي کان علمي ۽ دوستانه خط و ڪتابت ڪندو رهيو هو. جڏهن مناظرو جاري هو، تڏهن زونگلي کي ان جي سموري ڪارروائيءَ کان باقاعده آگاهه رکيو ويندو هو، ۽ هو پنهنجي راءِ بيان ڪندڙ ڪتابچا ڇپائي شايع ڪندو رهيو. پر ان مان ڪو خاص فائدو نه ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[سوئس ڊائٽ]] زونگلي جي خلاف فيصلو ڏنو. کيس ملڪ بدر قرار ڏنو ويو، ۽ سندس تصنيفن جي ورهاست تي پابندي لڳائي وئي. وفاق جي تيرهن ميمبرن مان [[گلاروس ڪنٽون|گلاروس]]، [[سولوٿرن ڪنٽون|سولوٿرن]]، [[فريبورگ ڪنٽون|فريبورگ]]، [[اپينزيل]] ۽ ''پنج رياستن'' زونگلي جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو، جڏهن ته [[برن ڪنٽون|برن]]، [[بازل ڪنٽون|بازل]]، [[شافهاوزن ڪنٽون|شافهاوزن]] ۽ [[زيورخ ڪنٽون|زيورخ]] سندس حمايت ڪئي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=111–113}}</ref> بادن جي مناظري وفاق اندر مذهبي معاملن بابت هڪ گهري ورهاست کي ظاهر ڪري ڇڏيو. ان دوران اصلاحي تحريڪ ٻين رياستن ۾ پڻ تيزيءَ سان پکڙجڻ لڳي. [[سينٽ گالن]]، جيڪو وفاق سان لاڳاپيل هڪ رياست هو، اتي اصلاحي خيالن جي حامي ميئر [[يوآخم واڊيان]] جي اڳواڻيءَ ۾ 1527ع ۾ [[ماس (عبادت)|ماس]] کي ختم ڪيو ويو، جيڪو زيورخ کان فقط ٻن سالن بعد هو. [[بازل]] ۾، جيتوڻيڪ زونگلي جا [[يوهانس اويڪولامپاڊيوس]] سان ويجها لاڳاپا هئا، پر حڪومت 1 اپريل 1529ع تائين ڪنهن به اصلاحي تبديليءَ جي سرڪاري منظوري نه ڏني. انهيءَ تاريخ تي [[ماس (عبادت)|ماس]] تي پابندي لاڳو ڪئي وئي. [[شافهاوزن]]، جنهن گهڻي حد تائين زيورخ جي مثال تي عمل ڪيو هو، سيپٽمبر 1529ع ۾ رسمي طور اصلاحي تحريڪ اختيار ڪري ورتي.<ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Amy Nelson |url=https://www.google.com/books/edition/A_Companion_to_the_Swiss_Reformation/GGpyDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=schaffhausen+reformation&pg=PA221&printsec=frontcover |title=A Companion to the Swiss Reformation |last2=Campi |first2=Emidio |date=2016-06-21 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31635-5 |pages=224 |language=en}}</ref> برن ۾ [[سينٽ ونسنٽ منسٽر]] جي پادري [[بيرشتولڊ هالر]] ۽ شاعر، مصور ۽ سياستدان [[نڪلائوس مانوئل]] اصلاحي تحريڪ جي حمايت ۾ مهم هلائي رهيا هئا. پر برن تڏهن ئي رسمي طور اصلاحي ڪنٽون بڻيو، جڏهن [[برن جو مناظرو|هڪ ٻيو مناظرو]] منعقد ڪيو ويو. هن مناظري ۾ تقريباً 350 ماڻهو شريڪ ٿيا،<ref name=":4">{{Cite book |last=Sallmann |first=Martin |url=https://brill.com/display/book/9789004316355/B9789004316355-s005.xml |title=A Companion to the Swiss Reformation |date=1 January 2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31635-5 |editor-last=Burnett |editor-first=Amy Nelson |language=en |chapter=The Reformation in Bern |editor-last2=Campi |editor-first2=Emidio}}</ref>{{Rp|page=144|pages=}} جن ۾ برن ۽ ٻين ڪنٽونن جا پادري، ۽ وفاق کان ٻاهر جا عالم پڻ شامل هئا، جهڙوڪ [[اسٽراسبرگ]] جا [[مارٽن بوسر]] ۽ [[وولفگانگ ڪاپيٽو]]، [[ڪونسٽانس]] جو [[امبروزيوس بلارر]]، ۽ [[نورنبرگ]] جو [[اينڊرياس آلٿامر]]. [[يوهان ايڪ]] ۽ [[يوهانس فابري]] شرڪت کان انڪار ڪيو، جڏهن ته ڪيٿولڪ ڪنٽونن پڻ پنهنجا نمائندا نه موڪليا. اجلاس 6 جنوري 1528ع تي شروع ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽي هفتا جاري رهيو. اصلاحي تحريڪ جي دفاع جو وڏو بار زونگلي تي هو، ۽ هن [[سينٽ ونسنٽ منسٽر]] ۾ ٻه ڀيرا وعظ پڻ ڪيا. 7 فيبروري 1528ع تي برن جي شهر ڪائونسل حڪم جاري ڪيو ته اصلاحي تحريڪ کي برن ۾ سرڪاري طور نافذ ڪيو وڃي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=113–119}}</ref> ===پهرين ڪيپل جنگ (1529)=== {{Further|پهريون ڪيپل جنگ}} [[برن جو مناظرو]] ٿيڻ کان به اڳ زونگلي اصلاحي شهرن جي هڪ اتحاد قائم ڪرڻ لاءِ سرگرم مهم هلائي رهيو هو. جڏهن برن رسمي طور اصلاحي تحريڪ قبول ڪئي، تڏهن ''das Christliche [[برگر ريخت]]'' (''عيسائي شهري اتحاد'') نالي هڪ نئون اتحاد قائم ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Locher|1981|p=109}}. Potter also translates ''Burgrecht'' as "Civic Union", while {{Harvnb|Gäbler|1986|p=119}} translates it as "Fortress Law".</ref> هن اتحاد جون پهريون گڏجاڻيون 5 ۽ 6 جنوري 1528ع تي برن ۾ ٿيون، جن ۾ [[برن]]، [[ڪونسٽانس]] ۽ [[زيورخ]] جي نمائندن شرڪت ڪئي. بعد ۾ [[بازل]]، [[بيل]]، [[مولهاوزن]]، [[شافهاوزن]] ۽ [[سينٽ گالن]] سميت ٻيا شهر پڻ هن اتحاد ۾ شامل ٿي ويا. ''پنج رياستون'' (ڪيٿولڪ ڪنٽون) پاڻ کي چؤطرفان گهيريل ۽ اڪيلو محسوس ڪرڻ لڳيون، تنهنڪري انهن ٻاهرين اتحادين جي ڳولا شروع ڪئي. ٻن مهينن جي ڳالهين کان پوءِ، 22 اپريل 1529ع تي انهن [[آسٽريا جو فرڊينينڊ پهريون]] سان ''die Christliche Vereinigung'' (''عيسائي اتحاد'') قائم ڪيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=119–120}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=352–355}}</ref> [[File:Bild Zwingli Asper.jpg|thumb|left|1549ع ۾ [[هانس اسپر]] جو ٺاهيل زونگلي جو پورٽريٽ]] آسٽريا سان معاهدو ٿيڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ هڪ اصلاحي واعظ ڪندڙ، [[جيڪب ڪائزر]]، کي [[اوزناخ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ [[شويز]] ۾ موت جي سزا ڏني وئي. ان واقعي زونگلي کي سخت ڪاوڙايو. هن حڪومت لاءِ ''Ratschlag über den Krieg'' (''جنگ بابت صلاح'') نالي هڪ يادداشت تيار ڪئي، جنهن ۾ هن ڪيٿولڪ رياستن تي حملي جا جواز پيش ڪيا ۽ ٻين ضروري قدمن جي به سفارش ڪئي. زيورخ سندس منصوبن تي عمل ڪري ها، ان کان اڳ ئي برن مان هڪ وفد، جنهن ۾ [[نڪلائوس مانوئل]] پڻ شامل هو، زيورخ پهتو. وفد زيورخ کي زور ڀريو ته معاملو پرامن طريقي سان حل ڪيو وڃي. مانوئل وڌيڪ چيو ته جيڪڏهن زيورخ جنگ شروع ڪندو ته برن پاڻ به وڏي خطري ۾ پئجي ويندو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي ڏاکڻي سرحد تي ڪيٿولڪ [[والي]] ۽ [[ساووي جي ڊچي]] واقع هئا. پوءِ هن مشهور لفظ چيا: {{Quote|''"توهان حقيقت ۾ ماڻهن جي دلين ۾ ايمان ڀالن ۽ هلبرڊن جي زور سان داخل نٿا ڪري سگهو."''<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=364}}. In [[Early Modern German]], "Warlich man mag mit spiess und halberten den glouben nit ingeben."</ref>}} ان جي باوجود زيورخ فيصلو ڪيو ته هو اڪيلو ئي قدم کڻندو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس يقين هو ته آخرڪار برن کي به ساڻس شامل ٿيڻو پوندو. 8 جون 1529ع تي جنگ جو اعلان ڪيو ويو. زيورخ لڳ ڀڳ 30,000 سپاهين تي مشتمل فوج تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جڏهن ته ''پنج رياستون'' آسٽريا جي حمايت کان محروم رهجي ويون ۽ رڳو 9,000 سپاهي گڏ ڪري سگهيون. ٻئي فوجون [[ڪيپل آم آلبيس]] جي ويجهو آمهون سامهون ٿيون، پر زونگلي جي مائٽ [[هانس ايبلي]] جي مداخلت سبب جنگ ٽري وئي. هن ٻنهي ڌرين کي جنگبندي تي راضي ڪرڻ لاءِ اثرائتي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=120–121}}</ref><ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=362–367}}</ref> زونگلي کي جنگبنديءَ جون شرطون پيش ڪرڻيون پيون. هن مطالبو ڪيو ته: * ''عيسائي اتحاد'' ختم ڪيو وڃي؛ * ڪيٿولڪ رياستن ۾ اصلاحي واعظ ڪندڙن کي بنا رنڊڪ تبليغ ڪرڻ جي آزادي ڏني وڃي؛ * ڀاڙي جي فوجي خدمت واري پينشن واري نظام تي پابندي لڳائي وڃي؛ * جنگ جا معاوضا ادا ڪيا وڃن؛ * ۽ [[جيڪب ڪائزر]] جي ٻارن کي معاوضو ڏنو وڃي. [[نڪلائوس مانوئل]] پڻ ڳالهين ۾ شامل هو. پر برن نه ته ڪيٿولڪ رياستن ۾ آزاد تبليغ جي شرط تي زور ڀرڻ لاءِ تيار هو، ۽ نه ئي ڀاڙي جي فوجي خدمت واري پينشن جي نظام تي پابندي لڳائڻ لاءِ. زيورخ ۽ برن پاڻ ۾ اتفاق نه ڪري سگهيا، ۽ ''پنج رياستن'' رڳو ايترو واعدو ڪيو ته هو آسٽريا سان پنهنجو اتحاد ختم ڪنديون. هي نتيجو زونگلي لاءِ تمام وڏي مايوسي جو سبب بڻيو ۽ ان کان پوءِ سندس سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي اچڻ شروع ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=367–369}}</ref> ''پهريون ڪيپل امن معاهدو'' (''der erste [[لينڊفريڊ]]'') 24 جون 1529ع تي جنگ جو باضابطه خاتمو آندو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=371}}</ref> ===ماربرگ مجلس (1529)=== {{Further|ماربرگ مجلس}} [[File:Marburger-Religionsgespräch.jpg|thumb|right|ماربرگ مجلس جو رنگين [[ڪاٺ جو ڇاپو]]، گمنام فنڪار، 1557ع]] جڏهن زونگلي سوئٽزرلينڊ ۾ اصلاحي تحريڪ جي سياسي ڪم کي اڳتي وڌائي رهيو هو، تڏهن هو پنهنجي ساٿين سان گڏ پنهنجي مذهبي نظرين کي پڻ وڌيڪ واضح ڪري رهيو هو. [[مارٽن لوٿر]] ۽ زونگلي جي وچ ۾ [[عشاءِ رباني]] جي تشريح بابت جيڪو مشهور اختلاف پيدا ٿيو، اهو تڏهن شروع ٿيو جڏهن [[ويٽنبرگ]] مان لوٿر جي اڳوڻي ساٿي [[اينڊرياس ڪارلشٽاٽ]] عشاءِ رباني بابت ٽي ڪتابچا شايع ڪيا، جن ۾ هن ماني ۽ شراب جي عنصرن ۾ مسيح جي [[حقيقي موجودگي]] واري عقيدي کي رد ڪيو. اهي ڪتابچا 1524ع ۾ بازل ۾ شايع ٿيا، جن کي [[يوهانس اويڪولامپاڊيوس]] ۽ زونگلي ٻنهي جي حمايت حاصل ٿي. لوٿر ڪارلشٽاٽ جي دليلن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ زونگلي کي بنيادي طور ڪارلشٽاٽ جو حامي سمجهڻ لڳو. زونگلي پڻ عشاءِ رباني بابت پنهنجا خيال ڪيترين ئي تصنيفن ۾ بيان ڪرڻ شروع ڪيا، جن مان ''de Eucharistia'' (''عشاءِ رباني بابت'') خاص طور مشهور آهي. سندس خيال موجب، جڏهن مسيح آسمان تي چڙهي ويو ۽ پيءُ جي ساڄي هٿ تي ويٺو، ته پوءِ اهو ممڪن نه رهيو ته سندس انساني جسم هڪ ئي وقت ٻن هنڌن تي موجود هجي. زونگلي جو دليل هو ته مسيح جي الوهيت ته هر هنڌ موجود ٿي سگهي ٿي، پر سندس انساني جسم هر هنڌ موجود نه هو؛ تنهنڪري اهو هڪ ئي وقت آسمان ۾ به هجي ۽ عشاءِ رباني جي ماني ۽ شراب ۾ به، اهو ممڪن نه هو.{{cn|date=October 2025}} 1527ع جي بهار ۾ لوٿر زونگلي جي نظرين تي سخت ردعمل ظاهر ڪيو ۽ ''Dass Diese Worte Christi "Das ist mein Leib etc." noch fest stehen wider die Schwarmgeister'' (''مسيح جا اهي لفظ "هي منهنجو جسم آهي" اڃا تائين گمراهه ماڻهن جي خلاف مضبوط بيٺل آهن'') نالي رسالو لکيو. هي اختلاف 1528ع تائين جاري رهيو، پوءِ ٻنهي ڌرين جي نظرين ۾ مفاهمت پيدا ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون. [[مارٽن بوسر]] وچٿرو بڻجڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[هيس جو فلپ]]، جيڪو سڀني پروٽيسٽنٽ قوتن جو سياسي اتحاد قائم ڪرڻ چاهيندو هو، ٻنهي ڌرين کي [[ماربرگ]] ۾ دعوت ڏني ته هو پنهنجا اختلاف بحث ذريعي حل ڪن. هي اجلاس تاريخ ۾ [[ماربرگ مجلس]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=135–136}}</ref> زونگلي فلپ جي دعوت قبول ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس پورو يقين هو ته هو لوٿر کي قائل ڪري سگهندو. ان جي ابتڙ، لوٿر کي اميد ئي نه هئي ته هن ملاقات مان ڪو نتيجو نڪرندو، ۽ کيس فلپ جي گهڻي اصرار کان پوءِ شرڪت ڪرڻي پئي. زونگلي، [[يوهانس اويڪولامپاڊيوس]] سان گڏ، 28 سيپٽمبر 1529ع تي ماربرگ پهتو، جڏهن ته ٿوري ئي دير بعد لوٿر ۽ [[فلپ ميلانڪٽن]] پڻ اچي ويا. ٻين شرڪت ڪندڙن ۾ [[مارٽن بوسر]]، [[اينڊرياس اوسياندر]]، [[يوهانس برينز]] ۽ [[جسٽس يوناس]] پڻ شامل هئا.<ref>{{Harvnb|Bainton|1995|p=251}}</ref> بحث مباحثا 1 آڪٽوبر کان 4 آڪٽوبر تائين جاري رهيا، ۽ انهن جو نتيجو ''ماربرگ جا پندرهن مقالا'' جي صورت ۾ شايع ٿيو. شرڪت ڪندڙ چوڏهن مقالن تي اتفاق ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، پر پندرهين مقالي ۾ عشاءِ رباني دوران مسيح جي موجودگي بابت سندن اختلاف برقرار رهيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=136–138}}</ref> پروفيسر جارج ٻنهي ڌرين جي اختلاف کي هن ريت بيان ڪيو: {{quote|"هن مسئلي تي اهي بغير ڪنهن اتفاق جي هڪ ٻئي کان جدا ٿي ويا. لوٿر ۽ زونگلي ٻئي انهيءَ ڳالهه تي متفق هئا ته عشاءِ رباني جي ماني هڪ نشاني آهي. پر لوٿر جي نظر ۾، جنهن شيءِ جي اها نشاني هئي، يعني مسيح جو جسم، اهو انهيءَ نشاني جي 'اندر، گڏ ۽ هيٺ' واقعي موجود هو. جڏهن ته زونگلي جي نظر ۾، نشاني ۽ جنهن شيءِ ڏانهن اها اشارو ڪري ٿي، انهن جي وچ ۾ آسمان ۽ زمين جيترو فاصلو موجود هو." <ref>George, Timothy. Theology of the Reformers (pg. 156). B&H Publishing Group.</ref>}} {{quote|"لوٿر جو چوڻ هو ته مسيح جو جسم ڪنهن ڳري مادي صورت ۾ نه، پر هڪ اهڙي پراسرار طريقي سان کاڌو وڃي ٿو، جيڪو انساني سمجهه کان ٻاهر آهي. پر زونگلي جواب ڏنو ته جيڪڏهن انهن لفظن کي لفظي معنيٰ ۾ ورتو وڃي، ته پوءِ مسيح جو جسم لازمي طور تي حقيقي مادي جسم وانگر کائبو. هن چيو: 'انهن لفظن جي معنيٰ اها ئي آهي: هي ماني منهنجو اهو جسم آهي، جيڪو توهان لاءِ ڏنو ويو. اهو جسم زخمن، ڌڪن ۽ موت کي برداشت ڪندڙ حقيقي مادي جسم هو؛ تنهنڪري جيڪڏهن لفظي معنيٰ ورتي وڃي ته عشاءِ رباني ۾ به ان کي اهڙي ئي مادي صورت ۾ کائڻو پوندو.' زونگلي وڌيڪ دليل ڏنو ته جيڪڏهن لفظي معنيٰ تي اصرار ڪيو وڃي، ته پوءِ مسيح جي جسم کي هر ڀيري ٻيهر ٽٽڻو، ڏندن سان چٻاڙجڻو، ڳڙڪائڻو، هضم ٿيڻ ۽ آخرڪار جسم مان خارج ٿيڻ گهرجي. زونگلي جي نظر ۾ اهڙا خيال نهايت نفرت جوڳا هئا. هن جي خيال ۾ اهي هڪ طرف آدم خوري (ڪينيبلزم) سان مشابهت رکندا هئا ۽ ٻي طرف قديم مشرڪ رازدارانه مذهبن سان. پر زونگلي لاءِ اصل مسئلو لوٿر جي دليلن جي غير منطقي هجڻ نه هو، بلڪه اهو هو ته لوٿر نجات جي بنيادي نقطي کي مسيح جي جسم جي جسماني طور کائڻ سان ڳنڍي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان کي گناهن جي معافي سان وابسته ڪندو هو. جنهن سبب زونگلي تصويرن، بزرگن کان مدد گهرڻ ۽ بپتسمي وسيلي نجات جي مخالفت ڪئي هئي، ساڳيو سبب عشاءِ رباني بابت به موجود هو: يعني بت پرستي جو خوف. زونگلي جي نظر ۾ نجات صرف مسيح وسيلي، صرف ايمان جي ذريعي حاصل ٿئي ٿي، نه ته ايمان ۽ ماني ٻنهي وسيلي. ايمان جو تعلق انهن حقيقتن سان آهي جيڪي ڏسڻ ۾ نٿيون اچن (عبرانين 11:1)، تنهنڪري انهن کي لفظي معنيٰ ۾ کائي نٿو سگهجي، سواءِ علامتي معنيٰ جي. زونگلي جو مشهور قول هو: ''Credere est edere'' — 'ايمان آڻڻ ئي کائڻ آهي.' تنهنڪري سندس نظر ۾ عشاءِ رباني ۾ مسيح جو جسم کائڻ ۽ رت پيئڻ جو مطلب رڳو اهو هو ته مسيح جي جسم ۽ رت کي پنهنجي ذهن ۽ دل ۾ حاضر رکيو وڃي." <ref name="George, Timothy pp. 157-158">George, Timothy. Theology of the Reformers (pp. 157–158). B&H Publishing Group.</ref>}} اتفاق راءِ نه ٿيڻ ٻنهي ڌرين ۾ شديد جذبات پيدا ڪيا. جڏهن ٻئي ڌريون هڪ ٻئي کان جدا ٿي رهيون هيون، تڏهن زونگلي روئندي چيو: {{quote|"زمين تي اهڙا ماڻهو ٻيا ڪوبه ناهن، جن سان آئون [[لوٿر]] جي ويٽنبرگ وارن ساٿين کان وڌيڪ اتحاد ۾ رهڻ چاهيان." <ref>George, Timothy. Theology of the Reformers (pg. 155). B&H Publishing Group.</ref>}} انهن اختلافن سبب لوٿر شروعاتي طور زونگلي ۽ سندس پوئلڳن کي عيسائي تسليم ڪرڻ کان به انڪار ڪيو.<ref>''Huldreich Zwingli, the Reformer of German Switzerland'' edited by Samuel Macauley Jackson et al., 1903, pg. 316</ref> ==الٰهيات== {{Main|هلڊرخ زونگلي جي الٰهيات}} زونگلي جي نظر ۾ الٰهيات جو بنيادي ۽ سڀ کان اهم سرچشمو [[بائبل]] هئي. هن پنهنجي لکڻين ۾ هر وقت بائبل جو حوالو ڏنو ۽ ان جي اختيار کي ٻين سڀني ذريعن، جهڙوڪ [[عالمي مذهبي ڪائونسلون]] ۽ [[چرچ جا بزرگ]]، کان مٿانهون قرار ڏنو، جيتوڻيڪ هو پنهنجي دليلن جي حمايت لاءِ انهن ٻين ذريعن مان پڻ فائدو وٺڻ کان نه ڪيٻائيندو هو.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|pp=51–52}}</ref> زونگلي جي تفسير جا اصول سندس عقلي انسان دوست (ھيومنسٽ) تعليم ۽ بائبل بابت سندس اصلاحي فهم مان نڪتل هئا.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|p=59}}</ref> هن بائبل جي لفظي تشريح کي، جيئن [[اينابپٽسٽ]] ڪندا هئا، رد ڪيو. ان جي بدران هن [[جزو مان ڪل مراد وٺڻ]] (Synecdoche) ۽ تمثيلن کي استعمال ڪيو،<ref>{{citation|last=Yoder|first=John Howard|title=Anabaptism and Reformation in Switzerland: An Historical and Theological Analysis of the Dialogues Between Anabaptists and Reformers|location=Kitchener, Ontario|pages=197–202|year=2004|publisher=Pandora Press|isbn=1-894710-44-4}}</ref> جيڪي هن پنهنجي ڪتاب ''A Friendly Exegesis'' (1527ع) ۾ بيان ڪيا آهن. هن خاص طور ٻن تمثيلن کي تمام مؤثر نموني استعمال ڪيو: * [[بپتسما]] ۽ [[ختنو]] جي وچ ۾ مشابهت؛ * [[عشاءِ رباني]] ۽ [[فسح]] جي وچ ۾ مشابهت.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|pp=64–66}}</ref> هو هر آيت جي فوري پسمنظر تي به خاص ڌيان ڏيندو هو ۽ مختلف بائبلي حوالن کي پاڻ ۾ ڀيٽي اصل مقصد کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندو هو. [[File:Ulrich Zwingli.jpg|thumb|left|{{Lang|de|[[ميئرس ڪونوَرزاشنز ليڪسيڪون]]}} جي 1906ع واري ڇاپي ۾ هلڊرخ زونگلي جي تصوير]] زونگلي پنهنجي دور ۾ رائج لفظ ''سڪرئمينٽ'' جي عام معنيٰ کي رد ڪيو. عام ماڻهن لاءِ هن لفظ جو مطلب اهڙو مقدس عمل هو، جنهن ۾ فطري طور اهڙي روحاني طاقت موجود هجي جيڪا انسان جي ضمير کي گناهن کان پاڪ ڪري سگهي. زونگلي جي نظر ۾، سڪرئمينٽ رڳو شروعاتي رسم يا عهد جو نشان هو. هن وضاحت ڪئي ته هي لفظ لاطيني ''سيڪرامينٽم'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''قسم'' يا ''عهد'' آهي.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|pp=180–185}}</ref> (جيتوڻيڪ هن لفظ جو ترجمو ''راز'' پڻ ڪيو ويندو آهي.) بپتسمي بابت پنهنجي شروعاتي لکڻين ۾ هن چيو ته بپتسما اهڙي ئي عهد جي هڪ مثال آهي. هن ڪيٿولڪن تي اهو الزام لڳايو ته هو بپتسمي جي پاڻيءَ کي اهڙي فوق الفطرت طاقت ڏين ٿا، جيڪا گناهن کي ڌوئي ختم ڪري سگهي ٿي، ۽ هن ان کي توهم پرستي قرار ڏنو. بعد ۾ جڏهن سندس اينابپٽسٽن سان اختلاف ٿيو، تڏهن هن ٻارن جي بپتسمي جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته بائبل ۾ ڪٿي به ٻارن جي بپتسمي کان منع نٿي ڪئي وئي آهي. سندس خيال موجب بپتسما خدا سان عهد جي نشاني آهي، جنهن پراڻي عهد نامي ۾ ختني جي جاءِ ورتي آهي.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|pp=194–206}}</ref> زونگلي عشاءِ رباني کي پڻ بپتسمي وانگر سمجهندو هو. 1523ع ۾ زيورخ جي پهرين مناظري دوران هن ان ڳالهه کان انڪار ڪيو ته [[ماس (عبادت)|ماس]] ۾ ڪو حقيقي قرباني وارو عمل ٻيهر انجام ڏنو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مطابق مسيح هڪ ئي ڀيري، هميشه لاءِ قرباني ڏني هئي. تنهنڪري عشاءِ رباني صرف ''ان قرباني جي يادگار'' آهي.<ref>''Huldreich Zwinglis Samtliche Werke'', Vol. I, 460.6–10, as quoted in {{Harvnb|Stephens|1986|p=219}}</ref> هن دليل کي اڳتي وڌائيندي هن ''اشارو ڪرڻ'' (signifies) واري تشريح اختيار ڪئي، جنهن مطابق عشاءِ رباني جي قيام وقت چيل لفظن جو مطلب لفظي نه، پر علامتي آهي. هن [[جوهر جي تبديلي]] (Transubstantiation) واري ڪيٿولڪ عقيدي ۽ لوٿر جي نظرين جي مخالفت لاءِ بائبل جا ڪيترائي حوالا پيش ڪيا. سندس لاءِ سڀ کان اهم حوالو [[يوحنا جي انجيل]] 6:63 هو: ''"روح زندگي ڏئي ٿو؛ جسم مان ڪو فائدو ناهي."'' عشاءِ رباني جي باري ۾ بائبل جي سندس هن تشريح ئي بنيادي سبب هئي، جنهن ڪري هو لوٿر سان ڪنهن گڏيل نتيجي تي پهچي نه سگهيو.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|pp=218–250}}</ref> زونگلي جي الٰهياتي سوچ تي لوٿر جي اثر بابت گهڻي عرصي کان بحث جاري رهيو آهي، خاص طور لوٿرين عالمن ۾، جيڪي اهو ثابت ڪرڻ چاهيندا رهيا آهن ته پهريون اصلاحي اڳواڻ لوٿر هو. پر زونگلي پاڻ هميشه زور ڀريو ته هو لوٿر کان فڪري طور آزاد هو، ۽ جديد تحقيق به وڏي حد تائين هن دعويٰ جي تائيد ڪري ٿي. ائين لڳي ٿو ته زونگلي لوٿر جا ڪتاب صرف پنهنجي نظرين جي تصديق حاصل ڪرڻ لاءِ پڙهندو هو. البت پوپ جي مخالفت بابت هو لوٿر سان متفق هو.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|p=22}}</ref> لوٿر وانگر زونگلي پڻ [[هيپو جو آگسٽين]] جو گهرو مطالعو ڪندڙ ۽ مداح هو.<ref>{{Harvnb|Stephens|1986|p=17}}</ref> لوٿر جي ابتڙ، زونگلي يهوديت بابت سرڪاري چرچ جي الٰهياتي تعليم تي قائم رهيو. بهرحال، پنهنجي دور جي اڪثر پروٽيسٽنٽن ۽ ڪيٿولڪن وانگر، هو به اهو سمجهندو هو ته [[مسيح جي مصلوبي موت]] کان پوءِ يهودين کي يروشلم مان منتشر ڪيو ويو. زونگلي جو اهو به عقيدو هو ته [[پوپائيت]] ۽ ان جي فوجي طاقت تي يهودي اثر موجود هئا. [[جان ڪيلون]] سان گڏجي هن عيسائي گرجائن ۾ يهودي اثرن تي تنقيد جاري رکي ۽ ''Sola Scriptura'' (''صرف صحيفو'') جي اصول جي حمايت ڪئي، جنهن مطابق [[پراڻو عهد نامو]] ۽ ان جا موضوع مستقبل جي گرجائن ۾ به مستقل بنيادي حيثيت رکندا. انهيءَ سبب هن لوٿر جي يهودين بابت سامي مخالف (اينٽي-سيميٽڪ) رجحانن جي مخالفت ڪئي ۽ انهيءَ معاملي ۾ هو اصلاحي دور دوران ڪيٿولڪ موقف جي نسبت وڌيڪ ويجهو نظر آيو. ===سياست، ايماني بيان، ڪيپل جون جنگيون ۽ وفات (1529–1531)=== {{Further|ٻي ڪيپل جنگ}} [[File:The battle of Kappel 1531 (88362511).jpg|thumb|[[ٻي ڪيپل جنگ|ڪيپل جي جنگ]]، 11 آڪٽوبر 1531ع، [[يوهانس شٽمپف]] جي ''ڪرونڪ'' مان، 1548ع]] [[File:Ermordung Zwingli Jauslin.JPG|thumb|''زونگلي جو قتل''، [[ڪارل يائوسلن]] (1842–1904ع) جو ٺاهيل.]] ماربرگ مجلس جي ناڪامي ۽ سوئس وفاق جي مذهبي ورهاست کان پوءِ، زونگلي پنهنجو بنيادي سياسي مقصد [[هيس جو فلپ]] سان اتحاد قائم ڪرڻ کي بڻايو. هن فلپ سان سرگرم خط و ڪتابت جاري رکي. برن شروعات ۾ هن اتحاد ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو، پر ڊگهي ڳالهين کان پوءِ نومبر 1530ع ۾ [[زيورخ]]، [[بازل]] ۽ [[اسٽراسبرگ]] فلپ سان گڏيل دفاعي معاهدي تي صحيون ڪيون. زونگلي فرانس جي سفارتي نمائندي سان پڻ ذاتي طور ڳالهيون ڪيون، پر ٻنهي ڌرين جا موقف تمام گهڻو مختلف هئا. فرانس ''پنج رياستن'' سان سٺا لاڳاپا برقرار رکڻ چاهيندو هو. [[وينس]] ۽ [[ميلان]] سان اتحاد جون ڪوششون پڻ ناڪام ويون.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=141–143}}</ref> جڏهن زونگلي سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مصروف هو، تڏهن [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه]] سڀني پروٽيسٽنٽن کي [[آگسبرگ جي ڊائٽ]] ۾ دعوت ڏني ته جيئن هو پنهنجا عقيدا پيش ڪن ۽ هو ايمان بابت حتمي فيصلو ڪري سگهي. لوٿرين پنهنجو مشهور [[آگسبرگ ايماني بيان]] پيش ڪيو. [[مارٽن بوسر]] جي اڳواڻي ۾ [[اسٽراسبرگ]]، [[ڪونسٽانس]]، [[ميمنگن]] ۽ [[لنڊائو]] گڏجي [[ٽيٽراپوليٽن ايماني بيان]] تيار ڪيو، جنهن جو مقصد لوٿرين ۽ زونگلي جي پوئلڳن جي وچ ۾ وچٿرو موقف اختيار ڪرڻ هو.<ref>{{Cite web |title=Working for the Unity of the Church |url=https://rts.edu/resources/working-for-the-unity-of-the-church/ |access-date=2025-09-28 |website=Reformed Theological Seminary |language=en-US}}</ref> ان وقت تائين ''برگر ريخت'' اتحاد جي شهرن وٽ پنهنجو گڏيل ايماني بيان تيار ڪرڻ لاءِ وقت نه بچيو هو. تنهنڪري زونگلي پنهنجو ذاتي ايماني بيان ''Fidei ratio'' (''ايمان جو بيان'') تيار ڪيو، جنهن ۾ هن [[رسولن جو عقيدو|رسولن جي عقيدي]] جي مقالن جي ترتيب مطابق ٻارهن مقالن ۾ پنهنجو ايمان بيان ڪيو. هن ايماني بيان جو لهجو نه رڳو ڪيٿولڪ مذهب جي خلاف هو، پر لوٿرين جي نظرين تي به سخت تنقيد تي ٻڌل هو. لوٿرين سرڪاري طور ڪو جواب نه ڏنو، پر خانگي طور تي ان تي تنقيد ڪندا رهيا. زونگلي ۽ لوٿر جي پراڻي مخالف [[يوهان ايڪ]] پڻ ''Refutation of the Articles Zwingli Submitted to the Emperor'' (''شهنشاهه آڏو زونگلي طرفان پيش ڪيل مقالن جي ترديد'') نالي ڪتاب لکي جواب ڏنو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=143–146}}</ref> 1530ع جي آخر ۾ جڏهن [[هيس جو فلپ]] [[شمالڪالڊڪ ليگ]] قائم ڪئي، تڏهن ٽيٽراپوليٽن ايماني بيان وارا چارئي شهر لوٿرين تشريح جي بنياد تي ان ۾ شامل ٿي ويا. ڇو⁠تہ ليگ ۾ شامل ٿيڻ جا شرط نسبتاً نرم هئا، تنهنڪري [[زيورخ]]، [[بازل]] ۽ [[برن]] به ان ۾ شامل ٿيڻ تي غور ڪرڻ لڳا. پر زونگلي ٽيٽراپوليٽن ايماني بيان کي پنهنجي عقيدن سان هم آهنگ نه سمجهيو، تنهنڪري هن [[مارٽن بوسر]] ۽ [[وولفگانگ ڪاپيٽو]] ڏانهن سخت لهجي وارو انڪاري خط لکيو. ان عمل سبب فلپ ناراض ٿي ويو، ۽ ليگ سان زونگلي جا لاڳاپا ختم ٿي ويا. نتيجي ۾ ''برگر ريخت'' اتحاد جا شهر مذهبي تڪرارن جي وقت ڪنهن به ٻاهرين اتحادي کان محروم ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=148}}</ref> پهرين ڪيپل جنگ کان پوءِ ٿيل امن معاهدي ۾ ڪيٿولڪ رياستن اندر آزاد تبليغ جي حق بابت ڪا واضح شق شامل نه هئي. زونگلي ان جي تشريح هن ريت ڪئي ته اصلاحي تبليغ جي اجازت هجڻ گهرجي، پر ''پنج رياستن'' هر اهڙي ڪوشش کي روڪي ڇڏيو. ''برگر ريخت'' اتحاد جي شهرن ڪيٿولڪ رياستن تي دٻاءُ وجهڻ لاءِ مختلف طريقن تي غور ڪيو. [[بازل]] ۽ [[شافهاوزن]] خاموش سفارتڪاري جا حامي هئا، جڏهن ته [[زيورخ]] هٿياربند ڪارروائي چاهيندو هو. زونگلي ۽ [[ليو يوڊ]] بنا ڪنهن هٻڪ جي ''پنج رياستن'' تي فوجي حملو ڪرڻ جي حمايت ڪئي. برن وچٿرو موقف اختيار ڪيو، ۽ آخرڪار ساڳيو موقف غالب رهيو. مئي 1531ع ۾ زيورخ بي دلي سان ''پنج رياستن'' تي خوراڪ جي بندش (فوڊ بلاڪيڊ) لاڳو ڪرڻ تي راضي ٿيو. پر ان مان ڪو به نمايان نتيجو نه نڪتو. آڪٽوبر ۾ برن بندش ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جڏهن ته زيورخ ان کي جاري رکڻ تي زور ڀريندو رهيو، جنهن سبب ''برگر ريخت'' اتحاد جا شهر پاڻ ۾ اختلافن جو شڪار ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=148–150}}</ref> 9 آڪٽوبر 1531ع تي ''پنج رياستن'' اوچتو زيورخ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو. اندروني اختلافن سبب زيورخ فوج جلدي گڏ نه ڪري سگهيو. 11 آڪٽوبر تي رڳو لڳ ڀڳ 3,500 سپاهي، جيڪي مناسب نموني منظم به نه هئا، [[ڪيپل آم آلبيس]] ڀرسان تقريباً ٻيڻي تعداد واري دشمن فوج سان وڙهيا. ڪيترائي پادري، جن ۾ زونگلي پڻ شامل هو، سپاهين سان گڏ ميدان جنگ ۾ موجود هئا. جنگ هڪ ڪلاڪ کان به گهٽ وقت جاري رهي، ۽ زيورخ جي لڳ ڀڳ 500 ڄڻن جي مارجي ويلن ۾ زونگلي پڻ شامل هو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=150–152}}</ref> زونگلي پاڻ کي سڀ کان پهرين مسيح جو سپاهي، پوءِ پنهنجي ملڪ يعني سوئس وفاق جو محافظ، ۽ ٽئين نمبر تي زيورخ جو اڳواڻ سمجهندو هو، جتي هو گذريل ٻارهن سالن کان رهندو هو. هو 47 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=414}}</ref> [[ٽيبل ٽاڪ]] ۾ نقل ڪيو ويو آهي ته لوٿر چيو: {{Blockquote|text="هو چون ٿا ته زونگلي تازو هن ريت مري ويو. جيڪڏهن سندس گمراهي غالب اچي وڃي ها، ته اسان ۽ اسان جو گرجا گهر تباهه ٿي وڃون ها. اهو خدا جو فيصلو هو. اهي ماڻهو هميشه مغرور رهيا آهن. باقي جيڪي پوپ جا حامي آهن، تن سان به شايد اسان جو خداوند اهڙو ئي سلوڪ ڪندو." <ref>Luther Works Tabletalk No. 94: God's Punishment of the Godless (Early November 1531)</ref>}} [[ايراسمس]] لکيو: {{Blockquote|text="زونگلي ۽ [[يوهانس اويڪولامپاڊيوس|اوئيڪولامپاڊيوس]] جي وفات کان پوءِ اسان هڪ وڏي خوف کان آزاد ٿي وياسين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ٻنهي مبلغن جي موت ڪيترن ئي ماڻهن جي سوچ ۾ حيرت انگيز تبديلي آندي آهي. هي مٿان خدا جي عجيب قدرت جو ڪم آهي." <ref>{{cite book |title=Erasmus A Study Of His Life Ideals And Place In History |date=1962 |publisher=Frederick Ungar Publishing Co. |page=395 |url=https://archive.org/details/erasmusastudyofh013578mbp}}</ref>}} ايراسمس وڌيڪ لکيو: {{Blockquote|text="جيڪڏهن [[بيلونا]] انهن جي مدد ڪئي هجي ها، ته پوءِ اسان سڀ ختم ٿي وڃون ها." <ref>[[Philip Hughes (historian)|Philip Hughes]] (1957), ''A Popular History of the Reformation'', 1960 reprint, Garden City, New York: Image Books, Ch. 4, "Luther. The First Protestants", Sec. v, "Zwingli", p. 139.</ref>}} ==موسيقي== زونگلي کي موسيقي سان گهري دلچسپي هئي، ۽ هو ڪيترائي ساز وڄائي سگهندو هو، جن ۾ [[وائلن]]، [[هارپ]]، [[بانسري]]، [[ڊلسمر]] ۽ شڪاري سڱ شامل هئا. هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي جماعت جي ٻارن کي پنهنجي [[لوٽ]] تي ڌنون وڄائي وندرائيندو هو، ۽ پنهنجي ساز وڄائڻ جي مهارت سبب ايترو مشهور هو جو سندس مخالف کيس طنز ڪندي "انجيلي لوٽ وڄائيندڙ ۽ بانسري نواز" سڏيندا هئا. <!-- Aber der gute Zwingli pfiff darauf. ;) --> زونگلي جا ٽي ''[[ليڊ]]'' (Lieder) يا مذهبي گيت محفوظ رهيا آهن: مٿي ذڪر ڪيل ''پيسٽليڊ''، [[زبور]] 65 جو هڪ ترتيب ڏنل روپ ({{Circa|1525}})، ۽ ''ڪاپيلر ليڊ''، جيڪو غالباً [[ڪاپيل جي پهرين جنگ]] (1529ع) دوران لکيو ويو هو.<ref>Hannes Reimann, ''Huldrych Zwingli – der Musiker'', ''[[Archiv für Musikwissenschaft]]'' 17 2./3. (1960), pp. 126–141</ref> اهي گيت عبادتي خدمتن دوران ڳائڻ لاءِ نه لکيا ويا هئا ۽ نه ئي اصلاحي تحريڪ جي باقاعده مذهبي گيتن ۾ شمار ڪيا ويا، جيتوڻيڪ اهي سورهين صديءَ جي ڪجهه مذهبي گيتن جي ڪتابن ۾ شايع ٿيا هئا.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|p=108}}</ref> [[File:Ulrich Zwingli by Asper.jpg|thumb|[[هانس آسپر]] جي ٺاهيل زونگلي جي تصوير]] زونگلي پادرين جي راڳيل عبادت (chanting) ۽ خانقاهي ڳائڻ وارن ٽولن تي تنقيد ڪئي. سندس اها تنقيد 1523ع کان شروع ٿي، جڏهن هن عبادت جي ڪجهه رائج رسمن تي اعتراض ڪيو. سندس دليل 1525ع جي ''نتيجن'' (Conclusions) ۾ تفصيل سان موجود آهن، جتي نتيجا 44، 45 ۽ 46 خاص طور ''دعا'' جي عنوان هيٺ موسيقيءَ سان لاڳاپيل عبادتي عملن تي بحث ڪن ٿا. هن موسيقي کي مذهبي تصويرن ۽ پادرين جي مخصوص پوشاڪن سان گڏ ڳنڍيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اهي سڀ شيون ماڻهن جو ڌيان حقيقي روحاني عبادت کان هٽائينديون هيون. اهو معلوم ناهي ته شروعاتي لوٿري گرجائن جي موسيقي بابت سندس صحيح راءِ ڇا هئي. بهرحال، زونگلي گرجاگھر جي عبادت مان سازن جي موسيقي ختم ڪري ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس چوڻ هو ته خدا عبادت ۾ سازن جي استعمال جو حڪم نه ڏنو آهي.<ref>Leith, John H, ''Introduction to the Reformed Tradition'', Westminster John Knox Press, {{ISBN|0-8042-0479-9}} pp. 210–211</ref> زيورخ جي عوامي گرجاگھر جي آرگن وڄائيندڙ بابت لکيل آهي ته جڏهن هن وڏي آرگن کي ٽوڙيندي ڏٺو ته هو روئي پيو.<ref name="Chadwick439">Chadwick, Owen, ''The Reformation'', Penguin, 1990, p. 439</ref> جيتوڻيڪ زونگلي جماعتي ڳائڻ بابت ڪا واضح راءِ ظاهر نه ڪئي، پر هن ان جي همٿ افزائي ڪرڻ لاءِ به ڪا خاص ڪوشش نه ڪئي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=107–108}}</ref> تنهن هوندي به، جديد محققن اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته زونگلي گرجاگھر ۾ موسيقي جي هڪ مناسب ڪردار جو حامي هو. گوٽفريڊ ڊبليو. لوخر لکي ٿو: "پراڻو خيال ته 'زونگلي گرجاگھر ۾ ڳائڻ جي خلاف هو' هاڻي درست نٿو رهي... زونگلي جي تنقيد رڳو وچئين دور جي لاطيني گڏيل ڳائڻ ۽ پادرين جي مخصوص راڳيل عبادت تائين محدود هئي، نه ته انجيلي جماعتن يا گڏيل ڳائڻ وارن ٽولن جي مذهبي گيتن تائين." لوخر وڌيڪ لکي ٿو ته: "زونگلي مقامي ٻوليءَ ۾ زبور يا گڏيل مذهبي ڳائڻ کي آزاديءَ سان اجازت ڏيندو هو. ان کان علاوه، لڳي ٿو ته هو زنده دل، سوال جواب واري گڏيل ڳائڻ (antiphonal singing) ۽ گڏيل آواز ۾ پڙهڻ جي به همٿ افزائي ڪندو هو." آخر ۾ لوخر، زونگلي جي گرجاگھر جي موسيقي بابت نظرئي جو خلاصو هن ريت بيان ڪري ٿو: "عبادت بابت سندس تصور جو بنيادي اصول هميشه 'سمجهي ۽ شعوري شرڪت' هو—يعني اخلاص سان عبادت، پر اهڙي عبادت جنهن ۾ سڀئي ماڻهو سرگرمي سان شامل ٿين."<ref name="zwinglis thought">{{Harvnb|Locher|1981|pp=61–62}}</ref> ==ورثو== زونگلي هڪ انسان دوست (هيومنسٽ) ۽ وڏو عالم هو، جنهن جا ڪيترائي وفادار دوست ۽ شاگرد هئا. هو پنهنجي جماعت جي عام ماڻهن سان به ايتري ئي آسانيءَ سان ڳالهائيندو هو، جيتري آسانيءَ سان [[فلپ آف هيس]] جهڙن حڪمرانن سان.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|pp=417–418}}</ref> هڪ سخت مزاج ۽ سنجيده اصلاحي اڳواڻ طور سندس شهرت ان حقيقت سان متوازن ٿئي ٿي ته هن وٽ بهترين مزاحيه ذوق پڻ هو، ۽ هو پنهنجي تحريرن ۾ طنزيه ڪهاڻيون، نقلون ۽ لفظي مزاح (puns) استعمال ڪندو هو.<ref>{{Citation|last1= Schmidt-Clausing|first1= Fritz|last2= West|first2= Jim|title= The Humor of Huldrych Zwingli: The Lighter Side of the Protestant Reformation|location= Lewiston, New York|year= 2007|publisher= Edwin Mellen Press Ltd|isbn= 978-0-7734-5482-8}}.</ref> زونگلي اڄ به اصلاحي تحريڪ جي شروعاتي تاريخ جي هڪ پيچيده شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو، ۽ ڪيترائي محقق سندس ڀيٽ [[مارٽن لوٿر]] سميت ٻين اهم مذهبي اڳواڻن سان ڪندا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Gordon |first=Bruce |date=July 2019 |title=Ulrich Zwinglis Ethik: Stationen—Grundlagen—Konkretionen. Matthias Neugebauer. Zurich: Theologischer Verlag Zürich, 2017. 228 pp. €29.90. |url=https://www.cambridge.org/core/journals/renaissance-quarterly/article/abs/ulrich-zwinglis-ethik-stationengrundlagenkonkretionen-matthias-neugebauer-zurich-theologischer-verlag-zurich-2017-228-pp-2990/4E64F3F9B46592C1233B4F8212186373 |journal=Renaissance Quarterly |language=en |volume=72 |issue=2 |pages=714–715 |doi=10.1017/rqx.2019.207 |issn=0034-4338|url-access=subscription }}</ref> هو لوٿر جي ڀيٽ ۾ سماجي ذميوارين بابت وڌيڪ باشعور هو، ۽ کيس پڪو يقين هو ته جيڪڏهن حڪومت خدا جي ڪلام جي هدايت مطابق هلندي ته عام ماڻهو ان کي قبول ڪندا.<ref>{{Harvnb|Potter|1976|p=418}}</ref> هن غريبن جي مدد لاءِ مسلسل ڪوششون ڪيون، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال هو ته سچي مسيحي برادري کي غريبن جي سنڀال ڪرڻ گهرجي.<ref>{{Harvnb|Wandel|1990|p=45}}</ref> ڊسمبر 1531ع ۾ زيورخ جي ڪائونسل [[هينرخ بلنگر]] کي زونگلي جو جانشين مقرر ڪيو. بلنگر فوراً زونگلي جي عقيدي بابت پيدا ٿيل سڀ شڪ ختم ڪري ڇڏيا ۽ کيس هڪ نبي ۽ شهيد طور پيش ڪيو. بلنگر جي دور ۾ سوئس اتحاد جي مختلف مذهبي ڌڙن وچ ۾ استحڪام پيدا ٿيو.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=157–158}}</ref> بلنگر اصلاحي شهرن ۽ ڪئنٽنن کي ٻيهر متحد ڪيو ۽ کين ڪاپيل جي شڪست کان پوءِ سنڀالڻ ۾ مدد ڏني. زونگلي بنيادي سڌارا متعارف ڪرايا هئا، جڏهن⁠تہ بلنگر انهن کي وڌيڪ منظم ۽ مضبوط بڻايو.<ref>{{Harvnb|Steinmetz|2001|p=98}}</ref> [[File:Swiss-Commemorative-Coin-2017a-CHF-20-obverse.png|thumb|اصلاحي تحريڪ جي 500هين سالگرهه جي ياد ۾ 2017ع ۾ جاري ڪيل سوئس 20 فرانڪ جي سڪي تي زونگلي (ساڄي پاسي) ۽ [[جان ڪيلون]].]] محققن لاءِ تاريخ تي زونگلي جي اثر جو صحيح اندازو لڳائڻ ڏکيو رهيو آهي، جنهن جا ڪيترائي سبب آهن. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته "[[زونگلي ازم]]" جي ڪا متفقه تعريف موجود ناهي؛ جنهن به تعريف کي اختيار ڪيو وڃي، زونگلي ازم سندس جانشين هينرخ بلنگر جي دور ۾ اڳتي وڌندي تبديل ٿيندو رهيو. ان کان علاوه، بلنگر ۽ [[جان ڪيلون]] تي زونگلي جي اثر بابت تحقيق اڃا ابتدائي مرحلي ۾ آهي.<ref>{{Harvnb|Gäbler|1986|pp=155–156}}</ref> بلنگر زونگلي جي گهڻن بنيادي عقيدن کي قبول ڪيو. زونگلي وانگر هن پڻ ڪيترائي ڀيرا پنهنجي عقيدي جو خلاصو پيش ڪيو، جنهن جو مشهور مثال 1566ع جو [[سيڪنڊ هيلويٽڪ اعترافِ ايمان]] آهي. ساڳئي وقت، ڪيلون [[جنيوا]] ۾ اصلاحي تحريڪ جي اڳواڻي سنڀالي. 2019ع ۾ سوئس هدايتڪار اسٽيفان هاپٽ اصلاحي اڳواڻ جي زندگي ۽ ڪردار تي ٻڌل سوئس-جرمن فلم ''زونگلي'' جاري ڪئي.<ref> [https://www.imdb.com/title/tt8251234/ The Reformer. Zwingli: A Life's Portrait]. </ref> اها فلم سوئس جرمن ٻوليءَ ۾ فلمايل هئي، جنهن سان گڏ فرينچ ۽ انگريزي ذيلي عنوان پڻ موجود هئا. 2019ع ۾ سوئس اصلاحي تحريڪ جي 500هين سالگرهه جي شروعات جان ڪيلون يونيورسٽي ۾ منعقد ٿيل هڪ علمي ڪانفرنس سان ٿي، جنهن کان پوءِ زونگلي جي زندگي ۽ سندس اثرن بابت نئين سر دلچسپي پيدا ٿي. ان جا مثال فلم ''زونگلي''، بروس گورڊن جو ڪتاب ''زونگلي: خدا جو هٿياربند نبي''، ۽ ٿامس ڪوئن مارابيلو جو مضمون "سوئس اصلاحي تحريڪ جي 500هين سالگرهه: زونگلي ڪيئن سوئٽزرلينڊ کي تبديل ڪيو ۽ اڄ به ان تي اثرانداز ٿي رهيو آهي" آهن.<ref>Marabello, Thomas Quinn (2021) "The 500th Anniversary of the Swiss Reformation: How Zwingli changed and continues to impact Switzerland today", ''Swiss American Historical Society Review'', Vol. 57: No. 1, Available at: https://scholarsarchive.byu.edu/sahs_review/vol57/iss1/3</ref> ==تصنيفون== زونگلي جي گڏ ڪيل تصنيفن کي مجموعي طور 21 جلدن تي مشتمل ٿيڻ جي اميد آهي. سندس چونڊيل تصنيفن جو هڪ مجموعو 1995ع ۾ ''زونگلي فَرائين'' (''Zwingliverein'') پاران ''ٿيولوجشر فرلاگ زيورخ'' (''Theologischer Verlag Zürich'') جي سهڪار سان شايع ڪيو ويو.<ref>Huldrych Zwingli, Schriften (4 vols.), eds. Th. Brunnschweiler and S. Lutz, Zürich (1995), {{ISBN|978-3-290-10978-3}}</ref> هن چئن جلدن واري مجموعي ۾ هيٺيون تصنيفون شامل آهن:<ref>English titles are those of {{Harvnb|Stephens|1992|pp=171ff}}</ref> * جلد 1: 1995ع، 512 صفحا، {{ISBN|3-290-10974-7}} ** ''پيسٽليڊ'' (1519/20) – "وبا جو گيت" ** ''ڊي فرائيه واهل ڊير شپائيسن'' (1522) – "کاڌي بابت چونڊ ۽ آزادي" ** ''آئنه گوٽليشه ايرمانونگ ڊير شوائيتسر'' (1522) – "شوائيتس جي ماڻهن لاءِ خدائي نصيحت" ** ''ڊي ڪلارهايٽ اونڊ گيوِسهايٽ ڊيس وورٽس گوٽس'' (1522) – "خدا جي ڪلام جي وضاحت ۽ يقين" ** ''گوٽليشه اونڊ مينشلشه گيريشٽيگڪائيٽ'' (1523) – "الاهي ۽ انساني راستبازي" ** ''وي يوگينڊليشه آئوس گوٽم هائوس تسو ايرتسيهن زِنڊ'' (1523) – "سٺي گهراڻي جي نوجوانن جي تعليم ڪيئن ڏجي" ** ''ڊير هِرٽ'' (1524) – "ڌنار" ** ''آئنه فرائونڊشافٽليشه اونڊ ايرنسٽي ايرمانونگ ڊير آئڊگينوسن'' (1524) – "اتحاد لاءِ زونگلي جو خط" ** ''وير اُرزاخي تسوم آئوفرور گِبٽ'' (1524) – "جيڪي بغاوت جو سبب بڻجن ٿا" * جلد 2: 1995ع، 556 صفحا، {{ISBN|3-290-10975-5}} ** ''آئوسليگونگ اونڊ بيگرونڊونگ ڊير ٿيزن اوڊر آرٽيڪل'' (1523) – "مقالن يا آرٽيڪلن جي تشريح ۽ دليل" * جلد 3: 1995ع، 519 صفحا، {{ISBN|3-290-10976-3}} ** ''ايمپفيهلونگ تسور فوربيريٽونگ آوف آئينن موگليشن ڪريگ'' (1524) – "ممڪن جنگ لاءِ تياريءَ جو منصوبو" ** ''ڪومينٽار اوبير ڊي واره اونڊ ڊي فالشه ريليگيون'' (1525) – "سچي ۽ ڪوڙي مذهب بابت تفسير" * جلد 4: 1995ع، 512 صفحا، {{ISBN|3-290-10977-1}} ** ''آنٽورٽ آوف ڊي پريڊيگٽ لوٿرس گيگن ڊي شوئرمَر'' (1527) – "بيمعنيٰ مذهبي جوش خلاف لوٿر جي واعظ جو جواب" ** ''ڊي بائيڊن بيرنر پريڊيگٽن'' (1528) – "بيرن جا ٻه واعظ" ** ''ريخينشافٽ اوبير ڊين گلائوبن'' (1530) – "ايمان جو بيان" ** ''ڊي فورزيهونگ'' (1530) – "الاهي تدبير" ** ''ايرڪليئرونگ ڊيس ڪريسٽليشن گلائوبنس'' (1531) – "مسيحي ايمان جي وضاحت" زونگلي جي مڪمل 21 جلدن واري ايڊيشن تي ''زونگلي فَرائين''، ''انسٽيٽيوٽ فور شوائيتسريشه ريفارماسيونس گيشيختي'' (سوئس اصلاحي تاريخ جي اداري) جي تعاون سان ڪم ڪري رهيو آهي، جنهن جي رٿابندي هن ريت ڪئي وئي آهي: * جلد I–VI ''ويرڪي'' (Werke): زونگلي جون الهياتي ۽ سياسي تصنيفون، مضمون، واعظ وغيره، تاريخي ترتيب سان. هي حصو 1991ع ۾ مڪمل ٿيو. * جلد VII–XI ''بريفي'' (Briefe): خط * جلد XII ''رانڊگلوسن'' (Randglossen): ڪتابن جي حاشين تي زونگلي جا نوٽ * جلد XIII کان اڳتي ''ايگزيگيٽيشي شرفٽن'' (Exegetische Schriften): بائبل بابت زونگلي جون تفسيري تحريرون. جلد XIII ۽ XIV شايع ٿي چڪا آهن، جلد XV ۽ XVI تيار ٿي رهيا آهن، جڏهن⁠تہ جلد XVII کان XXI تائين نئين عهدنامي (New Testament) تي مشتمل هوندا. پراڻيون جرمن ۽ لاطيني ايڊيشنون، جيڪي آن لائين موجود آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''Huldreich Zwinglis sämtliche Werke'', [https://archive.org/details/huldreichzwingl00zrgoog جلد 1], ''Corpus Reformatorum'' جلد 88، ايڊيٽر: Emil Egli. برلن: Schwetschke، 1905. * ''[https://archive.org/details/analectareformata01egliuoft Analecta Reformatoria: Dokumente und Abhandlungen zur Geschichte Zwinglis und seiner Zeit]'', جلد 1، ايڊيٽر: Emil Egli. زيورخ: Züricher and Furrer، 1899. * ''Huldreich Zwingli's Werke'', ايڊيٽر: Melchior Schuler ۽ Johannes Schulthess، 1824 کان پوءِ: [https://archive.org/details/huldreichzwingl04schugoog جلد I]؛ [https://archive.org/details/huldreichzwingl00schugoog جلد II]؛ [https://archive.org/stream/huldreichzwingl02schugoog#page/n11/mode/2up جلد III]؛ [https://archive.org/details/huldreichzwingl01schugoog جلد IV]؛ [https://archive.org/details/huldreichzwingl05schugoog جلد V]؛ [https://archive.org/details/werke01zwingoog جلد VI، حصو 1]؛ [https://archive.org/details/werke00zwingoog جلد VI، حصو 2]؛ [https://archive.org/details/huldreichzwingl03schugoog جلد VII]؛ [https://archive.org/details/werke01schigoog جلد VIII]. * ''[https://archive.org/details/evangelglaube01wernuoft Der evangelische Glaube nach den Hauptschriften der Reformatoren]'', ايڊيٽر: Paul Wernle. ٽوبنگن: Mohr، 1918. * ''[https://archive.org/details/vonfreiheitdersp00zwin Von Freiheit der Speisen, eine Reformationsschrift, 1522]'', ايڊيٽر: Otto Walther. هاله: Niemeyer، 1900. زونگلي جي چونڊيل تصنيفن جا هيٺيان انگريزي ترجما پڻ ڏسو: * ''[https://archive.org/details/christianeducati00zwin The Christian Education of Youth]''. ڪاليجويل: Thompson Bros.، 1899. * ''[https://archive.org/details/huldreichzwingli00jackuoft Selected Works of Huldreich Zwingli (1484–1531)]''. فلاڊيلفيا: University of Pennsylvania، 1901. * ''The Latin Works and the Correspondence of Huldreich Zwingli, Together with Selections from his German Works''. ** [https://archive.org/details/latinworkscorres01zwin جلد 1 (1510–1522)]، نيويارڪ: G.P. Putnam and Sons، 1912. ** [https://archive.org/details/latinworkscorres02zwin جلد 2]، فلاڊيلفيا: Heidelberg Press، 1912. ** [https://archive.org/details/latinworkscorres03zwin جلد 3]، فلاڊيلفيا: Heidelberg Press، 1912. ==پڻ ڏسو== * [[هلڊرخ زونگلي جي وقتوار فهرست]] * [[زيورخ ۾ اصلاحي تحريڪ]] * [[اصلاحي روايت]] ==نوٽس ۽ حوالا== {{notelist}} {{Reflist|25em}} <references group="lower-alpha"/> ==ڪتابيات== * {{Citation|last=Bainton|first=Roland H.|title=Here I Stand: A Life of Martin Luther|location=New York|year=1995|publisher=Meridian|isbn=0-452-01146-9}}. * {{Citation|last=Cameron|first=Euan|title=The European Reformation|year=1991|place=New York|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=0-19-873093-4}}. * {{Citation|last=Chadwick|first=Owen|title=The Early Reformation on the Continent|location=Oxford|year=2001|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=0-19-926578-X}}. ==وڌيڪ پڙهڻ== * {{Cite EB1911|wstitle=Zwingli, Huldreich|volume=28|pages=1061–1064|first=Elkanah|last=Armitage}} * {{Citation|last=Blackburn|first=William M.|title=Ulrich Zwingli, the Patriotic Reformer: A History|url=https://archive.org/details/ulrichzwinglithe00blacuoft|location=Philadelphia|year=1868|publisher=Presby. Board of Publications}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category|Ulrich Zwingli|Huldrych Zwingli}} {{wikisource|works=or}} * [https://leben.us/anna-reinhard-wife-zwingli/ زونگلي جي گهرواري اينا رائنهارٽ جي سوانح] * [http://www.zwingliverein.ch/ زونگلي ايسوسيئيشن ۽ ''Zwingliana'' رسالي جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{in lang|de}} * {{prdl}} * {{Librivox author |id=15875}} {{s-start}} {{s-rel}} {{s-new}} {{s-ttl|title=[[زيورخ جي ڪئنٽن جي انجيلي اصلاحي چرچ|زيورخ]] جو [[Antistes|اينٽسٽس]]|years=1525–1532}} {{s-aft|after=[[هينرخ بلنگر]]}} {{s-end}} {{Christian History|collapsed}} {{Reformed Christianity navbox}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:زونگلي، هلڊرخ}} [[زمرو:هلڊرخ زونگلي| ]] [[زمرو:1484ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1531ع جون وفاتون]] [[زمرو:16هين صدي جا ڪيلوِنسٽ ۽ اصلاحي الهيات دان]] [[زمرو:16هين صدي جا سوئس رومن ڪيٿولڪ پادري]] [[زمرو:16هين صدي جا سوئس ليکڪ]] [[زمرو:ڪيلوِنسٽ ۽ اصلاحي ليکڪ]] [[زمرو:مسيحي انسان دوست]] [[زمرو:زيورخ جا پادري]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ جا ناقد]] [[زمرو:زيورخ جي تاريخ]] [[زمرو:ڪيٿولڪ چرچ پاران خارج ڪيل ماڻهو]] [[زمرو:ٽوگنبرگ جا ماڻهو]] [[زمرو:سوئس ڪيلوِنسٽ ۽ اصلاحي الهيات دان]] [[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل سوئس فوجي اهلڪار]] [[زمرو:ويانا يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:سوئس فوجي پادري]] ejuw1jqneu9iybo6br3gcetpxc073gx 14 101996 413066 408654 2026-09-17T20:38:31Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جي تاريخ]]; added [[Category:آمريڪا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413066 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] jg9f4m0115mcibk43ghvpbddpbw2v6n 0 102964 413023 413022 2026-09-17T12:02:18Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 413023 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|1900ع ۾ [[ڪوالالمپور]] ۾ گومباڪ ندي]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام <small>20</small>هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي، جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي، پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref> <ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> هن علائقي ۾ قديم ترين انساني آبادڪاري جا پهريان ثبوت گهٽ ۾ گهٽ 1.83 ملين سال پراڻا آهن، جڏهن ته جسماني طور تي جديد انسانن جا قديم ترين آثار تقريباً 40 هزار سال پراڻا آهن. ملائيشيا جي موجوده آبادي جا ابا ڏاڏا تاريخ کان اڳ واري ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف لهرن جي صورت ۾ هن علائقي ۾ داخل ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[هندستان]] ۽ [[چين]] مان آيل [[هندوڌرم|هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جو علائقي جي شروعاتي تاريخ تي غلبو رهيو؛ اهي عقيدا <small>7</small>هين کان <small>13</small>هين صديءَ دوران، سماٽرا تي ٻڌل "سري وجايا" تهذيب جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتا. [[اسلام]] <small>10</small>هين صدي جي شروعات ۾ ئي [[ملايا جزيري نما|ملاءِ جزيره نما]] (<small>Malay Peninsula</small>) ۾ پهچي چڪو هو، پر <small>15</small>هين صدي دوران هن مذهب اتي، خاص طور تي شاهي درٻار جي اشرافيه طبقي ۾، مضبوطي سان پنهنجا قدم ڄمايا. ان جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي سلطنتن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان ملاڪا ۽ [[برونائي]] جون سلطنتون سڀ کان نمايان هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> پرتگالي پهرين يورپي نوآبادياتي طاقت هئا جن ملاءِ جزيره نما ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. هن واقعي جي نتيجي ۾ جوهور ۽ پيراڪ جهڙيون ڪيتريون ئي سلطنتون قائم ٿيون. 17هين کان 18هين صديءَ دوران ملاءِ سلطنتن تي ڊچ (هالينڊ) جو غلبو وڌيو؛ ڊچن جوهور جي مدد سان 1641ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. 19هين صديءَ ۾، [[انگريز|انگريزن]] آخرڪار ان علائقي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري ورتو جيڪو هاڻي ملائيشيا آهي. 1824ع جي اينگلو-ڊچ معاهدي برٽش ملايا ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون، ۽ 1909ع جي اينگلو-سيامي معاهدي برٽش ملايا ۽ سيام (جيڪو بعد ۾ [[ٿائيلينڊ]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون. پرڏيهي اثر جو چوٿون مرحلو چيني ۽ هندستاني مزدورن جي لڏپلاڻ واري لهر سان منسوب آهي، جيڪا ملاءِ جزيره نما ۽ بورنيو ۾ نوآبادياتي معيشت جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ عمل ۾ آئي.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران جاپاني حملي ملايا ۾ برطانوي حڪمراني جو خاتمو آندو. اتحادين (<small>Allies</small>) هٿان جاپاني سلطنت جي شڪست کان پوءِ، <small>1946</small>ع ۾ ”ملائين يونين“ قائم ڪيا ۽ <small>1948</small>ع ۾ ان کي "فيڊريشن آف ملايا" (ملايا جي وفاق) جي صورت ۾ نئين سر منظم ڪيو ويو. ان خطي ۾، ملاين ڪميونسٽ پارٽي (<small>MCP</small>) برطانيا خلاف هٿيار کڻي ورتا، جنهن جي نتيجي ۾ <small>1948</small>ع کان <small>1960</small>ع تائين هنگامي حالتون (<small>emergency</small>) لاڳو رهيون. ڪميونسٽ بغاوت خلاف سخت فوجي ڪارروائي ۽ ان کان پوءِ 1955ع ۾ ٿيل ”بالنگ ڳالهين“ (<small>Baling Talks</small>) جي نتيجي ۾، برطانيا سان سفارتي ڳالهين ذريعي <small>31</small> آگسٽ <small>1957</small> ع تي ملايا کي آزادي ملي.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref> <small>6</small><small><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref></small> <small>16</small> سيپٽمبر <small>1963</small>ع تي فيڊريشن آف ملائيشيا قائم ڪئي وئي، پر آگسٽ <small>1965</small>ع ۾ [[سينگاپور|سنگاپور]] کي ان وفاق مان ڪڍيو ويو ۽ اهو هڪ الڳ آزاد ملڪ بڻجي ويو. <ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> <small>1969</small>ع ۾ نسلي فسادن سبب هنگامي حالتون لاڳو ڪيون ويون، پارليامينٽ کي معطل ڪيو ويو ۽ "رڪن نيگارا" (<small>Rukun Negara</small>) جو اعلان ڪيو ويو، جيڪو شهرين جي وچ ۾ اتحاد کي فروغ ڏيڻ وارو هڪ قومي فلسفو هو.<ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> ==قبلِ تاريخ== ==پڻ ڏسو== * [[ملائيشيا جي ثقافت]] * [[ملايا جزيري نما]] * [[ملاڪا سامونڊي گذرگاهه|ملاڪا جي آبنائي]] * [[ٿائيلينڊ جي تاريخ]] * [[سنگاپور جي تاريخ]] * [[انڊونيشيا جي تاريخ]] * [[برونائي جي تاريخ]] * [[فلپائن جي تاريخ]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20101201041835/http://eh.net/encyclopedia/article/drabble.malaysia Economic History of Malaysia] * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Malaysia.pdf "Malaysia"] entry at [[Library of Congress]] [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] fbqrvbo4jr1jiiub9ykpa48evs2xig1 413038 413023 2026-09-17T15:12:34Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 413038 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:KITLV - 105898 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - River in Kuala Lumpur - circa 1900.tif|thumb|1900ع ۾ [[ڪوالالمپور]] ۾ گومباڪ ندي]] '''[[ملائيشيا]]''' هڪ جديد تصور آهي، جنهن جو قيام <small>20</small>هين صدي جي ٻئي اڌ ۾ عمل ۾ آيو. تنهن هوندي به، موجوده ملائيشيا، [[ملايا جزيري نما|ملايا]] ۽ بورنيو جي ان سموري تاريخ کي، جيڪا هزارين سال اڳ واري قديم دور تائين پکڙيل آهي، پنهنجي ئي تاريخ سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=History of Malaysia |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/place/Malaysia |access-date=11 November 2024 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126081846/https://www.britannica.com/place/Malaysia |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Gullick |first=J. M. |title=Malaysia and Its Neighbours: Historical and Cultural Links |publisher=Oxford University Press |year=1987}}</ref> <ref>{{cite book |title=Sejarah Malaysia |publisher=Malaysian Ministry of Education, Textbook Division |year=2016 |location=Putrajaya |language=ms}}</ref> ملائيشيا جي جديد تاريخ جي اهم واقعن ۾ وفاق جو قيام، [[سينگاپور|سنگاپور]] جي علحدگي، نسلي فساد، مهاتير محمد جو جديديت وارو دور ۽ <small>20</small>هين صدي جي آخر توڙي <small>21</small>هين صديءَ جي شروعات ۾ ملڪ ۾ آيل سياسي اٿل پٿل شامل آهن.<ref>{{Cite book |last1=Andaya |first1=Leonard Y. |title=A History of Malaysia |last2=Andaya |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-1137605153 |pages=260–320}}</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph |first=Samantha |date=2014-06-29 |title=HERITAGE: Evolving with the Times |url=https://www.nst.com.my/news/2015/09/heritage-evolving-times |access-date= |website=NST Online |language=en}}</ref> هن علائقي ۾ قديم ترين انساني آبادڪاري جا پهريان ثبوت گهٽ ۾ گهٽ 1.83 ملين سال پراڻا آهن، جڏهن ته جسماني طور تي جديد انسانن جا قديم ترين آثار تقريباً 40 هزار سال پراڻا آهن. ملائيشيا جي موجوده آبادي جا ابا ڏاڏا تاريخ کان اڳ واري ۽ تاريخي دورن ۾ مختلف لهرن جي صورت ۾ هن علائقي ۾ داخل ٿيا.<ref>{{cite journal |last=Saidin |first=Mokhtar |title=The oldest stone tools found in Southeast Asia potentially rewrites our understanding of human origins |journal=Southeast Asian Archaeology |year=2009 |url=https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |access-date=11 November 2024 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111094844/https://www.southeastasianarchaeology.com/2009/02/02/the-oldest-stone-tools-found-in-southeast-asia-potentially-rewrites-our-understanding-of-human-origins/ |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Curnoe |first1=Darren |last2=Datan |first2=Ib |last3=Taçon |first3=Paul S. C. |last4=Leh Moi Ung |first4=Caroline |last5=Sauffi |first5=Mohamad S. |title=Deep Skull from Niah Cave and the Pleistocene Peopling of Southeast Asia |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |year=2016 |volume=4 |pages=75 |doi=10.3389/fevo.2016.00075 |bibcode=2016FrEEv...4...75C |doi-access=free |hdl=10072/100807 |hdl-access=free }}</ref> [[هندستان]] ۽ [[چين]] مان آيل [[هندوڌرم|هندومت]] ۽ [[ٻڌمت]] جو علائقي جي شروعاتي تاريخ تي غلبو رهيو؛ اهي عقيدا <small>7</small>هين کان <small>13</small>هين صديءَ دوران، سماٽرا تي ٻڌل "سري وجايا" تهذيب جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتا. [[اسلام]] <small>10</small>هين صدي جي شروعات ۾ ئي [[ملايا جزيري نما|ملاءِ جزيره نما]] (<small>Malay Peninsula</small>) ۾ پهچي چڪو هو، پر <small>15</small>هين صدي دوران هن مذهب اتي، خاص طور تي شاهي درٻار جي اشرافيه طبقي ۾، مضبوطي سان پنهنجا قدم ڄمايا. ان جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي سلطنتن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان ملاڪا ۽ [[برونائي]] جون سلطنتون سڀ کان نمايان هيون.<ref>{{Cite journal |last1=Kamaruzaman |first1=Azmul Fahimi |last2=Omar |first2=Aidil Farina |last3=Sidik |first3=Roziah |date=2016-12-01 |title=Al-Attas' Philosophy of History on the Arrival and Proliferation of Islam in the Malay World |journal=International Journal of Islamic Thought |volume=10 |issue=1 |pages=1–7 |doi=10.24035/ijit.10.2016.001 |issn=2232-1314 |doi-access=free}}</ref> پرتگالي پهرين يورپي نوآبادياتي طاقت هئا جن ملاءِ جزيره نما ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پنهنجو اثر قائم ڪيو ۽ <small>1511</small>ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. هن واقعي جي نتيجي ۾ جوهور ۽ پيراڪ جهڙيون ڪيتريون ئي سلطنتون قائم ٿيون. 17هين کان 18هين صديءَ دوران ملاءِ سلطنتن تي ڊچ (هالينڊ) جو غلبو وڌيو؛ ڊچن جوهور جي مدد سان 1641ع ۾ ملاڪا تي قبضو ڪيو. 19هين صديءَ ۾، [[انگريز|انگريزن]] آخرڪار ان علائقي تي پنهنجو غلبو قائم ڪري ورتو جيڪو هاڻي ملائيشيا آهي. 1824ع جي اينگلو-ڊچ معاهدي برٽش ملايا ۽ ڊچ ايسٽ انڊيز (جيڪو بعد ۾ [[انڊونيشيا]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون، ۽ 1909ع جي اينگلو-سيامي معاهدي برٽش ملايا ۽ سيام (جيڪو بعد ۾ [[ٿائيلينڊ]] بڻيو) جي وچ ۾ حدون مقرر ڪيون. پرڏيهي اثر جو چوٿون مرحلو چيني ۽ هندستاني مزدورن جي لڏپلاڻ واري لهر سان منسوب آهي، جيڪا ملاءِ جزيره نما ۽ بورنيو ۾ نوآبادياتي معيشت جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ عمل ۾ آئي.<ref>Annual Report on the Federation of Malaya: 1951 in C.C. Chin and Karl Hack, Dialogues with Chin Peng pp. 380, 81.</ref> [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي عالمي جنگ]] دوران جاپاني حملي ملايا ۾ برطانوي حڪمراني جو خاتمو آندو. اتحادين (<small>Allies</small>) هٿان جاپاني سلطنت جي شڪست کان پوءِ، <small>1946</small>ع ۾ ”ملائين يونين“ قائم ڪيا ۽ <small>1948</small>ع ۾ ان کي "فيڊريشن آف ملايا" (ملايا جي وفاق) جي صورت ۾ نئين سر منظم ڪيو ويو. ان خطي ۾، ملاين ڪميونسٽ پارٽي (<small>MCP</small>) برطانيا خلاف هٿيار کڻي ورتا، جنهن جي نتيجي ۾ <small>1948</small>ع کان <small>1960</small>ع تائين هنگامي حالتون (<small>emergency</small>) لاڳو رهيون. ڪميونسٽ بغاوت خلاف سخت فوجي ڪارروائي ۽ ان کان پوءِ 1955ع ۾ ٿيل ”بالنگ ڳالهين“ (<small>Baling Talks</small>) جي نتيجي ۾، برطانيا سان سفارتي ڳالهين ذريعي <small>31</small> آگسٽ <small>1957</small> ع تي ملايا کي آزادي ملي.<ref>{{Cite web |title=Malayan Independence {{!}} History Today |url=https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |access-date=2023-03-07 |website=www.historytoday.com |date=10 July 2007 |archive-date=28 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728073222/https://www.historytoday.com/archive/malayan-independence |url-status=live }}</ref> <small>6</small><small><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-03 |title=Proclamation of independence of Malaya (Kuala Lumpur, 31 August 1957) |url=https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |access-date=2023-03-07 |website=CVCE.EU by UNI.LU |publisher=The National Archives of the United Kingdom |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307155627/https://www.cvce.eu/en/obj/proclamation_of_independence_of_malaya_kuala_lumpur_31_august_1957-en-51eb6525-30ef-4078-8f83-27deee5e8072.html |url-status=live }}</ref></small> <small>16</small> سيپٽمبر <small>1963</small>ع تي فيڊريشن آف ملائيشيا قائم ڪئي وئي، پر آگسٽ <small>1965</small>ع ۾ [[سينگاپور|سنگاپور]] کي ان وفاق مان ڪڍيو ويو ۽ اهو هڪ الڳ آزاد ملڪ بڻجي ويو. <ref>{{cite book |author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=290}}</ref><ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/singapore/10.htm|title=Road to Independence|publisher=[[Government of the United States|US Government]]|access-date=3 August 2013|archive-date=4 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704220519/http://countrystudies.us/singapore/10.htm|url-status=live}}</ref> <small>1969</small>ع ۾ نسلي فسادن سبب هنگامي حالتون لاڳو ڪيون ويون، پارليامينٽ کي معطل ڪيو ويو ۽ "رڪن نيگارا" (<small>Rukun Negara</small>) جو اعلان ڪيو ويو، جيڪو شهرين جي وچ ۾ اتحاد کي فروغ ڏيڻ وارو هڪ قومي فلسفو هو.<ref>{{cite journal|last1=Esa|first1=Mohd Sohaimi|last2=Ationg|first2=Romzi|date=2020-12-02|title=Majlis Gerakan Negara (MAGERAN): Usaha Memulihkan Semula Keamanan Negara Malaysia|trans-title=National Operations Council (NOC): Efforts to Restore Malaysia's National Peace|url=https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|journal=Malaysian Journal of Social Sciences and Humanities|language=en|volume=5|issue=12|pages=170–178|doi=10.47405/mjssh.v5i12.585|issn=2504-8562|doi-access=free|archive-date=22 April 2023|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422052126/https://msocialsciences.com/index.php/mjssh/article/view/585|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Othman|first1=Al-Amril|last2=Ali|first2=Mohd Nor Shahizan|date=2018-09-29|title=Misinterpretation on Rumors towards Racial Conflict: A Review on the Impact of Rumors Spread during the Riot of May 13, 1969|url=https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|journal=Jurnal Komunikasi: Malaysian Journal of Communication|language=en|volume=34|issue=3|pages=271–282|doi=10.17576/JKMJC-2018-3403-16|issn=2289-1528|doi-access=free|archive-date=17 May 2021|access-date=17 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517183319/https://ejournal.ukm.my/mjc/article/view/28006|url-status=live}}</ref> The [[Malaysian New Economic Policy|New Economic Policy]] (NEP), adopted in 1971, sought to eradicate poverty and restructure society to eliminate the identification of race with economic function.<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|title=Malaysia's New Economic Policy and 'National Unity|year=2005|publisher=Palgrave Macmillan|doi=10.1057/9780230554986_8|access-date=24 September 2020|last1=Jomo|first1=K. S.|pages=182–214|isbn=978-1-349-52546-1|archive-date=18 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518212733/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230554986_8#:~:text=Malaysia's%20New%20Economic%20Policy%20(NEP,the%20conditions%20for%20national%20unity.|url-status=live}}</ref> Under Prime Minister [[Mahathir Mohamad]], Malaysia experienced rapid [[economic growth]] and [[urbanization]] beginning in the 1980s.<ref name="Bound for Glory">{{cite magazine |last=Spaeth |first=Anthony |date=9 December 1996 |title=Bound for Glory |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archive-date=17 March 2009 |access-date=20 August 2011 |magazine=Time |location=New York}}</ref> The [[National Development Policy]] (NDP), succeeding the previous economic policy, was implemented from 1991 to 2000.<ref>{{Cite web |title=Rancangan Malaysia Keenam (RMKe-6), 1990-1995 {{!}} Portal Rasmi Kementerian Ekonomi |url=https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224080504/https://ekonomi.gov.my/ms/pembangunan-ekonomi/rancangan-pembangunan/rmk/rancangan-malaysia-keenam-rmke-6-1990-1995 |archive-date=24 February 2024 |access-date=2024-02-24 |website=ekonomi.gov.my}}</ref> The [[1997 Asian financial crisis]] nearly caused the country's currency, stock, and property markets to collapse, though they subsequently recovered.<ref>{{cite web |author=Ping Lee Poh |author2=Yean Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archive-date=1 April 2010 |access-date=25 July 2011 |publisher=Thammasat University}}</ref> The [[1MDB scandal]] came to prominence in 2015 as a significant global [[corruption]] scandal, implicating then-Prime Minister [[Najib Razak]].<ref>{{Cite news |date=6 July 2015 |title=Malaysian taskforce investigates allegations $700m paid to Najib |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |access-date=24 March 2018 |archive-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422204302/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/06/malaysian-task-force-investigates-allegations-700m-paid-to-pm-najib |url-status=live }}</ref> The scandal significantly influenced the [[2018 Malaysian general election|2018 general election]], resulting in the first change of ruling political party since independence.<ref name="Opposition scores">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |title=Malaysia election: Opposition scores historic victory |work=BBC News |date=10 May 2018 |access-date=6 April 2019 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404171658/https://www.bbc.com/news/world-asia-44036178 |url-status=live }}</ref> In early 2020, Malaysia faced a [[2020–2022 Malaysian political crisis|political crisis]],<ref name=":9" /> concurrent with the [[COVID-19 pandemic in Malaysia|COVID-19 pandemic]], leading to political, health, social, and economic disruptions.<ref>{{Cite web |title=Malaysia's GDP shrinks 5.6% in COVID-marred 2020 |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731074144/https://asia.nikkei.com/Economy/Malaysia-s-GDP-shrinks-5.6-in-COVID-marred-2020 |archive-date=2021-07-31 |access-date=2021-08-06 |website=Nikkei Asia}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malaysia's Political Crisis Is Dooming Its COVID-19 Response |url=https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |access-date=2021-09-02 |website=Council on Foreign Relations |date=26 July 2021 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224093414/https://www.cfr.org/article/malaysias-political-crisis-dooming-its-covid-19-response |url-status=live }}</ref> The [[2022 Malaysian general election|2022 general election]] resulted in Malaysia's first hung parliament, leading to [[Anwar Ibrahim]]'s appointment as Prime Minister on November 24, 2022.<ref>{{Cite web |last=Auto |first=Hermes |date=2022-08-22 |title=Umno meetings expose rift between ruling party's leaders {{!}} The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/umno-meetings-expose-rift-between-ruling-partys-leaders-0 |access-date=2023-01-22 |website=www.straitstimes.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite news |date=2022-11-20 |title=Malaysia elects first-ever hung parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63694710 |access-date=2022-11-25 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mayberry |first=Kate |title=Anwar sworn in as Malaysia's PM after 25-year struggle for reform |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/24/malaysias-anwar-named-countrys-10th-prime-minister |access-date=2023-04-22 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-11-24 |title=Anwar Ibrahim sworn in as Malaysian PM after post-election deadlock |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |access-date=2023-04-22 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015222/https://www.bbc.com/news/world-asia-63698901 |url-status=live }}</ref> ==قبلِ تاريخ== ==پڻ ڏسو== * [[ملائيشيا جي ثقافت]] * [[ملايا جزيري نما]] * [[ملاڪا سامونڊي گذرگاهه|ملاڪا جي آبنائي]] * [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ]] * [[ٿائيلينڊ جي تاريخ]] * [[سنگاپور جي تاريخ]] * [[انڊونيشيا جي تاريخ]] * [[برونائي جي تاريخ]] * [[فلپائن جي تاريخ]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20101201041835/http://eh.net/encyclopedia/article/drabble.malaysia Economic History of Malaysia] * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Malaysia.pdf "Malaysia"] entry at [[Library of Congress]] [[زمرو:ملائيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] k8uztybypnzidz697jfm1r44427bdkv 14 102966 413069 412954 2026-09-17T20:43:16Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جي تاريخ]]; added [[Category:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413069 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ملائيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] bvittel5323u6ec707osgocwz4nrvzx 0 102968 413026 2026-09-17T14:16:04Z Memon2025 21315 نئون صفحو: فلپائن جي تاريخ ان ٻيٽن جي مجموعي (آرڪيپيلاگو) ۾ انساني ابن ڏاڏن (hominins) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ 709,000 سال اڳ جون آهن. ’هومو لوزونينسس‘ (Homo luzonensis)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ 134,000 سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ ج... 413026 wikitext text/x-wiki فلپائن جي تاريخ ان ٻيٽن جي مجموعي (آرڪيپيلاگو) ۾ انساني ابن ڏاڏن (hominins) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ 709,000 سال اڳ جون آهن. ’هومو لوزونينسس‘ (Homo luzonensis)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ 134,000 سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ جي لحاظ کان جديد انسان جو سڀ کان پراڻو معلوم نمونو پالاوان (Palawan) جي ’ٽابون غارن‘ (Tabon Caves) مان مليو آهي، جنهن جو تعلق تقريباً 47,000 سال اڳ واري دور سان آهي. ’نيگريٽو‘ (Negrito) گروهه اهي پهريان رهواسي هئا جن تاريخ کان اڳ واري دور ۾ فلپائن ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن کان پوءِ آسٽرو-ايشيائي (Austroasiatics)، پاپوان (Papuans) ۽ آسٽرونيشين (Austronesians) ماڻهو اتي آيا. تقريباً 3000 قبل مسيح (BCE) تائين، سامونڊي سفر جا ماهر آسٽرونيشين ماڻهو - جيڪي اڄوڪي آباديءَ جو وڏو حصو آهن - تائيوان کان ڏکڻ طرف لڏي آيا. * ماهرن جو عام طور تي اهو مڃڻ آهي ته اهي نسلي ۽ سماجي گروهه وقت گذرڻ سان گڏ مختلف آبادين يا رياستي نظامن ۾ تبديل ٿي ويا، جن ۾ معاشي مهارت، سماجي درجا بندي ۽ سياسي تنظيم جا مختلف درجا موجود هئا. انهن مان ڪجهه آبادين (خاص طور تي اهي جيڪي وڏن دريائن جي ڊيلٽا وارن علائقن ۾ واقع هيون) سماجي پيچيدگيءَ جو اهڙو درجو حاصل ڪري ورتو جو ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته انهن کي ابتدائي رياستون سمجهڻ گهرجي. ان ۾ جديد دور جي آبادين جا مرڪز شامل آهن، جهڙوڪ منيلا، ٽونڊو، پنگاسينان، سيبو، پانائي، بوهول، بٽوان، ڪوٽاباٽو، لانائو، زامبوانگا ۽ سولو؛ ان سان گڏ ڪجهه اهڙيون رياستون به شامل آهن جهڙوڪ ’ما-ئي‘ (Ma-i)، جنهن جي ممڪنه جاگرافيائي بيهڪ منڊورو يا لاگونا واري علائقي ۾ هئي. اهي رياستون اسلامي، هندستاني ۽ چيني ثقافتن کان متاثر هيون. اسلام عربستان مان آيو، جڏهن ته هندستاني هندو-ٻڌ مذهب، ٻولي، ثقافت، ادب ۽ فلسفو هندستاني ننڍي کنڊ مان پهتا. ڪجهه رياستون چين جي اثر هيٺ هيون ۽ ان جون خراج گذار (tributary) رياستون هيون. اهي ننڍيون سامونڊي رياستون پهرين هزار سالي (1st millennium) واري دور کان ترقي ڪرڻ لڳيون. انهن بادشاهتن انهن علائقن سان واپار ڪيو جن کي اڄ چين، هندستان، جاپان، ٿائيلينڊ، ويٽنام ۽ انڊونيشيا سڏيو وڃي ٿو. باقي آبادين جو تعلق آزاد ’بارانگيز‘ (barangays) سان هو، جيڪي ڪنهن وڏي رياست سان اتحاد رکن پيون. اهي ننڍيون رياستون ڪڏهن ايشيا جي وڏين سلطنتن (جهڙوڪ منگ خاندان، مجاپاهت ۽ برونائي) جو حصو يا انهن جي اثر هيٺ رهيون ته ڪڏهن وري انهن خلاف بغاوت ڪري جنگيون وڙهيون. * يورپين جو پهريون رڪارڊ ٿيل دورو فرڊيننڊ ميگيلان جو سفر آهي، جيڪو 16 مارچ 1521 تي هومونهون ٻيٽ تي پهتو، جيڪو هاڻي اوڀر سمار جي گيوان جو حصو آهي. انهن ميڪٽن جي سردار لاپولاپو جي فوج خلاف جنگ هارائي، جتي ميگيلان کي قتل ڪيو ويو. اسپيني فلپائن جي شروعات نيو اسپين جي پئسفڪ توسيع ۽ 13 فيبروري 1565 تي ميڪسيڪو کان ميگوئل لوپيز ڊي ليگازپي جي سفر سان ٿي. هن سيبو ۾ پهرين مستقل آبادي قائم ڪئي. ٻيٽن جو گهڻو حصو اسپيني حڪمراني هيٺ آيو، پهريون متحد سياسي ڍانچو ٺاهيو جيڪو فلپائن جي نالي سان مشهور هو، جنهن جو نالو بادشاهه فلپ II رکيو ويو. اسپيني نوآبادياتي حڪمراني عيسائيت، قانون جو ضابطو، ۽ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻي جديد يونيورسٽي جو تعارف ڏٺو. gzyy330k6z5qs9ak9anc57cwadcor1b 413027 413026 2026-09-17T14:16:37Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[History of Philippines]] کي [[فلپائن جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 413026 wikitext text/x-wiki فلپائن جي تاريخ ان ٻيٽن جي مجموعي (آرڪيپيلاگو) ۾ انساني ابن ڏاڏن (hominins) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ 709,000 سال اڳ جون آهن. ’هومو لوزونينسس‘ (Homo luzonensis)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ 134,000 سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ جي لحاظ کان جديد انسان جو سڀ کان پراڻو معلوم نمونو پالاوان (Palawan) جي ’ٽابون غارن‘ (Tabon Caves) مان مليو آهي، جنهن جو تعلق تقريباً 47,000 سال اڳ واري دور سان آهي. ’نيگريٽو‘ (Negrito) گروهه اهي پهريان رهواسي هئا جن تاريخ کان اڳ واري دور ۾ فلپائن ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن کان پوءِ آسٽرو-ايشيائي (Austroasiatics)، پاپوان (Papuans) ۽ آسٽرونيشين (Austronesians) ماڻهو اتي آيا. تقريباً 3000 قبل مسيح (BCE) تائين، سامونڊي سفر جا ماهر آسٽرونيشين ماڻهو - جيڪي اڄوڪي آباديءَ جو وڏو حصو آهن - تائيوان کان ڏکڻ طرف لڏي آيا. * ماهرن جو عام طور تي اهو مڃڻ آهي ته اهي نسلي ۽ سماجي گروهه وقت گذرڻ سان گڏ مختلف آبادين يا رياستي نظامن ۾ تبديل ٿي ويا، جن ۾ معاشي مهارت، سماجي درجا بندي ۽ سياسي تنظيم جا مختلف درجا موجود هئا. انهن مان ڪجهه آبادين (خاص طور تي اهي جيڪي وڏن دريائن جي ڊيلٽا وارن علائقن ۾ واقع هيون) سماجي پيچيدگيءَ جو اهڙو درجو حاصل ڪري ورتو جو ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته انهن کي ابتدائي رياستون سمجهڻ گهرجي. ان ۾ جديد دور جي آبادين جا مرڪز شامل آهن، جهڙوڪ منيلا، ٽونڊو، پنگاسينان، سيبو، پانائي، بوهول، بٽوان، ڪوٽاباٽو، لانائو، زامبوانگا ۽ سولو؛ ان سان گڏ ڪجهه اهڙيون رياستون به شامل آهن جهڙوڪ ’ما-ئي‘ (Ma-i)، جنهن جي ممڪنه جاگرافيائي بيهڪ منڊورو يا لاگونا واري علائقي ۾ هئي. اهي رياستون اسلامي، هندستاني ۽ چيني ثقافتن کان متاثر هيون. اسلام عربستان مان آيو، جڏهن ته هندستاني هندو-ٻڌ مذهب، ٻولي، ثقافت، ادب ۽ فلسفو هندستاني ننڍي کنڊ مان پهتا. ڪجهه رياستون چين جي اثر هيٺ هيون ۽ ان جون خراج گذار (tributary) رياستون هيون. اهي ننڍيون سامونڊي رياستون پهرين هزار سالي (1st millennium) واري دور کان ترقي ڪرڻ لڳيون. انهن بادشاهتن انهن علائقن سان واپار ڪيو جن کي اڄ چين، هندستان، جاپان، ٿائيلينڊ، ويٽنام ۽ انڊونيشيا سڏيو وڃي ٿو. باقي آبادين جو تعلق آزاد ’بارانگيز‘ (barangays) سان هو، جيڪي ڪنهن وڏي رياست سان اتحاد رکن پيون. اهي ننڍيون رياستون ڪڏهن ايشيا جي وڏين سلطنتن (جهڙوڪ منگ خاندان، مجاپاهت ۽ برونائي) جو حصو يا انهن جي اثر هيٺ رهيون ته ڪڏهن وري انهن خلاف بغاوت ڪري جنگيون وڙهيون. * يورپين جو پهريون رڪارڊ ٿيل دورو فرڊيننڊ ميگيلان جو سفر آهي، جيڪو 16 مارچ 1521 تي هومونهون ٻيٽ تي پهتو، جيڪو هاڻي اوڀر سمار جي گيوان جو حصو آهي. انهن ميڪٽن جي سردار لاپولاپو جي فوج خلاف جنگ هارائي، جتي ميگيلان کي قتل ڪيو ويو. اسپيني فلپائن جي شروعات نيو اسپين جي پئسفڪ توسيع ۽ 13 فيبروري 1565 تي ميڪسيڪو کان ميگوئل لوپيز ڊي ليگازپي جي سفر سان ٿي. هن سيبو ۾ پهرين مستقل آبادي قائم ڪئي. ٻيٽن جو گهڻو حصو اسپيني حڪمراني هيٺ آيو، پهريون متحد سياسي ڍانچو ٺاهيو جيڪو فلپائن جي نالي سان مشهور هو، جنهن جو نالو بادشاهه فلپ II رکيو ويو. اسپيني نوآبادياتي حڪمراني عيسائيت، قانون جو ضابطو، ۽ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻي جديد يونيورسٽي جو تعارف ڏٺو. gzyy330k6z5qs9ak9anc57cwadcor1b 413029 413027 2026-09-17T14:33:01Z Memon2025 21315 /* */ 413029 wikitext text/x-wiki '''فلپائن جي تاريخ''' ان [[ٻيٽن جو ميڙ]] (<small>Archipelago</small>) ۾ انساني ابن ڏاڏن (<small>hominins</small>) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ <small>7,09,000</small> سال اڳ جون آهن. هومو لوزونينسس (<small>Homo luzonensis</small>)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ <small>1,34,000</small> سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ جي لحاظ کان جديد انسان جو سڀ کان پراڻو معلوم نمونو پالاوان (<small>Palawan</small>) جي "ٽابون غارن" (<small>Tabon Caves</small>) مان مليو آهي، جنهن جو تعلق تقريباً <small>47,000</small> سال اڳ واري دور سان آهي. "نيگريٽو" (<small>Negrito</small>) گروهه اهي پهريان رهواسي هئا جن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] ۾ [[فلپائن]] ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن کان پوءِ آسٽرو-ايشيائي (<small>Austroasiatics</small>)، پاپوان (<small>Papuans</small>) ۽ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو]] اتي آيا. تقريباً <small>3000</small> قبل مسيح تائين، سامونڊي سفر جا ماهر آسٽرونيشين ماڻهو, جيڪي اڄوڪي آباديءَ جو وڏو حصو آهن, تائيوان کان ڏکڻ طرف لڏي آيا. ماهرن جو عام طور تي اهو مڃڻ آهي ته اها نسلي ۽ سماجي گروهه وقت گذرڻ سان گڏ مختلف آبادين يا رياستي نظامن ۾ تبديل ٿي ويا، جن ۾ معاشي مهارت، سماجي درجا بندي ۽ سياسي تنظيم جا مختلف درجا موجود هئا. انهن مان ڪجهه آبادين (خاص طور تي اهي جيڪي وڏن دريائن جي ڊيلٽا وارن علائقن ۾ واقع هيون) سماجي پيچيدگيءَ جو اهڙو درجو حاصل ڪري ورتو جو ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته انهن کي ابتدائي رياستون سمجهڻ گهرجي. ان ۾ جديد دور جي آبادين جا مرڪز شامل آهن، جهڙوڪ منيلا، ٽونڊو، پنگاسينان، سيبو، پانائي، بوهول، بٽوان، ڪوٽاباٽو، لانائو، زامبوانگا ۽ سولو؛ ان سان گڏ ڪجهه اهڙيون رياستون به شامل آهن جهڙوڪ "ما-ئي" (<small>Ma-i</small>)، جنهن جي ممڪنه جاگرافيائي بيهڪ منڊورو يا لاگونا واري علائقي ۾ هئي. اهي رياستون اسلامي، هندستاني ۽ چيني ثقافتن کان متاثر هيون. [[اسلام]] عربستان مان آيو، جڏهن ته هندستاني [[هندوڌرم|هندو]]-[[ٻڌمت|ٻڌ مذهب]]، ٻولي، ثقافت، ادب ۽ فلسفو [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] مان پهتا. ڪجهه رياستون چين جي اثر هيٺ هيون ۽ ان جون خراج گذار (<small>tributary</small>) رياستون هيون. اهي ننڍيون سامونڊي رياستون پهرين هزار سالي (1st millennium) واري دور کان ترقي ڪرڻ لڳيون. انهن بادشاهتن انهن علائقن سان واپار ڪيو جن کي اڄ چين، هندستان، جاپان، ٿائيلينڊ، ويٽنام ۽ انڊونيشيا سڏيو وڃي ٿو. باقي آبادين جو تعلق آزاد "بارانگيز" (<small>barangays</small>) سان هو، جيڪي ڪنهن وڏي رياست سان اتحاد رکن پيون. اهي ننڍيون رياستون ڪڏهن [[ايشيا]] جي وڏين سلطنتن (جهڙوڪ [[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]، مجاپاهت ۽ [[برونائي]]) جو حصو يا انهن جي اثر هيٺ رهيون ته ڪڏهن وري انهن خلاف بغاوت ڪري جنگيون وڙهيون. يورپين جو پهريون رڪارڊ ٿيل دورو [[فرڊيننڊ ميگلان|فرڊيننڊ ميگيلان]] جو سفر آهي، جيڪو 16 مارچ 1521 تي "هومونهون ٻيٽ" تي پهتو، جيڪو هاڻي اوڀر سمار جي گيوان جو حصو آهي. انهن "ميڪٽن" جي سردار "لاپولاپو" جي فوج خلاف جنگ هارائي، جتي ميگيلان کي قتل ڪيو ويو. اسپيني فلپائن جي شروعات نيو اسپين جي پئسفڪ توسيع ۽ 13 فيبروري 1565 تي [[ميڪسيڪو]] کان ميگوئل لوپيز ڊي ليگازپي جي سفر سان ٿي. هن سيبو ۾ پهرين مستقل آبادي قائم ڪئي. ٻيٽن جو گهڻو حصو اسپيني حڪمراني هيٺ آيو، پهريون متحد سياسي ڍانچو ٺاهيو جيڪو فلپائن جي نالي سان مشهور هو، جنهن جو نالو بادشاهه فلپ II رکيو ويو. اسپيني نوآبادياتي حڪمراني [[عيسائيت]]، قانون جو ضابطو ۽ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻي جديد يونيورسٽي جو تعارف ڏٺو. lgsfk04h63g1rgyntyo3neuq2ycujbq 413033 413029 2026-09-17T14:38:28Z Memon2025 21315 /* */ 413033 wikitext text/x-wiki '''فلپائن جي تاريخ''' ان [[ٻيٽن جو ميڙ]] (<small>Archipelago</small>) ۾ انساني ابن ڏاڏن (<small>hominins</small>) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ <small>7,09,000</small> سال اڳ جون آهن. هومو لوزونينسس (<small>Homo luzonensis</small>)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ <small>1,34,000</small> سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ جي لحاظ کان جديد انسان جو سڀ کان پراڻو معلوم نمونو پالاوان (<small>Palawan</small>) جي "ٽابون غارن" (<small>Tabon Caves</small>) مان مليو آهي، جنهن جو تعلق تقريباً <small>47,000</small> سال اڳ واري دور سان آهي. "نيگريٽو" (<small>Negrito</small>) گروهه اهي پهريان رهواسي هئا جن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] ۾ [[فلپائن]] ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن کان پوءِ آسٽرو-ايشيائي (<small>Austroasiatics</small>)، پاپوان (<small>Papuans</small>) ۽ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو]] اتي آيا. تقريباً <small>3000</small> قبل مسيح تائين، سامونڊي سفر جا ماهر آسٽرونيشين ماڻهو, جيڪي اڄوڪي آباديءَ جو وڏو حصو آهن, تائيوان کان ڏکڻ طرف لڏي آيا. ماهرن جو عام طور تي اهو مڃڻ آهي ته اها نسلي ۽ سماجي گروهه وقت گذرڻ سان گڏ مختلف آبادين يا رياستي نظامن ۾ تبديل ٿي ويا، جن ۾ معاشي مهارت، سماجي درجا بندي ۽ سياسي تنظيم جا مختلف درجا موجود هئا. انهن مان ڪجهه آبادين (خاص طور تي اهي جيڪي وڏن دريائن جي ڊيلٽا وارن علائقن ۾ واقع هيون) سماجي پيچيدگيءَ جو اهڙو درجو حاصل ڪري ورتو جو ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته انهن کي ابتدائي رياستون سمجهڻ گهرجي. ان ۾ جديد دور جي آبادين جا مرڪز شامل آهن، جهڙوڪ منيلا، ٽونڊو، پنگاسينان، سيبو، پانائي، بوهول، بٽوان، ڪوٽاباٽو، لانائو، زامبوانگا ۽ سولو؛ ان سان گڏ ڪجهه اهڙيون رياستون به شامل آهن جهڙوڪ "ما-ئي" (<small>Ma-i</small>)، جنهن جي ممڪنه جاگرافيائي بيهڪ منڊورو يا لاگونا واري علائقي ۾ هئي. اهي رياستون اسلامي، هندستاني ۽ چيني ثقافتن کان متاثر هيون. [[اسلام]] عربستان مان آيو، جڏهن ته هندستاني [[هندوڌرم|هندو]]-[[ٻڌمت|ٻڌ مذهب]]، ٻولي، ثقافت، ادب ۽ فلسفو [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] مان پهتا. ڪجهه رياستون چين جي اثر هيٺ هيون ۽ ان جون خراج گذار (<small>tributary</small>) رياستون هيون. اهي ننڍيون سامونڊي رياستون پهرين هزار سالي (1st millennium) واري دور کان ترقي ڪرڻ لڳيون. انهن بادشاهتن انهن علائقن سان واپار ڪيو جن کي اڄ چين، هندستان، جاپان، ٿائيلينڊ، ويٽنام ۽ انڊونيشيا سڏيو وڃي ٿو. باقي آبادين جو تعلق آزاد "بارانگيز" (<small>barangays</small>) سان هو، جيڪي ڪنهن وڏي رياست سان اتحاد رکن پيون. اهي ننڍيون رياستون ڪڏهن [[ايشيا]] جي وڏين سلطنتن (جهڙوڪ [[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]، مجاپاهت ۽ [[برونائي]]) جو حصو يا انهن جي اثر هيٺ رهيون ته ڪڏهن وري انهن خلاف بغاوت ڪري جنگيون وڙهيون. يورپين جو پهريون رڪارڊ ٿيل دورو [[فرڊيننڊ ميگلان|فرڊيننڊ ميگيلان]] جو سفر آهي، جيڪو 16 مارچ 1521 تي "هومونهون ٻيٽ" تي پهتو، جيڪو هاڻي اوڀر سمار جي گيوان جو حصو آهي. انهن "ميڪٽن" جي سردار "لاپولاپو" جي فوج خلاف جنگ هارائي، جتي ميگيلان کي قتل ڪيو ويو. اسپيني فلپائن جي شروعات نيو اسپين جي پئسفڪ توسيع ۽ 13 فيبروري 1565 تي [[ميڪسيڪو]] کان ميگوئل لوپيز ڊي ليگازپي جي سفر سان ٿي. هن سيبو ۾ پهرين مستقل آبادي قائم ڪئي. ٻيٽن جو گهڻو حصو اسپيني حڪمراني هيٺ آيو، پهريون متحد سياسي ڍانچو ٺاهيو جيڪو فلپائن جي نالي سان مشهور هو، جنهن جو نالو بادشاهه فلپ II رکيو ويو. اسپيني نوآبادياتي حڪمراني [[عيسائيت]]، قانون جو ضابطو ۽ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻي جديد يونيورسٽي جو تعارف ڏٺو. [[زمرو:فلپائن جي تاريخ]] [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 9rs0yudeh3mzxdt3ay5uofv0w4h3f53 413034 413033 2026-09-17T14:45:06Z Memon2025 21315 /* */ 413034 wikitext text/x-wiki '''فلپائن جي تاريخ''' ان [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جي ميڙ]] ۾ انساني ابن ڏاڏن (<small>hominins</small>) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ <small>7,09,000</small> سال اڳ جون آهن. هومو لوزونينسس (<small>Homo luzonensis</small>)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ <small>1,34,000</small> سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ جي لحاظ کان جديد انسان جو سڀ کان پراڻو معلوم نمونو پالاوان (<small>Palawan</small>) جي "ٽابون غارن" (<small>Tabon Caves</small>) مان مليو آهي، جنهن جو تعلق تقريباً <small>47,000</small> سال اڳ واري دور سان آهي. "نيگريٽو" (<small>Negrito</small>) گروهه اهي پهريان رهواسي هئا جن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] ۾ [[فلپائن]] ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن کان پوءِ آسٽرو-ايشيائي، پاپوان (<small>Papuans</small>) ۽ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو]] اتي آيا. تقريباً <small>3000</small> قبل مسيح تائين، سامونڊي سفر جا ماهر آسٽرونيشين ماڻهو، جيڪي اڄوڪي آباديءَ جو وڏو حصو آهن، تائيوان کان ڏکڻ طرف لڏي آيا. ماهرن جو عام طور تي اهو مڃڻ آهي ته اها نسلي ۽سماجي گروهه وقت گذرڻ سان گڏ مختلف آبادين يا رياستي نظامن ۾ تبديل ٿي ويا، جن ۾ معاشي مهارت، سماجي درجا بندي ۽ سياسي تنظيم جا مختلف درجا موجود هئا. انهن مان ڪجهه آبادين (خاص طور تي اهي جيڪي وڏن دريائن جي ڊيلٽا وارن علائقن ۾ واقع هيون) سماجي پيچيدگيءَ جو اهڙو درجو حاصل ڪري ورتو جو ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته انهن کي ابتدائي رياستون سمجهڻ گهرجي. ان ۾ جديد دور جي آبادين جا مرڪز شامل آهن، جهڙوڪ [[منيلا]]، ٽونڊو، پنگاسينان، سيبو، پانائي، بوهول، بٽوان، ڪوٽاباٽو، لانائو، [[زيمبوئانگا|زامبوانگا]] ۽ سولو؛ ان سان گڏ ڪجهه اهڙيون رياستون به شامل آهن جهڙوڪ "ما-ئي" (<small>Ma-i</small>)، جنهن جي ممڪنه [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] "منڊورو" يا "لاگونا" واري علائقي ۾ هئي. اهي رياستون اسلامي، هندستاني ۽ چيني ثقافتن کان متاثر هيون. [[اسلام]] عربستان مان آيو، جڏهن ته هندستاني [[هندوڌرم|هندو]]-[[ٻڌمت|ٻڌ مذهب]]، ٻولي، ثقافت، ادب ۽ فلسفو [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] مان پهتا. ڪجهه رياستون [[چين]] جي اثر هيٺ هيون ۽ ان جون خراج گذار (<small>tributary</small>) رياستون هيون. اهي ننڍيون سامونڊي رياستون پهرين هزار سالي (<small>1st</small> <small>millennium</small>) واري دور کان ترقي ڪرڻ لڳيون. انهن بادشاهتن انهن علائقن سان واپار ڪيو جن کي اڄ چين، [[ڀارت|هندستان]]، [[جاپان]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ويٽنام]] ۽ [[انڊونيشيا]] سڏيو وڃي ٿو. باقي آبادين جو تعلق آزاد "بارانگيز" (<small>barangays</small>) سان هو، جيڪي ڪنهن وڏي رياست سان اتحاد رکن پيون. اهي ننڍيون رياستون ڪڏهن [[ايشيا]] جي وڏين سلطنتن (جهڙوڪ [[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]، مجاپاهت ۽ [[برونائي]]) جو حصو يا انهن جي اثر هيٺ رهيون ته ڪڏهن وري انهن خلاف بغاوت ڪري جنگيون وڙهيون. يورپين جو پهريون رڪارڊ ٿيل دورو [[فرڊيننڊ ميگلان|فرڊيننڊ ميگيلان]] جو سفر آهي، جيڪو 16 مارچ 1521 تي "هومونهون ٻيٽ" تي پهتو، جيڪو هاڻي اوڀر سمار جي گيوان جو حصو آهي. انهن "ميڪٽن" جي سردار "لاپولاپو" جي فوج خلاف جنگ هارائي، جتي ميگيلان کي قتل ڪيو ويو. اسپيني فلپائن جي شروعات نيو اسپين جي پئسفڪ توسيع ۽ 13 فيبروري 1565 تي [[ميڪسيڪو]] کان ميگوئل لوپيز ڊي ليگازپي جي سفر سان ٿي. هن سيبو ۾ پهرين مستقل آبادي قائم ڪئي. ٻيٽن جو گهڻو حصو اسپيني حڪمراني هيٺ آيو، پهريون متحد سياسي ڍانچو ٺاهيو جيڪو فلپائن جي نالي سان مشهور هو، جنهن جو نالو بادشاهه فلپ II رکيو ويو. اسپيني نوآبادياتي حڪمراني [[عيسائيت]]، قانون جو ضابطو ۽ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻي جديد يونيورسٽي جو تعارف ڏٺو. [[زمرو:فلپائن جي تاريخ]] [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] irr23we2mc1jghkxe6802xt83ohyai5 413058 413034 2026-09-17T17:25:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 413058 wikitext text/x-wiki {{#section:History of Indian influence on Southeast Asia|pushpin map}} '''فلپائن جي تاريخ''' ان [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جي ميڙ]] ۾ انساني ابن ڏاڏن (<small>hominins</small>) جي ابتدائي سرگرمين سان شروع ٿئي ٿي، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ <small>7,09,000</small> سال اڳ جون آهن. هومو لوزونينسس (<small>Homo luzonensis</small>)، جيڪا قديم انسانن جي هڪ جنس هئي، اها گهٽ ۾ گهٽ <small>1,34,000</small> سال اڳ لوزون ٻيٽ تي موجود هئي. جسماني بناوٽ جي لحاظ کان جديد انسان جو سڀ کان پراڻو معلوم نمونو پالاوان (<small>Palawan</small>) جي "ٽابون غارن" (<small>Tabon Caves</small>) مان مليو آهي، جنهن جو تعلق تقريباً <small>47,000</small> سال اڳ واري دور سان آهي. "نيگريٽو" (<small>Negrito</small>) گروهه اهي پهريان رهواسي هئا جن [[تاريخ کان اڳ جو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] ۾ [[فلپائن]] ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن کان پوءِ آسٽرو-ايشيائي، پاپوان (<small>Papuans</small>) ۽ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو]] اتي آيا. تقريباً <small>3000</small> قبل مسيح تائين، سامونڊي سفر جا ماهر آسٽرونيشين ماڻهو، جيڪي اڄوڪي آباديءَ جو وڏو حصو آهن، تائيوان کان ڏکڻ طرف لڏي آيا. ماهرن جو عام طور تي اهو مڃڻ آهي ته اها نسلي ۽سماجي گروهه وقت گذرڻ سان گڏ مختلف آبادين يا رياستي نظامن ۾ تبديل ٿي ويا، جن ۾ معاشي مهارت، سماجي درجا بندي ۽ سياسي تنظيم جا مختلف درجا موجود هئا. انهن مان ڪجهه آبادين (خاص طور تي اهي جيڪي وڏن دريائن جي ڊيلٽا وارن علائقن ۾ واقع هيون) سماجي پيچيدگيءَ جو اهڙو درجو حاصل ڪري ورتو جو ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته انهن کي ابتدائي رياستون سمجهڻ گهرجي. ان ۾ جديد دور جي آبادين جا مرڪز شامل آهن، جهڙوڪ [[منيلا]]، ٽونڊو، پنگاسينان، سيبو، پانائي، بوهول، بٽوان، ڪوٽاباٽو، لانائو، [[زيمبوئانگا|زامبوانگا]] ۽ سولو؛ ان سان گڏ ڪجهه اهڙيون رياستون به شامل آهن جهڙوڪ "ما-ئي" (<small>Ma-i</small>)، جنهن جي ممڪنه [[جاگرافيائي بيھڪ نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] "منڊورو" يا "لاگونا" واري علائقي ۾ هئي. اهي رياستون اسلامي، هندستاني ۽ چيني ثقافتن کان متاثر هيون. [[اسلام]] عربستان مان آيو، جڏهن ته هندستاني [[هندوڌرم|هندو]]-[[ٻڌمت|ٻڌ مذهب]]، ٻولي، ثقافت، ادب ۽ فلسفو [[ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] مان پهتا. ڪجهه رياستون [[چين]] جي اثر هيٺ هيون ۽ ان جون خراج گذار (<small>tributary</small>) رياستون هيون. اهي ننڍيون سامونڊي رياستون پهرين هزار سالي (<small>1st</small> <small>millennium</small>) واري دور کان ترقي ڪرڻ لڳيون. انهن بادشاهتن انهن علائقن سان واپار ڪيو جن کي اڄ چين، [[ڀارت|هندستان]]، [[جاپان]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ويٽنام]] ۽ [[انڊونيشيا]] سڏيو وڃي ٿو. باقي آبادين جو تعلق آزاد "بارانگيز" (<small>barangays</small>) سان هو، جيڪي ڪنهن وڏي رياست سان اتحاد رکن پيون. اهي ننڍيون رياستون ڪڏهن [[ايشيا]] جي وڏين سلطنتن (جهڙوڪ [[منگ گهراڻو|منگ خاندان]]، مجاپاهت ۽ [[برونائي]]) جو حصو يا انهن جي اثر هيٺ رهيون ته ڪڏهن وري انهن خلاف بغاوت ڪري جنگيون وڙهيون. يورپين جو پهريون رڪارڊ ٿيل دورو [[فرڊيننڊ ميگلان|فرڊيننڊ ميگيلان]] جو سفر آهي، جيڪو 16 مارچ 1521 تي "هومونهون ٻيٽ" تي پهتو، جيڪو هاڻي اوڀر سمار جي گيوان جو حصو آهي. انهن "ميڪٽن" جي سردار "لاپولاپو" جي فوج خلاف جنگ هارائي، جتي ميگيلان کي قتل ڪيو ويو. اسپيني فلپائن جي شروعات نيو اسپين جي پئسفڪ توسيع ۽ 13 فيبروري 1565 تي [[ميڪسيڪو]] کان ميگوئل لوپيز ڊي ليگازپي جي سفر سان ٿي. هن سيبو ۾ پهرين مستقل آبادي قائم ڪئي. ٻيٽن جو گهڻو حصو اسپيني حڪمراني هيٺ آيو، پهريون متحد سياسي ڍانچو ٺاهيو جيڪو فلپائن جي نالي سان مشهور هو، جنهن جو نالو بادشاهه فلپ II رکيو ويو. اسپيني نوآبادياتي حڪمراني [[عيسائيت]]، قانون جو ضابطو ۽ ايشيا ۾ سڀ کان پراڻي جديد يونيورسٽي جو تعارف ڏٺو. [[زمرو:فلپائن جي تاريخ]] [[زمرو:فلپائن]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] cuizlmg8shq9anqydaqdy3yizaxv7el 0 102969 413028 2026-09-17T14:16:37Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[History of Philippines]] کي [[فلپائن جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 413028 wikitext text/x-wiki #چوريو [[فلپائن جي تاريخ]] 5qu6ulltc3r03962m8vqnjggjjzaoay 0 102970 413035 2026-09-17T15:10:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: ”مين لينڊ“ يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ ”ميري ٽائيم“ يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزي... 413035 wikitext text/x-wiki ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: ”مين لينڊ“ يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ ”ميري ٽائيم“ يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪمبوڊيا، لائوس، ميانمار (يا برما)، جزيره نما ملائيشيا، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ برونائي، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، اوڀر تيمور، انڊونيشيا، فلپائن ۽ سنگاپور شامل آهن. eskupd0afwt43944lmfmm5jthenw4mt 413036 413035 2026-09-17T15:11:18Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[History of Southeast Asia]] کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 413035 wikitext text/x-wiki ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: ”مين لينڊ“ يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ ”ميري ٽائيم“ يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪمبوڊيا، لائوس، ميانمار (يا برما)، جزيره نما ملائيشيا، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ برونائي، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، اوڀر تيمور، انڊونيشيا، فلپائن ۽ سنگاپور شامل آهن. eskupd0afwt43944lmfmm5jthenw4mt 413039 413036 2026-09-17T15:16:29Z Memon2025 21315 /* */ 413039 wikitext text/x-wiki ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: ”مين لينڊ“ يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ ”ميري ٽائيم“ يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪمبوڊيا، لائوس، ميانمار (يا برما)، جزيره نما ملائيشيا، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ برونائي، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، اوڀر تيمور، انڊونيشيا، فلپائن ۽ سنگاپور شامل آهن. ==External links== * [https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id...assetKey... A Short History of China and Southeast Asia.pdf] * [https://web.archive.org/web/20050413155545/http://www.i3pep.org/archives/2004/11/18/ancient-southeast-asia/ Ancient Southeast Asia Throbbing Blood Tube] * [[:v:Topic:Southeast Asian history|Wikiversity – Department of Southeast Asian History]] * [https://toyoshi.lit.nagoya-u.ac.jp/maruha/kanseki 雲南・東南アジアに関する漢籍史料 ] * [https://booksandjournals.brillonline.com/content/books/9789004329669 Citizenship and Democratization in Southeast Asia] * [https://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf Democracy and Citizen Politics in East Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221065515/http://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf|date=21 February 2022}} {{Southeast Asian topics}} {{DEFAULTSORT:History of Southeast Asia}} [[Category:History of Southeast Asia| ]] th9ogygjapr4er7idk0whd5g0tmb4is 413041 413039 2026-09-17T15:21:29Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 413041 wikitext text/x-wiki ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: ”مين لينڊ“ يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ ”ميري ٽائيم“ يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪمبوڊيا، لائوس، ميانمار (يا برما)، جزيره نما ملائيشيا، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ برونائي، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، اوڀر تيمور، انڊونيشيا، فلپائن ۽ سنگاپور شامل آهن. ==پڻ ڏسو== ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id...assetKey... A Short History of China and Southeast Asia.pdf] * [https://web.archive.org/web/20050413155545/http://www.i3pep.org/archives/2004/11/18/ancient-southeast-asia/ Ancient Southeast Asia Throbbing Blood Tube] * [[:v:Topic:Southeast Asian history|Wikiversity – Department of Southeast Asian History]] * [https://toyoshi.lit.nagoya-u.ac.jp/maruha/kanseki 雲南・東南アジアに関する漢籍史料 ] * [https://booksandjournals.brillonline.com/content/books/9789004329669 Citizenship and Democratization in Southeast Asia] * [https://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf Democracy and Citizen Politics in East Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221065515/http://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf|date=21 February 2022}} {{Southeast Asian topics}} {{DEFAULTSORT:History of Southeast Asia}} [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[Category:History of Southeast Asia| ]] kn9j2v7uagenymwaqsjubw3tqokbb3l 413042 413041 2026-09-17T15:22:57Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 413042 wikitext text/x-wiki ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: ”مين لينڊ“ يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ ”ميري ٽائيم“ يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪمبوڊيا، لائوس، ميانمار (يا برما)، جزيره نما ملائيشيا، ٿائيلينڊ ۽ ويٽنام شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ برونائي، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، اوڀر تيمور، انڊونيشيا، فلپائن ۽ سنگاپور شامل آهن. ==پڻ ڏسو== ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id...assetKey... A Short History of China and Southeast Asia.pdf] * [https://web.archive.org/web/20050413155545/http://www.i3pep.org/archives/2004/11/18/ancient-southeast-asia/ Ancient Southeast Asia Throbbing Blood Tube] * [[:v:Topic:Southeast Asian history|Wikiversity – Department of Southeast Asian History]] * [https://toyoshi.lit.nagoya-u.ac.jp/maruha/kanseki 雲南・東南アジアに関する漢籍史料 ] * [https://booksandjournals.brillonline.com/content/books/9789004329669 Citizenship and Democratization in Southeast Asia] * [https://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf Democracy and Citizen Politics in East Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221065515/http://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf|date=21 February 2022}} {{Southeast Asian topics}} {{DEFAULTSORT:History of Southeast Asia}} [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ewnwftvxnruqjccrcgjbk5wdfjvzgvo 413048 413042 2026-09-17T15:58:55Z Memon2025 21315 /* */ 413048 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|260px|{{center|[[Southeast Asia]]}}]] '''ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ'''، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: "مين لينڊ" يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ "ميري ٽائيم" يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ [[ڪمبوڊيا]]، [[لائوس]]، [[ميانمار]] (يا برما)، [[جزيرو نما ملايا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ويٽنام]] شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ [[برونائي]]، [[ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ]]، [[ڪرسمس ٻيٽ]]، [[اوڀر ملائيشيا]]، [[اوڀر تيمور]]، [[انڊونيشيا]]، [[فلپائن]] ۽ [[سنگاپور]] شامل آهن. The '''history of Southeast Asia''' covers the people of [[Southeast Asia]] from [[prehistory]] to the present in two distinct sub-regions: [[Mainland Southeast Asia]] (or Indochina) and [[Maritime Southeast Asia]] (or Insular Southeast Asia). Mainland Southeast Asia comprises [[Cambodia]], [[Laos]], [[Myanmar]] (or Burma), [[Peninsular Malaysia]], [[Thailand]] and [[Vietnam]] whereas Maritime Southeast Asia comprises [[Brunei]], [[Cocos (Keeling) Islands]], [[Christmas Island]], [[East Malaysia]], [[East Timor]], [[Indonesia]], the [[Philippines]], and [[Singapore]].<ref>{{cite book|author=Daigorō Chihara|title=Hindu-Buddhist Architecture in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=wiUTOanLClcC|year=1996|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10512-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Victor T. King|title=The Sociology of Southeast Asia: Transformations in a Developing Region|url=https://books.google.com/books?id=54s1JHO69OMC|year=2008|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-91114-60-1}}</ref> The earliest ''[[Homo sapiens]]'' presence in Mainland Southeast Asia can be traced back to 70,000 years ago and to at least 50,000 years ago in Maritime Southeast Asia. Since 25,000 years ago, East Asian-related (basal East Asian) groups expanded southwards into Maritime Southeast Asia from Mainland Southeast Asia.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">{{Cite journal|last1=Larena|first1=Maximilian|last2=Sanchez-Quinto|first2=Federico|last3=Sjödin|first3=Per|last4=McKenna|first4=James|last5=Ebeo|first5=Carlo|last6=Reyes|first6=Rebecca|last7=Casel|first7=Ophelia|last8=Huang|first8=Jin-Yuan|last9=Hagada|first9=Kim Pullupul|last10=Guilay|first10=Dennis|last11=Reyes|first11=Jennelyn|date=2021-03-30|title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=118|issue=13|article-number=e2026132118|doi=10.1073/pnas.2026132118|issn=0027-8424|pmc=8020671|pmid=33753512 |doi-access=free |bibcode=2021PNAS..11826132L }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carlhoff|first1=Selina|last2=Duli|first2=Akin|last3=Nägele|first3=Kathrin|last4=Nur|first4=Muhammad|last5=Skov|first5=Laurits|last6=Sumantri|first6=Iwan|last7=Oktaviana|first7=Adhi Agus|last8=Hakim|first8=Budianto|last9=Burhan|first9=Basran|last10=Syahdar|first10=Fardi Ali|last11=McGahan|first11=David P.|date=August 2021|title=Genome of a middle Holocene hunter-gatherer from Wallacea|journal=Nature|language=en|volume=596|issue=7873|pages=543–547|doi=10.1038/s41586-021-03823-6|pmc=8387238|pmid=34433944|bibcode=2021Natur.596..543C|issn=1476-4687|hdl=10072/407535|s2cid=237305537|hdl-access=free}}</ref> As early as 10,000 years ago, [[Hoabinhian]] settlers from Mainland Southeast Asia had developed a tradition and culture of distinct artefact and tool production. During the [[Neolithic]], [[Austroasiatic languages|Austroasiatic]] peoples populated Mainland Southeast Asia via land routes, and sea-borne [[Austronesian languages|Austronesian]] immigrants preferably settled in Maritime Southeast Asia. The earliest agricultural societies that cultivated [[millet]] and [[Paddy field|wet-rice]] emerged around 1700 BCE in the lowlands and river floodplains of Southeast Asia.<ref>{{cite book|last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100-1500}}</ref> The [[Phung Nguyen culture]] (modern northern Vietnam) and the [[Ban Chiang]] site (modern Thailand) account for the earliest use of copper by around 2,000 BCE, followed by the [[Dong Son culture]], which by around 500 BCE had developed a highly sophisticated industry of [[bronze]] production and processing. Around the same time, the first ''Agrarian Kingdoms'' emerged where territory was abundant and favourable, such as [[Funan (Southeast Asia)|Funan]] at the lower [[Mekong]] and [[Van Lang]] in the [[Red River Delta]].<ref name=funan>{{cite journal |url=https://journals.lib.washington.edu/index.php/BIPPA/article/view/9966/0 |title= Trade and Exchange Networks in Iron Age Cambodia: Preliminary Results from a Compositional Analysis of Glass Beads |last=Carter |first=Alison Kyra |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |volume=30 |date=2010 |access-date=12 February 2017|doi=10.7152/bippa.v30i0.9966|doi-broken-date= 12 July 2025 |url-access=subscription }}</ref> Smaller and insular principalities increasingly engaged in and contributed to the rapidly expanding sea trade. The wide topographical diversity of Southeast Asia has greatly influenced its history. For instance, Mainland Southeast Asia with its continuous but rugged and difficult terrain provided the basis for the early [[Cham people|Cham]], [[Khmer people|Khmer]], and [[Mon people|Mon]] civilisations. The sub-region's extensive coastline and major systems of the [[Irrawaddy River|Irrawaddy]], [[Salween River|Salween]], [[Chao Phraya River|Chao Phraya]], Mekong, and [[Red River (Asia)|Red Rivers]] have directed socio-cultural and economic activities towards the [[Indian Ocean]] and [[South China Sea]].<ref>{{cite web |url=http://www.britishmuseum.org/pdf/Chinese_trade.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.britishmuseum.org/pdf/Chinese_trade.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Chinese trade |publisher=Britishmuseum.org |access-date=11 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Culture%20and%20Regionalism.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Culture%20and%20Regionalism.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Culture, Regionalism and Southeast Asian Identity |publisher=Amitavacharya.com |access-date=8 January 2017}}</ref> In Maritime Southeast Asia, apart from exceptions such as [[Borneo]] and [[Sumatra]], the patchwork of recurring land-sea patterns on widely dispersed islands and archipelagos admitted moderately sized [[Thalassocracy|thalassocratic]] states indifferent to territorial ambitions, where growth and prosperity were associated with sea trade.<ref>{{cite web |author=Willem van Schendel |title=Geographies of knowing, geographies of ignorance: jumping scale in Southeast Asia 2002 – Willem van Schendel Asia Studies in Amsterdam |url=https://pure.uva.nl/ws/files/3964885/152914_262131.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pure.uva.nl/ws/files/3964885/152914_262131.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=8 February 2017 |publisher=University of Amsterdam}}</ref> Since around 100 BCE, Maritime Southeast Asia has occupied a central position at the crossroads of the [[Indian Ocean]] and the [[South China Sea]] trading routes, immensely stimulating its economy and influencing its culture and society. Most local trading polities selectively adopted [[India]]n [[Hindu]] elements of statecraft, religion, culture and administration during the early centuries of the [[Common Era|common era]], which marked the beginning of recorded history in the area and the continuation of a characteristic cultural development. Chinese culture diffused into the region more indirectly and sporadically, as trade was mostly based on land routes like the [[Silk Road]]. Long periods of Chinese isolationism and political relations that were confined to ritualistic tribute procedures prevented deep [[acculturation]].<ref>{{cite book|author=John M. Hobson|title=The Eastern Origins of Western Civilisation|url=https://books.google.com/books?id=KQN85hrJyT4C&pg=PA50|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54724-6|page=50}}</ref> [[Buddhism]], particularly in Mainland Southeast Asia, began to affect political structures beginning in the 8th to 9th centuries CE. [[Islam]]ic ideas arrived in insular Southeast Asia as early as the 8th century, and the first Muslim societies in the area emerged by the 13th century.<ref>{{cite book |last1=Woodward |first1=Mark |chapter=Islamic Societies in Southeast Asia |date=1 September 2009 |title=The Oxford Handbook of Global Religions |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513798-9 |editor1-last=Juergensmeyer |editor1-first=Mark |doi=10.1093/oxfordhb/9780195137989.001.0001}}</ref><ref>{{cite report |url=https://www.academia.edu/3805977 |title=Islam in Southeast Asia |publisher=Oxford University Press |author=Muhamad Ali |access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://history.wisc.edu/history459_spring1993.pdf |title=BUDDHISM AND SOCIETY IN SOUTHEAST ASIAN HISTORY |publisher=University of Wisconsin-Madison |author=Thongchai Winichakul |access-date=22 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204020806/http://history.wisc.edu/history459_spring1993.pdf |archive-date=4 December 2016 }}</ref> The era of European [[colonialism]], [[Early modern period|early modernity]], and the [[Cold War]] era revealed the reality of limited political significance for the various Southeast Asian polities. [[Aftermath of World War II|Post-World War II]] national survival and progress required a modern state and a strong national identity.<ref>{{cite web |url= http://www.seasite.niu.edu/crossroads/wilson/colonialism.htm |title= Colonialism and Nationalism in Southeast Asia |publisher= Center for Southeast Asian Studies, Northern Illinois University |author= Constance Wilson |access-date= 9 March 2018 |archive-date= 4 June 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190604074539/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/wilson/colonialism.htm }}</ref> Most modern Southeast Asian countries enjoy a historically unprecedented degree of political freedom and self-determination and have embraced the practical concept of intergovernmental co-operation within the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN).<ref>{{cite web |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54/181.html |title=S-E Asia's identity long in existence |publisher=Hartford-hwp com |access-date=8 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://home.uchicago.edu/~tginsburg/pdf/articles/TheStateOfSovereigntyInSoutheastAsia.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://home.uchicago.edu/~tginsburg/pdf/articles/TheStateOfSovereigntyInSoutheastAsia.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=SOVEREIGNTY AND THE STATE IN ASIA: THE CHALLENGES OF THE EMERGING INTERNATIONAL ORDER |publisher=University of Chicago |access-date=13 January 2018}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id...assetKey... A Short History of China and Southeast Asia.pdf] * [https://web.archive.org/web/20050413155545/http://www.i3pep.org/archives/2004/11/18/ancient-southeast-asia/ Ancient Southeast Asia Throbbing Blood Tube] * [[:v:Topic:Southeast Asian history|Wikiversity – Department of Southeast Asian History]] * [https://toyoshi.lit.nagoya-u.ac.jp/maruha/kanseki 雲南・東南アジアに関する漢籍史料 ] * [https://booksandjournals.brillonline.com/content/books/9789004329669 Citizenship and Democratization in Southeast Asia] * [https://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf Democracy and Citizen Politics in East Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221065515/http://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf|date=21 February 2022}} {{Southeast Asian topics}} {{DEFAULTSORT:History of Southeast Asia}} [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] rzix6lperxnjmrn2gge7kl2ajohe6o6 413049 413048 2026-09-17T16:01:45Z Memon2025 21315 /* */ 413049 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|260px|{{center|[[Southeast Asia]]}}]] '''ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ'''، ان خطي جي ماڻهن جي قديم دور کان وٺي اڄ تائين جي احوال تي ٻڌل آهي، جنهن کي ٻن الڳ الڳ ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي: "مين لينڊ" يا خشڪي وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي انڊو چائنا به چيو ويندو آهي) ۽ "ميري ٽائيم" يا سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا (جنهن کي جزيرن وارو ڏکڻ اوڀر ايشيا به چيو ويندو آهي). خشڪي واري ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ [[ڪمبوڊيا]]، [[لائوس]]، [[ميانمار]] (يا برما)، [[ملايا جزيري نما|جزيرو نما ملايا]]، [[ٿائيلينڊ]] ۽ [[ويٽنام]] شامل آهن؛ جڏهن ته سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ [[برونائي]]، ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ، ڪرسمس ٻيٽ، اوڀر ملائيشيا، [[اوڀر تيمور]]، [[انڊونيشيا]]، [[فلپائن]] ۽ [[سنگاپور]] شامل آهن.<ref>{{cite book|author=Daigorō Chihara|title=Hindu-Buddhist Architecture in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=wiUTOanLClcC|year=1996|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10512-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Victor T. King|title=The Sociology of Southeast Asia: Transformations in a Developing Region|url=https://books.google.com/books?id=54s1JHO69OMC|year=2008|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-91114-60-1}}</ref> The earliest ''[[Homo sapiens]]'' presence in Mainland Southeast Asia can be traced back to 70,000 years ago and to at least 50,000 years ago in Maritime Southeast Asia. Since 25,000 years ago, East Asian-related (basal East Asian) groups expanded southwards into Maritime Southeast Asia from Mainland Southeast Asia.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">{{Cite journal|last1=Larena|first1=Maximilian|last2=Sanchez-Quinto|first2=Federico|last3=Sjödin|first3=Per|last4=McKenna|first4=James|last5=Ebeo|first5=Carlo|last6=Reyes|first6=Rebecca|last7=Casel|first7=Ophelia|last8=Huang|first8=Jin-Yuan|last9=Hagada|first9=Kim Pullupul|last10=Guilay|first10=Dennis|last11=Reyes|first11=Jennelyn|date=2021-03-30|title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=118|issue=13|article-number=e2026132118|doi=10.1073/pnas.2026132118|issn=0027-8424|pmc=8020671|pmid=33753512 |doi-access=free |bibcode=2021PNAS..11826132L }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carlhoff|first1=Selina|last2=Duli|first2=Akin|last3=Nägele|first3=Kathrin|last4=Nur|first4=Muhammad|last5=Skov|first5=Laurits|last6=Sumantri|first6=Iwan|last7=Oktaviana|first7=Adhi Agus|last8=Hakim|first8=Budianto|last9=Burhan|first9=Basran|last10=Syahdar|first10=Fardi Ali|last11=McGahan|first11=David P.|date=August 2021|title=Genome of a middle Holocene hunter-gatherer from Wallacea|journal=Nature|language=en|volume=596|issue=7873|pages=543–547|doi=10.1038/s41586-021-03823-6|pmc=8387238|pmid=34433944|bibcode=2021Natur.596..543C|issn=1476-4687|hdl=10072/407535|s2cid=237305537|hdl-access=free}}</ref> As early as 10,000 years ago, [[Hoabinhian]] settlers from Mainland Southeast Asia had developed a tradition and culture of distinct artefact and tool production. During the [[Neolithic]], [[Austroasiatic languages|Austroasiatic]] peoples populated Mainland Southeast Asia via land routes, and sea-borne [[Austronesian languages|Austronesian]] immigrants preferably settled in Maritime Southeast Asia. The earliest agricultural societies that cultivated [[millet]] and [[Paddy field|wet-rice]] emerged around 1700 BCE in the lowlands and river floodplains of Southeast Asia.<ref>{{cite book|last=Hall |first=Kenneth R. |title=A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100-1500}}</ref> The [[Phung Nguyen culture]] (modern northern Vietnam) and the [[Ban Chiang]] site (modern Thailand) account for the earliest use of copper by around 2,000 BCE, followed by the [[Dong Son culture]], which by around 500 BCE had developed a highly sophisticated industry of [[bronze]] production and processing. Around the same time, the first ''Agrarian Kingdoms'' emerged where territory was abundant and favourable, such as [[Funan (Southeast Asia)|Funan]] at the lower [[Mekong]] and [[Van Lang]] in the [[Red River Delta]].<ref name=funan>{{cite journal |url=https://journals.lib.washington.edu/index.php/BIPPA/article/view/9966/0 |title= Trade and Exchange Networks in Iron Age Cambodia: Preliminary Results from a Compositional Analysis of Glass Beads |last=Carter |first=Alison Kyra |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |volume=30 |date=2010 |access-date=12 February 2017|doi=10.7152/bippa.v30i0.9966|doi-broken-date= 12 July 2025 |url-access=subscription }}</ref> Smaller and insular principalities increasingly engaged in and contributed to the rapidly expanding sea trade. The wide topographical diversity of Southeast Asia has greatly influenced its history. For instance, Mainland Southeast Asia with its continuous but rugged and difficult terrain provided the basis for the early [[Cham people|Cham]], [[Khmer people|Khmer]], and [[Mon people|Mon]] civilisations. The sub-region's extensive coastline and major systems of the [[Irrawaddy River|Irrawaddy]], [[Salween River|Salween]], [[Chao Phraya River|Chao Phraya]], Mekong, and [[Red River (Asia)|Red Rivers]] have directed socio-cultural and economic activities towards the [[Indian Ocean]] and [[South China Sea]].<ref>{{cite web |url=http://www.britishmuseum.org/pdf/Chinese_trade.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.britishmuseum.org/pdf/Chinese_trade.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Chinese trade |publisher=Britishmuseum.org |access-date=11 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Culture%20and%20Regionalism.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.amitavacharya.com/sites/default/files/Culture%20and%20Regionalism.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Culture, Regionalism and Southeast Asian Identity |publisher=Amitavacharya.com |access-date=8 January 2017}}</ref> In Maritime Southeast Asia, apart from exceptions such as [[Borneo]] and [[Sumatra]], the patchwork of recurring land-sea patterns on widely dispersed islands and archipelagos admitted moderately sized [[Thalassocracy|thalassocratic]] states indifferent to territorial ambitions, where growth and prosperity were associated with sea trade.<ref>{{cite web |author=Willem van Schendel |title=Geographies of knowing, geographies of ignorance: jumping scale in Southeast Asia 2002 – Willem van Schendel Asia Studies in Amsterdam |url=https://pure.uva.nl/ws/files/3964885/152914_262131.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pure.uva.nl/ws/files/3964885/152914_262131.pdf |archive-date=2022-10-09 |access-date=8 February 2017 |publisher=University of Amsterdam}}</ref> Since around 100 BCE, Maritime Southeast Asia has occupied a central position at the crossroads of the [[Indian Ocean]] and the [[South China Sea]] trading routes, immensely stimulating its economy and influencing its culture and society. Most local trading polities selectively adopted [[India]]n [[Hindu]] elements of statecraft, religion, culture and administration during the early centuries of the [[Common Era|common era]], which marked the beginning of recorded history in the area and the continuation of a characteristic cultural development. Chinese culture diffused into the region more indirectly and sporadically, as trade was mostly based on land routes like the [[Silk Road]]. Long periods of Chinese isolationism and political relations that were confined to ritualistic tribute procedures prevented deep [[acculturation]].<ref>{{cite book|author=John M. Hobson|title=The Eastern Origins of Western Civilisation|url=https://books.google.com/books?id=KQN85hrJyT4C&pg=PA50|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54724-6|page=50}}</ref> [[Buddhism]], particularly in Mainland Southeast Asia, began to affect political structures beginning in the 8th to 9th centuries CE. [[Islam]]ic ideas arrived in insular Southeast Asia as early as the 8th century, and the first Muslim societies in the area emerged by the 13th century.<ref>{{cite book |last1=Woodward |first1=Mark |chapter=Islamic Societies in Southeast Asia |date=1 September 2009 |title=The Oxford Handbook of Global Religions |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513798-9 |editor1-last=Juergensmeyer |editor1-first=Mark |doi=10.1093/oxfordhb/9780195137989.001.0001}}</ref><ref>{{cite report |url=https://www.academia.edu/3805977 |title=Islam in Southeast Asia |publisher=Oxford University Press |author=Muhamad Ali |access-date=22 July 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://history.wisc.edu/history459_spring1993.pdf |title=BUDDHISM AND SOCIETY IN SOUTHEAST ASIAN HISTORY |publisher=University of Wisconsin-Madison |author=Thongchai Winichakul |access-date=22 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204020806/http://history.wisc.edu/history459_spring1993.pdf |archive-date=4 December 2016 }}</ref> The era of European [[colonialism]], [[Early modern period|early modernity]], and the [[Cold War]] era revealed the reality of limited political significance for the various Southeast Asian polities. [[Aftermath of World War II|Post-World War II]] national survival and progress required a modern state and a strong national identity.<ref>{{cite web |url= http://www.seasite.niu.edu/crossroads/wilson/colonialism.htm |title= Colonialism and Nationalism in Southeast Asia |publisher= Center for Southeast Asian Studies, Northern Illinois University |author= Constance Wilson |access-date= 9 March 2018 |archive-date= 4 June 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190604074539/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/wilson/colonialism.htm }}</ref> Most modern Southeast Asian countries enjoy a historically unprecedented degree of political freedom and self-determination and have embraced the practical concept of intergovernmental co-operation within the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN).<ref>{{cite web |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54/181.html |title=S-E Asia's identity long in existence |publisher=Hartford-hwp com |access-date=8 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://home.uchicago.edu/~tginsburg/pdf/articles/TheStateOfSovereigntyInSoutheastAsia.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://home.uchicago.edu/~tginsburg/pdf/articles/TheStateOfSovereigntyInSoutheastAsia.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=SOVEREIGNTY AND THE STATE IN ASIA: THE CHALLENGES OF THE EMERGING INTERNATIONAL ORDER |publisher=University of Chicago |access-date=13 January 2018}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id...assetKey... A Short History of China and Southeast Asia.pdf] * [https://web.archive.org/web/20050413155545/http://www.i3pep.org/archives/2004/11/18/ancient-southeast-asia/ Ancient Southeast Asia Throbbing Blood Tube] * [[:v:Topic:Southeast Asian history|Wikiversity – Department of Southeast Asian History]] * [https://toyoshi.lit.nagoya-u.ac.jp/maruha/kanseki 雲南・東南アジアに関する漢籍史料 ] * [https://booksandjournals.brillonline.com/content/books/9789004329669 Citizenship and Democratization in Southeast Asia] * [https://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf Democracy and Citizen Politics in East Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221065515/http://www.asianbarometer.org/publications/fcec32f13ab256a0262837fe2466c134.pdf|date=21 February 2022}} {{Southeast Asian topics}} {{DEFAULTSORT:History of Southeast Asia}} [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] rwuplaqribjb7qpa9i5yha25qu0pxmj 0 102971 413037 2026-09-17T15:11:18Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[History of Southeast Asia]] کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 413037 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي تاريخ]] 2cp4r78fbbhfsp4qeu8ulign73a4za7 14 102972 413043 2026-09-17T15:23:24Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] 413043 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ اوڀر ايشيا|تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا|ڏکڻ اوڀر ايشيا]] gdvrvwwlwsle7jkeltgrlyitr22x1j9 0 102973 413055 2026-09-17T16:31:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اوٻاڙو تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ديهه}} {{Infobox settlement | name = ڪمون شهيد | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ [[ديهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ ڪمون شهيد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_... 413055 wikitext text/x-wiki {{Short description|اوٻاڙو تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ ديهه}} {{Infobox settlement | name = ڪمون شهيد | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ [[ديهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[سنڌ]] ۾ ڪمون شهيد جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[گھوٽڪي ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[اوٻاڙو تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ڪمون شهيد''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Kamo Shaheed}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ واقع هڪ آبادي، [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] ۽ [[ديهه]] آهي. سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ ۾ ڪمون شهيد کي اوٻاڙو تعلقي جي مقامي انتظامي يونٽن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="LGD">{{cite web |title=Union Councils – Sukkur Division |url=https://www.lgdsindh.gov.pk/downloads/UCsSukkur.pdf |publisher=Local Government Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref><ref name="PDMA">{{cite web |title=District Disaster Management Plan – Ghotki |url=https://pdma.gos.pk/Documents/District_Management_Plans/DMP%20Ghotki.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> == انتظامي حيثيت == ڪمون شهيد [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] جي يونين ڪائونسلن مان هڪ آهي. سنڌ جي لوڪل گورنمينٽ کاتي جي انتظامي فهرست ۾ ان کي '''يونين ڪائونسل نمبر 44''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="LGD"/> ضلعي انتظام سان لاڳاپيل پراڻي ترتيب ۾ ڪمون شهيد کي '''يونين ڪائونسل نمبر 07''' طور پڻ درج ڪيو ويو هو. [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي پي ڊي ايم اي واري انتظامي منصوبي ۾ ڪمون شهيد ضلعي جي يونين ڪائونسلن مان هڪ طور ڄاڻايل آهي.<ref name="PDMA"/> يونين ڪائونسل کان سواءِ '''ڪمون شهيد''' نالي هڪ روينيو [[ديهه]] پڻ [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ موجود آهي. بورڊ آف روينيو سنڌ جي بنياد تي مرتب ڪيل ديهن جي فهرست ۾ ڪمون شهيد کي اوٻاڙو تعلقي جي 65 ديهن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=اوٻاوڙو |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-ubauro/ |website=سنڌ ائٽلس |access-date=17 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == ڪمون شهيد سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ واقع آهي. اوٻاڙو تعلقو سنڌ جي انتهائي اتر وارن علائقن مان هڪ آهي ۽ [[پنجاب]] جي سرحد جي ويجهو واقع آهي. ڪمون شهيد واري علائقي جي ڀرپاسي ۾ [[ريٽي]]، [[کنڀڙا (اوٻاڙو)|کنڀڙا]]، [[جهنگل ملڪ]]، [[راونتي (اوٻاڙو)|راونتي]] ۽ اوٻاڙي تعلقي جون ٻيون آباديون ۽ ديهون واقع آهن.<ref name="SindhAtlas"/> علائقو [[سنڌو درياهه]] جي ميداني نظام سان لاڳاپيل اتر سنڌ جي زرعي پٽيءَ جو حصو آهي. گھوٽڪي ضلعي جي ٻين ٻهراڙي وارن علائقن وانگر هتي به آبپاشي ۽ زراعت مقامي زمين جي استعمال جا اهم جزا آهن. == مقامي آباديون == ڪمون شهيد يونين ڪائونسل جي حدن ۾ مختلف ڳوٺ ۽ ننڍيون آباديون شامل آهن. سنڌ جي اسڪولن بابت سرڪاري رڪارڊ ۾ ڪمون شهيد يونين ڪائونسل سان لاڳاپيل '''جلال پور'''، '''بهار چاچڙ'''، '''عثمان چاچڙ'''، '''مير خان رند''' ۽ '''ديواري''' جهڙين آبادين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="RSU">{{cite web |title=SAT Time Schedule |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> == تعليم == ڪمون شهيد ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري پرائمري ۽ ثانوي تعليمي ادارا قائم آهن. سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڪمون شهيد''' کي [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي ضلعي]] جي [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] ۾ ڪمون شهيد سان لاڳاپيل ثانوي اسڪول طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD">{{cite web |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ ڪمون شهيد يونين ڪائونسل اندر بهار چاچڙ، عثمان چاچڙ، مير خان رند، ديواري ۽ ٻين ڳوٺن ۾ پڻ تعليمي ادارن جو اندراج ملي ٿو.<ref name="RSU"/> == مذهبي ماڳ == ڪمون شهيد ۾ مسلمان آباديءَ سان گڏ هندو برادريءَ سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ پڻ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اقليتي معاملن واري کاتي جي سکر ڊويزن جي مندرن واري فهرست ۾ '''راما پير مندر''' جو هنڌ ڪمون شهيد، تعلقو اوٻاڙو، ضلعو گھوٽڪي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Minority">{{cite web |title=Temples in Sukkur Division |url=https://minorityaffairs.sindh.gov.pk/sukkur-temples |publisher=Minority Affairs Department, Government of Sindh |access-date=17 September 2026 }}</ref> == آثار قديمه ۽ ڀرپاسي جا تاريخي ماڳ == سنڌ جي ثقافت کاتي پاران 1995ع ۾ سکر ڊويزن جي آثار قديمه بابت ڪرايل سروي ۾ گھوٽڪي ضلعي جي ڪمون شهيد ۽ ان جي ڀرپاسي واري خطي جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ان سروي ۾ '''وڄڻوٺ جو دڙو'''، ريٽي ريلوي اسٽيشن ۽ اوٻاڙي تعلقي جي مختلف پراڻن ماڳن، مسجدن ۽ مقبرن بابت معلومات درج ڪئي وئي.<ref name="Archaeology">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, Sukkur Division |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/ |publisher=Exploration and Excavation Branch, Culture Department, Government of Sindh |year=1995 |access-date=17 September 2026 }}</ref> سروي ۾ ڪمون شهيد واري علائقي سان گڏ ريٽي، جهنگل ملڪ، سوئي شريف، محمدپور ۽ اوٻاڙو شهر جي ڪيترن پراڻن ماڳن جو اندراج ملي ٿو، جنهن مان اوٻاڙو تعلقي جي هن حصي جي تاريخي ۽ آثار قديمه واري اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Archaeology"/> == معيشت == ڪمون شهيد جي ڀرپاسي جو علائقو بنيادي طور زرعي معيشت سان لاڳاپيل آهي. گھوٽڪي ضلعي ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، ڪمند ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا، جڏهن تہ چوپايو مال پالڻ ۽ زرعي مزدوري پڻ ٻهراڙيءَ جي روزگار جا اهم ذريعا آهن. ڪمون شهيد جو نالو مقامي صنعتي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل رهيو آهي؛ علائقي ۾ ڪمند جي پيداوار سبب کنڊ جي صنعت سان لاڳاپيل سرگرميون موجود رهيون آهن. == آمدرفت == ڪمون شهيد [[اوٻاڙو تعلقو|اوٻاڙو تعلقي]] جي انهن علائقن مان آهي، جيڪي اتر سنڌ جي اهم زميني آمدرفت واري پٽيءَ سان ڳنڍيل آهن. اوٻاڙو تعلقو [[قومي شاهراهه 5]] وسيلي ڏکڻ طرف [[ڏهرڪي]]، [[ميرپور ماٿيلو]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن، جڏهن تہ اتر طرف [[پنجاب]] سان ڳنڍيل آهي. ويجهي [[ريٽي]] واري علائقي ۾ ريلوي اسٽيشن جي موجودگيءَ جو ذڪر سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري سروي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Archaeology"/> == نالي بابت == هن آبادي ۽ ديهه جو سرڪاري ۽ جديد انتظامي رڪارڊ ۾ نالو '''ڪمون شهيد''' ملي ٿو، جڏهن تہ انگريزي رڪارڊ ۾ ''Kamo Shaheed''، ''Kamu Shaheed'' ۽ ''Kamoon Shaheed'' جهڙيون مختلف هجيون استعمال ٿيل آهن.<ref name="LGD"/><ref name="SELD"/><ref name="RSU"/> '''ڪمون شهيد''' نالي جي تاريخي اصل يا اهو نالو جنهن شخص جي نسبت سان پيو، تنهن بابت هن وقت دستياب معتبر سرڪاري يا علمي ماخذن مان واضح تفصيل نٿا ملن؛ تنهنڪري ان بابت مقامي روايتن کي معتبر حوالن کان سواءِ تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[اوٻاڙو]] * [[اوٻاڙو تعلقو]] * [[گھوٽڪي ضلعو]] * [[ريٽي]] * [[کنڀڙا (اوٻاڙو)|کنڀڙا]] * [[جهنگل ملڪ]] * [[سکر ڊويزن]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{گھوٽڪي ضلعو}} [[زمرو:اوٻاڙو تعلقو]] [[زمرو:گھوٽڪي ضلعو]] [[زمرو:گھوٽڪي ضلعي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:اوٻاڙو تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] ```1 1eo9j9dlvrv3zgbg61fboi0oavzj9x0 0 102974 413059 2026-09-17T20:26:24Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1371631199|History of East Asia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 413059 wikitext text/x-wiki [[File:琴棋書画図-The_Four_Elegant_Accomplishments_(Kin_ki_sho_ga)_MET_DP151593.jpg|thumb|جاپاني فنڪار اُتامارو جا ''چار خوبصورت شاھڪار'' (''ڪن ڪي شو گا'') روايتي اوڀر ايشيا جي ڪلاسيڪل "چار فنن" کي ظاهر ڪري ٿي. کاٻي کان ساڄي طرف، ڏيکاريل فنن ۾ [[گو (راند)]]، مصوري، خطاطي ۽ گوچين تار وارو ساز شامل آهن. سال 1788ع ۾ مڪمل ٿيو.]] [[File:Map_of_East_Asia.png|thumb|اوڀر ايشيا جا موجوده سياسي وجود]] [[اوڀر ايشيا]] جي تاريخ عام طور تي [[چين]]، [[جاپان]]، [[ڪوريا]]، [[منگوليا]] ۽ [[تائيوان]] جي تاريخن کي [[تاريخ کان اڳ جو دور|پراگيتاريڪ دور]] کان وٺي موجوده وقت تائين شامل ڪري ٿي. <ref name="Holcombe 2017">{{Cite book |last=Holcombe |first=Charles |title=A history of East Asia: from the origins of civilization to the twenty-first century |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-11873-7 |edition=2nd}}</ref> هر ملڪ جي قومي تاريخ مختلف آهي، پر اوڀر ايشيائي مطالعي جا عالم ان تي زور ڏيڻ ٿا ته هي علائقو تاريخي ترقي جي هڪ الڳ نموني سان پڻ نمايان آهي. <ref name=":0">{{Cite book |last=Austin |first=Gareth |title=Economic Development and Environmental History in the Anthropocene: Perspectives on Asia and Africa |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-4742-6749-6 |location=London |pages=272}}</ref> اهو روايتي اوڀر ايشيائي تهذيبن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ واضح آهي، جنهن ۾ نه رڳو تاريخي نمونن جو مجموعو شامل آهي پر نمونن جو هڪ مخصوص سيٽ پڻ شامل آهي جيڪو روايتي اوڀر ايشيا جي سڀني يا گهڻن ڀاڳن کي مسلسل پرتن ۾ متاثر ڪيو آهي. ce2qeb0wfqwi3k3aubwpgr5oufthqt4 413060 413059 2026-09-17T20:26:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413060 wikitext text/x-wiki [[File:琴棋書画図-The_Four_Elegant_Accomplishments_(Kin_ki_sho_ga)_MET_DP151593.jpg|thumb|جاپاني فنڪار اُتامارو جا ''چار خوبصورت شاھڪار'' (''ڪن ڪي شو گا'') روايتي اوڀر ايشيا جي ڪلاسيڪل "چار فنن" کي ظاهر ڪري ٿي. کاٻي کان ساڄي طرف، ڏيکاريل فنن ۾ [[گو (راند)]]، مصوري، خطاطي ۽ گوچين تار وارو ساز شامل آهن. سال 1788ع ۾ مڪمل ٿيو.]] [[File:Map_of_East_Asia.png|thumb|اوڀر ايشيا جا موجوده سياسي وجود]] [[اوڀر ايشيا]] جي تاريخ عام طور تي [[چين]]، [[جاپان]]، [[ڪوريا]]، [[منگوليا]] ۽ [[تائيوان]] جي تاريخن کي [[تاريخ کان اڳ جو دور|پراگيتاريڪ دور]] کان وٺي موجوده وقت تائين شامل ڪري ٿي. <ref name="Holcombe 2017">{{Cite book |last=Holcombe |first=Charles |title=A history of East Asia: from the origins of civilization to the twenty-first century |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-11873-7 |edition=2nd}}</ref> هر ملڪ جي قومي تاريخ مختلف آهي، پر اوڀر ايشيائي مطالعي جا عالم ان تي زور ڏيڻ ٿا ته هي علائقو تاريخي ترقي جي هڪ الڳ نموني سان پڻ نمايان آهي. <ref name=":0">{{Cite book |last=Austin |first=Gareth |title=Economic Development and Environmental History in the Anthropocene: Perspectives on Asia and Africa |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-4742-6749-6 |location=London |pages=272}}</ref> اهو روايتي اوڀر ايشيائي تهذيبن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ واضح آهي، جنهن ۾ نه رڳو تاريخي نمونن جو مجموعو شامل آهي پر نمونن جو هڪ مخصوص سيٽ پڻ شامل آهي جيڪو روايتي اوڀر ايشيا جي سڀني يا گهڻن ڀاڳن کي مسلسل پرتن ۾ متاثر ڪيو آهي. [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] gccptceh41fify7ik8smo74pe8xhpw5 413061 413060 2026-09-17T20:27:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413061 wikitext text/x-wiki [[File:琴棋書画図-The_Four_Elegant_Accomplishments_(Kin_ki_sho_ga)_MET_DP151593.jpg|thumb|جاپاني فنڪار اُتامارو جا ''چار خوبصورت شاھڪار'' (''ڪن ڪي شو گا'') روايتي اوڀر ايشيا جي ڪلاسيڪل "چار فنن" کي ظاهر ڪري ٿي. کاٻي کان ساڄي طرف، ڏيکاريل فنن ۾ [[گو (راند)]]، مصوري، خطاطي ۽ گوچين تار وارو ساز شامل آهن. سال 1788ع ۾ مڪمل ٿيو.]] [[File:Map_of_East_Asia.png|thumb|اوڀر ايشيا جا موجوده سياسي وجود]] [[اوڀر ايشيا]] جي تاريخ عام طور تي [[چين]]، [[جاپان]]، [[ڪوريا]]، [[منگوليا]] ۽ [[تائيوان]] جي تاريخن کي [[تاريخ کان اڳ جو دور|پراگيتاريڪ دور]] کان وٺي موجوده وقت تائين شامل ڪري ٿي. <ref name="Holcombe 2017">{{Cite book |last=Holcombe |first=Charles |title=A history of East Asia: from the origins of civilization to the twenty-first century |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-11873-7 |edition=2nd}}</ref> هر ملڪ جي قومي تاريخ مختلف آهي، پر اوڀر ايشيائي مطالعي جا عالم ان تي زور ڏيڻ ٿا ته هي علائقو تاريخي ترقي جي هڪ الڳ نموني سان پڻ نمايان آهي. <ref name=":0">{{Cite book |last=Austin |first=Gareth |title=Economic Development and Environmental History in the Anthropocene: Perspectives on Asia and Africa |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-4742-6749-6 |location=London |pages=272}}</ref> اهو روايتي اوڀر ايشيائي تهذيبن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ واضح آهي، جنهن ۾ نه رڳو تاريخي نمونن جو مجموعو شامل آهي پر نمونن جو هڪ مخصوص سيٽ پڻ شامل آهي جيڪو روايتي اوڀر ايشيا جي سڀني يا گهڻن ڀاڳن کي مسلسل پرتن ۾ متاثر ڪيو آهي. [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] odbvibc6enjr36c8s5abpv5423rss8n 413062 413061 2026-09-17T20:29:28Z Ibne maryam 17680 413062 wikitext text/x-wiki [[File:琴棋書画図-The_Four_Elegant_Accomplishments_(Kin_ki_sho_ga)_MET_DP151593.jpg|thumb|جاپاني فنڪار اُتامارو جا ''چار خوبصورت شاھڪار'' (''ڪن ڪي شو گا'') روايتي اوڀر ايشيا جي ڪلاسيڪل "چار فنن" کي ظاهر ڪري ٿي. کاٻي کان ساڄي طرف، ڏيکاريل فنن ۾ [[گو (راند)]]، مصوري، خطاطي ۽ گوچين تار وارو ساز شامل آهن. سال 1788ع ۾ مڪمل ٿيو.]] [[File:Map_of_East_Asia.png|thumb|اوڀر ايشيا جا موجوده سياسي وجود]] [[اوڀر ايشيا]] جي تاريخ عام طور تي [[چين]]، [[جاپان]]، [[ڪوريا]]، [[منگوليا]] ۽ [[تائيوان]] جي تاريخن کي [[تاريخ کان اڳ جو دور|پراگيتاريڪ دور]] کان وٺي موجوده وقت تائين شامل ڪري ٿي. <ref name="Holcombe 2017">{{Cite book |last=Holcombe |first=Charles |title=A history of East Asia: from the origins of civilization to the twenty-first century |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-11873-7 |edition=2nd}}</ref> هر ملڪ جي قومي تاريخ مختلف آهي، پر اوڀر ايشيائي مطالعي جا عالم ان تي زور ڏيڻ ٿا ته هي علائقو تاريخي ترقي جي هڪ الڳ نموني سان پڻ نمايان آهي. <ref name=":0">{{Cite book |last=Austin |first=Gareth |title=Economic Development and Environmental History in the Anthropocene: Perspectives on Asia and Africa |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-4742-6749-6 |location=London |pages=272}}</ref> اهو روايتي اوڀر ايشيائي تهذيبن جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ واضح آهي، جنهن ۾ نه رڳو تاريخي نمونن جو مجموعو شامل آهي پر نمونن جو هڪ مخصوص سيٽ پڻ شامل آهي جيڪو روايتي اوڀر ايشيا جي سڀني يا گهڻن ڀاڳن کي مسلسل پرتن ۾ متاثر ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اوڀر ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] t4qkix0ewx3bgd2ah67s2gjfj6z1pyd 0 102975 413063 2026-09-17T20:35:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: انڊونيشيا جي تاريخ ان جي جاگرافيائي بيهڪ، قدرتي وسيلن، انساني لڏپلاڻ ۽ رابطن جي سلسلي، جنگين ۽ فتوحات، توڙي واپار، معيشت ۽ سياست ذريعي جڙي ۽ سنوارجي آهي. انڊونيشيا ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ اوشيانا (Oceania) ۾ خط استوا (Equator) سان گڏ ڦهليل 17,000 کان وڌيڪ ٻيٽن تي مشتمل هڪ ملڪ آهي. م... 413063 wikitext text/x-wiki انڊونيشيا جي تاريخ ان جي جاگرافيائي بيهڪ، قدرتي وسيلن، انساني لڏپلاڻ ۽ رابطن جي سلسلي، جنگين ۽ فتوحات، توڙي واپار، معيشت ۽ سياست ذريعي جڙي ۽ سنوارجي آهي. انڊونيشيا ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ اوشيانا (Oceania) ۾ خط استوا (Equator) سان گڏ ڦهليل 17,000 کان وڌيڪ ٻيٽن تي مشتمل هڪ ملڪ آهي. ملڪ جي سامونڊي رستن واري اهم اسٽريٽجڪ بيهڪ ٻيٽن جي وچ ۾ ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ڏني؛ ان واپار ئي اڳتي هلي انڊونيشيا جي تاريخ کي بنيادي طور تي تشڪيل ڏنو. انڊونيشيا جو علائقو مختلف لڏپلاڻن ذريعي آيل ماڻهن جو مسڪن رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ثقافتن، نسلن ۽ ٻولين جو تنوع پيدا ٿيو آهي. ٻيٽن جي ان مجموعي جي جاگرافيائي بناوٽ ۽ موسم زراعت، واپار ۽ رياستن جي قيام تي وڏو اثر وڌو. انڊونيشيا رياست جون حدون 20هين صديءَ دوران قائم ”ڊچ ايسٽ انڊيز“ (Dutch East Indies) جي حدن سان مطابقت رکن ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڊونيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] iuogo0fp1tqwci32zrguctl1t8tif04 413064 413063 2026-09-17T20:36:00Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413064 wikitext text/x-wiki انڊونيشيا جي تاريخ ان جي جاگرافيائي بيهڪ، قدرتي وسيلن، انساني لڏپلاڻ ۽ رابطن جي سلسلي، جنگين ۽ فتوحات، توڙي واپار، معيشت ۽ سياست ذريعي جڙي ۽ سنوارجي آهي. انڊونيشيا ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ اوشيانا (Oceania) ۾ خط استوا (Equator) سان گڏ ڦهليل 17,000 کان وڌيڪ ٻيٽن تي مشتمل هڪ ملڪ آهي. ملڪ جي سامونڊي رستن واري اهم اسٽريٽجڪ بيهڪ ٻيٽن جي وچ ۾ ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ڏني؛ ان واپار ئي اڳتي هلي انڊونيشيا جي تاريخ کي بنيادي طور تي تشڪيل ڏنو. انڊونيشيا جو علائقو مختلف لڏپلاڻن ذريعي آيل ماڻهن جو مسڪن رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ثقافتن، نسلن ۽ ٻولين جو تنوع پيدا ٿيو آهي. ٻيٽن جي ان مجموعي جي جاگرافيائي بناوٽ ۽ موسم زراعت، واپار ۽ رياستن جي قيام تي وڏو اثر وڌو. انڊونيشيا رياست جون حدون 20هين صديءَ دوران قائم ”ڊچ ايسٽ انڊيز“ (Dutch East Indies) جي حدن سان مطابقت رکن ٿيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڊونيشيا جي تاريخ]] [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 7lwvgc0vkq0whn697bph3pc2qegqwcb 14 102976 413065 2026-09-17T20:36:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 413065 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 71d1but8b7skn15a57n32hxyj0tuobi 413067 413065 2026-09-17T20:41:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413067 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] houtdu0c2gqd5kqihglhxp8q15wc8r7 413068 413067 2026-09-17T20:42:20Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413068 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 91437n6c3qu67w9bo7czy4dt4b0x71w 0 102977 413072 2026-09-17T22:17:10Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1346278493|History of the Comoros]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 413072 wikitext text/x-wiki '''ڪومورس جي تاريخ''' تقريباً 800ع کان 1000ع تائين پکڙيل آهي جڏهن ٻيٽن جو ميڙ پهرين ڀيرا آباد ٿيو. هن سڄي عرصي دوران [[قمر جا ٻيٽ|ڪوموروس]] جا ٻيٽ مختلف گروهن ۽ سلطنتن طرفان آباد رهيا آهن. فرانس 19هين صدي ۾ ٻيٽن تي قبضو ڪيو ۽ اها 1975ع ۾ هڪ خودمختيار ملڪ طور فرانس کان آزادي ورتيا. {{Sfn|Ottenheimer|Ottenheimer|1994|p={{page needed|date=September 2022}}}} 88m89uyo821sn193uh7w4kufp22eqpa 413073 413072 2026-09-17T22:18:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪوموروس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413073 wikitext text/x-wiki '''ڪومورس جي تاريخ''' تقريباً 800ع کان 1000ع تائين پکڙيل آهي جڏهن ٻيٽن جو ميڙ پهرين ڀيرا آباد ٿيو. هن سڄي عرصي دوران [[قمر جا ٻيٽ|ڪوموروس]] جا ٻيٽ مختلف گروهن ۽ سلطنتن طرفان آباد رهيا آهن. فرانس 19هين صدي ۾ ٻيٽن تي قبضو ڪيو ۽ اها 1975ع ۾ هڪ خودمختيار ملڪ طور فرانس کان آزادي ورتيا. {{Sfn|Ottenheimer|Ottenheimer|1994|p={{page needed|date=September 2022}}}} [[زمرو:ڪوموروس]] rf762xchkupylu41ztwwhc2l5o6l64o 413074 413073 2026-09-17T22:18:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413074 wikitext text/x-wiki '''ڪومورس جي تاريخ''' تقريباً 800ع کان 1000ع تائين پکڙيل آهي جڏهن ٻيٽن جو ميڙ پهرين ڀيرا آباد ٿيو. هن سڄي عرصي دوران [[قمر جا ٻيٽ|ڪوموروس]] جا ٻيٽ مختلف گروهن ۽ سلطنتن طرفان آباد رهيا آهن. فرانس 19هين صدي ۾ ٻيٽن تي قبضو ڪيو ۽ اها 1975ع ۾ هڪ خودمختيار ملڪ طور فرانس کان آزادي ورتيا. {{Sfn|Ottenheimer|Ottenheimer|1994|p={{page needed|date=September 2022}}}} [[زمرو:ڪوموروس]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 8bnf0bcs7eakq8v63cudibwjh0gqm3f 413075 413074 2026-09-17T22:19:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413075 wikitext text/x-wiki '''ڪومورس جي تاريخ''' تقريباً 800ع کان 1000ع تائين پکڙيل آهي جڏهن ٻيٽن جو ميڙ پهرين ڀيرا آباد ٿيو. هن سڄي عرصي دوران [[قمر جا ٻيٽ|ڪوموروس]] جا ٻيٽ مختلف گروهن ۽ سلطنتن طرفان آباد رهيا آهن. فرانس 19هين صدي ۾ ٻيٽن تي قبضو ڪيو ۽ اها 1975ع ۾ هڪ خودمختيار ملڪ طور فرانس کان آزادي ورتيا. {{Sfn|Ottenheimer|Ottenheimer|1994|p={{page needed|date=September 2022}}}} [[زمرو:ڪوموروس]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 50q85atlduz45aooq5ro6wnd2ece2gz 413076 413075 2026-09-17T22:20:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 413076 wikitext text/x-wiki '''ڪومورس جي تاريخ''' تقريباً 800ع کان 1000ع تائين پکڙيل آهي جڏهن ٻيٽن جو ميڙ پهرين ڀيرا آباد ٿيو. هن سڄي عرصي دوران [[قمر جا ٻيٽ|ڪوموروس]] جا ٻيٽ مختلف گروهن ۽ سلطنتن طرفان آباد رهيا آهن. فرانس 19هين صدي ۾ ٻيٽن تي قبضو ڪيو ۽ اها 1975ع ۾ هڪ خودمختيار ملڪ طور فرانس کان آزادي ورتيا. {{Sfn|Ottenheimer|Ottenheimer|1994|p={{page needed|date=September 2022}}}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوموروس جي تاريخ]] [[زمرو:ڪوموروس]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] lq2x0z5umagt9z7h0ezq565mstcepw3 14 102978 413077 2026-09-17T22:21:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪوموروس]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 413077 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪوموروس]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] l1y96hiqa00er42dx8cmhg2iuwgwlir 0 102979 413087 2026-09-18T00:55:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Gishkaur}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type... 413087 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Gishkaur}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تعلقي جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تعلقي جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تعلقو قائم ٿيو ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تعلقو''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تعلقو == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تعلقو]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جا تعلقا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] 3iz8vofzars5kqhu492xhq3sdgnews4 413088 413087 2026-09-18T00:56:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 413088 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تعلقي جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تعلقي جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تعلقو قائم ٿيو ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تعلقو''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تعلقو == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تعلقو]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جا تعلقا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] 56qn7994yva0gg662xrdghmblntm02h 413089 413088 2026-09-18T00:57:17Z Intisar Ali 8681 413089 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تعلقي جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تعلقي جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تعلقو قائم ٿيو ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تعلقو''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تحصيل == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تعلقو]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جا تعلقا]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] 4i9n6yx4ql0q5jzhuh6qw0q9ue2pgy0 413090 413089 2026-09-18T00:57:45Z Intisar Ali 8681 413090 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تعلقي جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تعلقي جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تعلقو قائم ٿيو ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تعلقو''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تحصيل == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تحصيل]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] jl41ojvu0k7eg8rf2ipf1wnrkjjsbok 413092 413090 2026-09-18T00:59:38Z Intisar Ali 8681 413092 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تعلقو]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تعلقي جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تعلقي جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تحصيل قائم ٿي ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تحصيل''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تحصيل == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تحصيل]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] qgad5hhlvrz2evi001n71deed7ckt5m 413093 413092 2026-09-18T01:00:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 413093 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تحصيل]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تحصيل]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تعلقي جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تعلقي جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تحصيل قائم ٿي ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تحصيل''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تحصيل == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تحصيل]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] afb4j6aked9qx354niflcbw9balfpbu 413094 413093 2026-09-18T01:01:11Z Intisar Ali 8681 413094 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تحصيل]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تحصيل]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تحصيل جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تحصيل جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تحصيل قائم ٿي ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تحصيل''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تحصيل == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تحصيل]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] 1ftsroev5fq7up4vp9xucnq9p4nb2l1 413095 413094 2026-09-18T01:02:10Z Intisar Ali 8681 413095 wikitext text/x-wiki {{Short description|آواران ضلعي جو ڳوٺ ۽ گشڪور تعلقي جو صدر مقام}} {{Infobox settlement | name = گشڪور | other_name = گِشڪَور | settlement_type = ڳوٺ | pushpin_map = Balochistan Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = [[بلوچستان]] ۾ گشڪور جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[بلوچستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[بلوچستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[آواران ضلعو]] | subdivision_type4 = [[بلوچستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[گشڪور تحصيل]] | seat_type = انتظامي حيثيت | seat = [[گشڪور تحصيل]] جو صدر مقام | population_as_of = 2017ع | population_total = 442 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = مکيه ٻولي | demographics1_info1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] }} '''گشڪور'''، جنهن کي '''گِشڪَور''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] جو انتظامي صدر مقام آهي. هي گشڪور نالي يونين ڪائونسل جو پڻ مرڪز رهيو آهي.<ref name="EducationPlan">{{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور ڏاکڻي بلوچستان جي گهٽ آباديءَ واري ۽ خشڪ جبلائي خطي ۾ واقع آهي. [[پاڪستان جي 2017ع واري آدمشماري]] جي ڳوٺاڻي آبادين واري تفصيلي جدول ۾ گشڪور نالي وسنديءَ جي آبادي '''442''' درج ٿيل هئي، جنهن ۾ 228 مرد ۽ 214 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017">{{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == نالو == گشڪور جو نالو مختلف رومن رسم الخط وارن ماخذن ۾ ''Gishkaur''، ''Gishkore'' ۽ ''Gish Kaur'' جي صورتن ۾ لکيل ملي ٿو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مردم شماريءَ جي رڪارڊ ۾ '''GISHKORE''' صورت استعمال ٿيل آهي.<ref name="PBS2017"/> ڳوٺ جي نالي تان [[گشڪور تعلقو]] ۽ گشڪور قانونگو حلقو سڏجن ٿا. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور تحصيل جي ڪل آبادي 31,462 هئي؛ هي انگ سڄي تحصيل جو آهي، گشڪور ڳوٺ جو نه.<ref name="PBS2023">{{cite web |title=Table 31: Selected Population Statistics of Individual Rural Localities, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_31_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> == جاگرافي == گشڪور [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي خشڪ ۽ گهٽ آباديءَ واري علائقي ۾ واقع آهي. هن خطي جي زميني بناوت ۾ جبل، ٽڪريون، ماٿريون، خشڪ ميدان ۽ موسمي برساتي نالا شامل آهن. [[آواران ضلعو]] مجموعي طور 29,510 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ موجوده [[گشڪور تعلقو]] 4,578 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي مشتمل آهي.<ref name="PBS2023"/> گشڪور جي ڀرپاسي واري خطي ۾ آباديون هڪ ٻئي کان پري ۽ ننڍن ڳوٺاڻن مرڪزن جي صورت ۾ پکڙيل آهن. 2017ع جي آدمشماريءَ جي رڪارڊ ۾ گشڪور سان گڏ حاجي آباد، هور غربي، هور شرقي، جرين، راڪي چاهي، شاهي، سوهار ۽ ٻين ڳوٺاڻين آبادين جا نالا درج ٿيل آهن.<ref name="PBS2017"/> == انتظامي حيثيت == گشڪور تاريخي طور آواران جي مقامي انتظامي نظام ۾ هڪ اهم ڳوٺاڻو مرڪز رهيو آهي. بلوچستان حڪومت جي ضلعي تعليمي منصوبي ۾ گشڪور کي [[يونين ڪائونسل]] طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="EducationPlan"/> [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي مقامي حڪومت بابت رڪارڊ ۾ پڻ '''گشڪور يونين ڪائونسل''' درج آهي ۽ ان جا وارڊ نمبر 1 کان 8 ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government – District Awaran |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/54112.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> انتظامي حدن ۾ بعد وارين تبديلين کان پوءِ گشڪور نالي هڪ الڳ تحصيل قائم ٿي ۽ گشڪور ان جو صدر مقام آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ '''گشڪور تحصيل''' ۽ '''گشڪور قانونگو حلقو''' ٻئي سرڪاري انتظامي يونٽن طور درج آهن.<ref name="PBS2023"/> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ موجب گشڪور ڳوٺ جي آبادي '''442''' هئي، جنهن مان 228 مرد ۽ 214 عورتون هيون.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#0d47a1;color:white;" | زمرو ! style="background:#1565c0;color:white;" | آبادي ! style="background:#1976d2;color:white;" | سيڪڙو |- | مرد | 228 | 51.58٪ |- | عورتون | 214 | 48.42٪ |- ! ڪل ! '''442''' ! '''100٪''' |} 2017ع ۾ ڳوٺ جي 10 سالن ۽ ان کان وڏي عمر واري آبادي 288 هئي. سرڪاري جدول موجب ڳوٺ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''23.96 سيڪڙو'''، مردن ۾ '''35.14 سيڪڙو''' ۽ عورتن ۾ '''12.14 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS2017"/> {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ۾ خواندگي، 2017ع''' ! style="background:#e65100;color:white;" | زمرو ! style="background:#ef6c00;color:white;" | شرح |- | مجموعي | '''23.96٪''' |- | مرد | 35.14٪ |- | عورتون | 12.14٪ |} 2023ع ۾ سڄي [[گشڪور تحصيل]] جي آبادي 31,462 هئي، جنهن ۾ 16,104 مرد، 15,355 عورتون ۽ 3 خواجه سرا شامل هئا. تعلقي جي سموري آبادي ٻهراڙيءَ جي آبادي طور درج ڪئي وئي هئي.<ref name="PBS2023"/> == ٻولي == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي مکيه ٻولي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب سڄي گشڪور تعلقي جي 31,462 رهواسين مان 31,424 ماڻهن بلوچيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪو لڳ ڀڳ '''99.88 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSLanguage">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023, Balochistan |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_balochistan_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=18 September 2026 }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = [[گشڪور تعلقو|گشڪور تعلقي]] جون مادري ٻوليون، 2023ع | label1 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | value1 = 99.88 | label2 = ٻيون ٻوليون | value2 = 0.12 }} == تعليم == گشڪور آواران ضلعي جي ڳوٺاڻن تعليمي مرڪزن مان هڪ آهي. بلوچستان جي تعليم کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل اندر مختلف پرائمري ۽ ٻين سرڪاري اسڪولن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="EducationPlan"/> استادن جي خالي جاين بابت بلوچستان تعليم کاتي جي هڪ ضلعي بيان ۾ گشڪور يونين ڪائونسل لاءِ مختلف درجن جون '''25 مرد استادن جون خالي جايون''' درج ٿيل هيون، جن ۾ ايليمينٽري اسڪول ٽيچر، جونيئر انگريزي ٽيچر، جونيئر عربي ٽيچر، جسماني تعليم ٽيچر ۽ جونيئر ورنيڪيولر ٽيچر جون جايون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=General Vacancy Statement of District Awaran |url=https://test.emis.gob.pk/Uploads/Teaching_Staff_Education/District%20Vacancy%20Statments/Awaran/Awaran-District-Summary.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == معيشت == گشڪور جي مقامي معيشت ڳوٺاڻين سرگرمين سان ڳنڍيل آهي. آواران ضلعي جي ٻين اندروني علائقن وانگر [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ مقامي روزگار جا روايتي ذريعا آهن. پاڻيءَ جي محدود دستيابي ۽ غيريقيني برسات زرعي سرگرمين جي پکيڙ تي اثرانداز ٿين ٿا. 2020ع جي بلوچستان موضع آدمشماريءَ موجب گشڪور واري انتظامي علائقي جي آباد موضعن ۾ ڪڻڪ اهم فصل هئي، جڏهن تہ ڪجهه آبادين ۾ باغباني پڻ ٿيندي هئي.<ref name="Mouza2020">{{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |access-date=18 September 2026 }}</ref> == آمدرفت ۽ مواصلات == گشڪور ۽ ان جي ڀرپاسي جون وسنديون بلوچستان جي ڏورانهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ شامل آهن. ماضيءَ ۾ مواصلاتي سهولتن جي کوٽ پڻ هڪ مسئلو رهي آهي. يونيورسل سروس فنڊ جي هڪ منصوبي واري دستاويز ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جون ڪيتريون ئي وسنديون مواصلاتي سهولت کان محروم علائقن طور درج ٿيل هيون.<ref name="USF">{{cite web |title=Terms of Reference – Unserved Mauzas of Balochistan |url=https://usf.org.pk/assets/procurements-pdf-2015/tor.pdf |publisher=Universal Service Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> صوبائي ترقياتي رڪارڊ ۾ گشڪور يونين ڪائونسل جي زيڪ کان ڪنچي تائين 11.25 ڪلوميٽر ڪاري رستي جي منصوبي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جيڪو علائقي جي ڳوٺاڻين آبادين جي رابطي کي بهتر ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programme – Balochistan |url=https://pnd.balochistan.gov.pk/ |publisher=Planning and Development Department, Government of Balochistan |access-date=18 September 2026 }}</ref> == 2007ع واري ٻوڏ == 2007ع ۾ شديد برساتن ۽ ٻوڏ [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي مختلف حصن کي متاثر ڪيو. ضلعي جي ٻوڏ بابت جائزي ۾ گشڪور واري علائقي جا '''295 گهراڻا''' ۽ '''1,038 ماڻهو''' متاثر ٿيل ڄاڻايا ويا.<ref name="Flood">{{cite web |title=Awaran District Balochistan Flood Assessment |url=https://www.ppaf.org.pk/doc/programmes/Situational%20Analysis%20Report%20of%20PPR%20-%20District%20Profile%20Awaran.pdf |publisher=Pakistan Poverty Alleviation Fund |access-date=18 September 2026 }}</ref> گشڪور جي خشڪ آبهوا باوجود برساتي نالن ۾ اوچتو پاڻي اچڻ مقامي آبادين ۽ رستن لاءِ قدرتي خطرو بڻجي سگهي ٿو. == 2013ع وارو زلزلو == {{Main|2013ع آواران زلزلو}} [[File:2013 Pakistan earthquake ShakeMap.jpg|thumb|24 سيپٽمبر 2013ع واري [[2013ع آواران زلزلو|آواران زلزلي]] جي شدت ڏيکاريندڙ نقشو.]] 24 سيپٽمبر 2013ع تي [[آواران ضلعو|آواران ضلعي]] جي ويجهو 7.7 شدت جو طاقتور زلزلو آيو، جنهن ضلعي جي ڳوٺاڻين آبادين کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو. زلزلي کان پوءِ عمارتن جي نقصان بابت ڪيل هڪ علمي ميداني تحقيق ۾ '''گشڪور''' کي نوڪجو، گجر، جبري، ڪولر، مالار، منگولي ۽ دندار سان گڏ آواران ضلعي جي انهن اٺن وڏن ڳوٺن مان هڪ ڄاڻايو ويو، جتي محققن ميداني سروي ڪيو. مطالعي ۾ مقامي گهرن جي اڏاوت، استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد ۽ زلزلي سبب ٿيل نقصان جو جائزو ورتو ويو.<ref name="EarthquakeStudy">{{cite journal |title=Study of Adobe Structure Damages: A Case Study of Awaran Earthquake 2013 |url=https://www.researchgate.net/publication/340906327_STUDY_OF_ADOBE_STRUCTURE_DAMAGES_A_CASE_STUDY_OF_AWARAN_EARTHQUAKE_2013 |year=2018 |access-date=18 September 2026 }}</ref> زلزلي ۾ مٽي، پٿر ۽ روايتي تعميراتي مواد سان ٺهيل گهر خاص طور متاثر ٿيا. آواران جي آبادين جي وچ ۾ وڏن فاصلن ۽ محدود روڊن امدادي ۽ بحاليءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ ڏکيو بڻايو. == گشڪور ۽ گشڪور تحصيل == گشڪور ڳوٺ ۽ [[گشڪور تحصيل]] هڪجهڙا انتظامي يونٽ ناهن. گشڪور هڪ مخصوص ڳوٺ ۽ تعلقي جو صدر مقام آهي، جڏهن تہ گشڪور تعلقو 4,578 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل وسيع انتظامي علائقو آهي. {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ '''گشڪور ڳوٺ ۽ گشڪور تحصيل ۾ فرق''' ! style="background:#37474f;color:white;" | انگ اکر ! style="background:#455a64;color:white;" | گشڪور ! style="background:#546e7a;color:white;" | [[گشڪور تعلقو]] |- | انتظامي نوعيت | ڳوٺ / صدر مقام | تعلقو |- | آباديءَ جو موجود قابلِ تصديق انگ | '''442''' (2017ع) | '''31,462''' (2023ع) |- | شهري حيثيت | ڳوٺاڻي آبادي | 100٪ ٻهراڙي |- | ضلعو | [[آواران ضلعو]] | [[آواران ضلعو]] |- | مکيه ٻولي | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] (99.88٪) |} == پڻ ڏسو == * [[گشڪور تحصيل]] * [[آواران ضلعو]] * [[آواران]] * [[قلات ڊويزن]] * [[بلوچستان جون تحصيلون]] * [[2013ع آواران زلزلو]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite web |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Census 2017 – Awaran District |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/10423.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }} * {{cite web |title=Balochistan Mouza Census 2020 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/agriculture/publications/mouza_census_2020/mouza_census_2020_balochistan_report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 }} * {{cite web |title=Awaran District Education Plan 2016–17 to 2020–21 |url=https://www.emis.gob.pk/Uploads/AWARAN%20DISTRICT%20EDUCATION%20PLAN%20FOR%202016-2017%20TO%202020-2021.pdf |publisher=Education Department, Government of Balochistan }} {{آواران ضلعو}} [[زمرو:گشڪور]] [[زمرو:آواران ضلعو]] [[زمرو:آواران ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:بلوچستان جا ڳوٺ]] 3r2xnfb56gyny3m6c8si6qbmqbflvbp 0 102980 413091 2026-09-18T00:58:31Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[گشڪور تعلقو]] ڏانھن چوريو 413091 wikitext text/x-wiki #چوريو[[گشڪور تعلقو]] 9k1nhl4qv85ype9t07k1jwk10rpbaa7 0 102981 413098 2026-09-18T01:23:36Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[محراب پور]] ڏانھن چوريو 413098 wikitext text/x-wiki #چوريو[[محراب پور]] 69zsk5m4uyrfz0c8nuuitf1tkc9hd48 3 102982 413110 2026-09-18T02:48:50Z Max 18129 Max صفحي [[واپرائيندڙ بحث:SHB2000]] کي [[واپرائيندڙ بحث:SHB]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 413110 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:SHB]] bhggxzecx9z1sbxwf6mu9ade2qxmebo 0 102983 413111 2026-09-18T07:39:28Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373905732|Marrakesh]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 413111 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر|image_shield=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (Marrakesh) {{Efn|{{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}};<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> {{langx|ar|مراكش|Murrākuš}}, {{IPA|ar|murraːkuʃ|pron}}; {{langx|zgh|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ|Mṛṛakc}}}} [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي. <ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر تقريباً 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|الموارد خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. الموراود شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرينچ پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ مراڪش ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> n6ae5qx8fkuij6wxsweuafndjic94ju 413112 413111 2026-09-18T07:40:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413112 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر|image_shield=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (Marrakesh) {{Efn|{{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}};<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> {{langx|ar|مراكش|Murrākuš}}, {{IPA|ar|murraːkuʃ|pron}}; {{langx|zgh|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ|Mṛṛakc}}}} [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي. <ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر تقريباً 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|الموارد خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. الموراود شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرينچ پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ مراڪش ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] i3hkixzeqnwn3kdtznuk1m6c266gk2h 413113 413112 2026-09-18T07:50:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مراڪش ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413113 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر|image_shield=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (Marrakesh) {{Efn|{{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}};<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> {{langx|ar|مراكش|Murrākuš}}, {{IPA|ar|murraːkuʃ|pron}}; {{langx|zgh|ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ|Mṛṛakc}}}} [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي. <ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر تقريباً 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|الموارد خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. الموراود شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرينچ پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ مراڪش ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] f337qsfr7t5j9d1t9vwnfbpkyp2jcdc 413114 413113 2026-09-18T08:02:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 413114 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر|image_shield=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (عربي: مراكش؛ بربر: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ انگريزي: Marrakesh؛ {{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}})<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] hk9m9kxvu0vdh6qug54i671t331dce5 413115 413114 2026-09-18T08:03:08Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:آفريڪا ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]; added [[Category:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413115 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر|image_shield=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (عربي: مراكش؛ بربر: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ انگريزي: Marrakesh؛ {{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}})<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 9jted8o6wrrnytfanarfb8g841ru7up 413116 413115 2026-09-18T08:04:00Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 413116 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر|image_shield=|shield_size=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (عربي: مراكش؛ بربر: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ انگريزي: Marrakesh؛ {{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}})<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 4kwz2vg9scrg7w79giaj9wu8qjw125h 413119 413116 2026-09-18T08:10:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 413119 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر |image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }} |image_shield= |shield_size= |subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Morocco]]|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)}} '''مراڪش''' (عربي: مراكش؛ بربر: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ انگريزي: Marrakesh؛ {{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}})<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] mw0ajxf02756wf34scghviq9lzx6g95 413120 413119 2026-09-18T08:16:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 413120 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر |image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }} |image_shield=C |shield_size=120px |subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Morocco}}|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)|image_skyline={{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }}|image_size=300px|image_caption=A|caption=B|image_blank_emblem=D|pushpin_map=E|flag_size=120px|seal_type=مهر|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=نشان|image_map=E|map_caption=F|mapsize=200px}} '''مراڪش''' (عربي: مراكش؛ بربر: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ انگريزي: Marrakesh؛ {{IPAc-en|m|ə|ˈ|r|æ|k|ɛ|ʃ|,_|ˌ|m|ær|ə|ˈ|k|ɛ|ʃ}})<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال 1070ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123</small> ۾ ٺاهيون هيون ۽ پوء ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" يا "گلابي شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، مراڪش 16هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪي هتي دفن ٿيل آهن. سال 1912ع ۾، مراڪش ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوئي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ عام طور تي مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جامع الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ قاضي اياد يونيورسٽي به شامل آهي. ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] ef21x7493e2acvlnxe1bgrw0xhnrxap 413121 413120 2026-09-18T08:25:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 413121 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر |image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }} |image_shield= |shield_size=120px |subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Morocco}}|subdivision_type1=[[Regions of Morocco|Region]]|subdivision_name1=[[Marrakesh-Safi]]|subdivision_type2=[[Provinces of Morocco|Prefecture]]|subdivision_name2=Marrakesh|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=Mayor|leader_name=[[Fatima Ezzahra El Mansouri]]|established_title=Established|established_date=1070|founder=[[Abu Bakr ibn Umar]]|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=996643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=Marrakshi|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)|image_skyline={{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }}|image_size=300px|image_caption=|caption=|image_blank_emblem=|pushpin_map=|flag_size=120px|seal_type=مهر|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=نشان|image_map=|map_caption=|mapsize=200px}} '''مراڪش''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: مراكش؛ [[بربر ٻوليون|بربر]]: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: <small>Marrakesh</small>)<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال <small>1070</small>ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123ع</small> ۾ ٺاهيون هيون. ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. شهر زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، <small>16</small>هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪا هتي دفن ٿيل آهن. <small>1912</small>ع ۾، شهر ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جيما الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ "قاضي اياد يونيورسٽي" به شامل آهي. سياحن پاران ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] jduokgfhp0th29tocbsq88ed9xwculv 413122 413121 2026-09-18T08:36:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 413122 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر |image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }} |image_shield= |shield_size=120px |subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Morocco}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=مراڪش-صافي علائقو|subdivision_type2=پريفيڪچر|subdivision_name2=مراڪيش|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=ميئر|leader_name=فاطمه الزهراء المنصوري|established_title=بنياد پيو|established_date=1070ع|founder=ابوبڪر ابن عمر|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=9,96,643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=مراڪشي|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)|image_skyline={{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = ميناره گارڊن، پس منظر ۾ [[اطلس|اطلس جبلن جو سلسلو]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = قطبيه مسجد |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = مئجوريل گارڊن |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = باب الاغنياء |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = البادي محل |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = جيما الفنا }}|image_size=300px|image_caption=|caption=|image_blank_emblem=|pushpin_map=|flag_size=120px|seal_type=مهر|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=نشان|image_map=|map_caption=|mapsize=200px}} '''مراڪش''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: <small>مراكش</small>؛ [[بربر ٻوليون|بربر]]: <small>ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ</small>؛ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: <small>Marrakesh</small>)<ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال <small>1070</small>ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123ع</small> ۾ ٺاهيون هيون. ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. شهر زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، <small>16</small>هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪا هتي دفن ٿيل آهن. <small>1912</small>ع ۾، شهر ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جيما الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ "قاضي اياد يونيورسٽي" به شامل آهي. سياحن پاران ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] cjkv9b023ob0yzsgwmbmmpkelipql0l 413123 413122 2026-09-18T08:37:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 413123 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر |image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }} |image_shield= |shield_size=120px |subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Morocco}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=مراڪش-صافي علائقو|subdivision_type2=پريفيڪچر|subdivision_name2=مراڪيش|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=ميئر|leader_name=فاطمه الزهراء المنصوري|established_title=بنياد پيو|established_date=1070ع|founder=ابوبڪر ابن عمر|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=9,96,643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=مراڪشي|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)|image_skyline={{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = ميناره گارڊن، پس منظر ۾ [[اطلس|اطلس جبلن جو سلسلو]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = قطبيه مسجد |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = مئجوريل گارڊن |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = باب الاغنياء |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = البادي محل |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = جيما الفنا }}|image_size=300px|image_caption=|caption=|image_blank_emblem=|pushpin_map=|flag_size=120px|seal_type=مهر|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=نشان|image_map=|map_caption=|mapsize=200px}} '''مراڪش''' <small>([[عربي ٻولي|عربي]]: مراكش؛ [[بربر ٻوليون|بربر]]: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Marrakesh)</small><ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال <small>1070</small>ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123ع</small> ۾ ٺاهيون هيون. ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. شهر زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، <small>16</small>هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪا هتي دفن ٿيل آهن. <small>1912</small>ع ۾، شهر ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جيما الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ "قاضي اياد يونيورسٽي" به شامل آهي. سياحن پاران ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 04yiou3whm75vn7ytexrvny5p5szh5s 413127 413123 2026-09-18T10:59:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 413127 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مراڪش<br> Marrakesh|native_name=ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ (تمازيت)|type=پريفيڪچر سطح جا شهر |image = {{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = [[Menara Gardens]] and the [[Atlas Mountains]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = [[Kutubiyya Mosque]] |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = [[Majorelle Garden]] |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = [[Bab Agnaou]] |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = [[El Badi Palace]] |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = [[Jemaa el-Fnaa]] }} |image_shield= |shield_size=120px |subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Morocco}}|subdivision_type1=ريجن|subdivision_name1=مراڪش-صافي علائقو|subdivision_type2=پريفيڪچر|subdivision_name2=مراڪيش|leader_party=[[Authenticity and Modernity Party|PAM]]|leader_title=ميئر|leader_name=فاطمه الزهراء المنصوري|established_title=بنياد پيو|established_date=1070ع|founder=ابوبڪر ابن عمر|area_total_km2=230|population_as_of=2024|population_total=9,96,643|population_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_density_km2=|population_urban=1,255,265|population_urban_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31 August 2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_metro=2389640|population_metro_footnotes=<ref>{{cite web|access-date=31/08/2026 |language=fr |title=RGPH 2024 |url=https://resultats2024.rgphapps.ma/superset/dashboard/0fbd169b-19e1-4338-a344-e58bb9a02a4d/?permalink_key=pmo6qLqylzY&standalone=true}}<!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --></ref>|population_rank=[[List of cities in Morocco|4th in Morocco]]{{refn|The [[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] defines the city of Marrakesh as comprising the municipality of Méchouar-Kasba and the five ''[[Administrative divisions of Morocco|arrondissements]]'' of Annakhil, Gueliz, Marrakech-Médina, Ménara and Sidi Youssef Ben Ali.<ref name=citydefn>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |title=Note de présentation des premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l'Habitat 2014 |language=fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |page=8 |date=20 March 2015 |access-date=9 October 2017 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107134710/http://www.rgph2014.hcp.ma/file/165548/ |url-status=live }}</ref>|group=lower-alpha}}|population_demonym=مراڪشي|utc_offset=+1|coordinates={{coord|31|37|48|N|8|0|32|W|region:MA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=466|elevation_ft=|website={{URL|https://www.ville-marrakech.ma/|ville-marrakech.ma}}|footnotes={{Notelist}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | official_name = Medina of Marrakesh | location = | type = Cultural | criteria = i, ii, iv, v | ID = 331 | year = 1985 | child = yes | area = {{cvt|1,107|ha}} }}|official_name=مراكش (عربي)|image_skyline={{multiple image |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |total_width = 300 |image1 = Pavillon Menaragärten.jpg |caption1 = ميناره گارڊن، پس منظر ۾ [[اطلس|اطلس جبلن جو سلسلو]] |image2 = Marrakech Koutoubia Mosque (54273634927).jpg |caption2 = ڪتبيه مسجد |image3 = Le jardin des majorelle l3.JPG |caption3 = مئجوريل گارڊن |image4 = Bab Agnaou, Marrakesh, Morocco, 20250125 1255 7243.jpg |caption4 = باب الاغنياء |image5 = Badi Palace DSCF6501.jpg |caption5 = البادي محل |image6 = "Ein lebendiger Ort, der von Touristen und Einheimischen gleichermaßen geschätzt wird". 08.jpg |caption6 = جيما الفنا }}|image_size=300px|image_caption=|caption=|image_blank_emblem=|pushpin_map=|flag_size=120px|seal_type=مهر|blank_emblem_size=120px|blank_emblem_type=نشان|image_map=|map_caption=|mapsize=200px}} '''مراڪش''' <small>([[عربي ٻولي|عربي]]: مراكش؛ [[بربر ٻوليون|بربر]]: ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ؛ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Marrakesh)</small><ref>{{cite web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|title=Marrakech or Marrakesh|access-date=24 September 2014|publisher=Collins Dictionary|date=n.d.|archive-date=9 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209222519/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/marrakech?showCookiePolicy=true|url-status=live}}</ref> [[مراڪش]] جو چوٿون وڏو شهر آهي.<ref name="citydefn" /> اهو مراڪش جي چئن شاهي شهرن مان هڪ آهي ۽ مراڪش-صافي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر [[اطلس|اطلس جبلن]] جي دامن جي اولهه ۾ واقع آهي. هي شهر سال <small>1070</small>ع ۾ ابوبڪر بن عمر [[مرابطون|المرابط خاندان]] جي گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪيو هو. مرابط شهر ۾ پهرين وڏيون اڏاوتون قائم ڪيون ۽ ايندڙ صدين لاءِ ان جي ترتيب کي شڪل ڏني. شهر جون ڳاڙهي ڀتيون، جيڪي علي بن يوسف <small>1122</small>-<small>1123ع</small> ۾ ٺاهيون هيون. ڳاڙهي پٿر ۾ ٺهيل مختلف عمارتون، شهر کي "ڳاڙهو شهر" جو لقب ڏنو آهي. مراڪش شهر تيزي سان وڌيو ۽ پاڻ کي [[المغرب]] جي ثقافتي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز طور قائم ڪيو. شهر زوال جي هڪ عرصي کان پوءِ، <small>16</small>هين صدي جي شروعات ۾ سعدي خاندان جي گاديءَ جي حيثيت سان ٻيهر پنهنجي حيثيت حاصل ڪئي، سلطان عبدالله الغالب ۽ احمد المنصور شهر کي شاندار يادگارن سان سينگاريو. 17هين صدي جي شروعات ۾، شهر [[تصوف|صوفي]] زائرين ۾ پنهنجي ست سرپرست بزرگن جي ڪري مشهور ٿيو، جيڪا هتي دفن ٿيل آهن. <small>1912</small>ع ۾، شهر ۾ فرانسيسي پروٽيڪٽوريٽريٽ قائم ٿيو ۽ تهامي الغلاوي شهر جو پاشا بڻجي ويو ۽ مراڪش جي آزادي ۽ سال 1956ع ۾ بادشاهت جي بحالي تائين هن عهدي تي رهيو. شهر هڪ پراڻي قلعي بند شهر تي مشتمل آهي جيڪو وڪرو ڪندڙن ۽ انهن جي اسٽالن سان ڀريل آهي. شهر جو هي چوٿون حصو [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي ۽ ان ۾ جيما الفنا اسڪوائر، وڏي تعداد ۾ بازارون (سوق)، قطبيه مسجد ۽ ٻيا ڪيترائي تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ شامل آهن. هي شهر هڪ اهم معاشي مرڪز ۽ سياحتي مقام طور ڪم ڪري ٿو. 21هين صدي ۾ شهر ۾ پراپرٽي ۽ هوٽل جي ڪم جي ترقي ۾ ڊرامائي طور تي واڌ ٿي آهي. شهر خاص طور تي فرانسيسين ۾ مشهور آهي ۽ ڪيتريون ئي فرانسيسي مشهور شخصيتون شهر ۾ زمينن جون مالڪ آهن. شهر کي مراڪش مينارا ايئرپورٽ ۽ مراڪش ريلوي اسٽيشن ذريعي خدمت ڏني ويندي آهي، جيڪو شهر کي [[الدار البيضاء]] (Casablanca) ۽ اتر مراڪش سان ڳنڍيندو آهي. شهر ۾ ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ اسڪول آهن، جن ۾ "قاضي اياد يونيورسٽي" به شامل آهي. سياحن پاران ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارو شهر، مراڪش سياحت لاءِ هڪ اهم منزل بڻجي چڪو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=28 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=26 August 2025|quote=2026-07-16}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مراڪش شهر]] [[زمرو:مراڪش]] [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] op92kfk2g3jgxplpkq40jnx8u9a9830 14 102984 413117 2026-09-18T08:04:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] 413117 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مراڪش ۾ شهر]] [[زمرو:مراڪش ۾ آباديون جڳهيون]] g3h5o9dt6ud7mxunfdzpt796ta192wp 3 102985 413126 2026-09-18T10:53:24Z SHB 13946 SHB صفحي [[واپرائيندڙ بحث:Amnnagh-Nuzilal]] کي [[واپرائيندڙ بحث:Afgan-Amazigh207]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Amnnagh-Nuzilal|Amnnagh-Nuzilal]]" to "[[Special:CentralAuth/Afgan-Amazigh207|Afgan-Amazigh207]]" 413126 wikitext text/x-wiki #چوريو [[واپرائيندڙ بحث:Afgan-Amazigh207]] gmz9r52hbj2otasvnascsjo1hzfxfxf 0 102986 413128 2026-09-18T11:05:00Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1372838987|History of Scandinavia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 413128 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. 1dqorr1tscngu6j8tvzxra153za7sl5 413129 413128 2026-09-18T11:05:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413129 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. [[زمرو:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] gqew08ng3kkkqpr1ipvuhc1zaylutoc 413130 413129 2026-09-18T11:06:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اترين يورپ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413130 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. [[زمرو:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] [[زمرو:اترين يورپ]] is4xr2l7doi9zedm9g3pi240l012d86 413131 413130 2026-09-18T11:07:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جي تاريخ بلحاظ علائقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 413131 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. [[زمرو:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] [[زمرو:اترين يورپ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ علائقو]] qo9r8ffhtfpfk19opyzxz1uzl423n2j 413132 413131 2026-09-18T11:09:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 413132 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] [[زمرو:اسڪينڊينيويا]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:اترين يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ علائقو]] siq2njbdeuj3txb9p1fvre36whu08ac 413134 413132 2026-09-18T11:12:37Z Ibne maryam 17680 413134 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. ==تاريخ کان اڳ وارو دور== [[File:Overview Baltic shield.png|thumb|upright=1.45|Geological map of the [[Scandinavian Peninsula]] and [[Fennoscandia]]: {{Legend| #808b96 |[[Archean]] rocks of the [[Karelia]], [[Belomorian Province|Belomorian]], and [[Kola Province|Kola]] domains}} {{Legend| #ba4a00 |[[Proterozoic]] rocks of the Karelia and Kola domains}} {{Legend| #f9e79f |[[Svecofennian orogeny|Svecofennian Domain]]}}{{Legend| #3339ff|[[Transscandinavian Igneous Belt]]}} {{Legend| #bc2dff |[[Timanide Orogen]]}} {{Legend| #edbb99 |[[Sveconorwegian orogeny|Sveconorwegian Orogen]] <small>(including the [[Western Gneiss Region]])</small>}}{{Legend| #28af21 |[[Scandinavian Caledonides|Caledonian nappes]]}}]] Little evidence remains in Scandinavia of the [[Stone Age]], the [[Bronze Age]], or the [[Iron Age]] except limited numbers of tools created from stone, bronze, and iron, some jewelry and ornaments, and stone [[Cairn|burial cairns]]. One important collection that exists, however, is a widespread and rich collection of stone drawings known as [[petroglyph]]s. ===Stone Age=== {{Main|Nordic Stone Age}} During the [[Weichselian glaciation]], almost all of Scandinavia was buried beneath a thick permanent sheet of ice and the Stone Age was delayed in this region. Some valleys close to the watershed were indeed ice-free around 30,000 years B.P. Coastal areas were ice-free several times between 75,000 and 30,000 years [[Before Present|B.P.]] and the final expansion towards the late Weichselian maximum took place after 28,000 years B.P.<ref name="JanMengerud1991">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/292441374|title=The Last Ice Age in Scandinavia|date=1 January 1991|access-date=3 August 2020|website=ResearchGate|last=Mangerud|first=Jan}}</ref> As the climate slowly warmed up at the end of the ice age and deglaciation took place, nomadic hunters from central Europe sporadically visited the region, but it was not until around 12,000 BCE before permanent, but nomadic, habitation took root.{{citation needed|date=December 2020}} ====Upper Paleolithic==== {{Main|Upper Paleolithic}} As the ice receded, [[reindeer]] grazed on the flat lands of [[Denmark]] and southernmost [[Sweden]]. This was the land of the [[Ahrensburg culture]], tribes who hunted over vast territories and lived in [[lavvu]]s on the [[tundra]]. There was little forest in this region except for [[white birch (disambiguation)|arctic white birch]] and [[rowan]], but the [[taiga]] slowly appeared. ====Mesolithic==== {{Main|Mesolithic}} From c. 9,000 to 6,000 B.P. (Middle to Late Mesolithic), Scandinavia was populated by mobile or semi-sedentary groups about whom little is known. They subsisted by hunting, fishing and gathering. Approximately 200 burial sites have been investigated in the region from this period of 3,000 years.<ref name="GummessonHallgren2018">{{cite journal|last1=Gummesson|first1=Sara|last2=Hallgren|first2=Fredrik|last3=Kjellström|first3=Anna|title=Keep your head high: skulls on stakes and cranial trauma in Mesolithic Sweden|journal=Antiquity|volume=92|issue=361|year=2018|pages=74–90|issn=0003-598X|doi=10.15184/aqy.2017.210|doi-access=free}}</ref> In the 7th millennium BC, when the reindeer and their hunters had moved for northern Scandinavia, forests had been established in the land. The [[Maglemosian culture]] lived in Denmark and southern Sweden. To the north, in [[Norway]] and most of southern Sweden, lived the [[Fosna-Hensbacka culture]], who lived mostly along the edge of the forest. The northern hunter/gatherers followed the herds and the salmon runs, moving south during the winters, moving north again during the summers. These early peoples followed cultural traditions similar to those practised throughout other regions in the far north – areas including modern Finland, Russia, and across the [[Bering Strait]] into the northernmost strip of North America. During the 6th millennium BC, southern Scandinavia was covered in [[temperate broadleaf and mixed forests]]. Fauna included [[aurochs]], [[wisent]], [[moose]] and [[red deer]]. The [[Kongemose culture]] was dominant in this time period. They hunted seals and fished in the rich waters. North of the Kongemose people lived other [[hunter-gatherer]]s in most of southern Norway and Sweden called the [[Nøstvet and Lihult cultures]], descendants of the Fosna and Hensbacka cultures. Near the end of the 6th millennium BC, the Kongemose culture was replaced by the [[Ertebølle culture]] in the south. ====Neolithic==== {{Main|Neolithic}} During the 5th millennium BC, the Ertebølle people learned pottery from neighbouring tribes in the south, who had begun to cultivate the land and keep animals. They too started to cultivate the land, and by 3000 BC they became part of the [[megalith]]ic [[Funnelbeaker culture]]. During the 4th millennium BC, these Funnelbeaker tribes expanded into Sweden up to [[Uppland]]. The Nøstvet and Lihult tribes learnt new technology from the advancing farmers (but not agriculture) and became the [[Pitted Ware culture]]s towards the end of the 4th millennium BC. These Pitted Ware tribes halted the advance of the farmers and pushed them south into southwestern Sweden, but some say that the farmers were not killed or chased away, but that they voluntarily joined the Pitted Ware culture and became part of them. At least one settlement appears to be mixed, the [[Alvastra pile-dwelling]]. It is not known what language these early Scandinavians spoke, but towards the end of the 3rd millennium BC, they were overrun by new tribes who many scholars think spoke [[Proto-Indo-European language|Proto-Indo-European]], the [[Battle-Axe culture]]. This new people advanced up to Uppland and the [[Oslofjord]], and they probably provided the language that was the ancestor of the modern Scandinavian languages. They were cattle herders, and with them most of southern Scandinavia entered the [[Neolithic]]. The transmission of [[metallurgy]] to southern Scandinavia coincided with the introduction of [[long barrow]]s, [[causewayed enclosure]]s, [[Aisled houses|two-aisled houses]], and certain types of artefacts, and seems to have enabled the establishment of a fully Neolithic society.<ref>{{cite journal |last1=Gebauer |first1=Anne Birgitte |last2=Sørensen |first2=Lasse Vilien |last3=Taube |first3=Michelle |last4=Wielandt |first4=Daniel Kim Peel |date=February 2021 |title=First Metallurgy in Northern Europe: An Early Neolithic Crucible and a Possible Tuyère from Lønt, Denmark |journal=[[European Journal of Archaeology]] |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |volume=24 |issue=1 |pages=27–47 |doi=10.1017/eaa.2019.73 |s2cid=219430892 |eissn=1741-2722 |issn=1461-9571}}</ref> ===Nordic Bronze Age=== {{Main|Nordic Bronze Age}} [[File:Haljesta.jpg|thumb|Petroglyphs from Scandinavia (Häljesta, Västmanland in Sweden). Composite image. Nordic Bronze Age. The glyphs are painted to make them more visible. It is unknown whether they were painted originally.]] Even though Scandinavians joined the European [[Bronze Age]] cultures fairly late through trade, Scandinavian sites present rich and well-preserved objects made of wool, wood and imported Central European bronze and gold. During this period Scandinavia gave rise to the first known advanced civilization in this area following the Nordic Stone Age. The Scandinavians adopted many central European and [[Mediterranean Sea|Mediterranean]] symbols at the same time that they created new styles and objects. [[Mycenaean Greece]], the [[Villanovan Culture]], [[Phoenicia]] and [[Ancient Egypt]] have all been identified as possible sources of influence in Scandinavian artwork from this period. The foreign influence is believed to originate with [[amber]] trade, and amber found in Mycenaean graves from this period originates from the [[Baltic Sea]]. Several petroglyphs depict ships, and the large stone formations known as [[stone ship]]s indicate that shipping played an important role in the culture. Several petroglyphs depict ships which could possibly be Mediterranean. From this period there are many mounds and fields of [[petroglyphs]], but their signification is long since lost. There are also numerous artifacts of bronze and gold. The rather crude appearance of the petroglyphs compared to the bronze works have given rise to the theory that they were produced by different cultures or different social groups. No written language existed in Scandinavia during the Bronze Age. The Nordic Bronze Age was characterized by a warm climate comparable to that of the Mediterranean which permitted a relatively dense population, but it ended with a [[climate change (general concept)|climate change]] consisting of deteriorating, wetter and colder climate which is sometimes believed{{by whom|date=November 2023}} to have given rise to the legend of the [[Fimbulwinter]]. It seems very likely that the climate pushed the Germanic tribes southwards into continental Europe. During this time there was Scandinavian influence in Eastern Europe. A thousand years later, the numerous [[Germanic peoples|East Germanic tribes]] that claimed Scandinavian origins ([[Burgundians]], [[Goths]] and [[Heruls]]), as did the [[Lombards]], rendered Scandinavia ([[Scandza]]) the name "womb of nations" in [[Jordanes]]' ''[[Getica]]''. ===Pre-Roman Iron Age=== {{Main|Iron Age Scandinavia|Pre-Roman Iron Age}} The Nordic Bronze Age ended with a deteriorating, colder and wetter climate. This period is known for being poor in archaeological finds. This is also the period when the [[Germanic tribes]] became known to the Mediterranean world and the Romans. In 113–101 BC two Germanic tribes originating from Jutland,<ref name=celtshistory>Ó hÓgáin, Dáithí. 'The Celts: A History'. Boydell Press, 2003. {{ISBN|0-85115-923-0}}, {{ISBN|978-0-85115-923-2}}. Length: 297 pages. Page 131</ref> in modern-day Denmark, attacked the Roman Republic in what is today known as the [[Cimbrian War]]. These two tribes, the [[Cimbri]] and the [[Teutons]], initially inflicted the heaviest losses that Rome had suffered since the Second Punic War. The Cimbri and the Teutons were eventually defeated by the Roman legions. Initially iron was valuable and was used for decoration. The oldest objects were needles, but swords and sickles are found as well. Bronze continued to be used during the whole period but was mostly used for decoration. The traditions were a continuity from the Nordic Bronze Age, but there were strong influences from the [[Hallstatt culture]] in Central Europe. They continued with the [[Urnfield]] culture tradition of burning corpses and placing the remains in urns. During the last centuries, influences from the Central European [[La Tène culture]] spread to Scandinavia from northwestern Germany, and there are finds from this period from all the provinces of southern Scandinavia. From this time [[archaeology|archaeologist]]s have found swords, shieldbosses, spearheads, scissors, sickles, pincers, knives, needles, buckles, kettles, etc. Bronze continued to be used for [[Torque (jewellery)|torque]]s and kettles, the style of which were a continuity from the Bronze Age. One of the most prominent finds is the Dejbjerg wagon from [[Jutland]], a four-wheeled wagon of wood with bronze parts. ===Roman Iron Age=== {{Main|Roman Iron Age}} While many [[Germanic peoples|Germanic]] tribes sustained continued contact with the culture and military presence of the [[Roman Empire]], much of Scandinavia existed on the most extreme periphery of the Latin world. With the exception of the passing references to the Swedes ([[Suiones]]) and the [[Geats]] (Gautoi), much of Scandinavia remained unrecorded by Roman authors. In Scandinavia, there was a great import of goods, such as [[coin]]s (more than 7,000), [[Packaging and labelling|vessels]], bronze images, glass beakers, enameled buckles, weapons, etc. Moreover, the style of metal objects and clay vessels was markedly Roman. Some objects appeared for the first time, such as shears and pawns. There are also many [[bog body|bog bodies]] from this time in Denmark, [[Schleswig]] and southern Sweden. Together with the bodies, there are weapons, household wares and clothes of wool. Great ships made for rowing have been found from the 4th century in [[Nydam mosse]] in Schleswig. Many were buried without burning, but the burning tradition later regained its popularity. Through the 5th century and 6th century, gold and silver became more common. Much of this can be attributed to the ransacking of the Roman Empire by Germanic tribes, from which many Scandinavians returned with gold and silver. ===Germanic Iron Age=== The period succeeding the fall of the Roman Empire is known as the [[Germanic Iron Age]], and it is divided into the early Germanic Iron and the late Germanic Iron Age, which in Sweden is known as the [[Vendel Age]], with rich burials in the basin of Lake [[Mälaren]]. The early Germanic Iron Age is the period when the [[Daner|Danes]] appear in history, and according to [[Jordanes]], they were of the same stock as the Swedes (''suehans'', ''suetidi'') and had replaced the [[Heruls]]. During the fall of the Roman empire, there was an abundance of gold that flowed into Scandinavia, and there are excellent works in gold from this period. Gold was used to make [[scabbard]] mountings and [[bracteate]]s; notable examples are the [[Golden horns of Gallehus]]. After the Roman Empire had disappeared, gold became scarce and Scandinavians began to make objects of gilded bronze, with decorations of interlacing animals in Scandinavian style. The early Germanic Iron Age decorations show animals that are rather faithful anatomically, but in the late Germanic Iron Age they evolve into intricate shapes with interlacing and interwoven limbs that are well known from the [[Viking Age]]. In February 2020, Secrets of the Ice Program researchers discovered a 1,500-year-old Viking arrowhead dating back to the Germanic Iron Age and locked in a glacier in southern Norway caused by the climate change in the [[Jotunheimen]] Mountains. The arrowhead made of iron was revealed with its cracked wooden shaft and a feather, is 17&nbsp;cm long and weighs just 28 grams.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/02/26/world/climate-change-threatens-archaeology-intl/index.html|title=Climate change reveals, and threatens, thawing relics|first=Stephanie|last=Bailey|publisher=CNN|date=26 February 2019|access-date=25 March 2020|archive-date=26 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226163545/https://www.cnn.com/2019/02/26/world/climate-change-threatens-archaeology-intl/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://glacierhub.org/2020/03/06/photo-friday-norwegian-glacial-ice-preserves-ancient-viking-artifacts/|title=Photo Friday: Norwegian Glacial Ice Preserves Ancient Viking Artifacts|first=Audrey|last=Ramming|date=6 March 2020|website=GlacierHub|language=en-US|access-date=25 March 2020|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325080759/https://glacierhub.org/2020/03/06/photo-friday-norwegian-glacial-ice-preserves-ancient-viking-artifacts/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://curiosmos.com/1500-year-old-viking-arrowhead-found-after-glacier-melts-in-norway/|title=1,500-Year-Old Viking Arrowhead Found After Glacier Melts in Norway|last=Curiosmos|date=9 March 2020|website=Curiosmos|language=en-US|access-date=25 March 2020|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325043710/https://curiosmos.com/1500-year-old-viking-arrowhead-found-after-glacier-melts-in-norway/|url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] [[زمرو:اسڪينڊينيويا]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:اترين يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ علائقو]] l8ldi8wca8viqcgbu1aho3cznbj4f5m 413135 413134 2026-09-18T11:18:37Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ کان اڳ وارو دور */ 413135 wikitext text/x-wiki [[File:1730_Homann_Map_of_Scandinavia,_Norway,_Sweden,_Denmark,_Finland_and_the_Baltics_-_Geographicus_-_Scandinavia-homann-1730.jpg|thumb|[[اسڪينڊينيويا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ سمنڊ جي علائقي]] جو نقشو (جوهان هومن پاران، لڳ ڀگ سال 1730ع ۾)]] '''اسڪينڊينيويا جي تاريخ''' [[اسڪينڊينيويا]] جي جاگرافيائي علائقي ۽ [[اسڪينڊينيويا|ان جي ماڻهن جي]] تاريخ آهي. هي علائقو [[اترين يورپ|اتر يورپ]] ۾ واقع آهي ۽ [[ڊينمارڪ]]، [[ناروي]] ۽ [[سويڊن]] تي مشتمل آهي. [[فنلينڊ]] ۽ [[آئس لينڊ]] ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور تي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ تناظر ۾، [[اسڪينڊينيويا]] جو حصو سمجهيا ويندا آهن. ==تاريخ کان اڳ وارو دور== [[File:Overview Baltic shield.png|thumb|upright=1.45|Geological map of the [[Scandinavian Peninsula]] and [[Fennoscandia]]: {{Legend| #808b96 |[[Archean]] rocks of the [[Karelia]], [[Belomorian Province|Belomorian]], and [[Kola Province|Kola]] domains}} {{Legend| #ba4a00 |[[Proterozoic]] rocks of the Karelia and Kola domains}} {{Legend| #f9e79f |[[Svecofennian orogeny|Svecofennian Domain]]}}{{Legend| #3339ff|[[Transscandinavian Igneous Belt]]}} {{Legend| #bc2dff |[[Timanide Orogen]]}} {{Legend| #edbb99 |[[Sveconorwegian orogeny|Sveconorwegian Orogen]] <small>(including the [[Western Gneiss Region]])</small>}}{{Legend| #28af21 |[[Scandinavian Caledonides|Caledonian nappes]]}}]] Little اسڪينڊينويائي جزيره نما ۽ فينوسڪينڊيا جو ارضياتي نقشو: * ڪاريليا، بيلومورين ۽ ڪولا علائقن (ڊومينز) جا آرڪين (Archean) دور جا پٿر. * ڪاريليا ۽ ڪولا علائقن جا پروٽيروزوئيڪ (Proterozoic) دور جا پٿر. * سوئيڪو فينئن (Svecofennian) علائقو ٽرانس اسڪينڊينويائي آتش فشاني پٿرن جي پٽي (Igneous Belt). * ٽيمانائيڊ اوروجن (Timanide Orogen) سوئيڪو نارويجين اوروجن (جنهن ۾ ويسٽرن نائس ريجن يا اولهه وارو نائس وارو علائقو شامل آهي). * ڪيليڊونين نيپس (Caledonian nappes - پٿرن جا تہه جيڪي ڌڪجي مٿي چڙهي آيا آهن). * اسڪينڊينويا ۾ پٿر جي دور، ڪانسي جي دور يا لوهه جي دور جا تمام گهٽ آثار ملن ٿا؛ صرف پٿر، ڪانسي ۽ لوهه مان ٺهيل ڪجهه اوزار، زيور ۽ پٿرن مان ٺهيل قبرن جا ڍير (cairns) موجود آهن. تنهن هوندي به، هڪ اهم ذخيرو جيڪو موجود آهي، اهو پٿرن تي ٺهيل تصويرن جو وسيع ۽ شاهوڪار مجموعو آهي، جن کي ”پيٽروگليف“ (petroglyphs) چيو ويندو آهي. پٿر جو دور: وائيچسيلين (Weichselian) برفاني دور دوران، تقريبن سمورو اسڪينڊينويا برف جي هڪ ٿلهي ۽ مستقل تهه هيٺ دٻيل هو، جنهن ڪري هن علائقي ۾ پٿر جو دور دير سان شروع ٿيو. پاڻي جي وهڪري جي ورهاست واري علائقي (watershed) جي ويجهو ڪجهه وادين ۾ اٽڪل 30,000 سال اڳ (B.P.) برف نه هئي. ساحلي علائقن ۾ 75,000 کان 30,000 سال اڳ جي عرصي دوران ڪيترائي ڀيرا برف ختم ٿي هئي، ۽ وائيچسيلين دور جي آخري وڏي پکيڙ (maximum) وارو عمل 28,000 سال اڳ کان پوءِ ٿيو. جيئن جيئن برفاني دور جي پڄاڻي تي موسم آهستي آهستي گرم ٿي ۽ برف پگهرجڻ (deglaciation) جو عمل شروع ٿيو، ته مرڪزي يورپ مان گهمندڙ ڦرندڙ شڪاري ڪڏهن ڪڏهن هن علائقي جو دورو ڪندا هئا؛ پر مستقل (پر گهمندڙ ڦرندڙ طرز واري) رهائش جو بنياد 12,000 ق.م. (BCE) جي لڳ ڀڳ پيو. مٿيون پيليولٿڪ (Upper Paleolithic) دور: جيئن جيئن برف پوئتي هٽي، رينڊيئر (هڪ قسم جا هرڻ) ڊنمارڪ ۽ سويڊن جي ڏاکڻي حصي جي هموار زمينن تي چرڻ لڳا. هي علائقو ”آهرينسبرگ“ (Ahrensburg) ثقافت جو هو؛ اهي قبيلا وسيع علائقن ۾ شڪار ڪندا هئا ۽ ٽنڊرا (tundra) واري علائقي ۾ ”لاوو“ (lavvus - خيما نما رهائش) ۾ رهندا هئا. هن علائقي ۾ ٻيلن جي کوٽ هئي، سواءِ آرڪٽڪ اڇي برچ (arctic white birch) ۽ روآن (rowan) جي، پر آهستي آهستي ”ٽائيگا“ (taiga - ٿڌي علائقي جا ٻيلا) ظاهر ٿيڻ لڳا. ميسولٿڪ (Mesolithic) دور: اٽڪل 9,000 کان 6,000 سال اڳ (وچين کان آخري ميسولٿڪ دور) تائين، اسڪينڊينويا ۾ اهڙن گروهن جي آبادي هئي جيڪ اهي شڪار، مڇي مارڻ ۽ گڏ ڪرڻ سان گذر سفر ڪندا هئا. 3,000 سالن جي هن عرصي کان علائقي ۾ تقريبن 200 دفن جي جڳهن جي جاچ ڪئي وئي آهي. * 7 صدي قبل مسيح ۾، جڏهن قطبي هرڻ ۽ انهن جا شڪاري اتر اسڪينڊينيويا ڏانهن منتقل ٿيا هئا، ته زمين ۾ ٻيلا قائم ٿي چڪا هئا. ميگليموسي ڪلچر ڊينمارڪ ۽ ڏکڻ سويڊن ۾ رهندو هو. اتر ۾، ناروي ۽ ڏکڻ سويڊن جي اڪثر حصي ۾، فوسنا-هينسباڪا ڪلچر رهندو هو، جيڪو گهڻو ڪري ٻيلي جي ڪناري تي رهندو هو. اتر شڪاري/گڏ ڪندڙ رڍن ۽ سامن جي ڊوڙن جي پيروي ڪندا هئا، سياري دوران ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيندا هئا، اونهاري ۾ ٻيهر اتر ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. اهي ابتدائي ماڻهو ثقافتي روايتن جي پيروي ڪندا هئا جيڪي ڏور اتر ۾ ٻين علائقن ۾ رائج هئا - جديد فنلينڊ، روس، ۽ بيرنگ اسٽريٽ پار اتر آمريڪا جي اترئين پٽي ۾ شامل آهن. * 6 صدي قبل مسيح دوران، ڏکڻ اسڪينڊينيويا معتدل وسيع پنن ۽ مخلوط قلعن ۾ ڍڪيل هو. evidence remains in Scandinavia of the [[Stone Age]], the [[Bronze Age]], or the [[Iron Age]] except limited numbers of tools created from stone, bronze, and iron, some jewelry and ornaments, and stone [[Cairn|burial cairns]]. One important collection that exists, however, is a widespread and rich collection of stone drawings known as [[petroglyph]]s. ===Stone Age=== {{Main|Nordic Stone Age}} During the [[Weichselian glaciation]], almost all of Scandinavia was buried beneath a thick permanent sheet of ice and the Stone Age was delayed in this region. Some valleys close to the watershed were indeed ice-free around 30,000 years B.P. Coastal areas were ice-free several times between 75,000 and 30,000 years [[Before Present|B.P.]] and the final expansion towards the late Weichselian maximum took place after 28,000 years B.P.<ref name="JanMengerud1991">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/292441374|title=The Last Ice Age in Scandinavia|date=1 January 1991|access-date=3 August 2020|website=ResearchGate|last=Mangerud|first=Jan}}</ref> As the climate slowly warmed up at the end of the ice age and deglaciation took place, nomadic hunters from central Europe sporadically visited the region, but it was not until around 12,000 BCE before permanent, but nomadic, habitation took root.{{citation needed|date=December 2020}} ====Upper Paleolithic==== {{Main|Upper Paleolithic}} As the ice receded, [[reindeer]] grazed on the flat lands of [[Denmark]] and southernmost [[Sweden]]. This was the land of the [[Ahrensburg culture]], tribes who hunted over vast territories and lived in [[lavvu]]s on the [[tundra]]. There was little forest in this region except for [[white birch (disambiguation)|arctic white birch]] and [[rowan]], but the [[taiga]] slowly appeared. ====Mesolithic==== {{Main|Mesolithic}} From c. 9,000 to 6,000 B.P. (Middle to Late Mesolithic), Scandinavia was populated by mobile or semi-sedentary groups about whom little is known. They subsisted by hunting, fishing and gathering. Approximately 200 burial sites have been investigated in the region from this period of 3,000 years.<ref name="GummessonHallgren2018">{{cite journal|last1=Gummesson|first1=Sara|last2=Hallgren|first2=Fredrik|last3=Kjellström|first3=Anna|title=Keep your head high: skulls on stakes and cranial trauma in Mesolithic Sweden|journal=Antiquity|volume=92|issue=361|year=2018|pages=74–90|issn=0003-598X|doi=10.15184/aqy.2017.210|doi-access=free}}</ref> In the 7th millennium BC, when the reindeer and their hunters had moved for northern Scandinavia, forests had been established in the land. The [[Maglemosian culture]] lived in Denmark and southern Sweden. To the north, in [[Norway]] and most of southern Sweden, lived the [[Fosna-Hensbacka culture]], who lived mostly along the edge of the forest. The northern hunter/gatherers followed the herds and the salmon runs, moving south during the winters, moving north again during the summers. These early peoples followed cultural traditions similar to those practised throughout other regions in the far north – areas including modern Finland, Russia, and across the [[Bering Strait]] into the northernmost strip of North America. During the 6th millennium BC, southern Scandinavia was covered in [[temperate broadleaf and mixed forests]]. Fauna included [[aurochs]], [[wisent]], [[moose]] and [[red deer]]. The [[Kongemose culture]] was dominant in this time period. They hunted seals and fished in the rich waters. North of the Kongemose people lived other [[hunter-gatherer]]s in most of southern Norway and Sweden called the [[Nøstvet and Lihult cultures]], descendants of the Fosna and Hensbacka cultures. Near the end of the 6th millennium BC, the Kongemose culture was replaced by the [[Ertebølle culture]] in the south. ====Neolithic==== {{Main|Neolithic}} During the 5th millennium BC, the Ertebølle people learned pottery from neighbouring tribes in the south, who had begun to cultivate the land and keep animals. They too started to cultivate the land, and by 3000 BC they became part of the [[megalith]]ic [[Funnelbeaker culture]]. During the 4th millennium BC, these Funnelbeaker tribes expanded into Sweden up to [[Uppland]]. The Nøstvet and Lihult tribes learnt new technology from the advancing farmers (but not agriculture) and became the [[Pitted Ware culture]]s towards the end of the 4th millennium BC. These Pitted Ware tribes halted the advance of the farmers and pushed them south into southwestern Sweden, but some say that the farmers were not killed or chased away, but that they voluntarily joined the Pitted Ware culture and became part of them. At least one settlement appears to be mixed, the [[Alvastra pile-dwelling]]. It is not known what language these early Scandinavians spoke, but towards the end of the 3rd millennium BC, they were overrun by new tribes who many scholars think spoke [[Proto-Indo-European language|Proto-Indo-European]], the [[Battle-Axe culture]]. This new people advanced up to Uppland and the [[Oslofjord]], and they probably provided the language that was the ancestor of the modern Scandinavian languages. They were cattle herders, and with them most of southern Scandinavia entered the [[Neolithic]]. The transmission of [[metallurgy]] to southern Scandinavia coincided with the introduction of [[long barrow]]s, [[causewayed enclosure]]s, [[Aisled houses|two-aisled houses]], and certain types of artefacts, and seems to have enabled the establishment of a fully Neolithic society.<ref>{{cite journal |last1=Gebauer |first1=Anne Birgitte |last2=Sørensen |first2=Lasse Vilien |last3=Taube |first3=Michelle |last4=Wielandt |first4=Daniel Kim Peel |date=February 2021 |title=First Metallurgy in Northern Europe: An Early Neolithic Crucible and a Possible Tuyère from Lønt, Denmark |journal=[[European Journal of Archaeology]] |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |volume=24 |issue=1 |pages=27–47 |doi=10.1017/eaa.2019.73 |s2cid=219430892 |eissn=1741-2722 |issn=1461-9571}}</ref> ===Nordic Bronze Age=== {{Main|Nordic Bronze Age}} [[File:Haljesta.jpg|thumb|Petroglyphs from Scandinavia (Häljesta, Västmanland in Sweden). Composite image. Nordic Bronze Age. The glyphs are painted to make them more visible. It is unknown whether they were painted originally.]] Even though Scandinavians joined the European [[Bronze Age]] cultures fairly late through trade, Scandinavian sites present rich and well-preserved objects made of wool, wood and imported Central European bronze and gold. During this period Scandinavia gave rise to the first known advanced civilization in this area following the Nordic Stone Age. The Scandinavians adopted many central European and [[Mediterranean Sea|Mediterranean]] symbols at the same time that they created new styles and objects. [[Mycenaean Greece]], the [[Villanovan Culture]], [[Phoenicia]] and [[Ancient Egypt]] have all been identified as possible sources of influence in Scandinavian artwork from this period. The foreign influence is believed to originate with [[amber]] trade, and amber found in Mycenaean graves from this period originates from the [[Baltic Sea]]. Several petroglyphs depict ships, and the large stone formations known as [[stone ship]]s indicate that shipping played an important role in the culture. Several petroglyphs depict ships which could possibly be Mediterranean. From this period there are many mounds and fields of [[petroglyphs]], but their signification is long since lost. There are also numerous artifacts of bronze and gold. The rather crude appearance of the petroglyphs compared to the bronze works have given rise to the theory that they were produced by different cultures or different social groups. No written language existed in Scandinavia during the Bronze Age. The Nordic Bronze Age was characterized by a warm climate comparable to that of the Mediterranean which permitted a relatively dense population, but it ended with a [[climate change (general concept)|climate change]] consisting of deteriorating, wetter and colder climate which is sometimes believed{{by whom|date=November 2023}} to have given rise to the legend of the [[Fimbulwinter]]. It seems very likely that the climate pushed the Germanic tribes southwards into continental Europe. During this time there was Scandinavian influence in Eastern Europe. A thousand years later, the numerous [[Germanic peoples|East Germanic tribes]] that claimed Scandinavian origins ([[Burgundians]], [[Goths]] and [[Heruls]]), as did the [[Lombards]], rendered Scandinavia ([[Scandza]]) the name "womb of nations" in [[Jordanes]]' ''[[Getica]]''. ===Pre-Roman Iron Age=== {{Main|Iron Age Scandinavia|Pre-Roman Iron Age}} The Nordic Bronze Age ended with a deteriorating, colder and wetter climate. This period is known for being poor in archaeological finds. This is also the period when the [[Germanic tribes]] became known to the Mediterranean world and the Romans. In 113–101 BC two Germanic tribes originating from Jutland,<ref name=celtshistory>Ó hÓgáin, Dáithí. 'The Celts: A History'. Boydell Press, 2003. {{ISBN|0-85115-923-0}}, {{ISBN|978-0-85115-923-2}}. Length: 297 pages. Page 131</ref> in modern-day Denmark, attacked the Roman Republic in what is today known as the [[Cimbrian War]]. These two tribes, the [[Cimbri]] and the [[Teutons]], initially inflicted the heaviest losses that Rome had suffered since the Second Punic War. The Cimbri and the Teutons were eventually defeated by the Roman legions. Initially iron was valuable and was used for decoration. The oldest objects were needles, but swords and sickles are found as well. Bronze continued to be used during the whole period but was mostly used for decoration. The traditions were a continuity from the Nordic Bronze Age, but there were strong influences from the [[Hallstatt culture]] in Central Europe. They continued with the [[Urnfield]] culture tradition of burning corpses and placing the remains in urns. During the last centuries, influences from the Central European [[La Tène culture]] spread to Scandinavia from northwestern Germany, and there are finds from this period from all the provinces of southern Scandinavia. From this time [[archaeology|archaeologist]]s have found swords, shieldbosses, spearheads, scissors, sickles, pincers, knives, needles, buckles, kettles, etc. Bronze continued to be used for [[Torque (jewellery)|torque]]s and kettles, the style of which were a continuity from the Bronze Age. One of the most prominent finds is the Dejbjerg wagon from [[Jutland]], a four-wheeled wagon of wood with bronze parts. ===Roman Iron Age=== {{Main|Roman Iron Age}} While many [[Germanic peoples|Germanic]] tribes sustained continued contact with the culture and military presence of the [[Roman Empire]], much of Scandinavia existed on the most extreme periphery of the Latin world. With the exception of the passing references to the Swedes ([[Suiones]]) and the [[Geats]] (Gautoi), much of Scandinavia remained unrecorded by Roman authors. In Scandinavia, there was a great import of goods, such as [[coin]]s (more than 7,000), [[Packaging and labelling|vessels]], bronze images, glass beakers, enameled buckles, weapons, etc. Moreover, the style of metal objects and clay vessels was markedly Roman. Some objects appeared for the first time, such as shears and pawns. There are also many [[bog body|bog bodies]] from this time in Denmark, [[Schleswig]] and southern Sweden. Together with the bodies, there are weapons, household wares and clothes of wool. Great ships made for rowing have been found from the 4th century in [[Nydam mosse]] in Schleswig. Many were buried without burning, but the burning tradition later regained its popularity. Through the 5th century and 6th century, gold and silver became more common. Much of this can be attributed to the ransacking of the Roman Empire by Germanic tribes, from which many Scandinavians returned with gold and silver. ===Germanic Iron Age=== The period succeeding the fall of the Roman Empire is known as the [[Germanic Iron Age]], and it is divided into the early Germanic Iron and the late Germanic Iron Age, which in Sweden is known as the [[Vendel Age]], with rich burials in the basin of Lake [[Mälaren]]. The early Germanic Iron Age is the period when the [[Daner|Danes]] appear in history, and according to [[Jordanes]], they were of the same stock as the Swedes (''suehans'', ''suetidi'') and had replaced the [[Heruls]]. During the fall of the Roman empire, there was an abundance of gold that flowed into Scandinavia, and there are excellent works in gold from this period. Gold was used to make [[scabbard]] mountings and [[bracteate]]s; notable examples are the [[Golden horns of Gallehus]]. After the Roman Empire had disappeared, gold became scarce and Scandinavians began to make objects of gilded bronze, with decorations of interlacing animals in Scandinavian style. The early Germanic Iron Age decorations show animals that are rather faithful anatomically, but in the late Germanic Iron Age they evolve into intricate shapes with interlacing and interwoven limbs that are well known from the [[Viking Age]]. In February 2020, Secrets of the Ice Program researchers discovered a 1,500-year-old Viking arrowhead dating back to the Germanic Iron Age and locked in a glacier in southern Norway caused by the climate change in the [[Jotunheimen]] Mountains. The arrowhead made of iron was revealed with its cracked wooden shaft and a feather, is 17&nbsp;cm long and weighs just 28 grams.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/02/26/world/climate-change-threatens-archaeology-intl/index.html|title=Climate change reveals, and threatens, thawing relics|first=Stephanie|last=Bailey|publisher=CNN|date=26 February 2019|access-date=25 March 2020|archive-date=26 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226163545/https://www.cnn.com/2019/02/26/world/climate-change-threatens-archaeology-intl/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://glacierhub.org/2020/03/06/photo-friday-norwegian-glacial-ice-preserves-ancient-viking-artifacts/|title=Photo Friday: Norwegian Glacial Ice Preserves Ancient Viking Artifacts|first=Audrey|last=Ramming|date=6 March 2020|website=GlacierHub|language=en-US|access-date=25 March 2020|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325080759/https://glacierhub.org/2020/03/06/photo-friday-norwegian-glacial-ice-preserves-ancient-viking-artifacts/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://curiosmos.com/1500-year-old-viking-arrowhead-found-after-glacier-melts-in-norway/|title=1,500-Year-Old Viking Arrowhead Found After Glacier Melts in Norway|last=Curiosmos|date=9 March 2020|website=Curiosmos|language=en-US|access-date=25 March 2020|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325043710/https://curiosmos.com/1500-year-old-viking-arrowhead-found-after-glacier-melts-in-norway/|url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسڪينڊينيويا جي تاريخ]] [[زمرو:اسڪينڊينيويا]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:اترين يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ علائقو]] bxnjbmxdwz64tppa8xe33u0kctrf5p9 14 102987 413133 2026-09-18T11:10:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اترين يورپ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] 413133 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اترين يورپ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] lfqkx19xhdyhg8e9dmbe78pr1qszsw0